97/09/26
بسم الله الرحمن الرحیم
دفع شبهه محدودیت خداوند در مبنای تشکیک/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم
موضوع: مقصد اول در امور عامه، فریده اول در وجود و عدم/غرر در بیان اقوال در وحدت حقیقت وجود و کثرت آن /دفع شبهه محدودیت خداوند در مبنای تشکیک
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکمت شرح منظومه، صفحه بیست و چهار، سطر پنجم:
«و الوجود (عند) طائفة (مشائية) من الحكماء (حقائق تباينت) صفة لحقائق بتمام ذواتها البسيطة لا بالفصول».[1]
بازخوانی مفاهیم «وحدت در کثرت» و «کثرت در وحدت» و تحلیل مراد مرحوم سبزواری
بحثی که در جلسه قبل شروع کردیم، تمام نشد. ادامهاش را باید در این جلسه من عرض کنم. دو اصطلاح بود که دیروز توضیح داده شدند: یکی وحدت در کثرت، دوم کثرت در وحدت. وحدت در کثرت همان بیانی را داشت که من دیروز عرض کردم؛ که وجود واحد در مراتب کثیره ظهور پیدا میکند؛ که این دیروز توضیح داده شد. کثرت در وحدت را من اینطور معنی کردم که تمام اشیاء حقایقی دارند، حقایقشان در واحد که واجبتعالی است جمع است، منتها بدون کثرت، بلکه به نعت وحدت و به بساطت.
اما ظاهراً مرحوم سبزواری در اینجا از کثرت در وحدت، آن توضیحی را که من دیروز عرض کردم اراده نکرده است. معنای دیگر را اراده کرده است. وقتی واحد در کثیر ظهور پیدا میکند، عکسش هم میشود؛ کثیر در این واحد حاصل میشود. الان شما کثرات را ملاحظه کنید، همه آینهٔ آن واحدند؛ پس کثیر دارد آن واحد را نشان میدهد. او هم در همهٔ اینها ظهور پیدا کرده است؛ پس واحد هم در کثیر است، کثیر هم در واحد است؛ که این دو جمله عکس یکدیگرند. نه اینکه جمله دوم اشاره داشته باشد به «بسیط الحقیقة کل الاشیاء»[2] . آن هم درست است، جمله دوم اشاره دارد به «بسیط الحقیقة کل الاشیاء»، ولی آن الان مراد مرحوم سبزواری نیست. سبزواری یک قاعده را دارد مطرح میکند که این قاعده هم اصلش و هم عکسش گفته شده است. وقتی میگوییم واحد در کثیر هست، خب کثیر هم در آن واحد هست. معنایش این است که واحد در کثیر ظهور پیدا کرده است، کثیر هم مرآت واحد شده است و واحد را دارد نشان میدهد. این دو تا قاعده نیست، یک قاعده است که دارد به دو گونه بیان میشود.
آنچه من دیروز توضیح دادم، دو تا قاعده درست کردم. یکی قاعدهای که نتیجهاش وحدت در کثرت بود که ظهور واحد در کثرات بود و پیدایش کثرات در جهان را توجیه میکرد؛ دوم قاعدهای که کثرت در وحدت بود و قاعده «بسیط الحقیقة کل الاشیاء» را توجیه میکرد. دیروز اینطور توضیح دادم، توضیح درستی هم بود. ولی مرحوم سبزواری ظاهراً مرادش از آن دومی، اشاره به قاعده مستقلی نیست؛ همان اولی را دارد عکس میکند. حالا به حاشیه مراجعه کنید[3] ، ملاحظه میکنید که بحث در «بسیط الحقیقة کل الاشیاء» اینجا اصلاً مطرح نیست. در عبارت «جمیعها بما هی وجودات و مقیسات»[4] تا آخر، بحث بسیط الحقیقه اصلاً مطرح نشده است تا حالا بگوییم این عبارت ناظر به کثرت در وحدت به معنای «بسیط الحقیقة کل الاشیاء»[5] است، چون اصلاً اینجا ما از این عبارت این مطلب را استفاده نبردیم؛ آنچه استفاده بردیم همین بود که وحدت در کثرت است و عکسش. پس مراد مرحوم سبزواری آن توضیحی که من دیروز عرض کردم نیست، ولو توضیح دیروز هم درست است و دیگران هم گفتهاند.
ما از این مطالبی که خواندیم، یعنی عبارت «جمیعها بما هی وجودات و مقیسات»[6] تا آخر، چند تا استفاده بردیم. از این عبارت چندین استفاده کردیم. یک استفاده همین بود که وحدت در کثرت و کثرت در وحدت را از این عبارت توانستیم استخراج کنیم. چون عبارت همین بود که تمام این مراتب برمیگردند به اصل واحد؛ پس آن واحد است که در اینها ظاهر شده است و اینها هستند که آینهٔ آن واحد شدهاند. هر دو مطلب از عبارت استفاده شد؛ که این دو مطلب هم دو قاعده نیستند، بلکه یک قاعده است که دارد عکس هم میشود. این یک استفاده از این عبارت بود.
طرح شبهه محدودیت خداوند در مبنای تشکیک و پاسخ به آن با اصل ظهور
استفاده دیگری هم از این عبارت بردیم؛ بعضی گفتهاند که شما خدا را محدود میکنید در مبنای تشکیک. اگر مبنا تباین وجودات باشد - چنانچه مشاء میگویند که خداوند یک وجود نامتناهی است و متباین با بقیه - خب خدا محدود نمیشود، موجودی است نامتناهی. بنا بر وحدت شخصیه وجود هم که عرفا میگویند، باز خداوند میشود یک وجود نامتناهی، وجودی که منحصر به خداست و در غیر نیست. غیر، حکایت این وجود است، خود وجود نیست. اما بنا بر تشکیک، خدا محدود میشود. چون شما اینطور میگویید که وجودی داریم که مرتبهٔ وجوبی دارد و وجوداتی داریم که مراتب نازله را دارند. برای خدا مرتبه قائل میشوید، منتها مرتبهای که فوق همهٔ مراتب است. همین که برای خدا مرتبه قائل شدید، او را محدود کردهاید در آن مرتبه. پس تشکیک مستلزم محدود شدن خداست. این اشکالی است که بر تشکیک وارد میکنند. چون برای همه موجودات مرتبه قائلاید، برای خدا هم مرتبه قائلاید، و مرتبه یعنی محدودیت؛ چون خدا را در آن مرتبه محصور میکنید، میشود محدود.
