85/02/08
بسم الله الرحمن الرحیم
تکمیل دلیل اول مشاء بر عارض بودن مقدار بر جسم/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /تکمیل دلیل اول مشاء بر عارض بودن مقدار بر جسم
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تکمیل دلیل اول مشاء بر عارض بودن مقدار بر جسم
بیان کردیم که «مشاء» در این بحثی که ما شروع کردیم، دو مطلب دارند: یکی اینکه «جسم» مرکب «من الهیولی و الصورة»[1] است و «بسیط» نیست. دوم اینکه «مقدار» ذات «جسم» را تشکیل نمیدهد؛ «مقدار» عارض بر «جسم» است، نه ذات «جسم».
در بیان اینکه «مقدار» عارض بر «جسم» است، بیان کردیم که دو دلیل دارند. دلیل اولشان این بود که اجسام در «جسمیت» مشترکند و در مقادیر مفترقند؛ یعنی «ما بالامتیاز»شان [ما به الاشتراکشان] «جسمیت»شان است و «ما بالافتراق»شان «مقدار»شان است و «ما بالافتراق» با «ما بالاشتراک» فرق دارد؛ پس اگر «ما بالاشتراک» حقیقت را تشکیل میدهد، «ما بالامتیاز» باید بیرون از حقیقت باشد، که این بیانی بود که عرض شد.
در ضمن این بیان، اینطور گفتند که ما از «صورت نوعیه» «جسم» صرفنظر میکنیم، فقط «هیولی» و «صورت جسمیه»اش را ملاحظه میکنیم، میبینیم که تمام اجسام در این «هیولی» و در «صورت جسمیه» با هم شریکند و «صورت نوعیه» هم که حالا «ما بالامتیاز»شان است، فعلاً مورد نظر ما نیست.
این حرف درستی بود، ولی بهتر از این حرف این است که اینچنین بگوییم که ما از «صورت نوعیه» هم قطعنظر نکنیم، این حرف باز درست است؛ منتها به شرط اینکه دو تا «جسم» با یک «صورت نوعیه» را ملاحظه کنیم؛ مثلاً دو تا سنگ را ملاحظه کنیم که در «مقدار» مختلفند، ولی در «هیولی» مشترکند، در «صورت جسمیه» مشترکند، در «صورت نوعیه» مشترکند، اختلافشان فقط در «مقدار» است. این دلیل با این تصور هم جور درمیآید.
پس چه از «صورت نوعیه» قطعنظر کنیم و تمام اجسام را ملاحظه کنیم، میبینیم در «صورت جسمیه» شریکند و در «هیولی» هم شریکند، در «مقدار» شریک نیستند، میفهمیم که «مقدار» با «صورت جسمیه» و «هیولی»ای که ذات «جسم» را تشکیل میدهد تفاوت دارد، یعنی «عارضی» است؛ و چه به این صورت وارد بحث بشویم که «صورت نوعیه» را هم ملاحظه کنیم، منتها دو تا «جسم»ی را که در «صورت نوعیه» مشترکند مطرح کنیم، بگوییم این دو تا «جسم» از جهت حقیقت که عبارت است از «هیولی» و «صورت جسمیه» و «صورت نوعیه» مساویاند و در «مقدار» فرق دارند؛ پس معلوم میشود که «مقدار» جزء حقیقتشان نیست، اگر جزء حقیقتشان بود فرق نداشت. این را خواستم اضافه کنم که من دیروز بیان کردم از «صورت نوعیه» قطعنظر میکنیم، حالا خواستم عرض کنم که لزومی ندارد از «صورت نوعیه» قطعنظر کنیم؛ میتوانیم به دو «جسم»ی که «صورت نوعیه»شان مشترکند توجه کنیم و همین دلیل را اجرا کنیم.
نقد مصنف بر استدلال مشاء در اثبات هیولی و فرق اتصال با امتداد
خب، رسیدیم به ردی که مصنف بر «مشاء» دارند. بیان کردیم که کلام «مشاء» به سه امر تحلیل میشود و لذا ما هم در رد آنها سه تا مطلب را ذکر میکنیم. فعلاً درباره مطلب اولشان بحث داریم. مطلب اولشان این بود که «جسم» مرکب است «من الهیولی و الصورة» و دلیلشان بر این مدعا این بود که اگر «جسم» عبارت باشد از «اتصال»، با فرض اینکه «جسم» «انفصال» را قبول میکند، یلزم که «اتصال»، «انفصال» را قبول کرده باشد؛ و «اتصال» اگر بخواهد «انفصال» را قبول کرده باشد، لازمهاش این است که مقابلی مقابل خودش را پذیرفته باشد و مقابل، مقابل را نمیپذیرد؛ پس «اتصال»، «انفصال» را نمیپذیرد. در حالی که «جسم»، «انفصال» را پذیرفته؛ از اینجا میفهمیم که «جسم» «اتصال» خالی نیست، بلکه چیز دیگری هم در کنار آن «اتصال» هست که او توانسته «انفصال» را بپذیرد. این تمام ادعای «مشاء» بود در اثبات «هیولی».
جوابی که ایشان میدهند این است که شما در استدلالتان گفتید که «اتصال»، «انفصال» را پذیرفته و بین «اتصال» و «انفصال» مقابله است. گفتید اگر «جسم» «بسیط» باشد، لازم میآید که «اتصال»، «انفصال» را پذیرفته باشد و چون بین «انفصال» و «اتصال» مقابله است، لازم میآید که مقابلی مقابلی را پذیرفته باشد و این محال است. ما مقابله بین «اتصال» و «انفصال» را قبول داریم، ولی این را قبول نداریم که در وقتی که «انفصال» بر «جسم» عارض میشود، «اتصال»، «انفصال» را پذیرفته باشد. اصلاً در «جسم» «اتصال»ی نیست که بخواهد «انفصال» را بپذیرد. آن چیزی که این «انفصال» را پذیرفته، «امتداد» است. «امتداد» است که در «جسم» موجود است و آن «امتداد»، «انفصال» را پذیرفته و بین «امتداد» و «انفصال» هم «تقابل» نیست تا لازم بیاید که مقابلی مقابل دیگر را پذیرفته باشد.
توضیح مطلب این است که «اتصال» با «امتداد» فرق دارد. «اتصال» در جایی گفته میشود که دو چیز کنار هم قرار بگیرند و به هم پیوند بخورند. در «اتصال» دوییت اعتبار میشود؛ اگر دو چیز نداشته باشیم، «اتصال» مفهوم ندارد. اما یک چیز میتواند «امتداد» داشته باشد؛ در «امتداد» علیکم السلام در «امتداد» دوییت لازم نیست؛ یعنی اگر یک چیز بتواند قابل قسمت باشد، به آن میگویند «امتداد» دارد. پس «امتداد» متقوم به اثنینیت نیست، «اتصال» متقوم به اثنینیت هست. از اینجا میفهمیم که بین «اتصال» و «امتداد» فرق است.
«اتصال» گاهی بر «امتداد» هم اطلاق میشود، ولی این یک اطلاق عرفی است؛ یعنی در فلسفه اگر بخواهیم با دقت حرف بزنیم، در جایی که «امتداد» هست، «اتصال» را نباید مطرح کنیم و در جایی که «اتصال» هست، «امتداد» را نباید مطرح کنیم. بین این دو تا فرق است. همانطوری که بیان کردم، «امتداد» متقوم به اثنینیت نیست، ولی «اتصال» متقوم به اثنینیت هست؛ قوام این دو تا فرق دارد، پس خودشان فرق دارند. اما گاهی از اوقات «اتصال» بر «امتداد» هم اطلاق میشود. از اینجا نتیجه میگیریم که «اتصال»، «مشترک لفظی» است بین «امتداد» و بین آن معنای حقیقی «اتصال». همین «اشتراک لفظی»، «مشاء» را به اشتباه انداخته و گرفتار «مغالطه»شان کرده است.
