85/02/07
بسم الله الرحمن الرحیم
حکومت سوم: مرور برهان فصل و وصل و تبیین معنای عروض صورت/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکومت سوم: مرور برهان فصل و وصل و تبیین معنای عروض صورت
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
حکومت سوم: مرور برهان فصل و وصل و تبیین معنای عروض صورت
در حکومت سوم، در این مبحث وارد شدیم که آیا جسم مرکب است از ماده و «صورت»، یا اینکه امری است بسیط و صرف «هویت اتصالیه» و «اتصال جوهری». «مشاء» معتقدند که جسم مرکب است از «هیولا» و «صورت» و «اشراق» منکر «هیولا»ست و معتقد است که جسم بسیط است.
در این مبحث ابتدا مصنف نظر «مشاء» را که مخالفین ایشانند نقل میکند و بعداً رد میکند. بیان کردم در نظر «مشاء» دو مطلب جلب توجه میکند که آن دو مطلب را ایشان در اینجا آوردهاند. بعد مطلب دوم باز به دو مطلب تحلیل میشود؛ مجموع مطالب میشوند سه تا که بیان میکنم، و لذا در وقتی که ایشان هم میخواهد جواب بدهد سه بحث مطرح میشود: در جوابی که شیخ اشراق از «مشاء» ذکر میکند سه تا مطلب گفته میشود.
ما الان در مطلب اول بودیم که «هیولا» را «مشاء» معتقدند و اثبات میکنند. بیان کردم که برای اثبات «هیولا» این راه را طی کردند که جسم — همان جسم که امری است متصل — قابل انفصال هم هست. این انفصال بر اتصال جسم نمیتواند وارد بشود، چون اتصال مقابل خودش را که انفصال است قبول نمیکند. پس چیز دیگری باید در جسم موجود باشد که آن چیز انفصال را قبول کند، و آن چیز عبارت است از «هیولا».
این دلیل «مشاء» بود بر اثبات «هیولا». و در توضیح بحث گفته میشد که گاهی «صورت اتصالیه» اول از بین میرود، دو تا «صورت اتصالیه» دیگر عارض میشوند. این لفظ «عروض» بعضی از آقایان را به اشتباه انداخته بود، به شک انداخته بود که مگر «صورت» امر عارض است که تعبیر به «عروض» میشود؟ «عروض» در اینجا به معنای «حدوث» است: «صورت» عارض میشود یعنی «صورت» حادث میشود. حالا برای اینکه آن اشکال پیش نیاید، تسامحی در تعبیر هم نباشد به جای «عروض» بفرمایید «حدوث»: که وقتی آن «صورت» اولی از بین میرود دو «صورت» دیگر حادث میشود؛ اینجا «کون و فساد» تحقق پیدا میکند. یعنی «صورت» اولی که متصل و وسیع بود زائل میشود و فاسد میشود؛ دو تا «صورت» دیگر که بر اثر انفصال پدید آمدند حادث میشوند که «کون» است و «فساد»: فساد آن «صورت» اولی و «کون» و حدوث این دو «صورت» بعدی.
خب، بیان کردم در جلسه گذشته که «مشاء» به این استدلال قناعت نمیکنند؛ علاوه بر این استدلال ما را به وجدان خودمان هم ارجاع میدهند. میگویند به وجدان خودت مراجعه کن؛ وقتی جسمی را ملاحظه میکنی او را «هویت اتصالیه» تنها نمییابی، مییابی که امری در این جسم موجود است که او به «هویت اتصالیه» متصف شده؛ یعنی یک «هویت اتصالیه» را وجدان میکنی به علاوه امری که این «هویت اتصالیه» را به عنوان یک وصف قبول کرده. این دیگر ارجاع به وجدان است؛ نمیشود ردش کرد، نمیشود اثباتش کرد، ادعاست دیگر بالاخره.
پس دو دفعه «مشاء»، دو جور «مشائین»، «هیولا» را در مبانی خودشان اثبات میکنند: یکی از طریق «برهان فصل و وصل»، یکی هم از راه ارجاع به وجدان. «برهان فصل و وصل» را در جلسه گذشته خواندیم، حالا ارجاع به وجدان را الان بیان میکنیم:
قرائت و شرح عبارت کتاب مبنا درباره ارجاع به وجدان در اثبات هیولا
«وإذا رجع كل عاقل إلى نفسه علم أن الهوية الاتصالية شيء مع متصل»[1] .
این بیان دوم آقایان است بر داشتن «هیولا». «إذا رجع كل عاقل إلى نفسه علم أن الهوية الاتصالية شيء مع متصل». میفهمد که «هویت اتصالیه» چیزی است که در کنار یک متصلی قرار گرفته، خودش تنها نیست؛ بلکه در کنار یک متصلی قرار گرفته. «متصل« را محشین در آن کتاب چاپ قدیم ظاهراً تفسیر کرده به «الموصوف بالاتصال» یا «القابل للاتصال» که «هویت اتصالیه» چیزی است در کنار قابل اتصال، در کنار موصوف به اتصال. «متصل» اصطلاحاً به خود جسم گفته میشود؛ اینجا اطلاق کرده بر جزء جسم، لذا تفسیرش میکنیم: «متصل» را به معنای ظاهری نمیگیریم، به معنای «القابل للاتصال» میگیریم که تطبیق بکند بر جزء جسم.
«هویت اتصالیه» چیزی است در کنار امر دیگری، یعنی «وليست شيئاً قائماً بذاته». خودش تنها نیست، قائم به ذات نیست. این «وليست شيئاً قائماً بذاته» تفسیر همان «الهوية الاتصالية شيء مع متصل» است. یعنی هر دو عبارت یک مطلب را افاده میکنند، منتها عبارت دوم واضحتر آن مطلب را افاده میکند: عبارت اول میگوید «هویت اتصالیه» در کنار یک امر متصل قرار گرفته، عبارت دوم میگوید «هویت اتصالیه» تنها نیست. این دو تا را که جمع کنیم اینجوری تعبیر میکنیم: «هویت اتصالیه» تنها نیست بلکه توأم است با چیز دیگر. وقتی به جسم مراجعه کنید به وجدان این دو چیز را مییابید. خب، تمام شد.
بیان نقش هویت اتصالیه و هیولا به عنوان اجزای مقوم جسم
ببینید «ولا يعقل» مطلب جدیدی است، باید سر خط نوشته بشود. تا حالا دو بیان داشتیم که برای جسم «صورت اتصالیه» هست علاوه بر یک چیز دیگری. حالا میخواهیم سمت آن چیز دیگر را در جسم بیان کنیم، که آن چیزی که در جسم هست آیا عرض است، جزء است، ذاتی است، چیست؟ بالاخره سمتی که در جسم دارد بیان کنیم. «هویت اتصالیه» تمام جسم را تشکیل میدهد و آن شیء دیگر عارض است، یا نه «هویت اتصالیه» جزء جسم را تشکیل میدهد آن چیز دیگر جزء دیگر است؟ خب خیلی فرق میکند! اگر «هیولا» را ما جزء قرار بدهیم نتیجه میگیریم که جسم مرکب است؛ اما اگر «هیولا» را عارض قرار بدهیم جسم بسیط میشود، همان حرف «اشراقیین» میشود. «اشراقیین» البته «هیولا» را قبول ندارند ولی جسم را بسیط میدانند. «مشاء» معتقد است که جسم مرکب است از این جزء و این جزء؛ پس باید ثابت کند که هم «هویت اتصالیه» جزء است هم «هیولا» جزء است.