ایشان جواب میدهد، میگوید با بیاناتی که ما در این عبارت آوردیم، معلوم شد که خدا را محدود نکردهایم. همه مراتب را برگرداندیم به اصل واحد، و آن اصل را عبارت گرفتیم از وجود و نور خداوند. و گفتیم که همان اصل هم اگر وارد مراتب شد میشود ظهور او. همان اصل وقتی وارد مراتب میشود، میشود ظهور او. و این ظهور را از آن اصل جدا نکردیم، بلکه در ادامهٔ آن اصل قرار دادیم. کلمهٔ «ادامه» غلط است؛ چون وجود، امر ممتد نیست که بگوییم ادامهاش دادیم، ولی من برای تبیین مطلب ناچار هستم که از این الفاظ استفاده کنم. ما ادامهٔ این وجود را که با تعینات همراه بودند، وجود منبسط گرفتیم یا به تعبیر فلسفی، وجود امکانی گرفتیم و فعل خدا و ظهور خدا قرار دادیم. آن را از خدا جدا نکردیم، بلکه ظهور قرار دادیم. بنابراین، خداست و ظهورش. کل عالم را هم همین گرفته است. پس خدا را محدود نکردیم.
اگر ما در ظهورات، خدا را حذف میکردیم، آن وقت خدا محدود میشد. ولی ما در ظهورات هم خدا را حفظ کردیم؛ یعنی گفتیم خدا هست، منتها ظهور کرده است، خدای ظاهر هست. آن خدای غیب هست و همان خدای غیب اینجا ظاهر شده است، ظهورات او [اینجا ظاهر شده است]. ما ظهورات را از خدا جدا نکردیم؛ بنابراین خدا محدود نشد؛ خدا بینهایت است.
شاگرد: یعنی مرتبه اول خود خداست، بقیه مراتب ظهور خدا؟
استاد: مرتبه اول که مرتبه غیب است و مرتبه وجوب است، این خود خداست و بقیه هم ظهور خداست. پس آنچه در جهان است خدایی است که خداست و ظهورش؛ خدایی است که در مراتب پایین ظهور کرده است. آنچه در جهان است خدایی است که در مراتب پایین ظهور کرده است، و مراتب پایین ظهور او هستند. او نیستند، ظهور او هستند، و ظهور او از او جدا نیست. ظهور او، آیهٔ اوست، جدای از او نیست. دارد او را نشان میدهد، چیز دیگری نیست.
شاگرد: برمیگردد به همان وحدت شخصیه؟
استاد: حالا بیان من شاید آن را برگرداند به وحدت شخصیه. وحدت شخصیه برای غیر خدا وجود قائل نیست. اما اینجا نه، برای غیر خدا وجود قائل است، ولی غیریت قائل نیست. میگوید اینها ظهورند. بیان من همانطور که فرمودید اشاره دارد به بیان عرفانی، تشکیک را یکجوری دارد عرفانی میکند. عیبی هم ندارد؛ تشکیک را شما اینگونه هم بیان کنید عیبی ندارد. ایشان هم میگوید توحید خاصی؛ توحید خاصی یعنی از فلسفه رفتیم بیرون، رفتیم در عرفان. خودشان هم اعتراف دارد به اینکه ما رفتیم در عرفان.
البته یک نکتهای در اینجا هست، و آن این است که وقتی خداوند را مقید میکنیم به مرتبهٔ وجوبی، این درست است که در ظاهر قید است، ولی در باطن معنایش چیست؟ معنایش این است که مطلق است، بینهایت است و کمالات بینهایت دارد. معنای وجوب این است. به ظاهر این کلمه قید است، اما در باطن حاکی از لاقیدی است، حاکی از اطلاق است. این را هم میشود گفت. ولی مرحوم سبزواری از این استفاده نکرده است، از آن «جمیعها بما هی وجود» تا آخر دارد استفاده میکند. میگوید از این عبارت «جمیعها» تا آخر من میخواهم این اشکال را دفع کنم. با کمک این «جمیعها» تا آخر میخواهم این اشکال را دفع کنم، نه از ناحیه اینکه این قید به معنای بیقیدی است.
مقایسه موضع متکلمین با دیدگاه تشکیک در رد شبهه محدودیت خداوند
شاگرد: در نظر متکلمین هم بالاخره غیر از خدا موجودات دیگری هم هستند و خداوند باز محدود میشود. تازه ظاهرتر هم هست؛ چون وجود هم قائلاند برای او...
استاد: من یک مطلبی را میخواستم بگویم یادم رفت، دارم فکر میکنم آن یادم بیاید، بعداً جواب شما را میدهم. بله، یادم نمیآید. جواب شما این است که متکلمین خدا را محدود میکنند. ما بر متکلمین خیلی اشکال داریم، حالا این هم یکی از آنها. ببینیم مرحوم سبزواری چه کار کرده است. شما میفرمایید خود متکلمین هم اغیار قائلاند، وجود را برای خدا معتقدند، برای غیر هم معتقدند، خدا را محدود میکنند؛ خب بر فرض اشکالتان وارد باشد، متکلمین مبتلا به اشکال میشوند. ما که نمیخواهیم متکلمین را در اینجا تطهیر کنیم. میخواهیم بگوییم فلاسفهای که قائل به تشکیک هستند، اشتباه نکردهاند. البته متکلمین هم اشتباه نکردهاند؛ متکلمین هم اینطور نیست که خدا را محدود بدانند. آنها همانطور که بارها عرض کردم، دو موطن قائلاند: موطن وجوب، موطن امکان. در موطن وجوب، خدا رقیب ندارد، هیچ کجا هم تمام نمیشود، یک موطن بینهایت است. موطن امکان هم که اصلاً موطن خدا نیست، موطن فعل خداست.
