85/02/09
بسم الله الرحمن الرحیم
تکرار تحقیق شارح در تفکیک بین مقدار جوهری و مقادیر ثلاثه عرضی/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /تکرار تحقیق شارح در تفکیک بین مقدار جوهری و مقادیر ثلاثه عرضی
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مرور ادعای مشاء درباره عرض بودن مقدار و قول مقابل آن
«مشاء» مدعی شده بودند که «مقدار»، «عرض» است که عارض میشود بر «جسم» مرکب «من الهیولی و الصورة»[1] .
ایشان فرمودند که در مقابل قول «مشاء»، این احتمال هست و این قول هست که «جسم» مجرد «مقدار» است و «امتدادات ثلاث» بر او عارض میشود؛ یعنی اینچنین نیست که «جسم» مرکب باشد «من الهیولی و الصورة» و «مقدار» عرضش باشد؛ بلکه «مقدار» ذات «جسم» است و «امتدادات ثلاث» عارض بر این «مقدار»ند.
بعد فرمود که شما درباره این قولی که در مقابل قول خودتان هست چه نظر میدهید؟ چطوری این قول را رد میکنید و چطوری مدعای خودتان را اثبات میکنید؟
قائلی اینچنین استدلال کرد برای اثبات قول «مشاء» و برای رد این قولی که در مقابل قول «مشاء» قرار گرفته. استدلالش این بود که طول و عرض و عمق تبدل پیدا میکنند در حالی که آن «جسم» باقی است. امر زائل غیر امر باقی است؛ پس این طول و عرض و عمق غیر از حقیقت «جسم»اند. حقیقت «جسم» باقی است، طول و عرض و عمق زائل، و زائل غیر از باقی است؛ پس این طول و عرض و عمق غیر از حقیقت «جسم» است. اگر غیر از حقیقت «جسم» است، یعنی عارض است؛ چون چیزی که ذات «جسم» باشد یا جزء «جسم» باشد، دیگر غیر از حقیقتش نیست؛ حالا یا حقیقتش است یا جزء حقیقتش است. اگر مغایر با حقیقت باشد، باید بیرون از حقیقت باشد؛ بیرون از حقیقت هم عارض است.
بعد که این مطلب را درباره طول و عرض و عمق گفت، یعنی اثبات کرد که این سه جهت عارضند، پرداخت به «مقدار»؛ گفت «مقدار» هم چیزی غیر از این سه تا نیست، بنابراین اگر این سه تا عارضند، این «مقدار» هم عارض است. این تمام حرفی بود که این قائل گفته بود.
ایشان فرمودند این قول قائل فقط ادعاست؛ نمیتواند قول «مشاء» را اثبات کند و نمیتواند این قولی را که مقابل قول «مشاء» است رد کند. بعد قرار شد که شارح تحقیقی در این زمینه ارائه بدهد که ادعا بودن این قول قائل اثبات بشود و در ضمن هم قولی که مقابل قول «مشاء» است تقویت بشود.
تکرار تحقیق شارح در تفکیک بین مقدار جوهری و مقادیر ثلاثه عرضی
آن تحقیق را مختصراً جلسه گذشته بیان کردم، دومرتبه تکرار میکنم. تحقیق این است که اگر ما یک شمعی را، یک مومی را که اندازه معینی دارد، طول و عرض مشخصی دارد، بر یک قسمتی از این، مثلاً فرض کنید بر قسمت طولش ما فشار وارد کنیم، این قسمت طول در هم فرو میرود و قسمت عرض، «امتداد» بیشتر پیدا میکند؛ یعنی از طول این شمع کم میشود و بر عرضش افزوده میشود. اگر برعکس هم انجام بدهیم، یعنی بر عرض فشار بیاوریم، عرض باریکتر میشود، طول «امتداد»ش بیشتر میشود و همچنین در عمق.
ما میبینیم که در تمام این حالات که طول و عرض و عمق فرق میکنند و تبدل پیدا میکنند، آن «مقدار» «جسم»، جرم «جسم» ثابت است؛ یعنی آن «مقدار» «جسم» ثابت است، «مقدار» عوض نشده. از اینجا میفهمیم که تبدلات عرض و عمق و طول، در «مقدار» اصلی «جسم» تأثیری نگذاشته. بله، مقدارهایی را که مقدار عرض است، مقدار طول است، مقدار عمق است، این مقدارها را عوض کرده، ولی آن «مقدار» «جسم» را عوض نکرده. «مقدار» جهات ثلاث را عوض کرده، یعنی مقدار عرض عوض شد، مقدار طول عوض شد، مقدار عمق هم عوض شد، ولی اصل «مقدار» «جسم» عوض نشد.
پس «مقدار» «جسم» ذات «جسم» است، حقیقت «جسم» است که در تمام حالات متبدله باقی و ثابت است. اما آن مقدار عرض، مقدار طول، مقدار عمق، اینها عرضند. سه تا «مقدار عرضی» داریم، یک «مقدار»ی داریم که حقیقت «جسم» را تشکیل میدهد؛ و ما مدعی هستیم که حقیقت «جسم» همان «مقدار جوهری» است که با این تغییرات تغییر نمیکند، نه آن متغیرات، نه آن متبدلات؛ آن متبدلات را ما هم «عرض» میدانیم.
«عرض» بودنِ آن طول و «عرض» بودنِ مقدار طول، مقدار عرض، مقدار عمق، دلیل «عرض» بودن آن «مقدار»ی که ذاتالجسم را تشکیل میدهد نیست؛ یعنی نمیتوانیم از «عرض» بودن این مقادیر ثلاثه، «عرض» بودن آن «مقدار»ی را که حقیقت «جسم» را تشکیل میدهد استنباط کنیم و نتیجه بگیریم.
بلکه چون تبدل در آن «مقدار» «جسم» انجام نمیشود، یعنی «مقدار» «جسم» عوض نمیشود، حقیقت «جسم» هم عوض نمیشود، میفهمیم که این «مقدار» «جسم» همان حقیقت «جسم» است. چون این مقادیر ثلاثه عوض میشوند و حقیقت «جسم» عوض نمیشود، میفهمیم که مقادیر ثلاثه خارج از «جسم»اند، خارج از حقیقت «جسم»اند.
پس این بیان برای ما آشکار میکند که «جسم» حقیقتی دارد که عبارت از «مقدار» است و عوارضی دارد که عبارت از مقدار طول، مقدار عرض، مقدار عمق است. اصلالمقدار ذات «جسم» است، اما مقدارالطول و مقدارالعرض و مقدارالعمق، این دیگر حقیقت «جسم» نیست، عارض «جسم» است. این نتیجه تحقیقی که ایشان دادند.
با این تحقیق روشن شد که این قول قائل باطل است؛ چون این قائل میگفت طول و عرض و عمق تبدل پیدا میکنند در حالی که حقیقت تبدل پیدا نمیکند؛ تا اینجایش را درست گفته بود. بعد گفت فکذا المقدار، «مقدار» هم اینچنین است، آن هم تبدل پیدا میکند در حالی که حقیقت «جسم» تبدل پیدا نمیکند. به این آقا جواب میدهیم: آن «مقدار»ی که تبدل پیدا میکند همان طول و عرض و عمق است، یعنی مقدارالطول و مقدارالعرض و مقدارالعمق است، نه آن «مقدار» اصلی؛ و آنی که ما ادعا میکنیم حقیقت «جسم» است، آن «مقدار» اصلی است. پس این حرف شما «عرض» بودن مقادیر ثلاثه را ثابت میکند، ولی «عرض» بودن آن «مقدار»ی که به نظر ما حقیقت «جسم» است را ثابت نمیکند.