ابتدا از طرف «هویت اتصالیه» شروع میکند. «هویت اتصالیه» امری است ثابت، احتیاج به اثبات ندارد؛ همه قبولش دارند: چه مدعین «هیولا»، چه منکرین «هیولا». هر دو «هویت اتصالیه» را قبول دارند، لذا ایشان بحث را روی «هویت اتصالیه» میبرد. میگوید «هویت اتصالیه» امری است که جسم بدون او تحقق پیدا نمیکند، پس از مقوّمات جسم است. اگر جسم بدون او تحقق پیدا نمیکند، او از مقوّمات جسم است. اگر این مقوّم جسم است و این تنها جسم را تشکیل نمیدهد، بلکه این با ضمیمه چیزی جسم را تشکیل میدهد، معلوم میشود این «هویت اتصالیه» که از مقوّمات جسم است «نفس الجسم» نیست بلکه «جزء الجسم» است. چون مقوّم دو جور است: یا «نفس الشیء» است یعنی «ذات الشیء»، یا «ذاتی الشیء» است. نوع هم ذات شیء است، جنس هم ذاتی شیء یا فصل. خب اگر شیئی تنها نبود، همراه داشت، نمیتواند ذات شیء باشد بلکه باید ذاتی شیء باشد یعنی جزء شیء باشد.
پس «هویت اتصالیه» جزء مقوّم جسم میشود، آن شیء دیگری که کنار «هویت اتصالیه» است جزء دیگر میشود؛ چون اگر شیئی دارای جزء بود حتماً جزء دیگر دارد، به یک جزء اکتفا نمیکند مگر اینکه بسیط باشد. اگر دارای جزء شد حداقل باید دو جزء داشته باشد: «هویت اتصالیه» یک جزئش، اینی که الان ما ثابت کردیم — که هنوز اسمش را نیاوردیم — جزء دیگرش؛ بعد هم میگوییم اسم آن جزء دیگر «هیولا»ست. نتیجه میگیریم که جسم مرکب است از «هویت اتصالیه» و «هیولا» و هو المطلوب.
این کل استدلال «مشاء» بر وجود «هیولا»ست؛ که توجه کردید ابتدا ثابت کرد که هیولایی داریم، بعد به طریق ارجاع به وجدان هم بیان کرد که هیولایی داریم، بعد با بیان اینکه «هویت اتصالیه» جزء جسم است و هر جزئی جزء دیگر را طلب میکند ثابت کرد که این «هیولا» جزء است.
پرسش و پاسخ درباره اثبات جزئیت هیولا
پرسش: یعنی ثابت کردیم که جسم یکی از اجزایش «هویت اتصالیه» است؟
پاسخ: همین الان ثابت کرد که «هویت اتصالیه» با متصل است، از طریق ارجاع به وجدان. و آن قبلی هم همینطور ثابت کرد که «هویت اتصالیه» تنها نیست؛ دلیل قبلیمان هم ثابت کرد که «هویت اتصالیه» تنها نیست، زیرا اگر «هویت اتصالیه» تنها بود نمیتوانست انفصال را قبول کند، در حالی که انفصال را قبول میکند. همه اینها نشان میدهند که «هویت اتصالیه» همراه دارد.
پرسش: استاد، همراه را به نحو عرض دارد یا به نحو کنار خودش دارد؟ این همه دعوا سر اینجاست!
پاسخ: نه، اولاً اگر از مبانی اصولی استفاده کنیم، از باب عدم قول به فصل، میگوییم که — البته این حالا برای شوخی دارم بیان میکنم والّا عدم قول به فصل اینجا مطرح نیست — از مبانی اصولی استفاده کنیم از باب عدم قول به فصل قائل میشویم که «هیولا» جزء است و عرض نیست؛ زیرا که کسانی که «هیولا» را معتقدند به عنوان جزئیت معتقدند، آنهایی هم که «هیولا» را منکرند اصلاً منکرند: نه عرض بودنش را قبول دارند نه جزء بودنش را قبول دارند. بنابراین اگر ما بخواهیم «هیولا» را جزء حساب بکنیم عرض بخواهیم حساب کنیم احداث قول ثالث است، با اجماع مرکب نمیسازد! این حالا نظر اصولی.
اما اگر بخواهیم به نظر فلسفی مراجعه کنیم، همین الان بیان کردیم که اگر جسم بخواهد بسیط باشد و «هیولا» عرض باشد، اتصال را جسم قبول میکند نه عرض جسم؛ چون عرض جسم قابل زوال است، عرض قبولکننده انفصال نیست. انفصال را آن جسم قبول میکند؛ اگر جسم عبارت از «هویت اتصالیه» تنها باشد، يلزم که اتصال انفصال را قبول کرده باشد. و چون اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند، در کنار «هویت اتصالیه» چیزی که همتراز «هویت اتصالیه» است باید باشد که او انفصال را قبول کند؛ که آن چیز باید باشد که جزء باشد، از بین نرود، والّا عرض باشد عرض از بین میرود، عوض میشود. بعداً هم خواهیم گفت اگر چیزی عرض باشد عوض میشود.
وجدان هم که همینطور؛ وجدان هم که نشان میدهد به عنوان جزئیت. البته استدلال مستقلی ما بر جزئیت «هیولا» نداریم؛ همینطوری که الان بیان کردم، در همین استدلال خودمان نهفته است که «هیولا» جزء است، نهفته است که «صورت اتصالیه» جزء است — آن «هویت اتصالیه» جزء است. از اینجا میفهمیم که «هیولا» جزء دیگر است؛ چون اگر جسم بسیط نبود، اگر جسم مرکب بود لااقل مرکب من الجزئین است: اگر یک جزئش «هویت اتصالیه» است جزء دیگرش هم «هیولا»ست.
ما همینطوری نمیگوییم چون «صورت اتصالیه» جزء است پس «هیولا» هم باید جزء باشد؛ با آن بیانی که کردیم معلوم شد که «صورت اتصالیه» تنها نیست، جسم از «صورت اتصالیه» تنها درست نمیشود. همینجا ما جزئیت را نتیجه گرفتیم، منتها الان داریم آن چیزی را که نتیجه گرفتیم آشکارش میکنیم؛ والّا نه اینکه الان داریم استدلال میکنیم بر اینکه «هیولا» جزء است، آن بیانات قبلی ما ثابت میکرد که «هیولا» جزء است، منتها خیلی آشکار نبود الان داریم آشکارش میکنیم.