شاگرد: همین جواب را ما از طرف تشکیک به آنها میدهیم.
استاد: تشکیک از این بالاتر را میخواهد بگوید. بله، این جواب را میشود در تشکیک هم داد. تشکیک میخواهد بالاتر از آن بگوید، میخواهد آن اصل واحد را بیاورد از غیب تا آخرین ظهور. میخواهد آن اصل واحد را در همه بیاورد که بینهایت را اینطور تصور کنید. این بالاتر از آن جوابی است که من عرض کردم. همانطور که الان مرحوم سبزواری دارد این کار را میکند دیگر؛ اصل واحد را از آن مقام غیب تا آخرین ظهور ادامه میدهد. منتها میگوید وقتی که آمدی در ظهورات، دیگر نگو خدا، بگو ظهور خدا، بگو فعل خدا، حالا فعل هم نمیگویی بگو ظهور. اینگونه دارد تصویر میکند. ولی در این فرض هم که حالا ما داریم میکنیم، ظهورات خدا نیستند؛ شرکی به وجود نمیآید. چون ما نور خدا را از آن غیب شروع میکنیم، میآییم در آن آخرین مرحله ظهور و بیان هم میکنیم که خداوند غیب است و اینها ظهورات او هستند. این هم بیان میکنیم.
تفاوت تبیین بیقیدی خداوند در دیدگاه مشاء و عرفان
آن مطلبی که یادم رفته بود، الان یادم آمد. بیمناسبت هم یادم آمد، چون بحثی که الان دارم میکنم ربطی به آنچه میخواهم بگویم ندارد. اینکه خداوند واحد است و قیدی ندارد - که الان میخواهیم همین را ثابت کنیم دیگر، میخواهیم بگوییم قیدی ندارد، محدود نیست - این را به چه صورت تبیین کنیم؟ بگوییم خداوند «وجودِ بشرط لا» است؟ یا بگوییم «وجودِ لا بشرط» است؟ چطور بیان کنیم؟
فیلسوف مشائی میگوید خدا «وجود بشرط لا» است؛ چون قائل به تباین است، تمام مراتب را در خدا نفی میکند. خدا را «بشرط لا» میگیرد و همهٔ مراتب امکانی را از خدا نفی میکند و نمیگذارد خداوند - حالا به تعبیر غلطی که من میگویم – در ممکنات ادامه پیدا کند. الان ما بیان کردیم که خدا در ممکنات هم ادامه پیدا میکند، منتها گفتیم لفظ «ادامه» خوب نیست و گفتیم آن ادامهاش دیگر خدا نیست، ظهور خداست. اینها را توضیح دادیم. ولی مشاء چون قائل به تباین وجودات است، میگوید وجود خدا جداست از وجود خلق. پس خداوند میشود «وجودِ بشرط لا»؛ یعنی به شرط لای از آن تعینات و ظهورات و مراتب. خدا را اینطوری قرار میدهد.
عارف میگوید این غلط است، نگو خدا «وجود بشرط لا» است. اگر شما به تمهید القواعد[7] که اولین کتاب عرفانی است مراجعه کنید، چندین صفحه و شاید هم بتوانیم بگوییم چندین فصل، با مشاء در همین مسئله درگیر است که چرا خدا را «بشرط لا» میگیرد. بعد خودش میگوید خدا «لا بشرط» است؛ یعنی مشروط به این تعینات نیست، ولی اگر تعینات را هم بیاوری، خدا را در آن تعینات نفی نکردهای؛ بلکه آن تعینات را هم از باب اینکه ظهور خدایند، به یک صورت با خدا مرتبط کردهای. بعد به عارف گفته میشود که «لا بشرط» هم خودش قید است، چرا برای خداوند قید لابشرطیت آوردی؟! میگوید «لا بشرط مقسمی» است که حتی از قید اطلاق هم مطلق باشد و خالی باشد. حتی قید اطلاق هم به آن نمیدهیم که بشود «لا بشرط قسمی»، از قید اطلاق هم رهایش میکنیم.
پس اینکه خداوند محدود نیست و به حدی محدود نشده است، به دو صورت است. یکی اینکه «بشرط لا» است؛ یعنی حد را نفی میکند. محدود نیست یعنی حد را نفی میکند؛ این را مشاء میگویند. یکی اینکه محدود نیست، یعنی حد را هم فرا میگیرد، منتها آنجا که حد را فرا گرفت، نه از باب این است که اوست در آن حدود، بلکه ظهور اوست. پس اینکه خداوند محدود نیست دو جور توضیح داده میشود: یکی اینکه حد را نفی کنیم در مورد خداوند، که خدا بشود به شرط لای از آن حدود. این یک جور بیان است که مشاء میگویند. یکی اینکه حد را نفی نکنیم، بلکه خدا را در آن حدود هم ببریم، منتها بگوییم آنجا دیگر ظهور خداست، خدای ظاهر شده است؛ یعنی ظهور خداست. که این کار را تشکیکی میکند، با بیانی که گفته شد.
استشهاد به نهجالبلاغه و تمثیل آینه و تصویر در تبیین ظهور
شاگرد: ظاهراً یک تناقضی به نظر میرسد؛ خدا را بردیم ولی خدا نیست، ظهورش است. بالاخره خدا نرفت.
استاد: ببینید، آن عبارت نهجالبلاغه را در ذهنتان بیاورید: «داخل فی الاشیاء لا بالممازجة، خارج عن الاشیاء لا بالمزايلة»[8] . من این را دیروز توضیح دادم که خداوند وقتی که نور خداست که از غیب شروع میشود، [از آنجا میآید تا اینجا]. حالا این هم که من دارم عرض میکنم، مثل این است که نور را دارم حسی میگیرم، آن را امتداد میدهم و میگویم از آنجا میآید تا اینجا. اینها همه حرفهای باطل است؛ اما خب ما ناچاریم اینگونه بگوییم، اینگونه بفهمیم و بفهمانیم. نور خداوند میآید تا به ظهورات برخورد کند. وقتی به ظهورات برخورد کرد، اینجا دیگر میشود ظهور خدا، میشود وجود منبسط، میشود وجه خدا. وجه خدا را از خدا جدا نمیکنیم.