و قول «مشاء» هم باز باطل میشود. قول «مشاء» باطل میشود، زیرا با این بیان ما ثابت میشود که آن «مقدار»ی که «عرض» است این مقادیر ثلاثه است؛ آن «مقدار» اصلی و «مقدار جوهری» دیگر نمیتواند «عرض» باشد. پس «مشاء» که گفتند «مقدار»، «عرض» است، حرفشان باطل است. قبول داریم مقدار طول و مقدار عرض و مقدار عمق «عرض» است، ولی اصلالمقدار «عرض» نیست. و این قول هم که گفته طول و عرض و عمق عرضند چون که تبدل پیدا میکنند، این حرف را هم قبول میکنیم، منتها در مقادیر ثلاثهای که مقدارالعرض و الطول و العمق است، نه در اصلالمقدار. پس اصلالمقدار را ما مدعی شدیم که حقیقت «جسم» است و این قول قائل نتوانست این ادعای ما را باطل کند.
پرسش و پاسخ پیرامون بساطت یا ترکب جسم طبیعی
پرسش: یعنی در واقع آن چیزی را که حقیقت «جسم» است، «جسم طبیعی» را دارند ایشان اسمش را «مقدار» میگذارند؟
پاسخ: بله، همان «جسم طبیعی» اسمش «مقدار» است. همان «جسم طبیعی» که «مشاء» میگویند مرکب است «من المادة و الصورة»، اینها میگویند مرکب نیست، همان «بسیط» است و فقط «مقدار» خالی است.
پرسش: پس این یک نزاع لفظی است که دو تا لفظ مختلف بر یک حقیقت واحد اطلاق شده؟
پاسخ: نه، نزاع لفظی نیست. این «جسم»ی که شما میگویید، ما نمیگوییم لفظ بر چه اطلاق شده؛ ما میگوییم این «جسم» مرکب نیست، «مشاء» میگویند مرکب است.
پرسش: [نامفهوم]
پاسخ: نه، ما دومیاش باطنی از آن هم نیست.
پرسش: در حکومت قبل ثابت کردیم که «جسم» مرکب از «هیولی» و «صورت» نیست؛ در حکومت قبل مراد ایشان از «جسم»، حکومت قبل...
پاسخ: در حکومت قبل بحثی از «جسم» ظاهراً نداشتیم.
پرسش: نه، مطلب اول از همین...
پاسخ: آها، مطلب اول، بله. در مطلب اول ثابت کردیم که ترکب ندارد؛ البته الان هم هنوز گاهی هم آن مطلب اول را دومرتبه تأکید میکنیم، بله. اما الان بحث ما در این است که «مقدار»، «عرض» است یا «عرض» نیست. بله، در مطلب اول ثابت کردیم که «جسم» مرکب نیست؛ در مطلب دوم الان به ترکب «جسم» کار نداریم، اگرچه از ترکب «جسم» استفاده میکنیم، ولی میخواهیم ثابت کنیم که «مقدار»، «عرض» نیست، «مقدار»، «جوهر» است. آن «مقدار»ی که «عرض» است، «مقدار» دیگری است غیر از آنی که ما حقیقت «جسم» قرارش میدهیم؛ یعنی تفکیک میکنیم بینالمقدارین تا مشخص بشود که آن «مقدار»ی که ما میگوییم حقیقت «جسم» است، غیر از آن «مقدار»ی است که این آقا گفته «عرض» است.
اگر «مشاء» هم با ما موافقند، خب هیچ، حقیقت «جسم» را همان «مقدار جوهری» میدانند که ما میدانیم، خب با هم نزاعی نداریم؛ اما آنها همانطوری که بیان شد حقیقت «جسم» را مرکب میدانند از «هیولی» و «صورت»ی که اسمش را میگذارند «مقدار جوهری»؛ که آنها هم به «مقدار جوهری» قائلند، اما «مقدار جوهری» که همان «صورت جسمیه» است. ولی ما میگوییم همین «صورت جسمیه» تمام «جسم» را تشکیل میدهد، دیگر «هیولی»ای وجود ندارد.
بیان کردم در جلسه گذشته که ایشان بر رد «هیولی» دلیلی نمیآورد، فقط اثبات میکند که «جسم»ی داریم، یعنی ادعا میکند که «جسم»ی داریم «بسیط»؛ «جسم»ی داریم «بسیط»، «مقدار»ش هم جوهری. اما اینکه این «مقدار جوهری» جزءالجسم است یا تمامالجسم است، در این بحث خیلی وارد نشده. حالا شاید در «تخلخل» و «تکاثف» یک مسائلی بگوید، یعنی استدلالهایی که «مشاء» بر ترکب کردند رد کند، ولی مستقیماً وارد بشود «هیولی» را رد کند، اینجوری نبوده؛ یعنی در کتاب این را نمیبینید. حتی در بخش بعدی که میخوانیم انشاءالله، که ادعا میکند این «مقدار»، «عرضی» نیست، «عرض» هم نیست؛ یعنی نه خارج از ذات است و نه در ذات متکی به چیز دیگر است. دو تا مطلب را میگوید: نه خارج از ذات است که بشود «عرضی» و نه در ذات متکی به چیز دیگر است که یعنی متکی به «ماده» است. اینجا دارد حرف «مشاء» را رد میکند، ولی استدلالی نمیآورد؛ استدلال نمیآورد که «ماده» در کار نیست.
تبیین متن شرح درباره ثبات مقدار جوهری و تغیر مقادیر ثلاثه
پرسش: استاد، اینکه استدلال «مشاء» را رد کردیم، خودش دلیل بر رد «هیولی» نیست؟
پاسخ: عرض کردم مگر از همان باب بگوییم؛ استدلال «مشاء» را که رد کردیم، خودبهخود ثابت میشود که «هیولی»ای نداریم. چون ببینید، «مشاء» بر اثبات «هیولی» دلیل آوردند؛ وقتی ما دلیلشان را رد کردیم، اثبات «هیولی» مختل میشود. وقتی مختل شد، ما مجبور نیستیم به «هیولی» معتقد باشیم. ایشان از همین باب وارد شده؛ مستقیماً «هیولی» را رد نکرده، فقط استدلالی که بر «هیولی» انجام گرفته آن استدلال را عقیم کرده است.
«و يتحقق ذلك»؛ بیان کردم «ذلك» اشاره است به این ادعای اخیری که شده؛ یعنی «يتحقق» این مطلب که «عرضی» بودن «مقدار» گفتیم ادعای بیدلیل است؛ «عرضی» بودن «مقدار» ادعای بیدلیل است. یا به عبارت دیگر، همانطور که جلسه گذشته گفتم، «يتحقق ذلك» یعنی «يتحقق» این مطلب که «مقدار»، «جوهر» است و ذاتالجسم است. پس این مطلب را میخواهیم اثبات کنیم که «عرضی» بودن «مقدار» بیدلیل است، یا اثبات کنیم که «مقدار»، «جوهر» است. اما کدام «مقدار»؟ همان «مقدار»ی که ذات «جسم» را تشکیل میدهد، نه مقدارالطول و مقدارالعرض و مقدارالعمق.