قرائت و شرح عبارت کتاب مبنا درباره جزئیت هیولا و صورت و ترکب جسم
«ولا يعقل ماهية الجسم دونها». ماهیت جسم بدون آن «هویت اتصالیه» معقول نیست؛ «فهي» پس «هویت اتصالیه» از مقوّمات جسم است. تا اینجا ثابت کردیم که «هویت اتصالیه» جزو مقوّمات است. اگر این جزو مقوّمات است یک مقوّم دیگری هم لااقل باید داشته باشد؛ حداقل ترکیب دو تاست، پس باید یک مقوّم دیگری هم داشته باشد. «وكل ما له جزء فلا بد له من جزء آخر». هر مرکبی که دارای یک جزء هست لااقل باید یک جزء دیگری داشته باشد؛ حالا گاهاوقات بیش از یک جزء دارد ولی لااقل باید یکی را داشته باشد.
پرسش: [نامفهوم] خودتان [نامفهوم] انفصال را قبول کند و اگر در ردیف او بوده باشد که اتصال را... یعنی غیر از این حرف شماست؟
پاسخ: نه. نه، این را بیان نکردیم.
پرسش: ما الان حرفمان این است...
پاسخ: نه، این نیست. ببینید، این نبود. حرف ما این نبود: آنی که انفصال را قبول میکند و اتصال را قبول میکند باید غیر از «هویت اتصالیه» باشد؛ چون گفتیم «هویت اتصالیه» هم نمیتواند اتصال را قبول کند و نمیتواند انفصال را قبول کند.
پرسش: بنابراین که غیر از آن باشد، این بحثی نیست؛ همه قبول دارند. منتها اینکه باید در همردیف آن هیئت اتصالیه باشد و بیفتد در ذات، همینجا...
پاسخ: خب جسم دارد قبول میکند. جسم دارد قبول میکند.
پرسش: جسم بما هو جسم که یک ماهیت هویت اتصالی است، یک عرضی هم دارد که به خاطر آن عرض... یعنی هیئت اتصالیه خودش یک عرضی هم دارد که به خاطر آن...
پاسخ: خب اگر آن عرض عوض بشود باید آن انفصال عوض بشود، یا آن اتصال عوض بشود؛ آیا اینچنین است؟
پرسش: اتصال جوهریاش باقی است، آن اتصال عرضیاش عوض میشود. اتصال جوهری جسم را شما همیشه جوهر را در کمترین مجموعه خودش متصل میبینید.
پاسخ: «اتصال جوهری» و «عرضی» دیگر ما نداریم ها! حرف شیخ اشراق را اینجا قاطی نکنید!
پرسش: داریم بیان میکنیم به نظر خودمان! الان اینطوری فکر کنید که ما اتصال جوهری را داریم در ذات جسم، و اینکه چون تغییر و تحولی که صورت میگیرد روی عرض این اتصال صورت بگیرد، نه چیزی که...
پاسخ: روی عرض اتصال یعنی روی «هیولا»! و اتصال دست نخورد. توجه کنید، توجه کنید: «هویت اتصالیه» باقی بماند، عرضی که به قول شما «هیولا»ست آن عوض بشود؛ اتصال عارض بشود بر چه چیزی؟ بر «هیولا» عارض بشود، یا انفصال بر «هیولا» عارض بشود ولی بر این «صورت اتصالیه» که اصل جسم است عارض نشود. آن وقت «هیولا» اگر عوض شد این انفصال هم باید عوض بشود...
پرسش: عرض عوض نمیشود...
پاسخ: خب انفصال هم باید عوض بشود.
پرسش: همه این عرض، اینکه بیاید این بشود همتراز با «هویت اتصالیه»...
پاسخ: همین الان دارم جواب میدهم دیگر! ببینید، الان اگر اتصال و انفصال بر «هیولا» عارض بشوند — یعنی مربوط به «هیولا» بشوند و «هیولا» عرض باشد — عرض عوض میشود، عرض عوض میشود در حال بقای صورت — این تکه را توجه کنید — در حال بقای «صورت اتصالیه»؛ یعنی انفصال باید عارض بشود در حالتی که «صورت اتصالیه» باقی بماند. خوب توجه کنید: جسم «صورت اتصالیه» است ها، بنابر نظر شما «هیولا» عارض است. اگر جسم «صورت اتصالیه» است و «هیولا» عارض است، و قبول هم دارید که انفصال بر «هیولا» عارض میشود، انفصال میآید این عارض را از بین میبرد، خود جسم را از بین نمیبرد؛ در حالی که انفصال خود جسم را از بین میبرد.
پرسش: جسم را به عنوان جسم یعنی اتصال را از بین میبرد. یک «هویت اتصالیه» جسم را، یک قسم از اتصال جسم را از بین میبرد، اینجا بیان کردید قبلاً فرمودید که یک اتصالی از بین میرود دو تا «صورت اتصالیه» جدید حاصل میشود، این از قوه عرض است؛ ولی اتصالی را از بین نمیبرد که...
پاسخ: آن اتصالی که قبلاً بوده یعنی «صورت اتصالیه» تمام الجسم است یا نه؟ آن اگر از بین برود جسم از بین میرود.
پرسش: این اتصال را ما عارض میگیریم، تمام الجسم همان هویت...
پاسخ: پس قبول کردید که اتصال عارض است! اتصال عارض است، «هیولا» هم عارض است، پس چه چیزی خود جسم است؟!
پرسش: آن «هویت اتصالیه»، همان هویت جوهری که کاریاش نیست، همان هست جوهر...
پاسخ: «هویت اتصالیه» بر اثر عروض انفصال باقی است یا از بین میرود؟
پرسش: «هویت اتصالیه» باقی میماند!
پاسخ: چه هویت اتصالیهای؟ همین هویت اتصالیه که داشته یا «هویت اتصالیه» مطلق؟
پرسش: «هویت اتصالیه» اصل جسم برقرار است، آن اگر...
پاسخ: شما جواب من را بدهید! شما جواب من را بدهید، من الان متوجهم اشکال شما کجاست: هویت اتصالیه مطلق از بین میرود یا هویت اتصالیه معین؟ هویت اتصالیه مطلق که در خارج نیست؛ آن از بین نمیرود، شما آن را میگویید از بین نمیرود، آن که در خارج نیست. هویت اتصالیهای که این جسم را تشکیل داده هویت اتصالیه خاص است، این از بین میرود؛ در حالی که اگر قبولکننده انفصال آن عرض بود، این هویت اتصالیه نباید از بین میرفت، آن عرض باید از بین میرفت. ما میبینیم این هویت اتصالیه از بین میرود؛ شما هویت اتصالیه مطلق را باقی نگه میدارید، آن که در خارج نیست و این جسم خاص ما را که آن هویت اتصالیه مطلق تشکیل نمیدهد. این هویت اتصالیه خاص جسم ما را تشکیل میدهد؛ این هویت اتصالیه بر اثر عروض انفصال از بین میرود، در حالی که اگر «هیولا» عرض بود آن عرض باید از بین میرفت، نه این هویت اتصالیه! ما میبینیم هویت اتصالیه از بین رفت. پس معلوم میشود کنار هویت اتصالیه یک چیزی هست که سمت این هویت اتصالیه را دارد، که وقتی آن وارد میشود جسم را از بین میبرد؛ انفصال وارد میشود جسم را از بین میبرد، یعنی اتصال را زائل میکند یعنی آن هویت اتصالیه قدیم را زائل میکند دو تا صورت اتصالیه جدید میآورد؛ یک چیزی باید قبول کند، قبلاً آن را قبول کرده امروز این را قبول میکند. این ظاهراً روشن است.