مشاء جدا کرد، او اصلاً به وجهالله معتقد نبود، ولی حالا بر فرض که معتقد هم بود جدا کرد. وجهالله رفت و جدا شد، خود خدا جدا شد. خود خدا شد «بشرط لا». اما ما که قائل به تشکیک هستیم جدا نمیکنیم و نمیگوییم این ظهورات خدایند؛ ولی این ظهورات را هم از خدا نمیبُریم، ظهورات او قرار میدهیم. به همین اندازه باعث میشویم که خداوند محدود نشود. اگر گفتیم خداوند هیچ ارتباطی با این ظهورات ندارد، خدا را محدود کردهایم. ولی او را مرتبط میکنیم با ظهورات، منتها میگوییم او نیست در ظهورات، خود او نیست، ظهور او هستند. او دارد خودش را جلوه میدهد؛ مثل عکسی که در آینه میافتد. آن عکس، خدا نیست، ولی خدا را نشان میدهد. هر عکسی که در آینه بیفتد، آن صاحب عکس نیست. مثلاً انسانی نشسته است، عکسش در آینه افتاده است؛ آن عکس این انسان نیست، ولی ظهور این انسان است، نشاندهنده و آیت این انسان است. این عکس خداوند هم در تمام موجودات افتاده است؛ یعنی همه موجودات، مرآت خدا هستند و خدا را نشان میدهند. هیچکدام هم خدا نیستند، ولی نشاندهندهٔ خدایند.
عرض کردم که مشاء این ظهورات را از خدا میبُرد، اما ما نمیبُریم؛ ولی نمیگوییم خدا آنجاست، ظهورات خدا را آنجا قرار میدهیم. پس خدا در ظهوراتش قطع نمیشود که محدود بشود، بلکه ظهورات هم به تعبیر غلط ادامهٔ او هستند؛ یعنی ظهور او هستند، نه ادامهٔ خداوندیِ خدا، بلکه ادامهدهندهٔ خدا هستند به این معنا که فعل هستند و ظهورند، و ظهور هم ادامهٔ خداست؛ چون دارد خدا را نشان میدهد؛ از این جهت ادامهٔ خداست.
من بارها عرض کردهام که ظهورات، عین خداوند هستند من وجهٍ، و غیر خداوند هستند من وجهٍ آخر. این را هم توضیح دادم. یک عکسی که شما میکشید روی کاغذ، مثلاً از زید عکسی میکشید روی کاغذ، این را میدهید دست مخاطبتان. مخاطب نگاه میکند میگوید عین خودش است؛ یعنی خوب کشیدهای، عین خودش است. حالا اگر بپرسیم عین خودش است یعنی چه؟ میگوید یعنی از او حکایت میکند، خوب حکایت میکند. اما عین او نیست؛ او راه میرود، این عکس راه نمیرود؛ او تفکر دارد، این عکس تفکر ندارد؛ زید چقدر کارها انجام میدهد که این عکس انجام نمیدهد. پس از این جهت، غیر است؛ از این جهت، عکس غیر اوست، ولی از جهت حکایت که کاملاً او را نشان میدهد، عین اوست.
ما که میگوییم ظهورات خدا عین خدا هستند، یعنی فقط در حکایت کردن عین خدایند، خوب میتوانند حکایت کنند. حالا بعضی حکایت میکنند از اسمی از اسماء، بعضی حکایت میکنند از تمام اسماء؛ ولی بالاخره همهشان حاکیاند، در حکایت هم کم ندارند، خوب حکایت میکنند. عین او هستند در حکایت، غیر او هستند در خیلی چیزها؛ در غیر از حکایت هر چه باشد، غیر او هستند. پس ظهورات، عین خداوند هستند من جهةٍ و من وجهٍ، غیر خداوند هستند من وجهٍ آخر. این جملهای که من دارم عرض میکنم، عرفا در کلامشان زیاد تکرار میکنند که ظهورات عین هستند من وجهٍ و غیر هستند من وجهٍ. عین هستند از جهت حکایت تامه، نه از جهات دیگر؛ غیر هستند از سایر جهات. از سایر جهات غیر هستند، از جهت حکایت عین هستند.
خب اگر اینطور باشد، ظهورات خدا عین خدا هستند. اگر عین خدا هستند، دیگر خدا در ظهورات تمام نشده است، بلکه هست؛ منتها چطور هست؟ هست به همین معنایی که عرض میکنم. این را مدام تکرار میکنم که اشتباه نکنید و فکر کنید که خودِ خدا آنجاست. در ما خودِ خدا نیست، ظهور خدا هست. ما آیت هستیم، عین خدا هستیم از جهت اینکه داریم اسمی از اسماء را یا همه اسما را نشان میدهیم، از این جهت عین خدا هستیم، از جهت نشان دادن؛ ولی از سایر جهات غیر خدا هستیم. خلق هستیم، او خالق است، با هم فرق داریم.
شاگرد: یعنی مشاء این حکایت را قبول ندارد؟
استاد: نه اینکه حکایت را قبول ندارد، مشاء همهٔ معلول را حاکی از علت میداند. ما هم همینطور، میگوییم ما همه معالیل خدا هستیم و معلول حکایت از علت میکند، معلول آیتِ علت است و میتوانید از معلول به علت برسید، هیچ عیبی هم ندارد؛ همانطور که از علت به معلول میرسید، از معلول هم به علت میرسید. منتها تبیین مشاء طوری است که مخرب است؛ همین که تباین قائل است، کار را خراب میکند. وقتی میآییم عقیدهاش را نگاه میکنیم، میگوید این موجودات همه حاکیاند. خب به او میگوییم اگر حاکیاند پس چرا تباین را قائل میشوی؟! چرا تباین قائل میشوی؟! مباین که از مباین حکایت نمیکند! نباید تباین قائل بشوی! آن لفظ تباین را که به کار میبرد، همه کارها را خراب میکند.