تحقق این مطلب به این است که: «الشمعة مثلاً»، «جسم»ی را مثل شمع، مثل موم در نظر میگیریم که «إذا تبدل عليها الطول و العرض و العمق، ففيها» در این شمعه بعد از این تبدل، «أمر ثابت» و امری است «متغير. فالثابت هو الذي لا يزداد و لا ينقص». بله؟ و لا ینقص، «و لا ينقص». «فالثابت هو الذي لا يزداد و لا ينقص عند تبدل أشكالها»؛ ثابت آن «مقدار»ی است که کم و زیاد نمیشود در وقتی که اشکال این موم عوض میشود. در وقتی که اشکال این شمعه عوض میشود، ما میبینیم که مقداری در این شمع هست که عوض نمیشود؛ آن «مقدار» اصلی عوض نمیشود. طول و عرض و عمق عوض میشود، ولی «مقدار» اصلی عوض نمیشود؛ آن جرمی که از اول بوده حالا هم هست، چیزی از این جرم کم نشده، چیزی هم بر آن جرم اضافه نشده است.
«فإنه ينقص من العرض بإزاء ما يزداد في الطول»؛ هرچقدر که در طول اضافه بشود، همان مقدار از عرض کم میشود. «و بالعكس»؛ اگر مقداری در عرض اضافه بشود، از طول کم میشود.
پرسش: حجمش عوض نمیشود یا جرمش؟
پاسخ: بله؟ جرم عوض نمیشود، حجم هم عوض نمیشود، بله. وقتی جرم عوض نشد، حجم هم قائم به جرم است، آن هم عوض نمیشود. جرم عوض نمیشود، حجم هم که میدانید که «جسم تعلیمی» قائم به «جسم طبیعی» است؛ اگر «جسم طبیعی» عوض نشد، «جسم تعلیمی» هم عوض نمیشود. طول و عرض و عمق عوض میشود، ولی جرم عوض نمیشود؛ اگر جرم عوض نشد، حجم هم عوض نمیشود.
«فليس في المجموع»، یعنی فلیس فی مجموع الجسم، در مجموع این «جسم» یا در مجموع این «مقدار» «زيادة و نقصان»ی نیست، «فلا تغير في القدر»؛ در «مقدار» این «جسم» تغیری نیست. بله، در مقدار طولش تغیر هست، در مقدار عرضش تغیر هست، ولی در «مقدار» خودش تغیر نیست.
«و المتغير هو ذهاب آحاد المقادير في الجهات»؛ متغیر این است که آحاد مقادیر در جهات ثلاثه کم و زیاد میشوند، متبدل میشوند؛ جهات عمق و طول و عرض. یعنی این افراد «مقدار»، این مقدارهای خاص که مقدارالطول، مقدارالعرض، مقدارالعمق نام گرفته، اینها عوض میشوند. «لأن الطول قد يزيد و ينقص عما كان» و همچنین عرض و عمق هم کم و زیاد میشوند، «بخلاف المقدار»ی که نفس شمعه را تشکیل میدهد، آن «مقدار»ی که جرم شمعه آن «مقدار» را دارد؛ «فإنه لا يتغير أبداً»، این هرگز تغییر نمیکند «عن ذلك القدر بتغير أشكالها»؛ اگر اشکالش تغییر کرد، طول و عرض و عمق تغییر کرد، آن «مقدار» اصلی تغییر نمیکند.
«و إذا كان كذلك»؛ تحقیق تمام شد، حالا وارد متن میشویم که متن ما هم همین تحقیق را دارد بیان میکند. پس این تحقیقی که ما گفتیم به منزله شرح قبل المتن است؛ یعنی ما متن را قبلاً شرح دادیم که حالا بخواهیم متن را بخوانیم مشکلی نداشته باشیم.
«و إذا كان كذلك»؛ ایشان میفرماید که حالا که اینچنین است، اگر این قائل آن مقدار طول و مقدار عرض و مقدار عمق و به تعبیر ایشان «مقدار»ی را که به سمت جهات، یعنی به سمت طول و عرض و عمق میرود، اگر آنها را «عرض» قرار بدهد، ما حرفی نداریم، ما هم آنها را «عرض» میدانیم؛ اما این باعث نمیشود که آن «مقدار» لایتغیری که کل جرم «جسم» را تشکیل میدهد، آن عوض بشود. عوض شدن این مقادیر ثلاثه و «عرض» بودن این مقادیر ثلاثه، باعث عوض شدن و «عرض» بودن آن «مقدار» اصلی که ذات «جسم» را تشکیل میدهد نیست.
«و إذا كان كذلك»، اگر اینچنین باشد، «فهذا القائل»، هذالقائلی که قولش را در آخر جلسه قبل نقل کردیم، «إن جعل هذا المقدار» متغیری را که یکی از مقادیر ثلاثه است، یعنی مقدار طول مثلاً یا مقدار عرض است یا مقدار عمق است، «ذاهباً في بعض الجهات»، در حالی که این «مقدار» در بعضی جهات کم و زیاد میشود، تبدل پیدا میکند، اگر این را قرار بدهد «عرضاً»؛ «عرضاً» مفعول دوم «جعل» است، مفعول اول «هذا المقدار» است، مفعول دوم «جعل» است، «ذاهباً في بعض الجهات» هم «حال» است. اگر این «مقدار»ی را که در بعضی جهات کم و زیاد میشود، اگر این «مقدار» را «عرض» قرار بدهد، یعنی آن مقدار طول را، مقدار عرض را، مقدار عمق را «عرض» قرار بدهد، «فهو مسلم»، این را ما قبول داریم؛ «لأنه عرض»، اما «عرض» در چیست؟ «عرض في المقدار الجوهري»ای که «هو نفس الجسم»[2] . «عرض» این «مقدار» است؛ آن «مقدار»، «عرض» این «مقدار» است. آن «مقدار» «عرض»، این «مقدار» معروض را «عرض» نمیکند؛ «مقدار» معروض، «جوهر» است و با تغیرات آن «عرض»، این «جوهر» تغییر نمیکند.
«لكن لا يلزم منه»؛ یعنی از «عرض» بودن آن «مقدار» عارض، لایمزم که جوهری هم کذلک، یعنی «مقدار جوهری» هم «عرض» باشد. یا «لا يلزم منه»، البته آن معنای اولی که گفتم درست است ها، معنای دومی که میگویم این برای تکمیل بحث است؛ «لا يلزم منه»، لازم نمیآید از این تغییر که جوهری هم کذلک تغییر کند. چون مبنای «عرض» بودن آن «مقدار»، تغییر کردنش است؛ بنابراین چه بگویید لایلزم از «عرض» بودن، چه بگویید لایلزم از تغییر کردن، فرقی نمیکند؛ چون عرض کردم تغییر کردن مبناست، «عرض» بودن بناست، ضمیر را به هر کدام که برگردانید درست است؛ منتها اینجا ضمیر به «عرض» بودن برمیگردد، ولی اگر به تغییر کردن هم برگردانید باز هم عیب ندارد.