پرسش: وقتی عرض لازم از آن شیء باشد، آن وقت عرض لازم هم عوض بشود دو تا...
پاسخ: عرض لازم هم که باشد همین است. عرض لازم هم که باشد باید آن عارض تغییر کند در حالی که میبینیم خود جسم تغییر میکند. عرض لازم منفک نمیشود؛ ولی بالاخره وقتی که این انفصال آمد و عرض لازم این انفصال را قبول کرد، آن عرض لازم عوض شد؛ عرض لازم عوض شد ولی خود جسم عوض نشد. علیایحال اگر شما «هیولا» را عرض بگیرید، انفصال را هم در این «هیولا» حادث کنید، يلزم که عرض عوض بشود، عرض منفصل بشود، جسم عوض نشود؛ در حالی که جسم عوض میشود. پس توجه میکنید که...
پرسش: درست متوجه نشدم، یعنی جسم دو تکه میشود، خب دو تکه بشود؛ کدام جسم میگویید از بین رفت؟ جسمیت جسم که از بین نرفته؟
پاسخ: شما دارید باز بحث را میبرید روی مطلق! بحث را میبرید روی مطلق؟
پرسش: بله.
پاسخ: بله، بحث را میبرید روی مطلق؛ بحث روی مطلق نباید برود. این جسم که مطلق الجسم نیست که، یک جسم خاص است؛ انفصال این جسم را فاسد میکند، نه جسم مطلق را فاسد میکند. کسی نمیگوید جسم مطلق را فاسد میکند.
پرسش: ببینید اگر انفصال بر حجر عارض بشود حجریت حجر را از بین نمیبرد.
پاسخ: خب همان حرف خودتان را تکرار میکنید، همان است دیگر! بیان نمیکنم حجریت حجر را از بین میبرد؛ این حجر از بین میرود! این حجر قوامش به چیست؟ قوامش به هویت متصله مطلق نیست...
پرسش: حالا این حجر به عوارضش هست که میشود این حجر؛ یعنی شکل و...
پاسخ: نه، ذات! ذات این حجر عوض میشود! نه حجریتش عوض بشود، ذات این حجر عوض میشود. البته حالا صبر کنید، مطالبی هم شیخ اشراق خودش بعداً دارد، ببینیم چه میگوید، آنها را هم بگوییم؛ ولی بالاخره آنچه که الان «مشاء» میگوید همین است که بیان کردم.
«ولا يعقل ماهية الجسم دونها». ماهیت جسم بدون این «هویت اتصالیه» تعقل نمیشود؛ «فهي» پس این «هویت اتصالیه» از مقوّمات جسم است. این یک مطلب، مطلب دیگر: «وكل ما له جزء» — هر مرکبی که یک جزء مقوّم داشته باشد — «فلا بد له من جزء آخر». باید جزء مقوّم دیگر هم داشته باشد که به یک جزء اکتفا نکند.
«فللمتصل» یعنی این جسمی که متصل به نظر میرسد جزء دیگری غیر از اتصال و غیر از آن «هویت اتصالیه» دارد که آن جزء دیگر عبارت است از «القابل للاتصال والانفصال» که اسمش «هیولا»ست بعداً خواهیم گفت. «فهو» پس این «متصل» یعنی این جسم «مركب منه» یعنی از این «اتصال» که همان «هویت اتصالیه» است «ومن قابله» از قابل این اتصال «المسمى بالهيولى». مرکب است از دو چیز: یکی از اتصال، یکی از «هیولا». «فالجسم مركب من الهيولى والصورة الجوهريتين وهو المطلوب». این مطلب اول «مشاء» بود که در این مطلب اثبات کردند وجود «هیولا» را.
مطلب دوم مشاء: عرضیت مقدار و دلیل اول بر آن
مطلب دومشان اینکه مقدار را امر عرضی میگیرند. این مطلب دوم است. «مشاء» معتقدند که مقدار عارض بر جسم است؛ اما «اشراق» معتقد است که مقدار ذات الجسم است. مقدار را «مقدار جوهری» قرار میدهد و عبارت از ذات جسم میگیرد، مقدار را امر عرضی قرار نمیدهد. پس یکی از نزاعهای دیگری هم که بین «مشاء» و «اشراق» برقرار است همین است که آیا مقدار امری است عرضی یا مقدار امری است جوهری.
«مشاء» معتقدند به عرضیت، و برای عرضیت دو دلیل اقامه میکنند. بیان کردم مطلب دوم به دو مطلب تحلیل میشود، لذا شیخ اشراق در وقت جواب سه مطلب را جواب میدهد: یکی همان مطلبی که تا حالا خواندیم که اصل اثبات «هیولا» بود، «برهان فصل و وصل» بود — این را رد میکند؛ یکی عرضیت مقدار را رد میکند به دلیل اولی که گفتند؛ یکی عرضیت مقدار را رد میکند به دلیل دومی که گفتند. حدود ده صفحه طول میکشد این رد ایشان؛ حدود ده صفحه طول میکشد، که بیشتر بحثش در آن دلیل دوم آقایان است: دلیل دوم که از «تخلخل» و «تکاثف» استفاده میکنند بیشتر بحثشان در آنجاست.
خب، اما دلیل اول آقایان بر اینکه مقدار عرض است. دلیل اولشان این است که ما اجسام را کنار هم ملاحظه میکنیم، میبینیم در جسمیت با هم شریکاند، در مقدار از هم ممتازند. توجه کنید یک امتیاز دیگری هم بین اجسام هست و آن امتیاز از ناحیه «صورت نوعیه»شان است. آن فعلاً مورد بحث ما نیست. چون اجسامی که کنار هم بگذارید: یکی مثلاً کاغذ است، یکی سنگ است؛ صورت نوعیهشان فرق میکند. درست است در جسمیت مشترکاند ولی در صورت نوعیه با هم تفاوت دارند. ما الان بحثمان در صورت نوعیه نیست؛ یعنی بحثمان در «جسم بما هو جسم» است، «جسم بما هو جسم»، یعنی چیزی که جسم را تشکیل میدهد. چیزی که جسم را تشکیل میدهد عبارت است از «هیولا» و «صورت جسمیه». «صورت نوعیه» همراه هر جسمی هست، ولی فعلاً ما از او قطع نظر میکنیم؛ به خود هر جسم خاصی به لحاظ جسمیتش توجه میکنیم.
خب، اگر به لحاظ جسمیت توجه کنید سه چیز بیشتر نمیبینید: یکی «هیولا»، یکی «صورت جسمیه»، یکی «مقدار». در «هیولا» همانطور که الان بیان کردیم همه اجسام شریکاند، همه دارند «هیولا». در «صورت جسمیه» که یعنی امتداد داشتن — امتداد، اما چقدر امتداد داشتن، زیاد یا کم، اینها دخالت ندارد — امتداد داشتن مشترک است بین همه اجسام؛ همه اجسام امتداد دارند: آن ریز هم امتداد دارد، آن درشت هم امتداد دارد، همهشان امتداد دارند. امتداد یعنی «صورت جسمیه». پس همهشان «هیولا» دارند، همهشان هم «صورت جسمیه» دارند. اختلافشان فقط در مقدار است: یکی کوچک است، یکی بزرگ است، یا یکی این شکل را دارد، یکی آن شکل را دارد که شکل هم مقدار است. پس اختلاف فقط در مقدار است.