از طرفی قائل به آیتیت هست، از طرفی قائل به تباین است؛ و توجه ندارد که این دو تا با هم نمیسازند. اگر آیت است باید آن را نشان بدهد؛ اگر تباین است، مباین که مباین را نشان نمیدهد! یکی از اشکالاتی است که بعداً مرحوم سبزواری در حاشیهٔ همین صفحه که میخواهیم بخوانیم وارد میکند بر مشاء. یکی از اشکالات همین است که چطور شما اشیاء را آیت خدا میگیرید؟! مگر مباین آیت مباین میشود؟! شما اشتباه کردهاید و کلمه مباین را به کار بردهاید. حالا اینها را انشاءالله من بعداً در حاشیه توضیح میدهم؛ بعد آخر سر خود مرحوم سبزواری بیان میکند که اینقدر تباین ظاهرش زننده و نامطلوب بود که صدرا در اول شواهد الربوبیة ناچار شد تباین را برگرداند به تباین ماهیات؛ بگوید وجودات تباین ندارند، ماهیات تباین دارند؛ به خاطر اینکه وجودات با ماهیات همراهند، مشاء تباین ماهیات را به وجودات نسبت داده است. توجیه میخواهد بکند؛ یعنی میخواهد بگوید تباین آنقدر تالیفاسد دارد که نمیشود به آن ملتزم شد. باید توجیه کنیم کلام مشاء را و بگوییم آنها منظورشان از تباین آن چیزی که ما میفهمیم نیست، منظورشان از تباین این است که ماهیات تباین دارند و تباینشان را به وجودات دادهاند. پس در واقع وجودات تباین ندارند، وجودی آیت وجودی است، اما ماهیات تباین دارند. انشاءالله در وقتی که خواستم حاشیه را نقل کنم، اشکالاتی را که ایشان بر مشاء وارد میکند به خاطر تباینی که قائلاند، آنجا عرض میکنم.
حقیقت وجود منبسط و نسبت آن با ماهیات
شاگرد: دلیل چهارم بر اشتراک معنوی هم همین بود دیگر؟
استاد: بله، دلیل چهارم اشتراک معنوی همین بود. امروز بعید است به آن برسیم. در همین کلماتی که میخواهیم بخوانیم همین را میگوید که چطور یک مفهوم واحد را شما از متعددها میگیرید؟ این همان دلیل چهارم اشتراک معنوی بود که قبلاً گفتیم، اینجا هم از آن استفاده میکنیم. خود مرحوم سبزواری در شعر میگوید، ولی اشکالات دیگر را در حاشیه وارد میکند که آن اشکالات هم انشاءالله اگر من برسم متعرض میشوم.
شاگرد: طبق این بیان، الان مرتبه اول شد خود خدا، مراتب بعدی همان وجود منبسط است که خودش مراتب دارد. درست است؟
استاد: شد ظهور خدا.
شاگرد: یعنی همان وجود منبسط خودش مراتب دارد؟
استاد: بله، وجود منبسط هم مراتب دارد. این هم بارها عرض کردهام که وجود منبسط ماهیت هم دارد. این مسئله چند بار سؤال شده است و من هم چند بار توضیح دادهام. وجود منبسط ماهیت دارد، پر از ماهیت است. اینطور نیست که خداوند وجود منبسط را آفرید بدون ماهیات و بعداً ماهیات را آفرید و به آن وجود منبسط داد. تعبیراتی که ما میکردیم اینطور بود که وجود منبسط آمد، بعد هم ماهیات آمدند. نه، از اول خداوند همهٔ وجودهای خاص را آفرید، همه وجودهای خاص که همراه ماهیت بودند؛ که وجودشان بخشی از وجود منبسط بود. کلمه «بخش» هم بارها گفتهام که درست نیست. وجودهای هر یک از این افرادِ ممکنه، بخشی از وجود منبسط است. تمام وجودات را جمع کنیم میشود وجود منبسط؛ تعینات را برداریم وجود منبسط تنها باقی میماند. ولی الان وجود منبسط با تعینات همراه است؛ یعنی دارای ماهیت است. اصلش ماهیت ندارد، ولی الان ما وجود خالی نداریم، بعداً با صور اسرافیل وجود خالی پیدا میکند، وجود خالی پیدا میشود، اما الان چه؟ الان تمام وجودها همراه ماهیتاند.
شاگرد: حالا ماهیات را بگذاریم کنار؛ همان شدت و ضعف [را بگیریم]؛ با ماهیات کاری نداریم. تشکیکی که ما با شدت و ضعف درست کردیم، آن تشکیک در واقع...
استاد: شدت و ضعف هم هست، ماهیت هم هست؛ هر دو هست.
شاگرد: آن تشکیک در واقع در وجود منبسط است؛ چون خدا که مرتبه ندارد با این بیانی که داشتیم. تشکیکی که مطرح میکنیم در وجود منبسط داریم مطرح میکنیم.
استاد: نه، در خدا مطرح کردیم. منتها آخر سر آمدیم یکجوری مرتبه را برداشتیم، گفتیم خداوند است با ظهوراتش. مرتبه برداشته شد، و الّا مرتبه در واقع هست، هیچوقت خداوندیِ خدا در ظهوراتش نمیآید؛ ظهورات میشوند ظهور او، نه خود خدا. پس یکجوری مرتبه برای واجب درست کردیم. منتها مرتبهای بود که خدا را قطع نکرد، خدا را از آن ظهورات زایل نکرد، جدا نکرد. مرتبه اینطوری درست کردیم. مثل مشاء نگفتیم که تباین درست کنیم و از اینجا به بعد را ببُریم و بگوییم دیگر خدا نیست. بله، گفتیم خدا نیست، ولی گفتیم ظهور خدا هست. نه اینکه خدا نیست یعنی هیچ چیزی از خدا نیست، که تباین باشد و هیچ چیزی از خدا نباشد؛ بلکه ظهور از خدا هست. خودِ خدا نیست، ولی ظهورش هست؛ نورش هست، جمالش هست؛ هر چه میخواهید بگویید.