«في أكثر النسخ» به جای «عرضاً» که در عبارت مفعول دوم «جعل» قرار داده شد، «عرض» به رفع آمده «و فيه نظر»؛ این اشتباه است، معلوم است مفعول دوم «جعل» نمیتواند مرفوع باشد، حتماً باید منصوب باشد.
نفی عرضی و عرض بودن مقدار برای اثبات تمامالحقیقه بودن آن
«و إلى ما ذكرنا أشار بقوله: فلا يلزم منه أن المقدار نفسه عرضي للجسم أو عرض». توجه کنید مطلب را توضیح بدهم، این مطلب اخیر را. «مقدار» را ما سهجور میتوانیم لحاظ کنیم؛ «مقدار» را، همان «مقدار»ی که ما ادعا میکنیم جوهریتش را، همین «مقدار» را سهجور میتوانیم ملاحظه کنیم:
یکی اینکه نفسالجسم باشد؛ این هم حقیقتالجسم است، «عرض» نیست، خارج از حقیقت نیست، هم اینکه قائم به ذاتش است. بهتر این است که به این صورت عرض کنم، ترتیب بحث را عوض کنم: «مقدار» را سهجور میتوانیم لحاظ کنیم:
یکی اینکه بگوییم امری است «عرضی»، یعنی خارج از حقیقت «جسم»؛ خارج از حقیقت «جسم». حقیقت «جسم» عبارت است از «ماده» و «صورت»، «مقدار» هم یک امری است خارج از این حقیقت و عارض بر این حقیقت؛ که میشود امر خارج از حقیقت و عارض، یعنی «عرضی».
دوم اینکه بگوییم «مقدار» خارج از حقیقت «جسم» نیست، داخل در حقیقت است، ولی همه حقیقت نیست، جزءالحقیقه است؛ اما جزءالحقیقهای است که به جزء دیگر تکیه میکند، مثل «صورت جسمیه» که در «ماده» حلول میکند. «صورت جسمیه»، «مقدار» است، قابلیت ابعاد ثلاثه است، «امتداد» است؛ اما تکیه به «ماده» دارد، حلول در «ماده» کرده، چون «صورت جسمیه» در «ماده» حلول میکند؛ پس قائم به ذات خودش نیست، قائم به غیر است، قائم به «ماده» است. در این حالت از آن تعبیر میکنیم به «عرض»؛ «عرض» نه «عرض» به معنای رایج، «عرض» به معنای قائم به غیر که شامل «صورت» هم بشود. بله، «صورت»، «عرض» نیست، اما قائم به غیر است، حال در «ماده» است؛ چون حال در «ماده» است از آن تعبیر به «عرض» میکنیم. یادتان هست که ایشان این تعبیرها را داشت قبلاً هم؛ قبلاً ایشان «عرض» میگفت، قائم به غیر اراده میکرد، نه «عرض» رایج و اصطلاحی؛ اینجا هم همینطور.
این دو معنا برای «مقدار»؛ که معنای اول این است که اصلاً «مقدار» خارج از حقیقت «جسم» باشد، معنای دوم این است که داخل در حقیقت باشد اما جزء حقیقت باشد که به جزء دیگر تکیه کرده باشد، در جزء دیگر حلول کرده باشد، یعنی همان «صورت جسمیه» باشد که در «ماده» حلول کرده است.
فرض سوم این است که نه «عرضی» باشد، یعنی خارج از حقیقت «جسم»، و نه «عرض» باشد، یعنی جزء «جسم» و متکی به جزء دیگر؛ بلکه کل حقیقت «جسم» باشد.
خب، اگر ما بخواهیم ثابت کنیم که «مقدار» تمامالحقیقه است برای «جسم»، باید دو مطلب را رد کنیم: یکی «عرضی» بودن «مقدار» را، یکی «عرض» بودن «مقدار» را. الان دیگر روشن شد دیگر؛ روشن شد که اگر بخواهیم حقیقت بودن «مقدار» را ثابت کنیم، بگوییم کل ذات «جسم» را «مقدار» تشکیل میدهد، باید دو تا احتمال مقابل را نفی کنیم: یک احتمال این است که «مقدار» خارج از حقیقت باشد، یک احتمال این است که داخل در حقیقت باشد و جزء حقیقت باشد؛ هر دو احتمال باید رد بشود تا این احتمال سوم که تمامالحقیقه بودن «مقدار» است ثابت بشود.
لذا مصنف میبینید که در این بیانی که میکند میگوید که لازم نمیآید که «مقدار» با این تبدلاتی که در طول و عرض و عمق تحقق پیدا میکند، لازم نمیآید که «مقدار»، «عرضی» باشد و یا «عرض» باشد؛ هر دو را دفع میکند. چون مدعایش این نیست که «مقدار»، «عرضی» نیست؛ مدعایش این است که «مقدار» هم «عرضی» نیست، هم «عرض» نیست. هر دو مدعای ایشان است؛ چون ادعا میکند یک امر سومی را، ادعا میکند تمامالحقیقه بودن «مقدار» را، پس باید این دو تا امر دیگر را نفی کند. لذا میبینید به هر دو تکیه دارد؛ به «عرضي للجسم»، به نفی عرضیت اکتفا نمیکند، نفی «عرض» هم میکند. «عرضی» بودن را نفی نمیکند تنها، بلکه «عرض» را هم نفی میکند، چون مدعایش با نفی هر دو ثابت میشود.
تبیین ادامه عبارت متن در نفی عرضی و عرض بودن مقدار
«و إلى ما ذكرنا أشار بقوله: فلا يلزم منه»؛ یعنی از «عرض» بودن آن مقدار طول، مقدار عرض، مقدار عمق که مقادیر خاصه و مقادیر ثلاثه هستند، از این لازم نمیآید که خود «مقدار»، «و هو الثابت القائم بذاته الذي لا يتغير»، «مقدار»ی که ثابت است و قائم به ذات است و لایتغیر است، این «عرضي» باشد «للجسم» یا «عرض» باشد. از تبدلات و تغیرات و «عرضی» بودن آن مقادیر ثلاثه لازم نمیآید که اصلالمقدار «عرضی» باشد یا «عرض» باشد. «عرضی» باشد یعنی خارج از حقیقت «جسم» باشد؛ «عرض» باشد یعنی غیرقائم به ذات باشد.
پس ما هم «عرضی» بودن را نفی میکنیم، یعنی خارج از حقیقت بودن را، پس «مقدار» داخل در حقیقت میشود؛ هم «عرض» بودن را نفی میکنیم، یعنی غیرقائم به ذات بودن را نفی میکنیم، پس قائم به ذات بودن ثابت میشود. ثابت میشود که «مقدار» حقیقت «جسم» است و قائم به ذات است، لازم نیست متکی به «ماده» باشد.