این مطلب روشن شد که «مابهالاشتراك» اشیا جسمیتشان است، یعنی «صورت جسمیه» به علاوه «هیولا». «مابهالامتياز»شان مقدارشان است. این یک مقدمه.
مقدمه دوم: «مابهالامتياز» غیر از «مابهالاشتراك» است؛ که این واضح است «مابهالامتياز» غیر از «مابهالاشتراك». نتیجه میگیریم که پس مقدار غیر از «صورت جسمیه» است. خب، این مطلب را وقتی که ضمیمه کنید به اینکه «صورت جسمیه» ذات الجسم است و مقوّم الجسم است، نتیجه میگیرید که مقدار چون مغایر است پس مقوّم جسم نیست.
جسمیت بیان کردم یعنی «صورت جسمیه» به علاوه «هیولا». این میشود «مابهالاشتراك». مقدار میشود «مابهالامتياز». بعد این دو تا با هم تغایر دارند؛ یعنی اگر آن ذاتی است، این دیگر نباید ذاتی باشد. والّا اگر مقدار هم ذاتی بود معنا نداشت تغایر داشته باشد: همه اجسام دارای این ذاتی بودند مثل انسانها که در حیوانیت، در ناطقیت با هم تغایر ندارند، همهشان حیواناند همهشان ناطقاند. در ذاتی مغایرت معنا ندارد، امتیاز معنا ندارد؛ همه اشیا آن ذاتی را یکسان دارند. «صورت جسمیه» و «هیولا» اینچنیناند: میبینیم همه اجسام این «صورت جسمیه» و «هیولا» را دارند. اما میآییم سراغ مقدار میبینیم نه، در مقدار بینشان تفاوت است. و خب این «مابهالامتياز» با «مابهالاشتراك» فرق دارد؛ اگر «مابهالاشتراك» ذاتی است، پس «مابهالامتياز» خارج از ذات است. به این دلیل ثابت میکنند که مقدار امری است عرضی. این دلیل اولشان.
که بیان کردم دو مقدمه دارد: مقدمه اول اینکه ثابت میکنند جسمیت یعنی «صورت جسمیه» به علاوه «هیولا» «مابهالاشتراك» است و مقدار «مابهالامتياز»؛ این مقدمه اول. در مقدمه دوم میگویند «مابهالاشتراك» با «مابهالامتياز» تفاوت دارد، دو تا یک جور نمیتوانند باشند. بعد نتیجه میگیرند که پس مقدار با «صورت جسمیه» تفاوت دارد. دوباره دلیل دیگر میآورند — یعنی دلیل ادامه میدهند — که اگر «صورت جسمیه» به علاوه «هیولا» ذاتی است، مقدار که مغایر این دو تاست نباید ذاتی باشد، او باید عرضی باشد.
قرائت و شرح عبارت کتاب مبنا درباره دلیل اول عرضیت مقدار
«وقالوا المقدار غير داخل في حقيقة الأجسام». این مدعا، این مدعاست؛ که ما با این مدعا بعداً کار داریم، بیشتر درگیریمان با «مشاء» سر این مدعاست. آن مدعای اولشان را خیلی راحت رد میکنیم؛ مدعای دومشان طولانی میشود. «المقدار غير داخل في حقيقة الأجسام» به دو دلیل.
دلیل اول: «لاشتراكها في الجسمية وافتراقها في المقادير» — یعنی اشتراک این اجسام «في الجسمية»، جسمیت یعنی «صورت جسمیه» که الان ثابت شد که «صورت جسمیه» همیشه همراه «هیولا»ست، پس اشتراک در جسمیت دارند یعنی اشتراک در «هیولا» و «صورت جسمیه» با هم دارند — «وافتراقها في المقادير المختلفة بالعظم والصغر». افتراق دارند اجسام در مقادیری که اختلاف دارند از ناحیه کوچکی و بزرگی. این یک مقدمه که این مقدمه میگوید جسمیت «مابهالاشتراك» است، مقادیر «مابهالامتياز» است.
مقدمه دوم: «وما به الاشتراك مغاير لما به الامتياز». که واضح است، امر واضحی است. با ضمیمه این مطلب که «مابهالاشتراك» حقیقت جسم را تشکیل میدهد نتیجه میگیریم که مقداری که مغایر با حقیقت جسم است عرضی است زائد بر حقیقت جسمیه — که یک چیزی باید ضمیمه کنیم در عبارت ایشان ها! ایشان میگوید که در مقدمه اول میگوید جسمیت «مابهالاشتراك»، مقادیر «مابهالاختلاف»؛ بعد در مقدمه دوم میگوید «مابهالاشتراك» با «مابهالاختلاف» مغایرت دارد؛ نتیجهای که میگیرد با ضمیمه این مقدمه مطویه نتیجه گرفته میشود که چون «مابهالاشتراك» ذاتی است، پس «مابهالامتياز» که مغایر با این ذاتی است باید غیر ذاتی باشد یعنی عرض باشد. لذا نتیجه میگیرد: فالمقدار عرض زائد على الحقيقة الجسمية. این دلیل اول بود که در دلیل اول هم زیاد ما با «مشاء» بحث نداریم، فقط سه صفحه بحث میکنیم.
پرسش: [نامفهوم]؟
پاسخ: بله؟
پرسش: استدلال اینها در مورد انواعی که مشترک در یک جنساند، و بعد امتیازشان در فصول است، پس فصول باید چه باشند؟ یعنی خارج از ذات؟
پاسخ: بله، بله. خارج از ذات است؛ نسبت به آن مصادیق جنس، فصول خارج از ذاتاند. نسبت به مصادیق جنس فصول خارج از ذاتاند. چون «مابهالاشتراك» در مصادیق جنس را شما خود جنس قرار میدهید؛ فصول میشود مغایر با جنس و خارج از ذات. اما نسبت به انواع نه: نسبت به انواع شما جنس را «مابهالاشتراك» قرار نمیدهید. آنجاهایی که جنس «مابهالاشتراك» است، فصل خارج از ذات است؛ در جاهایی که جنس «مابهالاشتراك» باشد، آنجاها فصل خارج از ذات است. ولی جایی که جنس دخیل در ذات باشد، «مابهالاشتراك» نباشد، آنجا دیگر فصل خارج نیست. مثلاً در انسان چه حیوانی جزو ذات انسان است؟ مطلق حیوانی که «مابهالاشتراك» است؟ نه! حیوانیتی که خاص انسان است، جنس انسان است. نسبت به او دیگر فصل خارج از ذات نیست. این مطلبی که شما میگویید درست است: ما نسبت به هر جایی که «مابهالاشتراك» داشته باشیم، اگر «مابهالاشتراك» داخل در ذات باشد «مابهالامتياز» خارج میکنیم؛ اگر «مابهالاشتراك» داخل در ذات باشد، «مابهالاشتراك» بما اینکه «مابهالاشتراك» است. آنجاهایی که حیوان بما اینکه جنس است ملاحظه بشود، فصل خارج است، فصل خارج از ذات حیوان است. بله، یعنی به صورت عام ملاحظه بشود، به صورت «مابهالاشتراك» ملاحظه بشود. اما آنجا هم فصل خارج از آن جنس است، خارج از ذات است.