پس «مشاء» در اثبات «هیولی» که از «برهان فصل و وصل» استفاده کردند، گرفتار «مغالطه»ای شدند؛ «مغالطه»ای که منشأش «اشتراک لفظی» «اتصال» بوده است. چون «اتصال» مشترک بوده، اینها «اتصال»ی را که به معنای «امتداد» است مقابل «انفصال» گرفتند، در حالی که آنی که مقابل «انفصال» است این «اتصال» نیست؛ آن «اتصال» دیگری است که متقوم به اثنینیت است. آن «اتصال» در مقابل «انفصال» است، نه این «اتصال» به معنای «امتداد». آنوقت اینها در استدلالشان، «اتصال» به معنای «امتداد» را مقابل «انفصال» گرفتند و استدلال را ادامه دادند؛ و چون در اینجا گرفتار «مغالطه» شدند، استدلالشان تا آخر بینتیجه مانده و نتیجه درستی نداده است.
پس خلاصه مطلب این شد که «اتصال» مقابل «انفصال» هست، قبول داریم؛ اما کدام «اتصال»؟ «اتصال»ی که معنای اصطلاحی «اتصال» است، یعنی در آن اثنینیت هست، نه «اتصال» به معنای «امتداد». و در «جسم»، «امتداد» هست و این «امتداد» است که «انفصال» را قبول میکند. این «امتداد» با «انفصال» مقابله ندارد تا عروض «انفصال» دلیل بشود که این «امتداد» کنار چیز دیگری است؛ چون «مشاء» از مقابله «اتصال» و «انفصال» استفاده کردند که «اتصال» پذیرای «انفصال» نیست، چیز دیگری به نام «هیولی» پذیرای «انفصال» است. ما میگوییم که چون بین «امتداد» و «انفصال» مقابله نیست، خود «امتداد» پذیرای «انفصال» است؛ احتیاج نداریم کنار این «امتداد» چیز دیگری قائل بشویم و بگوییم آن قابلِ «انفصال» آن چیز دیگر است، چون مقابله وجود ندارد. این خلاصه جوابی است که مصنف به «مشاء» میدهند.
ارتباط نقد مبانی مشاء با مبحث مغالطه
و یادتان هست که ما بعد از اینکه بحث «مغالطات»مان تمام شد، گفتیم که ما قواعدی را که «مشاء» ادعا کردند و مورد پذیرش ما نیست، آنها را مطرح میکنیم تا بفهمانیم که در آن قواعد، «مشاء» گرفتار «مغالطه» شدند؛ یعنی این مباحثی که الان ما داریم میخوانیم دنباله بحث «مغالطه» است. ما بحث «مغالطه» را مطرح کردیم و بعد به عنوان مثالهایی برای «مغالطه»، مبانی «مشاء» را داریم میگوییم. حالا این مبنای «مشاء» هم همانطور که توجه کردید گرفتار «مغالطه» است و «مغالطه»اش هم از باب «اشتراک لفظی» است. و بقیه مبانیاش هم همینطور است؛ هر کدام از مبانی که ما رد خواهیم کرد، یک «مغالطه» در آن موجود است. حالا گاهی «مغالطه»اش هم تشریح میکنیم، گاهی هم یادمان نیست تشریح نمیکنیم رد میشویم؛ ولی بالاخره یادتان باشد که همه این موارد دهگانهای که ایشان ذکر میکنند، مثالهایی است برای «مغالطه»؛ که بعد از اینکه ایشان مبحث «مغالطه» را مطرح کرد، مثال برای «مغالطه» نزد، گفت مثالها باشد بعداً میگوییم. مبانی «مشاء» به عنوان مثال «مغالطه» دارد میآید، که هنوز ما در بحث «مغالطه» هستیم.
«و يرد عليهم»؛ یعنی بر «مشاء» سه تا ایراد وارد میشود: یکی بر قولشان که گفتند «اتصال لا یقبل الانفصال»، یکی بر قولشان که گفتند «مقدار»، «عرض» است، یکی هم بر قولشان که از «تخلخل» و «تکاثف» برای اثبات عرضیت استفاده کردند. این سه تا اشکال را ما بر آنها داریم.
پرسش و پاسخ درباره مفهوم اتصال و امتداد در مکتب مشاء و اشراق
پرسش: پس سخن اگر اینطور باشد [نامفهوم] همانطوری که از اول اختلاف هست بین «مشاء» و «اشراق» در معنایش هم اختلاف است؛ فقط در این اختلاف نیست که «مشاء» میگویند از «هیولی» و «صورت» [نامفهوم]...
پاسخ: نه، به «مشاء» توجه بدهید، توجهشان بدهید متوجه میشوند که «اتصال» در اینجا به معنای «امتداد» به کار رفته، آن «اتصال» اصطلاحی مراد نیست؛ یعنی اختلاف بین معنایشان نیست، «مشاء» بیتوجهی کردند به نظر ایشان؛ یعنی توجه کامل نکردند به لفظ «اتصال»، و الا اگر توجه میکردند اختلاف بین «مشاء» و «اشراق» در این مسئله نبود. اختلاف در وجود «هیولی» هست، ولی اختلاف در معنای «اتصال» نیست. معنای «اتصال» را هر دویشان قبول دارند که «اتصال» اگر دقت کنند، هر دویشان قبول دارند که «اتصال» به معنای «امتداد» نیست؛ اگر بر «امتداد» اطلاق میشود، تسامحاً اطلاق میشود. «اتصال» به معنای پیوند دو «جسم» است که در «اتصال»، اثنینیت هست.
پرسش: آن مقداری که ما میگوییم در یک «جسم» واحد هست و عارض بر «جسم» میشود، چیست؟
پاسخ: نه، «امتداد» است. آنی که عارض بر «جسم» عارض نمیگوییم، عارض نمیگوییم؛ آنی که در «جسم» دخیل است، به نظر «مشاء» در «جسم» دخیل است، به نظر «اشراق» اصل «جسم» را تشکیل میدهد، آن به معنای «امتداد» است؛ به معنای «اتصال» دو چیز نیست. بیان کردم، آنجا هم اگر اجزا را ملاحظه کنید، «اتصال» بین اجزا هست، ولی «جسم» که اجزا نیستند؛ «جسم» همین موجود یکپارچه است. این یک دوتایی در آن نیست که بخواهد «اتصال» به معنای حقیقی در آن تحقق پیدا کند. بله.
پرسش: یعنی «اتصال» در مقابل «انفصال» هیچوقت عارض بر «جسم» واحد نمیشود؟
پاسخ: در «جسم» واحد نمیشود، نه. «اتصال» در مقابل «انفصال» در «جسم» واحد به هیچوجه موجود نیست. دو تا «جسم» باید کنار هم قرار بگیرند، به هم نزدیک بشوند تا به هم برسند، اصطلاحاً گفته بشود «اتصال». این میشود «اتصال». آنوقت اگر ما این دو تا را از هم جدا کردیم که بینشان فاصله واقع شد، میشود «انفصال». این «اتصال» با «انفصال» نمیسازد؛ ولی «امتداد»، یعنی یکپارچگی، با «انفصال» سازگار است. حالا البته بعداً چطوری این «امتداد» محفوظ میماند، بعداً این را خواهیم گفت.
«اتصال» یعنی اینکه دو «جسم» به هم چسبیده باشند. «انفصال» یعنی اینکه دو «جسم» از هم جدا باشند و به هم نچسبیده باشند. این چسبیدن دو «جسم» و نچسبیدن دو «جسم» با هم تنافی دارند، سازگار نیستند، «تقابل» دارند. اما «امتداد» و «انفصال»، «تقابل» ندارند. «امتداد» یعنی قابلیت قسمت، یعنی کشیده شدن، کش داشتن؛ و این با «اتصال» میسازد، با «انفصال» هم میسازد. با «انفصال» میسازد؛ یعنی اگر «انفصال» آمد، «امتداد» از بین نمیرود. اگر «انفصال» آمد، «امتداد» از بین نمیرود، مقابله بینشان نیست.
پرسش: «امتداد» معین از بین میرود؟
پاسخ: «امتداد» معین از بین میرود، آن را عرض کردم بعداً میگوییم. «امتداد» معین از بین میرود، آن را در بحث «مقدار» خواهیم گفت.