«عرض» را معنا میکند: «أي غير قائم بذاته بل بغيره». خب، چرا مصنف به یکی از این دو تا اکتفا نکرد؟ نگفت «فلا يلزم منه أن المقدار نفسه عرضي للجسم» به تنهایی، یا عرض للجسم؟ چرا هر دو را گفت، هم «عرضي للجسم» را نفی کرد هم عرض للجسم را نفی کرد؟ عرض کردم چون مدعای خودش که آن مدعای سوم است ثابت نمیشود مگر هر دو مدعای قبلی نفی بشود؛ به این جهت هر دو را مطرح کرد.
«و إنما لم يقتصر على أحدهما»؛ بر یکی از این دو تا اکتفا نکرد، یعنی بر «عرضي للجسم» یا بر «عرض» اکتفا نکرد، بلکه هر دو را با هم گفت؛ هم «عرضی» بودن را نفی کرد هم «عرض» بودن را نفی کرد.
چرا؟ «لأن مطلوبه يحصل بهما». مطلوبش چیست؟
«و هو أن المقدار نفس الجسم». مطلوبش که عبارت از این است که «مقدار» نفسالجسم است، یحصل به نفی هر دو؛ یعنی به اینکه «عرضی» نباشد و «عرض» هم نباشد، یعنی خارج از حقیقت نباشد، جزء حقیقت هم نباشد؛ آنوقت ثابت میشود که تمامالحقیقه است. ایشان میگوید «مقدار» نفسالجسم است، یعنی تمامالحقیقه است؛ وقتی میتواند تمامالحقیقه را ثابت کند که هم خارج از حقیقت بودن نفی بشود هم جزءالحقیقه بودن نفی بشود، آنوقت ثابت میشود که تمامالحقیقه است.
«و هو أن لا يكون المقدار عرضاً»؛ این «بهما» را دارد معنا میکند؛ مطلوب «يحصل بهما» مطلوب چیست؟ «و هو»، این مطلوب این است که «مقدار»، «عرض» نباشد، یعنی متکی به غیر نباشد، جزء ذات نباشد، «و لا خارجاً» از حقیقت «جسم» هم نباشد. «لا بأحدهما» عطف بر «بهما» است؛ «يحصل بهما لا بأحدهما»، «لأن مطلوبه يحصل بهما لا بأحدهما». مطلوب مصنف که حقیقت بودن «مقدار» است، یحصل به نفی هر دو، لا به نفی احدهما؛ یعنی نمیتوانست «عرضی» تنها را بگوید یا «عرض» تنها را بگوید، باید هر دو را میگفت و نفی میکرد تا مطلوبش اثبات میشد.
استدلال مصنف بر ثبات و لزوم مقدار جوهری
«و استدل على أنه ثابت لازم غير متغير»؛ این مطلب دیگر در تحقیقی که گفتیم بیان شده، احتیاجی به تکرار تقریباً ندارد. بیان کردیم که آن «مقدار»ی که حقیقت «جسم» را تشکیل میدهد، آن «مقدار» تغییر نمیکند؛ آنی که تغییر میکند طول و عرض است، آنی که زیاد میشود، نقص پیدا میکند طول و عرض و عمق است، و الا خود «مقدار» اصلی تغییر نمیکند. این همانی است که در تحقیق گفتیم، حالا مصنف در عبارت خودش میآورد.
استدل بر اینکه این «مقدار»ی که حقیقت «جسم» را تشکیل میدهد امری است ثابت، لازم، «غیرمتغیر و لامنفک»؛ «ثابت» که روشن است، یعنی تغییر نمیکند؛ «لازم» هم یعنی منفک نمیشود. بنابراین آن دو تا جملهای که بعد میآید به صورت «لف و نشر مرتب» دارد «ثابت لازم» را تفسیر میکند: «ثابت لازم»، «ثابت» یعنی «غير متغير»، «لازم» یعنی «لا منفك». استدلال کرد بر این مطلب به قولش؛ پس این چهار تا مطلب نبود ها! «ثابت لازم غير متغير و لا منفك»، این چهار تا مطلب نیست، دو تا مطلب است: یکی ثابت است، یعنی تغییرکننده نیست؛ یکی لازم است، یعنی از «جسم» جدا نمیشود، «جسم» همیشه این «مقدار» را دارد، چون بالاخره امر جدای از «جسم» نیست، ذات «جسم» است، ذات «جسم» را که نمیشود از آن گرفت. دو تا مطلب است، آنوقت این دو تا مطلب را دوباره ایشان با لفظ «غير متغير و لا منفك» تأکید میکند.
استدل بر این مطلب به قولش: «فإن ما يزداد في الطول عند المد ينتقص من عرضه»؛ هر «جسم»ی که در طولش اضافه شود وقتی آن «جسم» را بکشید؛ مثلاً فرض کنید که کشی باشد شما بکشیدش، این وقتی طولش اضافه میشود عرضش باریکتر میشود؛ شمعی باشد و بر عرضش فشار وارد کنید، این طولش بیشتر میشود ولی عرضش کمتر میشود. «فإن ما يزداد في الطول عند المد»، وقتی کشیدیمش، «ينتقص من عرضه. و كذا ما ينبسط في العرض ينتقص من طوله»؛ اگر از طرف عرض کشیدیمش و پهنایش را بیشتر کردیم، طولش کمتر میشود؛ ولی آن «جسم» اصلی، آن جرم اصلیاش عوض نمیشود، جرم اصلی همان مقداری که بوده هست.
خب، حالا توجه بکنید، در ذهنتان آن شمع را در نظر بگیرید؛ وقتی شما بر این شمع فشار وارد میکنید، از طرف مثلاً فرض کنید عرض فشار وارد میکنید، این در قسمت عرض آن اجزایش از هم جدا بودند؛ بر اثر فشاری که شما در طرف عرض وارد میکنید، اجزای جدا کنار هم جمع میشوند و به هم میچسبند. فشردگی پیدا میشود، دیگر خلل و فرجی که لابهلای این اجزا بود از بین میرود، اینها کیپ میشوند؛ در عوض، در بخش طول این خلل و فرج به وجود میآیند. یعنی آن اجزایی که در طرف عرض متفرق بودند مجتمع میشوند، آنهایی که در طول مجتمع بودند متفرق میشوند؛ و اگر برعکس شد برعکس میشود.
پس در تمام این حالات، خود اجزا کم و زیاد نمیشوند؛ آن جاهای خالی را پر میکنند و یک جاهای پر دیگر را خالی میکنند. این امر در این جرم اتفاق میافتد؛ چیزی بر اجزا اضافه نمیشود، چیزی بر خلل و فرج موجود در «جسم» هم اضافه نمیشود؛ خلل و فرج جایشان را عوض میکنند. در طرف مثلاً عرض بودند، حالا میروند در طرف طول؛ جرم هم مثلاً فرض کنید که فشردهتر میشود، آن مقداری که در طرف عرض بود و تنک بود و از هم باز بود، حالا فشرده میشود، جمع میشود. پس هیچچیز در «جسم» کم و زیاد نمیشود؛ آن اجزا که بودند حالا هم هستند، آن خلل و فرجی هم که قبلاً بودند، مقدار جدایی اجزا و مقدار کیپی اجزا هرچقدر بود حالا هم بود، منتها اینها جاهایشان عوض شد.