این دلیل اول بود که بیان کردیم با این دلیل اول خیلی کار نداریم؛ بیان کردم سه صفحه، حدود سه صفحه بحث میکند، حدود سه صفحه با این بحث میکند.
دلیل دوم مشاء بر عرضیت مقدار: تبیین تخلخل و تکاثف
دلیل دوم مهم است که بیشتر مباحث حدود شش صفحه بحث درباره همین دلیل دوم است. توضیح دلیل دوم احتیاج دارد به اینکه من «تخلخل» و «تکاثف» را مختصراً توضیح بدهم، بعد وارد بحث بشوم.
«تخلخل» و «تکاثف» را دو جور معنا کردهاند: یک معنا معنای حقیقی است، یک معنا معنای مجازی؛ خودشان هم گفتند: «تخلخل» و «تکاثف» به معناهما الحقیقی و «تخلخل» و «تکاثف» به معناهما المجازی.
اول معنای مجازی را میگویم چون روشنتر است. «تخلخل» یعنی اینکه در جسمی که اجزایش مجتمع است تفرق ایجاد کنیم و در آن شکافهایی که به وجود میآید جسم دیگری را داخل کنیم، ولو جسم لطیف. مثلاً فرض کنید پنبهای که متراکم است؛ این را بدهیم دست پنبهزن او را ندافی کند، این پنبه را حلاجی کند، ندافی کند. این پنبه تنک میشود، باز میشود؛ آن حالت اجتماع را از دست میدهد، اجزایش متفرق میشود، و لابهلای این اجزا هوا داخل میشود؛ یعنی جسم لطیفی وارد میشود. جسمی در جسمی وارد میشود، یا جسم اول «تخلخل» پیدا میکند یعنی خلل و فرج پیدا میکند و این خلل و فرج را جسم لطیف دیگری پر میکند. «تخلخل» یعنی دخول اجزای لطیفه یک جسم در جسم دیگری که خلل و فرج پیدا کرده است. این معنای «تخلخل» به معنای مجازی.
اما «تکاثف» درست مقابل این است. پنبهای را که مثلاً زدیم، منفوش شده، پخش شده، این را در دوشک قرار بدهیم و رویش یک جسم سنگینی را بغلتانیم؛ خب این پنبه دوباره میخوابد روی هم، آن هوا اخراج میشود. جسم لطیف از لابهلای آن اجزای تنکی که این پنبه داشته خارج میشود و آن پنبه حالت «تکاثف» پیدا میکند. انفصال جزء لطیف از خلل و فرج آن جسم، اسمش «تکاثف» است.
پس ادخال جسم لطیف در خلل و فرج آن جسمی که موجود بوده میشود «تخلخل»، و انفصال جزء لطیف از آن خلل و فرج آن جسم اولی میشود «تکاثف»؛ اما «تخلخل» و «تکاثف» به معناهما المجازی؛ که در این معنا توجه میکنید باید جسم لطیفی داخل بشود یا خارج بشود.
اما «تخلخل» و «تکاثف» به معناهما الحقیقی: این است که جسمی بزرگ بشود بدون انضمام جسم دیگر؛ این «تخلخل» است. «تکاثف»: جسمی فشرده بشود، کوچک بشود، حجمش کم بشود بدون انفصال جسمی از او، بدون انفصال چیزی از او. این را برای پیدا کردن مثالش به دردسر افتادند که پیدا کنیم نمونهاش را که کجا همچین جسمی ما داریم. «مشاء» اینطور مثال میزنند: آبی را میگذارید در سرما یخ میزند؛ متکاثف میشود — چیزی را از دست نمیدهد ولی کم میشود خب بیان میکنم بعداً گرفتاری داریم! یا یخی را حرارت میدهید باز میشود. این متکاثف حالا برعکسش را بگویید عیبی ندارد: یخ بزند بزرگ میشود، میشود «متخلخل»؛ آب بشود کوچک میشود، میشود «متکاثف». بالاخره چیزی دخالت نکرده، چیزی کم و زیاد نشده؛ همان آب است، یخ زده زیاد شده و آب شده کم شده.
البته ثابت میشود ظاهراً که باز هم هوا دخالت میکند: در آنجا که یخ میزند هوا وارد میشود، وقتی آب میشود هوا خارج میشود. حالا با قطع نظر از این تحقیقی که جدیداً شده، قدیم اینطور معتقد بودند که این آبی که یخ زده و حجمش بیشتر شده چیزی در آن داخل نشده، و این یخی که آب شده و حجمش کمتر شده چیزی از آن منفصل نشده؛ پس «تخلخل» صورت گرفته در آبی که یخ زده، و «تکاثف» صورت گرفته در یخی که آب شده، بدون اینکه دخول جسم لطیفی یا انفصال جسم لطیفی محقق شده باشد. این «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی.
الان بحث ما در «تخلخل» و «تکاثف» تمام شد این؛ مقدمه بحثی که میخواستم بیان کنم تمام شد. حالا میخواهم وارد استدلال بشوم، استدلالی که «مشاء» کردند. «تخلخل» و «تکاثف»ی که الان میخواهم از آن بهره ببریم در دلیل خودمان، «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی است، مجازی نیست. ما «تخلخل» و «تکاثف» مجازی را فعلاً مورد بحث قرار نمیدهیم؛ آن از بحث ما بیرون است. همه قبولش دارند و ما هم به آن استدلال نمیکنیم. اما حرف ما در «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی است؛ ما میخواهیم آن را به عنوان یک دلیل قبول کنیم.
مادهای را مثل آب مثلاً؛ این را متخلخل میکنیم، متکاثف میکنیم. چه چیز این ماده عوض میشود؟ خود ماده هیچ کم و زیاد نمیشود؛ چون فرضمان این بود «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی است، یعنی جسم دیگری از خارج دخیل نمیشود، جسم دیگری منفصل نمیشود، پس چیزی از ماده کم و زیاد نمیشود. اما در عین حال مقدار عوض میشود؛ مقدار عوض میشود: این آب وقتی یخ میزند مقدارش بیشتر میشود، وقتی که یخ آب میشود مقدارش کمتر میشود. ماده عوض نشده، ولی مقدار عوض شده.
در «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی ماده که حقیقت جسم را تشکیل میدهد عوض نمیشود؛ چیز دیگری عوض میشود و آن چیز دیگر حقیقت جسم نیست. چون حقیقت جسم عوض نشد؛ اگر آن چیز دیگر در حقیقت جسم دخیل بود با عوض شدنش باید حقیقت جسم عوض میشد. و او عوض میشود در حالی که حقیقت جسم عوض نمیشود. آن مقدار است؛ مقدار عوض میشود اما حقیقت جسم عوض نمیشود. از اینجا کشف میکنیم که مقدار در حقیقت جسم دخیل نیست یعنی عرض است. این هم دلیل دوم بر عرضیت مقدار.