تبیین عبارت متن در نقد قول اول مشاء
«و يرد عليهم، أما على قولهم إن الاتصال لا يقبل الانفصال»[2] ؛ بر این قولشان که مطلب اولشان بود و مبنای اثبات «هیولی» بود، بر این مطلب اینچنین اشکال میکنیم: «فبأن نقول: إن الاتصال يقال فيما بين جسمين»؛ یعنی «اتصال» بر چنین جایی «حمل» میشود، بر چنین جایی اطلاق میشود که دو «جسم»ی به هم چسبیده باشند، «فنحكم بأن أحدهما اتصل بالآخر، و هو الذي يقابله الانفصال»؛ «اتصال» به این معناست که «انفصال» با آن مقابل است و در «جسم» اینچنین «اتصال»ی وجود ندارد که «انفصال» نتواند عارضش بشود.
«و في الجسم امتداد»؛ در «جسم»، «اتصال» به این معنا نیست؛ در «جسم» آنچه که هست «امتداد» است «من الطول و العرض و العمق، و الامتداد» هم که «ليس يقابله الانفصال أصلاً»؛ «امتداد» مقابل «انفصال» نیست تا نتواند «انفصال» را بپذیرد. «اتصال» مقابل «انفصال» است و او در «جسم» موجود نیست؛ آنچه که در «جسم» موجود است «امتداد» است و او مقابل «انفصال» نیست. پس عروض «انفصال» بر «جسم»، به معنای عروض مقابل بر مقابل نیست تا شما را وادار کند به اینکه چیز دیگری غیر از «اتصال» در «جسم» قائل بشوید به نام «هیولی»؛ بلکه همین «امتداد» را بگویید پذیرای «انفصال» است، زیرا که مقابله بین این دو تا نیست. خود همین «امتداد»، «انفصال»ی را که مقابلش نیست میپذیرد؛ بله، اگر «اتصال» بود، «اتصال»، «انفصال» را نمیپذیرفت.
ادامه پرسش و پاسخ درباره ملاک تشخیص اتصال، التیام و امتداد
پرسش: ببخشید، اگر «جسم» واحدی که «امتداد» دارد، حالا «انفصال» در آن حاصل میشود، دوباره «اتصال» بین همین دو قسم حاصل میشود، اسمش چیست؟ یعنی الان در این «جسم» واحد...
پاسخ: اگر یکپارچه بشود، میشود «امتداد». اگر دومرتبه بعد از «انفصال» این دو تکه را به هم چسباندید و اگر چسباندیدش یکپارچه نشد، یعنی همینطور چسباندید آن ترک بینشان بود، میشود «اتصال». اگر یکپارچه بشود دیگر «اتصال» نیست، میشود «امتداد». «اتصال» دیگر تمام شد. اول «اتصال» شد، بعد از «اتصال»، «التیام» که حاصل شد دیگر «اتصال» از بین رفت، «امتداد» جانشین شد.
پرسش: اگر این حالت بین دو «جسم» متفاوت حاصل بشود چه میشود؟
پاسخ: یعنی؟
پرسش: یعنی یک «جسم» نباشد، دو «جسم» متفاوت باشد.
پاسخ: از دو... که دارای دو «صورت نوعیه»اند؟
پرسش: بله.
پاسخ: مثلاً فرض کنید که در هم تنیده بشوند بهطوری که یک «جسم» بشوند؟ باز هم گفته میشود «امتداد»، «اتصال» گفته نمیشود. «اتصال» باید دو «جسم» به هم بچسبند؛ دوییت باید محفوظ بماند در «اتصال». اینی که الان شما دارید فرض میکنید، دوییت را از بین میبرید.
پرسش: بالاخره به دقت عقلی نگاه کنیم دوباره دوییت هست؛ فرضاً مثلاً شما سه تا... از اجزای مختلف...
پاسخ: اجزایش را بیان کردم دیگر، اجزایش بله. اجزا را شما ملاحظه کنید البته «جسم» که اجزا ندارد، اجزا فرضی است. شما در فرض خودتان این اجزا را از هم جدا میکنید، بعد به هم متصل میکنید، «اتصال» درست میشود؛ این در ذهن شما انجام میشود. در خارج ما اجزایی نداریم؛ در خارج یک واحد یکپارچه است، این دیگر «اتصال» در آن نیست. آنی که شما فرض میکنید که اول منفصل است، بعد میآید کنار هم قرار میگیرد، عرض میکنم اگر به هم چسبیدند و بینشان آن شیار موجود بود، یعنی به هم چسبیده بودند آن ترک دیده میشد، «اتصال» است؛ اگر نه، «التیام» پیدا کرد که به کلی یکپارچه شد، دیگر «امتداد» است. میفرمایید چطور «اتصال» از بین رفت؟ خب، اول «انفصال» به «اتصال» تبدیل شد، بعد به «امتداد» تبدیل شد. عیب ندارد، «انفصال» به «اتصال» منتهی میشود، «اتصال» هم به «امتداد» منتهی میشود.
پرسش: [نامفهوم] یعنی میزان بین «اتصال» و «امتداد» را با چه چیزی مشخص کنیم؟
پاسخ: ممیزش همین است که آن دوییت دارد، این ندارد.
پرسش: معیار دوییت را هم شما با شیار و...
پاسخ: حالا با شیار درستش نکنید، با یک چیز دیگر درست کنید؛ به شرطی که دوییت دیده بشود، عرف بگوید یا دقت بگوید این دو تاست. مثلاً فرض کنید یک سنگی را یک بخشش را رنگ سفید زدید، یک بخشش را رنگ سیاه زدید؛ این «اتصال» «جسم» نیست، «اتصال» دو تا رنگ هست، «اتصال» «جسم» نیست. دو تا رنگ به هم متصل میشوند در آن بخشی که بینشان ارتباط برقرار میشود، اما «جسم» نه، «جسم» واحد است.
پرسش: ما میخواهیم مفهوم خب روشن بشود، یعنی بحث بر سر این است که این مفاهیم تعریف شده و... مثل اینکه دو تا رنگ را قبل از خشک شدن یکجوری بزنند که در نقطه اتصالشان «امتداد» است، اینکه به اصطلاح...
پاسخ: دو تا چه چیزی را؟
پرسش: دو تا رنگی که اینجا میزنند به هم...
پاسخ: بله.
پرسش: به نحوی کنار هم رنگ زده بشوند و قبل از خشک شدن، اینها با همدیگر کاملاً یک حالا بگوییم «امتداد» پیدا میکنند، ما میگوییم «اتصال» نه. ببینید نمیشود با این تعابیر واقعاً این تفکیک و شناسایی را کرد، فقط به اصطلاح یعنی یک مقدار تنبیه و مفهوم...
پاسخ: اگر شما دو تا رنگ را با هم چنان آمیختید که تمیز داده نشد، خود رنگها هم به تبع «جسم»، «امتداد» پیدا میکنند؛ البته رنگ «امتداد» ندارد، «امتداد»ش به تبع «جسم» است. به تبع «جسم» محفوظ دیگر نیست. اگر تشخیص دادید، «اتصال» است. اگر در هم آمیختید که تشخیص داده نشود...
پرسش: تشخیص ما ممکن است اشتباه باشد.
پاسخ: بله؟ نه دیگر، نه تشخیص ما، تشخیص ما حاکی است؛ و الا واقعاً اگر دو تا باشند میشود «اتصال»، یکی باشد میشود «امتداد». اگر ما تشخیص دادیم، حکم میکنیم به «اتصال»؛ تشخیص ندادیم، اشتباه کردیم. نه، تشخیص ما معیار نیست، اما بالاخره آن دوییت و وحدت معیار است. اینها را اگر یک مقدار بیشتر ملاحظه بشود، دقت بکنید، نقض تقریباً ندارد. هر جا دوییت باشد «اتصال» است، هر جا دوییت نباشد «امتداد» است. البته گاهی «اتصال» بر «امتداد» هم اطلاق میشود، منتها آن دیگر معنای اصلی «اتصال» را ندارد، معنای مرادف با خود «امتداد» است.
پرسش: در حین «التیام» که «اتصال» دیگر از بین میرود، گفتید حین «انفصال» آن «امتداد» است که «انفصال» را میپذیرد؛ بعد حین «التیام» چه چیزی دوباره «اتصال» را میپذیرد؟
پاسخ: چه چیزی «اتصال» را میپذیرد؟ باز هم همان «امتداد».