پرسش: حالا اگر ما فشار را از هر سه طرف بگیریم و در هر سه جهت وارد کنیم چه میشود؟
پاسخ: از سه طرف فشار بدهید؛ مثلاً منگنهای باشد که شما بگذاریدش فشارش بدهید، باز پرس بشود. این هم باز جرم عوض نمیشود...
پرسش: خلل و فرج کمتر...
پاسخ: جرم عوض نمیشود، جرم عوض نمیشود؛ ولی مقداری از آن فضاها بیرون میآیند. این بحث «تخلخل» و «تکاثف» است که بعداً در پیش داریم؛ که شما یک جرمی را بر اثر فشار، هواهای درونش را یا به قول ایشان اجسام لطیف درونش را، حالا هوا باشد یا هر چه، بیرون میکنید که «انفصال» اجزا حاصل میشود؛ اجزایی که در این درون این «جسم» بود از آن منفصل میشود. این میشود «تکاثف» و «تخلخل» حقیقی؛ که البته مقداری از بحثش قبلاً گذشت، مفصلاً بعداً میآید؛ حدود پنج صفحه یا چهار صفحه در مورد «تخلخل» و «تکاثف» ما بحث داریم، انشاءالله بعداً بحثش را میکنیم.
«فيتصل في المد بعض أجزاء إن كانت متفرقة، و يفترق بعض ما كانت متصلة»؛ این همانی است که از خارج بیان کردم. در وقت کشیدن مثلاً طول یا عرض، بعضی از اجزایی که متفرقه و از هم جدا بودند به هم پیوند میخورند «و بعض ما كانت متصلة»، بعضی اجزای دیگری که به هم پیوند داشتند، «يفترق»، از هم جدا میشوند.
«فذهابه»؛ حالا نتیجهگیری میکند: «فذهابه في الجهات المختلفة عرض لازم له».
پرسش: الان این عبارت مصنف است؟
پاسخ: نخیر، عبارت شارح است. عبارت مصنف این است: «فذهابه في الجهات المختلفة على سبيل البدل» لازم له؛ پشت سر لازم له شارح گفته: أی «عرض لازم له». مصحح برداشته خلاصهاش کرده؛ دیگر پشت سر لازم له، أی عرض لازم له را نیاورده؛ «عرض» را آورده جلو قرار داده، هم از لفظ «أی» بینیاز شده هم از تکرار «لازم له» بینیاز شده؛ و الا عبارت شارح اینطور بوده: علی سبیل البدل لازم له أی عرض لازم له. این مصحح «عرض» را آورده جلو، لفظ «أی» را حذف کرده، تکرار «لازم له» را هم گذاشته کنار؛ شده «على سبيل البدل»، بله، «فذهابه في الجهات المختلفة على سبيل البدل عرض لازم له». این کارها البته زیاد در این کتاب انجام گرفته. حالا من نمیدانم نسخهای در اختیارشان بوده که با آن نسخه قدیم مخالفت کردند، یا خواستند خلاصهاش بکنند. شاید نسخهای بوده، بعید است بخواهند خلاصه بکنند؛ ممکن است نسخهای به این صورت است، نسخهای به آن صورت.
خب، «فذهاب المقدار الذي هو الجسم»؛ «مقدار»ی که عبارت از «جسم» است، این میرود به سمت جهات مختلفه «على سبيل البدل»؛ یعنی گاهی این «مقدار» به سمت طول هجوم میآورد و طول را اضافه میکند، گاهی به سمت عرض فشار میآورد عرض را اضافه میکند، گاهی سمت عمق اضافه میکند. این همان «مقدار» اصلی است که به این سمت و آن سمت میرود؛ خودش عوض نمیشود، سمتهایش عوض میشوند. «على سبيل البدل»؛ «على سبيل البدل» یعنی گاهی به سمت طول، گاهی به جای طول، بدل طول، عرض، گاهی به جای طول و عرض به سمت عمق میرود. این رفتن، «عرض» است، لازم این «مقدار» است؛ «ثابت غير متبدل بتبدل الأشكال»، لازمی است که ثابت است، غیرمتبدل است به تبدل اشکال.
یعنی نه تنها آن «مقدار» ثابت است، این توانایی اینکه «مقدار» هم به این سمت و آن سمت برود یک امر ثابتی است، یک «عرض لازم» است؛ اینکه میتواند برود. خود «مقدار» ثابت است، «ذهاب «مقدار» فی الجهات المختلفه علی سبیل البدل» هم «عرض لازم» است؛ «عرض لازم» است یعنی ثابت است، غیرمتبدل است به تبدل اشکال. آنی که تبدل پیدا میکند خود این جهاتند، نه «ذهابالجسم الی الجهات». «ذهابالجسم الی الجهات» تبدل پیدا نمیکند، یعنی این ذهاب برای «جسم» هست؛ «ذهابالجسم الی الجهات علی سبیل البدل»، این برای «جسم» هست، نه از «جسم» گرفته میشود نه تغییر میکند؛ بله، خود جهات تغییر میکنند.
توجیه ادبی عبارت متن از باب استخدام و مجاز در اسناد
پرسش: یعنی دائماً در حال ذهاب است؟
پاسخ: نه دائماً در حال ذهاب است؛ توانایی ذهاب عرض کردم، توانایی ذهاب دارد. عبارت خیلی صاف نیست، عبارت صاف نیست؛ همانطور که توجه میکنید با توجیه من دارم درستش میکنم.
ذهاب این «مقدار»، «عرض» است و خود این «مقدار» ثابت غیرمتبدل به تبدل اشکال است. البته به یک صورت هم میشود عبارت را توجیه کرد که صاف هم بشود: ضمیر مستتر در «ثابت» را که به ذهاب برمیگردد، علی طریق «الاستخدام» به «مقدار» برگردانیم؛ این میشود. چون میدانید بارها عرض کردم که «استخدام» این است که از مرجع ضمیر امری را اراده بکنیم، از خود ضمیر معنای دیگر را اراده کنیم؛ این میشود «استخدام»، که در علم بدیع در مطول هم بیان شده است.
اینجا هم اینچنین است؛ «ثابت» ضمیرش برمیگردد به ذهاب، همانطور که «عرض لازم» برگشت؛ اما این «ثابت» ضمیرش برمیگردد به ذهاب و از ذهاب، نه خود ذهاب، بلکه «مضافالیه» ذهاب را، ذهابالمقدار، «مضافالیه» ذهاب را اراده میکنیم؛ که ذهاب، «عرض» است، «ثابت» یعنی نه این ذهاب ثابت است، خود آن «مضافالیه» ذهاب که عبارت از «مقدار» است، آن ثابت است، غیرمتبدل به تبدل اشکال است. ایرادی ندارد، اینطور هم میتوانید معنا کنید؛ که بیان مطلب این میشود که «مقدار» ثابت است، تغییرکننده نیست، این ذهاب «عرض لازم» اوست، عرضی است که نمیشود از آن گرفت و این جهات مختلفه، «عرض» متبدلند.
پرسش: اگر «غير» را «غیره» بخوانیم، مشکل ندارد؛ یعنی «غیره» را «حال» از آن ضمیر «له» بگیریم: «لازم له ثابت» در حالی که...
پاسخ: نه، «غير متبدل» را چیز بگیرید، عطف بگیرید به حذف عاطف بر خود «ثابت».
پرسش: نه، میگویم «غیره» بخوانیم.