شاگرد: چون نقیضان لا یجتمعان، در این مرتبه یا خدا هست یا خدا نیست. اما فی آنٍ واحد هم خدا نیست، ولی ظهورش هست. خب ظهورش غیر از اوست؟ وجوده و عدمه نقیضان. یا اینجا در این مرتبه خدا هست...
استاد: ما که نگفتیم در مرتبه خلق، خدا نیست و خدا هست! گفتیم...
شاگرد: خب من میخواهم بپرسم، خدا هست؟ خودِ خدا هست یا نیست؟
استاد: ظهورش هست، خودش نیست. ما که گفتیم خودش نیست.
شاگرد: خودش نیست؟ خب این مستلزم حد است. درست است؟
استاد: بله. ولی ظهورش هست.
شاگرد: خب ظهورش هست، ولی خودش نیست، این حد است.
استاد: ببینید، شما به این صورت ملاحظه کنید؛شما نور بدون حد را بتابانید روی شیشههای رنگی. در آن طرفِ شیشهها که روشناییِ رنگی هست، این نور هست یا نیست؟ این نور هست، ولی آن نور بیرنگ نیست. خود آن نور نیست، ولی ظهورش هست. این را دقت کنید، مثال بدی نیست. حالا هر مثالی مُبَعِّد دارد، ولی این مثال یکخرده خوب است که خداوند را عبارت بگیرید از آن نوری که هیچ تعینی در آن نیست؛ بعد به تعیناتی که شیشههای رنگی است میخورد، آنطرف نور رنگی درست میشود. دیگر نور بیرنگ نیست! ولی نور هست. نور هست ولی رنگی؛ نور هست ولی متعین. و این نور رنگی، آن نور بیرنگ نیست، آیت آن نور بیرنگ است؛ دارد نشان میدهد که یک نوری هست که الان این نور رنگی را تولید کرده است.
اینها را خوب دقت بکنید، میبینید که ما خود آن نور بیرنگ را بعد از شیشهها قرار ندادیم، متعینشدهاش را قرار دادیم، ولی نور را هم حذف نکردیم. نگفتیم نور نیست، نگفتیم تاریکی هست، بلکه گفتیم نور است منتها نور رنگی. پس آن نور ادامه دارد. این در حسیّات خوب فهمیده میشود. در معنویات سخت است. من مدام توضیح میدهم، خودم هم گاهی گیج میشوم! حالا شما که هیچ! چون مسئله، مسئلهٔ معنوی است، ما به زحمت با همین حسیات میخواهیم جور کنیم.
شاگرد: ما خود مرتبه را اعتباری میدانیم. نبودن وجود در یک امر اعتباری باعث حد وجود نمیشود.
شاگرد دیگر: خود مرتبه اعتباری نیست! وجودش اعتباری است.
استاد: نه، وجود اعتباری نیست، مراتب اعتباریاند، تعینها اعتباریاند. اگر مرتبه را شدت و ضعف بگیرید، آن هم اعتباری نیست. اما اگر مرتبه را ماهیات قرار دهید...
شاگرد: نه، مرتبه عرضی نمیخواهم بگویم، مرتبه طولی میخواهم بگویم.
استاد: مرتبه طولی را هم با ماهیت میتوانید بیان کنید. عرض کردم که اگر ماهیت را بخواهید مطرح کنید، مراتب میشود اعتباری. اگر بخواهید خود شدت و ضعف وجود را نگاه کنید، مراتب اعتباری نیستند.
حقیقت تسری نور وجود و تبیین عمیق نور «لا بشرط» و نور «به شرط شیء»
شاگرد: این آیه بودن و حکایتگری ظهورات، نشاندهندهٔ این است که یک حقیقتی از آن اصل در اینها هست که این حکایتگری اثر وجود آن حقیقت است. آن حقیقت چیست که از خداوند تسری پیدا کرده است؟
استاد: همان در نور حسی که من گفتم تصور کنید.
شاگرد: در نور حسی هم خود نور آمده است، رنگش عوض شده است.
استاد: رنگش عوض نشده است، رنگ گرفته است.
شاگرد: رنگ گرفته است ولی خود نور هست.
شاگرد دیگر: ممکن بوده که رنگ بگیرد؟ این نور قبل از اینکه به این تعینات بخورد، نوری بوده نه فقط غیر متعین، بلکه محال بوده متعین بشود، یعنی تعلق تعین به این نور استحاله داشته است...
استاد: چرا؟!
شاگرد: این نور، نور واجب است؛ یعنی ما وقتی میگوییم نور واجب، نوری است که محال است از اینکه تعین به آن تعلق بگیرد، بعد شما نمیتوانید بگویید...
استاد: نور واجب یعنی نور لا بشرط. اگر بشرط کنید، دیگر نور واجب نیست. نور هست، اما چون به شرط شیء شده است، دیگر واجب نیست. ظهور اوست، آیت اوست. عرض میکنم سخت است مطلب.
شاگرد: ادامه آن نور نمیتواند باشد.
استاد: ولی حسیاش را ملاحظه کنید، حسی راحت است.
شاگرد: حسیاش هم راحت نیست! شما این را قبول دارید که این نور قبل از اینکه به تعینات بخورد، یک نوری است که محال است از اینکه متعین بشود؟ این را قبول دارید؟
استاد: یعنی خود این نور؟
شاگرد: خود این نور استحاله دارد از اینکه متعین بشود.
استاد: خود این نور متعین هم نشده است! ببینید، تنزلش، ادامهاش - تعبیر به ادامه من میکنم که تعبیر درستی نیست، ولی در نور حسی تعبیر درستی است - ادامهاش متعین شده است نه خودش. خودش محال است متعین بشود، تا آخر هم متعین نیست. اینهایی که این طرف شیشه هستند، آنها خودش هستند، متعین هم نشده است. آن که آنطرف شیشه رفته است، خودِ متعینشده است، نه آن خودِ نامتعین. خودِ متعینشده ظهور اوست، وجه اوست.