پرسش: خب اگر «امتداد» بپذیرد، در مقابل «انفصال» است دیگر، آنوقت «انفصال» بر آن وارد نمیشود؟
پاسخ: البته... بله، نه، ببینید «اتصال»...
پرسش: در مقابل «انفصال» است، چطور بر آن وارد میشود؟
پاسخ: خب بله، «اتصال» الان بر «انفصال» وارد نشد. اگر این دو «جسم» بیایند کنار هم قرار بگیرند، «اتصال» میآید «انفصال» را از بین میبرد، نه بر «انفصال» وارد میشود.
پرسش: بر چه چیزی وارد میشود؟
پاسخ: بر همین دو تا «جسم» وارد میشود.
پرسش: بر دو تا «جسم»ی که حقیقتشان چیزی جز «امتداد» نیست؟
پاسخ: بله، ببینید اصلاً شما دارید تثبیت میکنید مطلب را؛ بر امتدادین، «اتصال» وارد میشود.
پرسش: خب من هم همین را میگویم، ولی نکته این است که آیا «اتصال» در مقابل «انفصال» بر «امتداد» وارد میشود؟
پاسخ: بر امتدادین وارد میشود. «اتصال» بر امتدادین وارد میشود، بعد که بعد از اینکه «التیام» پیدا شد، امتدادین میشوند «امتداد» واحد. «اتصال» الان بر چه چیزی وارد شده؟ بر امتدادین، نه بر «انفصال». آمده «انفصال» را از بین برده، نه بر «انفصال» وارد بشود. بر دو «امتداد» وارد شده، «انفصال» آن دو تا را از بین برده، «اتصال» درست شده. بعد این «اتصال» هم خودش از بین میرود، «امتداد» درست میشود، بعد از «التیام».
پرسش: یعنی «اتصال» از بین میرود؟
پاسخ: «اتصال» از بین میرود بعد از «التیام». اگر «التیام» پیدا نشد که «اتصال» باقی میماند. اگر «التیام» حاصل شد، «اتصال» از بین میرود، «امتداد» حاصل میشود، «امتداد» واحد حاصل میشود؛ امتدادین از بین میروند، «امتداد» واحد حاصل میشود. ظاهراً واضح است مطالب، فکر نمیکنم جای ایراد داشته باشد. دارید میگردید بالاخره از «مشاء» دفاع کنید. سعیتان بر دفاع کردن از «مشاء» است، و الا اگر فرض کنید که افراد بزرگی این حرف را نزده بودند، حرف شیخ اشراق را قبول میکردید.
پرسش: بین «اتصال» و «انفصال» در مقابل «امتداد» یک «ما بالاشتراک» هم دارند که عدم «التیام» میشود؟
پاسخ: بله. «اتصال» و «انفصال» هر دویشان، در هر دویشان عدم «التیام» هست؛ منتها در «اتصال» جفت شدن شرط است، در «انفصال» فاصله داشتن و جفت نشدن شرط است. بله، هر دویشان باید دو تا باشند. در «اتصال» و «انفصال»، در هر دو دوییت هست؛ منتها در «اتصال» دوییت جفتشده است، در «انفصال» دوییت فاصلهدار. ولی در «امتداد» در هیچکدام دوییت نیست، در «امتداد» دوییت نیست.
تبیین ادامه عبارت متن در نقد برهان فصل و وصل
«لأن الاتصال الذي يقابله الانفصال لا يعقل إلا بين شيئين»؛ «اتصال»ی که مقابل «انفصال» است، نه «اتصال»ی که تسامحاً بر «امتداد» اطلاق بشود؛ «اتصال»ی که «يقابله الانفصال لا يعقل إلا بين شيئين، و لا كذلك الامتداد»؛ ولی «امتداد» اینچنین نیست.
«و إذا كان كذلك»؛ حالا که اینطور شد که این «اتصال» مقابل «انفصال» غیر از «امتداد» است، «فإن عني بالاتصال الامتداد على اصطلاح ثان»؛ اگر کسی «اتصال» را بر «امتداد» اطلاق کند به اصطلاح ثانی، یعنی «اشتراک لفظی»، «لم يمتنع أن يكون هو القابل للانفصال»؛ عیبی ندارد که این «اتصال» قابل «انفصال» باشد؛ اینچنین «اتصال» قابل «انفصال» هست، چون این «اتصال» مقابله با «انفصال» نیست، این «اتصال» همان «امتداد» است، این دیگر مقابله با «انفصال» نیست. آنوقت «فلا يتم البرهان»؛ «برهان» تمام نمیشود؛ چون «برهان» مبتنی شده بود بر مقابله «اتصال» و «انفصال». در این فرض، دیگر مقابله بین «اتصال» و «انفصال» نیست. چون مقابله نیست، پس آن متوقفعلیه «برهان» از بین رفته «و لا يتم البرهان». این اشکال بر بخش اول کلام «مشاء» که «اتصال» را مقابل «انفصال» دیدند و از این طریق «هیولی» را اثبات کردند به بیانی که گذشت.
نقد ادعای دوم مشاء مبنی بر عرض بودن مقدار
اما اینها مدعای دومی هم داشتند؛ گفتند که «مقدار»، «عرض» است، «مقدار جوهری» ما نداریم. نمیشود گفت که «جسم» تشکیل شده از «مقدار جوهری»؛ بلکه باید گفت «جسم» تشکیل شده از «ماده» و «صورت» و این «مقدار» به عنوان عارض بر این «جسم» عارض شده است، عارضی است برای این «جسم».
خب، دو تا دلیل هم برای این مدعایشان آوردند. حالا ما به دلیل فعلاً کار نداریم؛ میخواهیم بگوییم که در مقابل قول آنها که گفتند «مقدار»، «عرض» است، قول دیگری هم وجود دارد و آن قول این است که «جسم» نفسالمقدار است؛ «جسم» نفسالمقدار است و «امتدادات ثلاث» عارض بر این «مقدار» میشود، یعنی عارض بر «جسم» میشود، یا بگوییم عارض بر این «مقدار» میشود.
پس در مقابل قول شما، قول شما این بود که «جسم» عبارت از شیئی است که «مقدار» عارضش میشود؛ در مقابل، این قول قرار گرفته که «جسم» عبارت از «مقدار»ی است که «امتدادات ثلاث» بر آن عارض میشود. شما چه دلیلی دارید که این قول مقابلتان مردود است و قول شما حق است؟ بالاخره اگر شما یک قولی را مطرح میکنید، باید به قول مقابلتان هم رسیدگی بکنید؛ قول مقابل را رد کنید، قول خودتان را اثبات کنید.
این را ایشان به عنوان رد قول «مشاء» ذکر میکند که در مقابل قول شما هم قول دیگری وجود دارد؛ در مقابل این قول چه میگویید؟ درباره این قول چه میگویید؟
بعد «مشاء» شروع میکنند به دفاع کردن، میگویند ما این قول را رد میکنیم و قول خودمان را اثبات میکنیم. نظریه «مشاء» را در اثبات قول خودشان و رد این قول بیان میکنند، میگویند این نظریه صرف ادعاست؛ صرف ادعاست و «برهان» نیست. پس باز هم هنوز تردید بینالقولین برقرار است. یک قول شما این است که «مقدار»، «عرض» است؛ یک قول در مقابل این است که «مقدار» اصل است، نه، «جسم» است. شما ادعا کردید، یعنی دلیل آوردید بر اینکه این قول دوم مردود است و قول شما حق است. این دلیلتان صرف ادعاست، به بیانی که خواهیم گفت. پس هنوز آن دو قول مقابل هم قرار گرفتند؛ قولی که مقابل قول شماست هنوز رد نشده و قول شما هنوز اثبات نشده، چون شما دلیلی که آوردید صرف ادعاست.
بعد وارد تحقیق بحث میشود ایشان، یعنی شارح وارد تحقیق بحث میشود که ادعا بودن حرف «مشاء» ثابت بشود و در مقابل، آن حرف مقابل «مشاء» قبول بشود؛ و بعد که این تحقیق را کرد، به شرح متن مصنف که تقریباً خلاصهای از همین تحقیق است میپردازد و ثابت میشود که «مقدار» نفسالجسم است و امتدادات بر آن عارض میشود؛ یعنی قول «مشاء» مردود میشود، آن قول مقابل اثبات میشود.