که توجه کنید در «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی که ماده عوض نمیشود مقدار عوض میشود، اینجا استدلال کردند: گفتند ما میبینیم جسم حقیقتش را از دست نمیدهد، حقیقتش همچنان همانی که بوده هست. یک چیز دیگری عوض میشود که به حقیقت جسم آسیب نمیزند. اگر این عوض شدن او حقیقت جسم را عوض نمیکند معلوم میشود که او در حقیقت جسم دخیل نیست؛ و آن چیز مقدار است، ثبت شد که مقدار در حقیقت جسم دخیل نیست بلکه امری است عارضی.
پرسش: حقیقت جسم قابل [نامفهوم]؟
پاسخ: الان از آن وسیعتر رفتند: جسم را جسم خاص گرفتند مثل آب؛ حقیقت جسم را عبارت گرفتند از آب، از «هیولا» و «صورت جسمیه» به علاوه حتی «صورت نوعیه»، «صورت نوعیه» را هم آوردند در کار؛ و دیدند این حقیقت عوض نمیشود یعنی آب آب است: چه یخ بزند باز هم آب است، آب هم بشود باز هم آب است. حقیقتش همانی که بوده هست، یک چیز دیگر عوض شده؛ آن چیزی که عوض شده چون حقیقت را عوض نکرده معلوم میشود دخیل در حقیقت نیست. حتی «صورت نوعیه» هم در این مثال ملاحظه شد. حالا «صورت نوعیه» را ملاحظه نکنیم عیبی ندارد، ولی میخواهیم بگوییم «صورت نوعیه» هم ملاحظه شد، آن هم جزو مقوّمات قرار داده شد، دیدیم عوض نشد. «صورت نوعیه» عوض نشد، «صورت جسمیه» عوض نشد، «هیولا» عوض نشد. حقیقت جسم عوض نشد؛ یک چیز دیگری عوض شد که به عوض شدنش حقیقت جسم را عوض نکرد. از اینجا میفهمیم که او دخیل در حقیقت جسم نبود، و آن چیز مقدار است، پس مقدار داخل در حقیقت جسم نیست یعنی عرض است. این دلیل دوم.
قرائت و شرح عبارت کتاب مبنا درباره مقدمه اول دلیل دوم
که خوب بود سر خط نوشته میشد: آن «والأول هو أن يزيد» که سر خط نوشته شده آن به جا نیست، باید دنباله نوشته شده باشد.
«ولأن جسماً واحداً كالماء مثلاً يصغر ويكبر بالتخلخل والتكاثف الحقيقيين». این یک مقدمه: یک جسم را مثل آب مثلاً میبینیم که کوچک میشود و بزرگ میشود به «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی. «بالتخلخل والتكاثف» لف و نشر غیر مرتب است: کوچک میشود به «التكاثف»، بزرگ میشود به «التخلخل»؛ یعنی «التخلخل» مربوط به «يكبر» که دوم ذکر شده، «التكاثف» مربوط به «يصغر» که اول ذکر شده، پس لف و نشرش نامرتب است.
اما «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی، نه «تخلخل» و «تکاثف» مجازی؛ چون او اگر بخواهد مطرح بشود مقدار را اضافه میکند با اضافه کردن در حقیقت جسم، مقدار را کم میکند با کم کردن از حقیقت جسم، آن از بحث ما بیرون میرود. «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی که مقدار کم و زیاد میشود در حالی که حقیقت جسم دست نمیخورد؛ آن مطرح است. این یک مقدمه که جسم واحد با «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی کوچک و بزرگ میشود؛ مقدمه دوم هنوز نیامده، مقدمه دوم هنوز نیامده. این توضیح «تخلخل» و «تکاثف» حقیقی است:
«والأول هو أن يزيد مقدار الجسم» بدون اینکه منضم بشود به جسم مادهای من خارج؛ که اگر منضم شد «تخلخل» مجازی میشود. «تخلخل» حقیقی این است که جسم بزرگ بشود بدون انضمام جسم دیگر. «والثاني» یعنی «تکاثف» این است که «ينقص مقدار الجسم من غير انفصال شيء منه»[2] بدون اینکه چیزی از جسم کم بشود؛ اگر چیزی از جسم کم شد «تکاثف» مجازی میشود که باز از بحث ما بیرون است. خب، این مقدمه اول بود که با این عبارتی که الان خواندیم دو تا از جملات آن مقدمه اول توضیح داده شد.
مقدمه دوم دلیل دوم مشاء بر عرضیت مقدار و آغاز پاسخ شیخ اشراق
حالا وارد مقدمه دوم میشویم: «وإذا كان كذلك كانت المادة الواحدة قابلة للمقادير المختلفة وباقية في الأحوال». اگر اینچنین است که در «تخلخل» و «تکاثف» آن اصل جسم عوض نمیشود، «كانت المادة الواحدة قابلة للمقادير المختلفة وباقية في الأحوال». این مهم است: «باقية في الأحوال». همه مقادیر مختلف را قبول میکند خودش هم در همه حال باقی میماند؛ چه این مقدار را قبول کند چه آن مقدار را قبول کند. در تمام حالات و با همه مقادیر خودش دستنخورده و بدون اینکه عوض بشود باقی میماند. پس حقیقت جسم که همان ماده است باقی ماند؛ آن امری که تغییر کرد تغییرش به حقیقت جسم سرایت نکرد، معلوم میشود که خودش در حقیقت جسم دخیل نبود که تغییرش را به حقیقت جسم نداد.
خب، حالا به چه دلیل عارض است؟ ثابت شد که خارج از ذات جسم است، اما به چه دلیل عارض است؟ میدانید که در تعریف عرض این را گفتند: عرض چیزی است که حلول میکند در موضوع مستغنی؛ برخلاف «صورت»: «صورت» چیزی است که حلول میکند در موضوع محتاج. پس «صورت» هم که مقوّم است و جزء حقیقت است حلول میکند؛ عرض هم که مقوّم نیست حلول میکند، هر دو در حلول مشترکاند. چه دلیل دارید که این مقدار که حلول کرده در جسم از قبیل «صورت» نیست؟ چرا عرض گرفتیدش؟ جواب این است که ماده و محل مستغنی است! فرق بین «صورت» و عرض در همین است: هر دو حلول میکنند، فرق فقط این است که در عرض مادهاش مستغنی است از این عرض — دیوار مستغنی است از سفیدی است؛ چه سفیدی باشد چه نباشد دیوار به دیواری خودش درست میشود. اما «هیولا» مستغنی از «صورت» نیست؛ اگر «صورت» نباشد «هیولا» اصلاً قوامی ندارد، فعلیتی ندارد، با «صورت» تازه فعلیت پیدا میکند، اما دیوار بدون رنگ سفید هم فعلیت دارد.
پس عرض مادهاش مستغنی است از او، ولی «صورت» مادهاش مستغنی نیست. اینجا ملاحظه میکنیم میبینیم این جسم احتیاج به مقدار ندارد: با این مقدار هم میسازد با مقدار دیگر میسازد. به مقدارِ ما محتاج است ولی به این مقدار خاص محتاج نیست. میفهمیم که این مقادیر حلول کردند در این جسم، و حلولشان هم از قبیل حلول عرض است نه از قبیل حلول «صورت»، چون ماده که خود جسم است مستغنی از اینهاست.