پاسخ: «غیره» بخوانید؛ اولاً «غير» را مصحح گذاشته، شما میتوانید «غیره» بخوانید «حال» بگیرید.
پرسش: نه، اگر این نسخه نباشد که میفرمایید، دیگر مشکلی که الان بخواهیم توجیه کلام مصنف بکنیم نداریم؛ میگوییم ذهابش عرضی است لازم برای او، ثابت، در حالی که آن «مقدار»، یعنی «غیره» را «حال» میگیریم برای ضمیر «له»، در حالی که آن «المقدار الذي هو الجسم» متبدل به تبدل...
پاسخ: بله، بالاخره یا با «استخدام» درستش میکنید، یا با «حال» گرفتن از ضمیر «له» درستش میکنید؛ به هر ترتیب درست کنید بالاخره باید زحمت بکشید عبارت را درست کنید، عبارت صاف و صوف نیست. شما هم دارید توجیه میکنید؛ توجیه درستی هم هست، ولی این دلیل نمیشود که عبارت صاف است، عبارت بالاخره یک پیچی در آن هست، باید با یک توجیه درست بشود؛ یا به همان توجیهی که عرض کردم، «استخدام»، بعد «غير» را هم عطف بگیرید، یا «حال» بگیرید.
خب، گفتیم که «مقدار» عوض نمیشود؛ «مقدار» عوض نمیشود، این یک مطلب. ذهاب فی الجهات المختلفه هم «عرض لازم» است، آن هم عوض نمیشود؛ ذهاب فی الجهات المختلفه عوض نمیشود. ولی میگوییم: «آحاد الذهاب في الجهات عرض متبدل»؛ سه تا مطلب داریم میگوییم ها! خود «مقدار» عوض نمیشود؛ ذهابالمقدار، که خود «مقدار» اصل ذات است دیگر، عوض نمیشود؛ ذهابالمقدار فی الجهات المختلفه، این هم «عرض لازم» است، منفک نمیشود؛ اما خود «آحاد الذهاب في الجهات»، این «عرض متبدل». پس اصل ذهاب فی الجهات المختلفه، این عوضشدنی نیست؛ این هم ثابت و غیرمتبدل است، این هم «عرض لازم» است. اما آحاد ذهاب، یعنی فرض کنید ذهاب به سمت طول تنها، سمت عرض تنها، عمق تنها؛ یعنی این طول و عرض و عمق عوض میشوند، اینها «عرض» متبدلند. پس طول و عرض و عمق عرضیاند متبدل، اما اینکه میتواند در یکی از اینها عوض بشود این «عرض لازم» است، خود «مقدار» هم که امر ثابت است.
«و الجسم ليس إلا نفس المقدار، أي الثابت في الأحوال كلها». البته با این توضیحاتی که من از خارج میگویم، عبارات به نظر میرسد که در آن تکرار است؛ یعنی تکرار نیست، چون من مطالبی که در آینده میآید گاهی برای توضیح جلوتر ذکرش میکنم، آنوقت وقتی شما میرسید به مطلب میبینید دارد تکرار میشود. خود عبارت را بخوانید میبینید تکرار ندارد، و الا از نظر توضیحاتی که بنده دادم، خیلی از عبارات همه تکرار میشود؛ مثلاً «و الجسم ليس إلا نفس المقدار»، این را خب قبلاً گفتیم، دومرتبه باز ایشان دارد تکرار میکند.
«و الجسم ليس إلا نفس المقدار، أي الثابت في الأحوال كلها»؛ آنی که ثابت فی الاحوال کلهاست، آن نفسالجسم است، آن تمام «جسم» را تشکیل میدهد. «على معنى أنه لا يزيد على ما كان و لا ينقص منه»، یعنی مما کان. آنی که ثابت فی الاحوال است یعنی چه؟ «على معنى»، معنای ثابت را دارد میگوید ها! «الثابت في الأحوال» به این معنا؛ بیان کردم «على معنى» توضیح «الثابت في الأحوال» است. «الثابت في الأحوال» به این معنا که «أنه»، این «مقدار» که نفسالجسم است، «لا يزيد على ما كان»؛ هر چه تغیرات و تبدلات در این «جسم» ایجاد کنید، این «لا يزيد على ما كان»، بر آنکه قبلاً بوده اضافه نمیشود؛ «و لا ينقص منه»، یعنی مما کان، از ماکان هم چیزی کم نمیشود «عند تبدل أشكاله».
«عند تبدل أشكاله» متعلق به هر دو است؛ هم متعلق به «لا يزيد»، هم متعلق به «لا ينقص». لذا در فارسی اول میآوریمش؛ میگوییم وقتی اشکال متبدل شدند، این «مقدار» لا یزید علی ما کان و لا ینقص مما کان. وقتی متعلق به هر دو باشد، در فارسی اول میآوریمش، هر دو را بر آن متعلق وارد میکنیم؛ یعنی میگوییم عند تبدل اشکاله، نه زائد میشود این «مقدار» و نه ناقص میشود. «بل الذي يزيد و ينقص هو بعض امتداداته»؛ امتدادات خاصش، یعنی عرضش است، طولش است، عمقش است، و الا اصل جرم کم و زیاد نمیشود.
«كما قال: و الامتدادات الثلاث المتبدلة هي ما يؤخذ بحسب ذهاب جوانب الجسم في الجهات»؛ «امتدادات ثلاث»ی که تبدل پیدا میکنند، آن «امتداد»ی است که گرفته میشود از رفتن جوانبالجسم فی الجهات؛ یعنی جوانب «جسم» به سمت... جانب «جسم» به سمت طول رفته، به سمت عرض رفته، به سمت عمق رفته؛ این جوانب که به آن سمتهای مختلف میروند، اینها متبدلند، اینها امتدادات متبدلند.
«جسم» به سمت جوانب مختلف میرود، ایشان میگوید جوانبالجسم در جهات میرود؛ این از باب «جری المیزاب» است. «جری الماء فی المیزاب» حقیقت است، «جری المیزاب»، «مجاز» است، «اسناد مجازی»؛ نه «مجاز لغوی» عرض میکنم ها، «مجاز عقلی». «مجاز لغوی» این است که لفظ در غیر «ما وضع له» به کار برود؛ «مجاز عقلی» این است که اسناد به غیر «ما هو له» باشد. اسناد جریان به ناودان، یعنی میزاب، اسناد الی غیر «ما هو له» است؛ اسناد به آب موجود در ناودان، اسناد الی «ما هو له» است. پس اگر بگوید «جری الماء فی المیزاب» حقیقت است، اگر بگوید «جری المیزاب»، «مجاز» است.
اینجا هم این «مجاز» را مرتکب شده، «مجاز در اسناد»؛ گفته «ذهاب جوانب الجسم في الجهات». منظور این است که ذهابالجسم فی جوانبه؛ این در واقع حقیقت این است: «جسم» در جوانب خودش، یعنی در طولش یا عرضش یا عمقش ذهاب پیدا میکند؛ ولی ایشان میگوید که جوانب «جسم» ذهاب پیدا میکنند. در هر صورت، خواستم بیان کنم که «اسناد مجازی» است و معنا روشن است. خب، تمام شد. مطلب جدیدی را میخواهیم وارد بشویم،
پرسش و پاسخ درباره مفهوم جوانب و جهات جسم
پرسش: جوانب «جسم» یعنی همان ابعاد ثلاثه؟
پاسخ: بله.