این فهرست بحثی است که ایشان شروع میکند. پس اولاً به «مشاء» میگوید در مقابل قول شما قولی قرار گرفته؛ شما درباره این قولی که مقابل خودتان است چه میگویید؟ بعد «مشاء» شروع میکنند به استدلال، یعنی دلیلی از «مشاء» را نقل میکند؛ میگوید این دلیل به درد نمیخورد، این صرف ادعاست. بعد شارح وارد تحقیق میشود تا ثابت کند که حق با «اشراق» است و «مشاء» در این مسئله گرفتار خطا شدند. بعد به شرح متن میرسد که متن هم خلاصهای از همین تحقیق را گفته است.
حالا آن قول مقابل را که بیان کردم از رو بخوانم: «و أما على قولهم»؛ و اما ایراد بر قول «مشاء» که گفتند «إن المقدار غير داخل في حقيقة الجسم»؛ ایرادی که بر این قول داریم به این است که: «نقول: فما قولك»، یعنی «فيمن يدعي»؛ درباره کسی که ادعا میکند که «الجسم مجرد المقدار»، «جسم» مجرد «مقدار» است، «الذي يقبل الامتدادات الثلاث»، «مقدار»ی که «امتدادات ثلاث» را قبول میکند، «لا غير»؛ یعنی مجرد «مقدار» است لا غیر المقدار. این «لا غير» تأکید آن «مجرد» است؛ «جسم» مجردالمقدار است لا غیرالمقدار، چیزی غیر از «مقدار» نیست و همین «مقدار» هم «امتدادات ثلاث» را قبول میکند. درباره کسی که چنین ادعایی میکند قول تو چیست؟ تو چه حرفی میزنی؟ چه ردی داری؟ چه اثباتی برای قول خودت داری؟ چه ردی برای قول اینها داری؟
پرسش: منظور از «مقدار» چیست در اینجا؟
پاسخ: بله؟
پرسش: منظور از «مقدار» چیست؟
پاسخ: «مقدار جوهری».
پرسش: یعنی همان شیء ذو ابعاد ثلاثه؟
پاسخ: همان «امتداد»، بله. همان «امتداد» که یقبل «امتدادات ثلاث» را. هنوز روشن نیست بحث. «مقدار»، «امتداد» است و یقبل «امتدادات ثلاث» را؛ «امتداد»ی «امتدادات ثلاث» را قبول میکند. این هنوز تشریح نشده؛ تشریح بشود معلوم میشود یعنی چه. فقط بحث را گفتیم، در تحقیق بحث که شارح وارد میشود، معلوم میشود که «امتداد»ی «امتدادات ثلاث» را قبول میکند و این معنایش معلوم میشود.
بیان استدلال مشاء بر عرض بودن امتدادات ثلاث و مقدار
خب، «مشاء» درباره این قول اینچنین میگویند، یعنی این قول را اینطوری رد میکنند: میگویند... اولاً توجه کنید، «مشاء» بحث را روی «امتداد» میبرد، «امتدادات ثلاث»؛ ثابت میکند که «امتدادات ثلاث» عارضند. بعد میآید سراغ «مقدار»؛ با همین بیانی که در «امتدادات ثلاث» دارد، ثابت میکند که «مقدار» هم عارض است. وقتی «مقدار» عارض شد، دیگر این قول مقابل قول خودش رد میشود؛ چون این قول دارد میگوید «جسم» مجرد «مقدار» است، نه «مقدار» عارض است، بلکه «ذاتی» است، ذاتالجسم است. خب، اگر ثابت کرد که «مقدار» عارض است، دیگر ذاتالجسم بودن «مقدار» که مدعای این قول است باطل میشود، نتیجتاً قول از بین میرود.
پس توجه میکنید، روش استدلال «مشاء» بر علیه این قول این است که ابتدا ثابت میکند «امتدادات ثلاث» عارضند، بعد بیان میکند که «مقدار» هم عارض است. وقتی «مقدار» عارض شد، دیگر این قول از بین میرود؛ چون این قول «مقدار» را ذاتالجسم میگیرد، نه عارضالجسم. اگر ما ثابت کردیم که «مقدار» عارضالجسم است میگویند که طول و عرض و عمق عارضند، زیرا که عوض میشوند. فیالمثل موم را شما، یک شمع موم را ملاحظه بکنید، طولش و عرضش و عمقش با تصرفات ما عوض میشود. ذات شیء عوض نمیشود، اما امتدادات عوض میشوند. معلوم میشود که این امتدادات غیر از ذات شیءاند؛ چون ذات باقی میماند، «امتداد» زائل میشود. این یک مقدمه.
مقدمه دوم: ما یبقی مغایر است با ما یزول. نتیجه اینکه: پس آن ذات «جسم» مغایر است با امتدادات؛ پس امتدادات ذات «جسم» نیستند، خارج از ذاتند. خارج از ذاتند یعنی عارضند.
این بیان «مشاء» برای اثبات اینکه امتدادات عارضند. بیانش همین بود که دو مقدمه داشت: یکی اینکه امتدادات عوض میشوند، در حالی که ذات «جسم» باقی است؛ یعنی این موم همانطور که موم است، هست، عوض نمیشود، ولی امتداداتش عوض میشود. مقدمه دوم: آنی که عوض میشود با آنی که باقی میماند مغایرت دارد. نتیجه میگیریم: پس امتدادات با ذات «جسم» مغایرت دارد؛ یعنی «امتداد» ذات «جسم» نیست. اگر ذات «جسم» نیست، باید خارج از «جسم» باشد، یعنی عارض باشد.
پرسش: امتدادات خاص است دیگر، طول و عرض و عمق؟
پاسخ: هنوز تحقیق بحث نیامده. بگذارید من همینطور که میروم جلو ادامه بدهیم، آخر سر اگر مطلبی باقی ماند اشکال کنید. امتدادات خاص و «امتداد» عام را، همینها را بعداً بیان میکنیم. هنوز وارد تحقیق بحث نشدیم؛ حرف «مشاء» را میگوییم، بعد میگوییم این حرف ادعاست، آنوقت ثابت میکنیم ادعا بودنش را. این هنوز بحث تمام نشده. تکه تکه من بیان میکنم تا روشن بشود.
خب، بعد از اینکه ثابت میشود که امتدادات عارضند، «مشاء» میپردازند به بحث در «مقدار»، میگویند «مقدار» هم عارض است. چرا؟ میگویند «مقدار» همین امتدادات است، یا به تعبیر دیگر، معروض این امتدادات است. بله، «مقدار» همین امتدادات است، یا به تعبیری معروض امتدادات است؛ اگر این امتدادات عارض باشند، «مقدار» هم عارض است. بعد دیگر بیانش یک مقداری به ادعا نزدیکتر میشود؛ میگوید که «جسم»، «جوهر» است و «مقدار»، «عرض» است، پس «جسم» نمیتواند «مقدار» باشد، چون «جوهر» نمیتواند «عرض» باشد؛ که اینها همه ادعا میشود، دیگر استدلال در آن نیست.
حالا توجه بکنید، بیان کردم مطلب تمام نشده؛ بگذارید مطلب تمام بشود، بعد اشکال بکنید. اگر اشکالتان جوری است که بر خود همین مطلبی که گفتیم اشکال دارید، بفرمایید؛ ولی اگر درباره اینکه «امتداد»ی داریم «امتداد» خاص است، «امتداد»ی داریم «امتداد» کلی است، آن را میخواهد بحثش را الان میآید.
پرسش و پاسخ و تبیین متن در نقد استدلال مشاء بر عرض بودن مقدار
پرسش: چطور شد که آن «امتداد»، «عرض» است؟
پاسخ: چرا «امتداد»، «عرض» است؟ به خاطر اینکه «امتداد» زائل میشود و ذات «جسم» زائل نمیشود.
پرسش: نه، «مقدار»، عرضم «مقدار» است.