شاگرد: خب پس شما این نور متعین را وجود منبسط باید بگیرید.
استاد: بله دیگر ، وجود منبسط میگیرم.
شاگرد: پس رابط بین وجود منبسط و ذات اینجا در این اشکالات آقایان حل نیست. یعنی مجبور هستند بین خود خدا و وجود منبسط یک وحدتی را به وجود منبسط...
استاد: وجه هستند دیگر. وجود منبسط وجه برای خداست. خود خدا نیست، وجه خداست.
شاگرد: نه، وجود منبسط اشکال که دیگر نمیآید...
استاد: وجه خدا از جهتی عین خداست، از جهتی غیر خداست. همه اینها را توضیح دادم. اینها همه را با هم تصور کنید. مسئله مسئله مشکلی است، همهٔ مفرداتی را که من گفتم جمع کنید و با هم تصور کنید، آن وقت حل میشود برایتان. حل هم که میشود، حل مفهومی میشود! انتظار بیش از این نداشته باشید. فقط ما یک چیزی میفهمیم، اما نمییابیم؛ نه وجود منبسط را یافتیم نه هیچ چیزی را. بعد از اینکه این همه تلاش کردیم و قید زدیم و بیان کردیم و چند بار هم تکرار کردیم، بیش از حد هم تکرار کردیم، بعد از همه اینها تازه یک مفهومی برایمان روشن میشود.
شاگرد: خود همین مثال حسی که شما دادید، نوری که اینجا متعین شده است، همان شعاع نور - بگویم شعاع فکر کنم راحتتر است - شعاعی که رفته است در این شیشه رنگی، شیشه رنگی اینجا ماهیات است که متعین شده است دیگر در مثال شما. آن شعاع نور، وجود منبسط است. آن نوری که دارد این شعاع را میتابد، خود ذات خداست. بین این ذات و این شعاع چه رابطهای هست؟ اینجا را باید حل کنیم. آن رابطه اگر خودِ خودش است، اشکال شیخ اینجا میآید، اگر خود آن ذات است...
استاد: این را هم من قبلاً گفتم، گفتم خورشید را ملاحظه کنید با شعاعش. خداوند شمس الحقیقه است، شعاعش نوری است که از او ساطع است. رابطه، رابطهٔ صادر با مصدر است (به تعبیر فلسفی میخواهم عرض کنم). رابطه، رابطهٔ جلوه است و متجلی. این تعبیر عرفانی است؛ من تعبیر عرفانی را گذاشتم کنار؛ رابطهٔ صادر و مصدر است. چون این تعبیر تعبیر فلسفی است، شاید ذهنتان با آن بیشتر انس دارد. رابطهٔ این نوری که آنطرف شیشه است با نوری که اینطرف شیشه است، رابطهٔ صادر و مصدر است؛ آن که بیرنگ است مصدر است، آن که آنطرف است صادر است.
شاگرد: آن هم ادامه این است؟
استاد: حالا دیگر بگویید ادامه، هر چه اسمش را میگذارید. ادامهای نیست که خود همین باشد. این وقتی رفت آنجا متعین شد، دیگر او نیست، ولی ظهور او هست.
شاگرد: ادامهاش است، خودش است.
استاد: ادامهٔ او نیست، ادامهٔ او هست. ادامهٔ او نیست، ادامهٔ او هست! او چیست؟ توجه کنید، او نور بیتعین است. این ادامه نیافته است، ولی نور هست، نور ادامه یافته است. دقت میکنید چه عرض میکنم؟ در آن متعینات، ادامهٔ خدا هست و ادامهٔ خدا نیست؛ هر دو را میگوییم. به حیثی ادامهٔ خداست، از این حیث که نور است؛ به حیثی ادامهٔ خدا نیست، از این جهت که خدا نور بیتعین است، آن نور متعین است. اینها همه را توجه کنید.
شاگرد: هم ادامهاش هست، هم ادامهاش نیست! این میشود؟!
استاد: بله دیگر، به دو حیثیت است. خوب دقت کنید میبینید حرف من درست است.
شاگرد: الان ما این رابطه صادر و مصدر را نسبت بین خورشید با اشعهاش گرفتیم، یا بین نور با نور رنگی؟ ما بحثمان آنطرف بود.
استاد: نه، خورشید و نور یک مثال دیگر بود. سؤال کردند چه ربطی دارد، من گفتم خورشید و نور. حالا شما بگویید آن نور بیرنگ و نور با رنگ. آن یک مثال بود، این یک مثال است؛ دو تا را یکی نکنید.
شاگرد: چرا سهتای آنها در یک مثال نباشد؟ سهتای آنها در یک مثال باشد که بفهمیم؛ نور، ذات باشد، شعاع، وجود منبسط باشد، رنگی، تعین باشد.
استاد: این را هم بگویید که نور اصلی میشود نور، آن رنگ شیشهها میشود تعین، نور رنگی هم میشود نور متعین. پس نور لامعین داریم، نور معین داریم و تعین داریم. هر سه را هم در آن مثال بیاورید.
ملاحظه میکنید که ادامه وجود، از حیثی ادامه است، از حیثی ادامه نیست. همان که آنطرف شیشه است، همان آن ادامه پیدا نکرده است؛ چون آن نور بیرنگ بوده است. آن ادامه پیدا نکرده است، ولی اصل نور ادامه پیدا کرده است. نور بیرنگ ادامه پیدا نکرده است، ولی اصل نور ادامه پیدا کرده است. پس آنطرف شیشه شما نور بیرنگ را ندارید، ولی نور را دارید.
شاگرد: اصل نور غیر از نور نامتعین و نور لا بشرط است؟
استاد: اصل نور همان نور لا بشرط است. نور لا بشرط نیامده اینطرف. اینطرف نور بشرط شیء آمده است، ولی هردوی آنها نور است، دقت کنید.
شاگرد: نور بشرط شیء اصل را دارد یا ندارد؟
استاد: دارد.