پرسش: اگر منظور از جوانب، طول و عرض و عمق باشد...
پاسخ: همان هم هست.
پرسش: خود طول و عرض و عمق بروند؟
پاسخ: طول و عرض و عمق میروند، یعنی «جسم» در طولش میرود جلو، «جسم» در عرضش میرود جلو. بله، «جسم» در طولش...
پرسش: یعنی طول «جسم» میرود؟
پاسخ: ذهاب، بله، طول «جسم»، یعنی «جسم» در طولش. بله، طول «جسم»، شما هم دوباره دارید «مجاز» میفرمایید! طول «جسم» جلو میرود، نه؛ «جسم» دارد در طولش جلو میرود. حقیقت این است: «جسم» دارد جلو میرود، نه طول «جسم» برود «جسم» بماند؛ «جسم» دارد در طول خودش جلو میرود. فارسی هم الان شما دارید میفرمایید طول «جسم» جلو میرود، «مجاز» است؛ «جسم» در طول خودش جلو میرود، این حقیقت است. البته اینقدر این «مجاز» جا افتاده است که آدم به نظرش حقیقت میرسد؛ میگوییم طول «جسم» دارد میرود جلو، در حالی که طول «جسم» نمیرود، خود «جسم» دارد در طولش جلو میرود.
پرسش: جوانب «جسم» مراد آن «عرض لازم» است که در بالا فرمودند؟
پاسخ: نه، ذهاب که «عرض لازم» است، جوانب نه. اصلالذهاب گفتیم «عرض لازم» است، ولی جوانبش، یعنی رفتن هر یک به تنهایی «عرض لازم» نیست، «عرض مفارق» است. لذا میگوید «الامتدادات الثلاث المتبدلة»؛ متبدله با «عرض لازم» نمیسازد. خب.
پرسش: جوانب را ابعاد معنا کردید؟
پاسخ: بله، بله.
پرسش: حالا اگر جهات را جهات سته معنا کنیم چه میشود؟
پاسخ: جهات سته؟ یا جهات ثلاث؟
پرسش: نه، جهات سته دیگر؛ بالا و پایین، عمقش بالا و پایین، طول و عرض هم چپ و راست و...
پاسخ: همان طول و عرض و عمق میشود، ما شش تا دیگر نداریم؛ طول و عرض و عمق میشود.
پرسش: به طرف چپ و راست عرضش کم و زیاد میشود، به طرف بالا و پایین عمقش کم و زیاد میشود...
پاسخ: جوانب «جسم» را که شما... جوانب را جهات ست میگیرید یا جهات را جهات ست؟
پرسش: جهات را، همان که در بالا هم گفت «آحاد الذهاب في الجهات»، آن جهات...
پاسخ: نه، جهاتی که در اینجا هست، البته جهات ست عیب ندارد، ولی جهات ست در واقع جهات ثلاث میشود؛ در طرف طول، چه طرف راست برود چه طرف چپ برود، هر دو طول است؛ در طرف عرض، چه طرف جلو برود چه طرف عقب برود، عرض است؛ در طرف عمق، چه بالا برود چه پایین برود، عمق است. توجه میکنید؟ این شش طرف تبدیل میشود در واقع به سه طرف؛ سه طرف مثل هم است.
پرسش: میگوییم ابعاد در... میگوییم ابعاد ثلاثه در جهات سته دیگر.
پاسخ: جهات سته هم که میگوییم، خود «جسم» جهات سته ندارد؛ این را «مشاء» در جای خودش گفتند، گفتند «جسم» جهات سته ندارد. یعنی فرض کنید که یک قوطی کبریت را که شما میگذارید، یک خط از طرف عمق رسم میکنید، یک خط از طرف طول، یک خط از طرف عرض؛ این سه تا خطها با هم تلاقی میکنند در یک جا. چون یک خط، خط طول است، یک خط، خط عرض است، یک خط، خط عمق است، سه جهت بیشتر در «جسم» نداریم. اگر بخواهید شش جهت درست کنید باید با یک «جسم» دیگر مقایسهاش کنید، مثل انسان؛ انسان که شش طرف دارد: انسان سر دارد، پا دارد، این میشود دو تا؛ در حالی که در آن خط، سر و پایش میشود یکی. انسان طرف راست و چپ دارد، میشود دو تا؛ در حالی که در آن خط عرض، یک خط بیشتر نیست. انسان مثلاً طرف جلو و عقب دارد، پشت سر و پیش رو دارد، میشود دو تا؛ در حالی که آن خط طول یکی بیشتر نیست. وقتی میخواهند در جسمهای معمولی شش جهت درست کنند، با مثل انسان میسنجندش که شش تا جهت درست بشود؛ و الا خود «جسم» سه جهت بیشتر ندارد، شش جهت در آن نیست. شش جهت را با انسان میسنجند، در جای خودش گفتند.
اشاره اجمالی به عدم ملازمه میان تبدل و عرضیت
خب، حالا اشاره کنم مطلب را؛ خیلی وقت نداریم، فقط اشاره کنم که بعد برای پیشمطالعهاش شما آمادگی داشته باشید. در استدلالی که قائل، قائلی که طرفدار «مشاء» بود ارائه داد، توجه کردید که بر تبدل تکیه شد؛ صفحه ۲۲۴، بحثی که در جلسه گذشته، در آخر جلسه گذشته خواندیم توجه بکنید: «و قول القائل إنها أعراض لتبدل الطول و العرض و العمق على شمعة»[3] . «عرض» بودن را مبتنی کرد بر تبدل؛ گفت اگر تبدل پیدا کرد، معلوم میشود «عرض» است.
ما تا حالا خب یک جوابهایی به آن دادیم؛ حالا دوباره میخواهیم برگردیم یک اشکالی به آن بکنیم. میخواهیم بگوییم تبدل دلیل بر عرضیت نیست؛ تبدل دلیل بر عرضیت نیست. البته ما قبول داریم طول و عرض و عمق عرضند، ولی نه از ناحیه تبدل؛ این دلیلی که شما آوردید دلیل درستی نیست. تبدل دلیل بر عرضیت نیست، چون در «مقدار جوهری» هم تبدل حاصل میشود در حالی که «مقدار جوهری» بالاتفاق «جوهر» است.
پس اینطور نیست که هر جا تبدل آمد عرضیت باشد، زیرا ما نقضش را میبینیم؛ میبینیم در «مقدار جوهری» تبدل میآید، عرضیت هم نیست. البته این در صورتی است که تبدل در «مقدار جوهری» حاصل بشود؛ ولی بعداً دوباره برمیگردند میگویند تبدل در «مقدار جوهری» اصلاً حاصل نمیشود. پس یکبار فرض میکند تبدل در «مقدار جوهری» حاصل بشود، میگوید این تبدل دلیل بر عرضیت نیست؛ بعد برمیگردد میگوید تبدل اصلاً در «مقدار جوهری» حاصل نمیشود، که انشاءالله توضیحش را در جلسه بعد خواهیم داد.