پاسخ: آها، «مقدار» اینجا که میرسند تقریباً حالت چیز پیدا میکند، ادعایی پیدا میکند. میگوید که حالا که «امتداد» عارض شد، «مقدار» هم عارض است. اینجا همانطور که شما الان دقت کردید، دقت خوبی بود؛ اینها اثبات نمیکنند، فقط ادعا میکنند که همانطور که «امتداد» عارض است، «مقدار» هم عارض است؛ چون «مقدار» همان «امتداد» است، یا معروض «امتداد» است؛ اگر «امتداد» عارض است، «مقدار» هم باید عارض باشد. اما اینجا ما بعداً توضیح خواهیم داد که «مقدار» دو معنا دارد: یک «مقدار»ی که مرادف با امتدادات عارض است، یک «مقدار»ی که مرادف نیست با امتدادات، امتدادات را قبول میکند، آن ذات «جسم» است؛ که ما دو تا «مقدار» درست میکنیم، در تحقیقی که میکنیم دو تا «مقدار» درست میکنیم، ثابت میکنیم که یک «مقدار» عارض است، یک «مقدار» ذات «جسم» است. این «امتداد»ی که مرادف با «مقدار» است، آن «مقدار»ی که مرادف با «امتداد» است، آن «مقدار» عارض است. ایشان، یعنی «مشاء» بیان نکردند؛ فقط گفتند «مقدار» مرادف با «امتداد» است، اگر «امتداد» عارض شد، «مقدار» هم عارض میشود. ما در جواب میگوییم بله، یک «مقدار»ی هست که عارض میشود همانطور که امتدادات عارضند، ولی یک «مقدار»ی هست که دست نمیخورد؛ آن «مقدار» دستنخورده ذاتالجسم است.
«و قول القائل إنها»، یعنی «امتدادات ثلاث»، «أعراض»؛ مصحح این کتاب نوعاً لفظ «أی» را که در کلام شارح آمده حذف میکند. خیلی جاها این کار را کرده. بعضی جاها که میبینم عبارت خراب میشود من لفظ «أی» را میآورم، بعضی جاها هم که عبارت خراب نمیشود نمیآورم؛ ولی نوعاً لفظ «أی» در عبارت شارح هست و مصحح نمیآورد. اینجا لفظ «أی» را آورده، احتمالاً از دستش دررفته. «و قول القائل إنها أي الامتدادات الثلاث أعراض»؛ این «قول القائل» مبتدا است، «ليس إلا دعوى» خبرش است؛ یعنی این کلام قائل جز ادعا چیز دیگر نیست؛ یعنی «مشاء» در رد این قول مقابل خودشان فقط یک ادعا ارائه دادند، استدلال نکردند.
قول قائل این است که «امتدادات ثلاث» عرضند «لتبدل الطول و العرض و العمق على شمعة مثلاً»، چون طول و عرض و عمق بر مثلاً «جسم»ی که شمع است عارض میشود [تبدل پیدا میکند] «مع بقاء الحقيقة الشمعية»، در حالی که حقیقت شمعی باقی است. این یک مقدمه. این «لتبدل الطول و العرض و العمق على شمعة مع بقاء الحقيقة الشمعية»، این یک مقدمه است که این مقدمه میگوید که مفادش این است که طول و عرض و عمق عوض میشوند، حقیقت شمعیه عوض نمیشود؛ طول و عرض و عمق از بین میروند، حقیقت شمعیه باقی میماند.
مقدمه دوم: «و الزائل غير الباقي»؛ آنی که از بین میرود، یعنی طول و عرض و عمق، مغایر است با آنی که باقی میماند، یعنی حقیقت شمعیه. نتیجه این است که: پس طول و عرض و عمق که امتدادند، با حقیقت «جسم» مغایرند. با حقیقت «جسم» مغایرند یعنی چه؟ یعنی خارج از حقیقتند، حقیقت «جسم» را تشکیل نمیدهند، پس عارضند. «فالامتدادات خارجة عن حقيقة الجسم، فهي أعراض»ی که «زائدة على الجسم»اند.
خب، تا اینجا ثابت کرد که «امتدادات ثلاث» عارضند با بیانی که عرض شد. حالا میخواهد «مقدار» را بگوید: «و كذا المقدار الذي»، «و كذا المقدار الذي يقبل الامتدادات». «و هو المقدار» درست نیست؛ حالا شاید هم بعضی نسخ «و هو المقدار» داشته باشد، ولی نسخه چاپ سنگی «كذا» دارد، «كذا» روشنتر هم هست. خب «هو» هم باشد میشود معنایش کرد؛ «و هو» یعنی هر یک از این طول و عرض و عمق که عوض میشوند، «مقدار»ی است که امتدادات را قبول میکند. باز هم خیلی صاف نیست، علی ای حال «كذا» بهتر است. «و كذا المقدار الذي يقبل الامتدادات»؛ همچنین خارج از «جسم» است «مقدار»ی که این امتدادات را قبول میکند.
«فلا يكون الجسم مجرد المقدار»؛ حالا که «مقدار» شد عارض، نمیتوانیم بگوییم «جسم» صرف «مقدار» است، «لأنه»، یعنی لأن الجسم «جوهر و هذا»، یعنی «مقدار»، «عرض قائم بالجسم» و «جوهر» نمیتواند «عرض» باشد، پس «جسم» نمیتواند «مقدار» باشد. این تمام حرفی که «مشاء» برای رد این قول مقابل خودشان گفتند. ایشان میفرماید این قول قائل «ليس إلا دعوى مجردة عن البرهان»؛ ادعای بیبرهان است.
پرسش و پاسخ درباره دیدگاه ابنسینا و اشراق پیرامون مقدار جوهری و عرضی
پرسش: ابنسینا میگوید دو تا «مقدار» داریم...
پاسخ: ابنسینا «مقدار جوهری» قبول دارد؟
پرسش: میگوید دو تا «مقدار» داریم.
پاسخ: آنوقت «مقدار جوهری» را نفسالجسم، بله، نفسالجسم میداند یا جزءالجسم؟
پرسش: جزءالجسم.
پاسخ: جزء «جسم» میداند.
پرسش: این کاری که اینها کردند، «مشاء» را که «عرض» میدانند... اینها «مقدار عرضی» را «عرض» میدانند.
پاسخ: بله، آنها «مقدار» را «عرض» میدانند.
پرسش: نه، ابنسینا دو تا «مقدار» ثابت میکند.
پاسخ: نه، آن «اتصال» است، آن «صورت جسمیه» است.
پرسش: تصریح میکند...
پاسخ: بله، آن «صورت جسمیه» است. آن «صورت جسمیه» است که گفته که اسمش را شاید «مقدار» هم گذاشته باشد. ایشان یک «مقدار جوهری» قائل است.
پرسش: بله، هم «مقدار جوهری» هم...
پاسخ: «مقدار جوهری» را همان «صورت جسمیه» میداند ابنسینا؟ بله، ولی ابنسینا «مقدار جوهری» را همان «صورت جسمیه» میداند که تعبیر به «صورت» هم میکند. «صورت» اگر باشد، «ماده» هم باید در کنارش باشد. توجه بکنید، «جوهر» قائم به ذات نیست.
پرسش: آن وقت «عرض» میدانند؟ نه، «جوهر» میداند... فصل «جسم» را همان «مقدار جوهری» میداند.
پاسخ: نه، آن هم که «جوهر» میداند، آن هم که «مشاء» هم که «مقدار» را «جوهر» میداند، «جوهر» قائم میداند، نه «جوهر» مستقل. «جوهر» قائم به «ماده» میداند دیگر.
پرسش: ولی ایشان میخواهد رد کند «مشاء» را که اصلاً آنها «مقدار» قائل نیستند در «جسم» و فقط «عرضی» میدانند.
پاسخ: چرا، «مقدار» را آنها یا «عرضی» میدانند یا قائم به شیء میدانند؛ ایشان میخواهد «مقدار» را مستقل درست کند، «مقدار» مستقل که قائم به چیزی نباشد. فرق است بین «مقدار جوهری» که ایشان میگوید و «مقدار جوهری» که «مشاء» اگر گفته باشند.
پرسش: یعنی در این صورت فرقش هم با همدیگر این است که ایشان میگوید تمامالجسم است، ابنسینا میگوید جزءالجسم است، جزء دیگرش «هیولی» است؛ و الا خودش تصریح میکند ما دو تا «مقدار» داریم، در مقاله اول یا دوم طبیعیات شفا...