شاگرد: اصل که همان لا بشرط بود!
استاد: با لابشرطیتش نه! ببینید، من اصرار میکنم که این را دقت کنید؛ در فکر اینکه این مطالب را باطل کنید نباشید! در فکر این باشید که مطالب در ذهنتان بیاید، بعداً اگر خواستید باطل کنید. اول توجه کنید چیست، بعداً باطل کنید. ببینید، نور لا بشرط میآید پشت این شیشهها، میشود نور بشرط شیء. پس این نور با قید لابشرطی ادامه پیدا نمیکند، ولی نور ادامه پیدا میکند. پس نور ادامه پیدا کرد، نور لا بشرط ادامه پیدا نکرد. اینکه عرض میکنم هم ادامه هست هم ادامه نیست، معنایش همین است. نور لا بشرط ادامه پیدا نکرد، ولی نور ادامه پیدا کرد. آنطرف شد به شرط شیء. پس نور لا بشرط را داریم، نور بشرط شیء را داریم، هر دو در نور بودن نور هستند؛ منتها یکی لا بشرط است، یکی بشرط شیء. و این لا بشرط و بشرط شیء خیلی تفاوت درست میکند؛ از وجوب تا امکان فاصله دارد. کلمهاش کوچک است، ولی مفادش خیلی بزرگ است. هر دو نور هستند، منتها یکی نور لا بشرط، یکی نور بشرط شیء. و فاصله بینشان از همین لا بشرط و بشرط شیء است، و الّا هر دو نورند.
شاگرد: ما دو چیز نداریم اینطرف، ما قبل از این شیشهها دو چیز نداریم، ما یک نور لا بشرط...
استاد: بله، یک چیز داریم، معلوم است.
شاگرد: خب شما فرمودید اصلش محفوظ است اما قیدش نه، محفوظ نمیشود...
استاد: خب بگویید اینجا یک چیز داریم، آنجا که رفتیم دو چیز شد. آنجا نور بهعلاوهٔ بشرط شیء شد؛ اینجا نور لا بشرط شد که لا بشرط بهعلاوه نیست، لا بشرط عین ذات است. اینجا فقط نور دارید، آنجا نور بهعلاوهٔ تعین دارید. آنجا را مرکب کنید، آنطرف شیشه را مرکب کنید، اینطرف را بسیط کنید. قید لا بشرط را عین ذات بگیرید، جدایش نکنید؛ ولی آن طرف شما نور دارید و رنگ دارید، نور و رنگ دو چیز است. آن طرف تعین دارید، آن طرف ترکب دارید، این طرف ترکب نیست، تعین نیست. ولی در نور بودن، این هم نور است و آن هم نور است. این ادامهٔ همان نور است، ولی نور لا بشرط دیگر نیست، و مهم همان لا بشرط بودن است؛ لا بشرط بودن را الان ما داریم نادیده میگیریم. وقتی میرود آنطرف میشود بشرط شیء؛ از این جهت فرق میکند. و به خاطر همین فرقی است که میگوییم آن خدا نیست، ظهور خداست. روشن است مطلب. دیگر با این توضیحاتی که داده شد، مطلب انشاءالله روشن شده است. حالا بعد از اینکه روشن بشود، آن وقت میخواهید اشکال کنید اشکال کنید.
اگر روشن بشود آن وقت دیگر میتوانید اشکال کنید، بگویید مثلاً ما این را قبول نداریم به این جهت. ولی اینها که من توضیح دادم، دیگر نمیتوانید قبول نداریم! اگر مطلب حل بشود نمیتوانید بگویید قبول نداریم؛ چون همهاش را توضیح دادیم، مشکلی در آن وجود نداشت. دیگر تباینها روشن شد، تشکیک روشن شد، با این توضیحاتی که دادم وحدت وجود، همه اینها را گفتم؛ منتها شما باید همه این مطالبی که من گفتم در ذهنتان بیاورید و مطلب را حل کنید. اگر بار اول حل نشد، بار دوم نوار را دوباره گوش دهید، بار سوم، بالاخره مطلب را یک وقتی حل کنید، چون مطلب مطلب بسیار سنگینی است و باید حل بشود. اگر میخواهید باور کنید، چند بار باید گوش دهید. حالا من شوخی میکنم، گاهی از اوقات به شخصی دروغ میگوییم باور نمیکند، دروغ را تکرار میکنیم، یک خرده شل میشود ولی باز هم باور نمیکند، پنج شش باری که تکرار کردیم دیگر قبول میکند، خودش هم میآید تکرار میکند! حالا این مطالب ما باطل هم که باشد، بعد از اینکه تکرار کردید باور میکنید! این را به صورت شوخی دارم عرض میکنم!
شاگرد: الان تشکیک درست شد، ولی وحدت وجود...
استاد: خب خوب است! هنوز تکرار نشده است! هنوز تکرار نشده، درست شد و بالاخره باور کردید!
شاگرد: ولی وحدت وجودی که آن نور نیامده است، وجود نیامده است، آن را چطور...
استاد: نه، بنا بر وحدت شخصی وجود، وجود متعین را سایه میگیرد. وجود را قبول دارد، ولی وجود متعین را سایه میگیرد، نورِ برخورد کرده به ظلمت را سایه میگیرد. ولی قبول دارد که نوری هست که وجهالله است.
خب، ظاهراً دیگر وقت اجازه نمیدهد ادامه بدهیم. بعضی مطالب باقی ماند، میخواهید دیگر مطرح نکنیم. شاید هم همهچیز گفته شد. فقط ایشان آخر سر علیت را به تشأن برمیگرداند، آن هم اگر فرصت باشد من توضیح میدهم.
شاگرد: به ماهیت یعنی؟
استاد: نه، علیت را به تشأن برمیگرداند، انشاءالله آن را هم توضیح میدهم که دیگر ظاهراً مطلب باقی نماند. هر چند عین عبارت حاشیه را نخواندم، ولی مفادش را تقریباً گفتم. انشاءالله بقیهاش جلسه بعد.