این قید بعدی را توجه کنید: «غير مفتقرة إلى ما يحلها منها». این «غير مفتقرة» صفت احوال نیست، صفت آن ماده است — حال برای آن ماده: «غير مفتقرة إلى ما يحلها منها». ضمیر «يحلها» به ماده برمیگردد، ضمیر «منها» به احوال برمیگردد. «من»ی «منها» بیان «ما»ی «ما يحلها»ست؛ لذا به جای «ما» میتوانید احوال بگذارید، اینطور معنا کنید: در حالی که این ماده احتیاج به آن احوالی که در این ماده حلول میکند ندارد. چون احتیاج ندارد میشود عرض.
«فكانت المقادير أعراضاً حالة في المادة» که «موضوع للمقادير» است. «فكانت المقادير أعراضاً حالة في المادة» که این ماده موضوع است «للمقادير». ماده مقادیر نیست بلکه موضوع مقادیر است؛ چون باز بین ماده و موضوع فرق است. هر دو محلاند — البته ماده به معنای وسیعش شامل موضوع هم میشود — اما ماده به معنای خاصش در مقابل موضوع است: ماده یعنی محل «صورت»، ماده یعنی امر محتاج به حال؛ موضوع یعنی امر غیر محتاج به حال.
«غير مفتقرة إلى ما يحلها منها». «منها» را گفتم بیان برای «ما» است، ضمیرش به احوال برمیگردد، بنابراین به جای «ما» میتوانید احوال را بگذارید، عبارت اینطور معنا میشود: در حالی که آن ماده احتیاج ندارد به احوالی که در آن ماده حلول میکنند؛ احتیاج به آن احوال ندارد، یعنی احتیاج به آن حالها ندارد، حالهای با تشدید.
پاسخ شیخ اشراق به برهان فصل و وصل و نقض مقدمه آن
این «ويرد عليهم» جواب از مطلب اول «مشاء» است، که من خارجش را عرض بکنم اگر وقت شد متنش را میخوانیم.
«مشاء» تمام مطلب اولشان خلاصه شد به این صورت که اگر «صورت جسمیه» اتصال باشد این اتصال باید آن انفصال عارضشده را بپذیرد، در حالی که اتصال نمیتواند انفصال را بپذیرد چون اتصال مقابل انفصال است و شیء مقابل خودش را قبول نمیکند. تماماً این را توجه کنید: اگر جسم فقط اتصال باشد — «هیولا» نداشته باشد، فقط اتصال باشد — در وقت عروض انفصال يلزم که اتصال این انفصال را بپذیرد، چیز دیگری نیست که انفصال را بپذیرد، خود اتصال انفصال میپذیرد. و مقدمه بعدی: اتصال مقابل انفصال است. پس اگر اتصال انفصال را پذیرفت شیء مقابل خودش را پذیرفته. و شیء نمیتواند مقابل خودش را بپذیرد، پس اتصال نمیتواند انفصال را بپذیرد؛ چیزی که انفصال را پذیرفته چیز دیگری است غیر از اتصال و هو الهيولى. این تمام حرفهای «مشاء» بود.
دقت کرده باشید یکی از مقدمات مهم این استدلال این بود که اتصال مقابل انفصال است. اتصال مقابل انفصال است و چون مقابل انفصال است نمیتواند انفصال را بپذیرد. ایشان این مقدمه را باطل میکند. و وقتی این مقدمه باطل شد دلیل باطل میشود؛ چون یکی از مقدمات دلیل که باطل شد کافی است که دلیل باطل بشود، لازم نیست همه مقدماتش باطل بشود، یکیاش هم باطل کنیم کافی است.
ایشان میگوید اتصال دو معنا دارد: یک معنای حقیقی دارد، یک معنای مجازی و مندرآوردی دارد — که یعنی معنای عرفی دارد، معنای اصطلاح عرفی است، نمیشود گفت اصطلاح حقیقی. اتصال یعنی دو چیز باشند که به هم پیوند خورده باشند؛ این میشود اتصال، که باید دو چیز باشد. جسمی که واحد متصل است این دو چیز نیست. بله، اگر دو جزء فرضش کنید، دو بخش فرضش کنید، این دو بخشش را به هم متصل کنید حرفی نیست. ولی در خارج اینچنین که نیست: در خارج دو بخش ندارد که به هم متصل شده باشد، یک واحد یکپارچه است. این در واقع «امتداد» دارد، نه اتصال.
اتصال این است که جسمی به جسم دیگری متصل بشود: دو جسم مستقل از هم — مثلاً فرض کنید دو تا کتاب داریم جدای از هم، این دو تا را کنار هم میگذاریم، به همدیگر میچسبانیمشان، این میشود اتصال. اما یک سنگ متصل، این دیگر اتصال در آن نیست، این «امتداد» دارد. البته عرفاً «امتداد» را اتصال هم میگویند ولی این را بیان کردم یک معنای و اصطلاح مندرآوردی است، اصطلاح عرفی است، اصطلاح فلسفی نیست. اصطلاح فلسفی این است که دو جسمی که جدا از هم باشند به هم متصل بشوند، اتصال این پیوند خوردن است. حتماً در اتصال دوئیت هست. و جسم واحد دوئیت ندارد، پس اصلاً اتصال ندارد، «امتداد» دارد.
آن انفصال بر این «امتداد» وارد میشود، انفصال بر اتصال وارد نمیشود. بله، اگر دو جسم را داشتیم کنار هم گذاشته بودیم انفصال عارض شد، اتصال را باطل میکند؛ یعنی آن دو جسمی که به هم چسبیده بودند حالا از هم جدا میشوند اتصالشان باطل میشود. بله، پس انفصال با اتصال ناسازگار هست، قبول داریم انفصال مقابل اتصال است؛ ولی انفصال بر اتصال جسم عارض نمیشود، انفصال بر «امتداد» جسم وارد میشود و «امتداد» هم مقابل انفصال نیست. پس آنچه که انفصال بر آن وارد میشود و انفصال را قبول میکند مقابل انفصال نیست؛ آنچه هم که مقابل انفصال است — یعنی اتصال — انفصال بر آن وارد نمیشود.
پرسش: مگر ایشان اتصال را قبول نکرد که هویت جسم است؟
پاسخ: بله؟
پرسش: اتصال را قبول نکرد که هویت جسم است؟
پاسخ: چه کسی قبول کرد؟
پرسش: خود ایشان؛ قبول میکنند پس چطور قائل شده که اتصال هویت جسم...
پاسخ: نه، اتصالی که هویت جسم میگیرد همان «امتداد» است که اسمش را اصطلاحاً «اتصال» میگذاریم؛ انشاءالله بیشتر توضیح خواهیم داد. اتصالی که ایشان میگوید اصل جسم را تشکیل میدهد همان «امتداد» است: «امتداد جوهری» است که از آن تعبیر میشود تسامحاً به اتصال، «هویت اتصالیه»، به خاطر اینکه به ظاهر متصل به نظر میرسد، و از آن تعبیر می شود به مقدار جوهری .
پرسش:
پاسخ: اتصال را قبول دارد منتها اتصال همان امتداد است و غیر از امتداد نیست.
انشاءالله بقیه ش جلسه آینده.