پاسخ: بله، بله. حالا علی ای حال، اگر ابنسینا «مقدار جوهری» را قبول داشته باشد، یک قدم به ما نزدیک شده؛ اما اگر این «مقدار جوهری» را متکی به چیزی بداند که میداند، یک قدم از ما دور شده است. پس بالاخره با ما موافق نیست. ما میگوییم «مقدار جوهری» داریم که تمامالجسم است، نه «مقدار جوهری» متکی. ما هم الان بیان خواهیم کرد که «مقدار»ی که ما میگوییم نه «عرضی» است و نه «عرض». اینها یکییکی بیان میشود و بعداً روشن میشود، منتها گاهی اشکال میشود من ناچار میشوم زودتر بگویم. «مقدار» را بعداً خواهیم گفت، «مقدار»ی که ما قائلیم نه «عرضی» است و نه «عرض».
پرسش: «فصل» را شما «عرض» میدانید در اصطلاح؟ چون «فصل» هم...
پاسخ: حالا معنا میکنم «عرض» و «عرضی» را. ما نه «عرض» میدانیم نه «عرضی» میدانیم؛ یعنی نه خارج من الجسم قرارش میدهیم، این را میگوییم «عرضی»؛ نه متکی به شیء دیگر قرارش میدهیم، این را میگوییم «عرض». ما هیچکدام از این دو تا قائل نیستیم. ولی حالا ابنسینا اگر «عرضی» هم نداند «مقدار» را، لااقل به آن دومیاش معتقد است؛ به اینکه متکی به شیء دیگر است.
پرسش: به این «ماده»؟
پاسخ: بله؟ متکی به «ماده».
پرسش: خب «فصل» متکی به «ماده» میشود؟
پاسخ: اولاً «صورت جسمیه» که «فصل» نیست؛ «صورت جسمیه» که «فصل» نیست شما اصرار دارید که فصلش کنید. «صورت جسمیه» که «فصل» نیست.
پرسش: «فصل» «جسم» است دیگر... مرکب است از «هیولی» و «صورت جسمیه»... که در تعریف «جسم» میگذاریم...
پاسخ: آنوقت «صورت جسمیه»، «فصل» است؟ «صورت جسمیه»، «فصل» است؟ یا «صورت نوعیه»، «فصل» است؟ «صورت جسمیه»، «فصل» نیست. «صورت جسمیه» با «هیولی» ما بالاشتراک کل اجسام است، نمیتواند «فصل» باشد؛ «صورت نوعیه»، «فصل» است. خب.
تحقیق شارح در اثبات جوهر و نفسالجسم بودن مقدار
«و يتحقق ذلك»؛ مشارالیه «ذلك» را توجه کنید، این مشارالیه اگر روشن بشود مطلب آسانتر میشود. «ذلك» یعنی اینکه «عرض» بودن «مقدار» ادعای بیدلیل است؛ یا به عبارت دیگر، اینکه «مقدار»، «جوهر» و نفسالجسم است، این را میخواهیم تحقیق کنیم. به دو تعبیر بیان کردم: اینکه «عرض» بودن «مقدار» ادعای بیدلیل است، این را میخواهیم اثبات کنیم؛ یا اینکه «مقدار»، «جوهر» باشد و نفسالجسم، این را میخواهیم اثبات کنیم. هر دو یک مطلب است، منتها دو تعبیر است؛ «عرض» بودن «مقدار» را رد کنیم، «جوهر» بودن «مقدار» و نفسالجسم بودن «مقدار» را اثبات کنیم.
بیان تفاوت امتداد جوهری و امتدادات ثلاث عارضی در مثال شمع
بیان مطلب این است که شما همین شمعی را که در مثال آمده توجه بکنید. این شمع را به دست ما میدهند؛ این یک طول و عرض و عمق معین دارد، یک «مقدار» هم دارد؛ یعنی یک گنجایشی دارد که اگر فرض کنید این شمع را بخواهیم از یک چیزی پر کنیم، این گنجایش آن چیز را دارد.
بعد ما بر یک طرف این شمع فشار وارد میکنیم. آن طرف کوتاه میشود و در مقابل، طرف دیگر بلند میشود. مثلاً فرض کنید که بر طرف طول ما فشار وارد میکنیم، طول کوتاه میشود، به عرض اضافه میشود؛ ولی آن حجم و گنجایش این شمع همانطور که بوده باقی است. اگر چیزی در او جا میگرفته، الان هم در او جا میگیرد.
پس طول و عرض و عمق را میشود عوض کرد، ولی این «مقدار»ی را که این شمع از اول داشته نمیشود عوض کرد؛ این «مقدار» همواره باقی است. آن «مقدار» باقی است، جهات «مقدار» عوض میشود؛ نفسالمقدار باقی است، جهاتالمقدار عوض میشود؛ یعنی عرضش، جهت «مقدار» عرض است، طول است، عمق است، اینها عوض میشود. به تعبیر دیگر، آن «امتداد» اصلی باقی است، امتداداتی که در «امتدادات ثلاث» که طول و عرض و عمقند عوض میشوند. «امتدادات ثلاث»، «عرضی»اند، عوض میشوند؛ ولی آن اصلالامتدادی که در این شمع بوده همچنان باقی است، آن عوض نمیشود؛ یعنی آن گنجایش، آن «امتداد»، آن «امتداد جوهری».
پس اگر «امتدادات ثلاث» عوض شدند، «مقدار» مرادف با آنها هم عوض شدند، دلیل نمیشود که «امتداد جوهری» و «مقدار» مرادف با این «امتداد جوهری» عوض بشود. بیان شما تنها توانست اثبات کند که طول و عرض و عمق که همان امتدادات عارضی هستند عوض میشوند؛ نتوانست اثبات کند که آن «امتداد»ی که ذاتالجسم را به نظر ما تشکیل میدهد، آن عوض میشود.
پس یک «امتداد»ی داریم که ذاتالجسم را تشکیل میدهد، آن عوض نمیشود. حقیقتالجسم باقی است، آن «امتداد» هم باقی است؛ هر دو باقیاند. آنی که زائل شده امتدادات عارضی است، او غیر از حقیقتالجسم است؛ ولی این «امتداد»ی که عوض نشده غیر از حقیقتالجسم نیست، همان حقیقتالجسم است.
پس «مشاء» گرفتار اشتباه شدند از این ناحیه که آن «امتدادات ثلاث» را که همه قبول داریم عارضی هستند، آن را مطرح کردند، عارضی گرفتند، بعد گریز زدند به اینکه «مقدار» هم عارض است. کدام «مقدار» عارض است؟ آن «مقدار»ی که عوض نمیشود عارض است؟ آن که عارض نیست! این گریزشان درست نیست؛ یعنی از امتدادات پی بردند به اینکه «مقدار» هم عوض میشود. از اینکه «امتدادات ثلاث» عوض شد، پی بردند که اصل «مقدار» هم عوض میشود، اصلالامتداد هم عوض میشود؛ این پی بردن درست نیست. شما میتوانستید از اینکه «امتدادات ثلاث» عوض میشوند، پی ببرید به اینکه «مقدار» مرادف با اینها عوض میشود، نه آن اصلالمقدار.
و ما هم که نمیگوییم حقیقت «جسم» این «امتدادات ثلاث» است؛ ما میگوییم حقیقت «جسم» آن اصلالمقدار است، آن اصلالامتداد است که عوضشدنی نیست؛ و این «امتدادات ثلاث» را، مقادیر خاصه را ما هم «عرض» میدانیم، ما آن را دیگر «جوهر» نمیدانیم. آنی که ما مدعی هستیم «جوهر» است، او عوض نمیشود، حقیقت «جسم» هم عوض نمیشود. استدلال شما این بود که حقیقت «جسم» عوض نمیشود، مقادیر عوض میشوند؛ بیان ما این است که حقیقت «جسم» عوض نمیشود، آن «مقدار»ی هم که حقیقت «جسم» را تشکیل میدهد، آن هم عوض نمیشود. بله، مقادیر عارضی مثل طول و عرض و عمق عوض میشوند. این شمع را که همانطوری که گفتیم بر آن فشار میآوریم، آن اصل «مقدار»ی که از اول داشته تا آخر دارد، آن عوض نمیشود، ولی طول و عرض و عمق عوض میشود. بله، پس نتیجه میگیریم که «امتدادات ثلاث» عارضند، ولی آن «امتداد جوهری» که با تغییر این طول و عرض و عمق تغییر نمیکند، آن «امتداد»، «عرض» نیست، بلکه حقیقتالجسم است و «جوهر».
پرسش و پاسخ پیرامون حقیقت باقی در جسم از دیدگاه مشاء و اشراق
پرسش: «مشاء» هم همین را میداند دیگر؛ که در استدلالش گفته که این حقیقت شمعیه باقی میماند و زائل غیر از باقی است. آن باقی چیست به نظر «مشاء»؟
پاسخ: باقی حقیقت شمعیه است.
پرسش: حقیقتش چیست؟
پاسخ: حقیقتش را میگوید «صورت» و «ماده».
پرسش: «جسم تعلیمی» است؟
پاسخ: نه، «جسم تعلیمی» نیست؛ «جسم تعلیمی»، «عرض» است. بله؟
پرسش: یعنی «امتداد» را قبول ندارد که باقی است؟
پاسخ: «امتداد» را، ولی «امتداد» را عارض میدانند ها!
پرسش: نه، «امتداد جوهری» را.
پاسخ: «امتداد جوهری» یعنی همان «صورت جسمیه». اگر «صورت جسمیه» را میگویند، «صورت جسمیه» را اسمش را «امتداد» نمیگذارند. گاهی تعبیر میکنند به «امتداد»، از آن «امتداد» هم تعبیر میکنند، ولی اینکه الان «صورت جسمیه» همان «امتداد»ی باشد که ایشان میگوید، نمیگویند. ببینید، حقیقت شمعیه را اینها میگویند باقی است، ولی چیست؟ توضیح داده نمیشود. امتدادات عوض میشوند. این باقی با آن زائل، با عوضشده فرق میکند؛ پس امتدادات با حقیقت «جسم» فرق میکند.
ایشان میگوید که آنی که دارد عوض میشود که با حقیقت «جسم» فرق میکند، آن طول و عرض و عمق است؛ «مقدار» نیست، «امتداد» نیست. «مقدار» و «امتداد» هنوز هم باقی است. پس شما نمیتوانید بگویید یک حقیقتی داریم باقی، یک چیزی داریم زائل، آنوقت با توجه به اینکه باقی با زائل فرق میکند بگویید آن چیز با حقیقت «جسم» فرق میکند؛ باید بگویید حقیقتی داریم باقی، «مقدار»ی داریم باقی، پس این دو تا یکی است.
پرسش: یعنی «مشاء» در واقع آن اصل «مقدار»ی که به عقیده ایشان ثابت هست را متغیر میداند در همان مثال شمع؟
پاسخ: نه متغیر میداند، نه متغیر میداند؛ ببینید عرض کردیم از اول، از اول عرض کردیم که «مشاء» گرفتار «مغالطه» شده، یعنی توجه به مطلب نکرده. اگر توجهش بدهیم با این استدلال و بیان، متوجه میشود. آن، حرف را برده روی «مقدار عرضی» و ما حرف را بردیم روی «مقدار ذاتی»، روی «مقدار جوهری». او به «مقدار جوهری» توجه نداشته، «مقدار عرضی» را مطرح کرده.
پرسش: اگر توجه کند به «مقدار جوهری» چه؟
پاسخ: بله، اگر توجه کند به «مقدار جوهری»، قبول میکند حرف ما را. خب همین استدلال برای همین است؛ استدلال برای این است که او را متوجهش کنیم که «مقدار جوهری» داریم که باقی میماند؛ آنی که تو میگویی عوض میشود «مقدار عرضی» است. تو ذهنت رفته سراغ آن «مقدار عرضی» و ما اصلاً در مورد آن بحث نمیکنیم، ما آن را که حقیقت «جسم» نمیدانیم؛ ما حقیقت «جسم» را «مقدار جوهری» میدانیم که تو از آن غافلی.
پرسش: [نامفهوم] «مشاء» هم آن را قبول دارد دیگر، میگوید یک «مقدار»ی هست...
پاسخ: نه، یک «مقدار» ثابت هست، یک «مقدار» ثابت هست...
پرسش: آن «مقدار» ثابت را چه میگوید؟
پاسخ: نه، ببینید «مقدار» ثابت داریم؛ آن «مشاء» میگوید «صورت اتصالیه» ثابت داریم، نمیگوید «مقدار» ثابت داریم؛ او میگوید «مقدار» اصلاً «عرض» است.
پرسش: پس «صورت اتصالیه» که مرادف با «مقدار جوهری» است...
پاسخ: همان دیگر؛ یعنی «صورت اتصالیه»...
پرسش: «مقدار جوهری» ثابت است، آن چیزی که عوض میشود «امتدادات ثلاث» است.
پاسخ: خب بله، «مقدار جوهری» که جزءالجسم است. ببینید ایشان چه میگوید؛ میگوید حقیقت «جسم» باقی است، حقیقت «جسم» باقی است و «مقدار» هم باقی است، پس این با حقیقت «جسم» یکی است. اما آن «مشاء» که این را نمیگوید؛ «مشاء» میگوید «مقدار جوهری» جزءالجسم است. این دارد ثابت میکند که حقیقتالجسم با «مقدار» یکی است؛ این هم باقی است، آن هم باقی است.
البته استدلال بر علیه «مشاء» نکرده تا اینجا، یعنی «هیولی» را رد نکرده؛ «هیولی» را رد نکرده، فقط ثابت کرده که ما «مقدار اتصالی» داریم، «مقدار جوهری» داریم. اما اینکه این «مقدار جوهری» کنار «هیولی» است یا کنار «هیولی» نیست، رد نمیکند این را. حالا شبهه شما هم همین است.
پرسش: اختلاف در همینجا میشود.
پاسخ: شبهه شما هم همین است. البته اگر ایشان وارد میشد «هیولی» را مستقلاً رد میکرد، دیگر مسئله حل بود؛ این کار را نمیکند. چون این کار را نمیکند یک مقداری برای شما شبهه درست کرده.
پرسش: استاد، اگر شیخ اشراق منظورش از «مقدار جوهری» حجم باشد که آن خلط بین...
پاسخ: منظور شیخ اشراق از «مقدار جوهری»، «جسم تعلیمی» نیست؛ در جواب ایشان هم عرض کردم. «جسم تعلیمی»، «عرض» است و «مقدار جوهری»، «جوهر» است؛ منظورش آن نیست. من برای توضیح مطلب بیان کردم که آن مقدار گنجایش؛ و الا «مقدار جوهری» همانی که، منظور همانی است که در «جسم» هست که عوض نمیشود.
پرسش: جرم یعنی؟
پاسخ: همان مقدار جرم، بله؛ مقدار جرمی که عوض نمیشود. این تعبیر خوبی است؛ مقدار جرم عوض نمیشود؛ یعنی شمع را هر چقدر کم و زیاد، هر چقدر به طول و عرضش دست بزنید، جرمش عوض نمیشود؛ همان مقدار جرمی که دارد، همان مقدار هست.
پرسش: «مشاء» هم همین را قبول دارد دیگر؛ «مشاء» هم میگوید جرمش عوض نمیشود.
پاسخ: خب بله، «مشاء» میگوید جرمش عوض نمیشود، ولی بیان میکند که «مقدار» عارض است؛ ما میخواهیم بگوییم همانی که عوض نمیشود «مقدار» است. او میگوید «مقدار» یک چیزی است عارض بر این، او میگوید «مقدار» یک چیزی است عارض بر این؛ ما میگوییم نه، خود همین «مقدار» است. اختلافمان اینجاست؛ و الا «مشاء» هم قبول دارد که جرم عوض نمیشود، ما هم قبول داریم عوض نمیشود، منتها ما میگوییم آنی که عوض نمیشود «مقدار» است، او میگوید نه، آنی که عوض نمیشود جرم است و «مقدار» یک چیز عارض بر این جرم است.
روشن است تقریباً مطلب؟ بقیه بحث هم میماند برای جلسه بعد دیگر، نرسیدیم تمامش کنیم.