85/02/06
بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین نظریه مشاء درباره هیولا و معنای جسم در برهان فصل و وصل/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق /مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /تبیین نظریه مشاء درباره هیولا و معنای جسم در برهان فصل و وصل
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تبیین نظریه مشاء درباره هیولا و معنای جسم در برهان فصل و وصل
در حکومت سومی که بین «مشاء» و «اشراق» شروع کردیم، قرار شد که ثابت کنیم که جسم بسیط است خلافا للمشاء، یا ثابت کنیم که «هیولا» نداریم، باز هم خلافا للمشاء؛ که بیان کردم این حکومت را به دو نحو میتوانیم مطرح کنیم: یکی به این نحو که بگوییم «مشاء» میگویند جسم مرکب است و ما معتقدیم که بسیط است؛ دوم اینکه «مشاء» به وجود «هیولا» معتقدند و ما «هیولا» را منکریم.
بیان کردم که مصنف قبل از اینکه به رد کلام «مشاء» بپردازد نظریه آنها را تبیین میکند و در بیان نظریه دو مطلب را میگوید: یکی اثبات «هیولا» و یکی هم عرضیت مقدار. این دو مطلب را «مشاء» معتقدند: یکی اینکه در جسم «هیولا» وجود دارد، دوم اینکه مقدار در جسم حالت عرضی دارد، حالت جوهری ندارد. ما این دو مطلب را منفک از هم بیان میکنیم و بعداً بر هر دو باز هم منفک از هم اشکال میکنیم.
اما مطلب اول، بیان مطلب اول: نظریه «مشاء» درباره «هیولا». «مشاء» معتقدند که جسم مرکب است از «هیولا» و «صورت». بر این مدعاشان دو دلیل اقامه کردند: یک دلیل معروف است به «برهان فصل و وصل» و یک دلیل معروف است به «برهان قوه و فعل». «برهان قوه و فعل» را خودشان معترف شدهاند به اینکه تا حدی ضعیف است؛ لذا مصنف در این کتاب به «برهان قوه و فعل» اشاره نمیکند، فقط «برهان فصل و وصل» را که متکای «مشاء» است نقل میکند.
این برهان به این صورت مطرح میشود که جسم اتصال و انفصال را قبول میکند. این یک مقدمه. و این مقدمه بدیهی است؛ ما به تجربه مییابیم که جسم هم اتصال را قبول میکند هم انفصال را: گاهی متصل است و گاهی منفصل است.
مقدمه دوم: اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند؛ یعنی اگر جسم فقط اتصال باشد نمیتواند انفصال را قبول کند، زیرا که به بیانی که خواهیم گفت. پس باید در جسم چیز دیگری باشد غیر از اتصال که آن چیز دیگر بتواند اتصال را قبول کند؛ و آن چیز دیگر اسمش «هیولا»ست که بعداً توضیح داده میشود و خصوصیاتش گفته میشود.
همانجور که توجه میکنید الان ما با دو مقدمه مطلب را اثبات کردیم، یعنی وجود «هیولا» را اثبات کردیم. مقدمه اول این بود که جسم اتصال و انفصال را قبول میکند؛ این مقدمه بدیهی بود، وقتی ما جسم را تجربه کردیم دیدیم هم میتواند متصل باشد هم میتواند منفصل باشد. مقدمه دوم این است که نفس اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند؛ و اگر جسم نفس اتصال باشد، چنانچه «اشراقیون» معتقدند یا اقدمین معتقد بودند، انفصال را نمیتواند قبول کند، در حالی که قبول میکند. پس از اینجا کشف میکنیم که علاوه بر اتصال در جسم امر دیگری موجود است که ما اسم آن امر دیگر را «هیولا» میگذاریم. فثبت که «هیولا» در جهان خارج موجود است و جسم مرکب است از «هیولا» و «صورت». این خلاصه استدلال است که حدود یک صفحه طول میکشد، منتها دیگر ریزهکاریهای مطلب است که باید عرض بشود. ولی اصل استدلال همین است که عرض کردم: دو مقدمه دارد و نتیجه میدهد وجود «هیولا» را.
ابتدا شارح مراد از جسم را بیان میکند که در عبارت مصنف جسم که گفته شده چه اراده شده است. جسم دو تا اطلاق دارد: یکی «جسم طبیعی» و یکی «جسم تعلیمی». «جسم طبیعی» در «طبیعیات» مطرح است، «جسم تعلیمی» در «تعلیمیات» یعنی «ریاضیات» مطرح است. و ما در اینجا مرادمان از جسم، «جسم طبیعی» است. «جسم طبیعی» همان جسمی است که «مشاء» معتقدند که مرکب من الهیولا والصورة است و «اشراق» معتقد است که نفس الاتصال است؛ که در آن جسم «هیولا» وجود ندارد. اما «جسم تعلیمی» عبارت از آنی است که در اصطلاح هندسه به آن حجم گفته میشود. «جسم تعلیمی» یعنی حجم، یعنی آن گنجایشی که در هر «جسم طبیعی» وجود دارد؛ که همانطور که بعداً خواهیم گفت و قبلاً هم اشاره کردیم این «جسم تعلیمی» عرض است، جوهر نیست. الان هم از بحث ما خارج است؛ ما نمیخواهیم بگوییم که «جسم تعلیمی» مرکب من الهیولا والصورة است یا نفس الاتصال است. ما بحثمان در «جسم طبیعی» است؛ میخواهیم ببینیم «جسم طبیعی» نفس الاتصال است چنانچه اقدمین میگفتند، یا مرکب من الهیولا والصورة است چنانچه «مشائین» میگویند.
و باز هم مراد ما از این جسم، «جسم بسیط» است. بسیط یعنی غیر مرکب من العناصر المختلفة، نه بسیط یعنی غیر مرکب من الهیولا والصورة؛ این که مورد بحث ماست میخواهیم اثباتش کنیم، این را نمیتوانیم در دلیل اخذش کنیم. بسیط که میگوییم نه به معنای غیر مرکب من الهیولا والصورة؛ این باید اثبات بشود، نه در دلیل اخذ بشود. بسیط یعنی غیر مرکب من العناصر؛ چون قبلها گفته شده که «جسم بسیط» به دو چیز اطلاق میشود: یکی «جسم بسیط» است یعنی مثل فلک که «جسم بسیط» است، مرکب من العناصر نیست؛ یا مثل آب و خاک و آتش و هوا بنابر نظر قدما که معتقد بودند بسیط است و مرکب من العناصر نیست. و «جسم مرکب» یعنی جسمی که مرکب من العناصر المختلفة است مثل بدن انسان، مثل بدن جماد، مثل بدن حیوان؛ که اینها بسیط نیستند، مرکباند از عناصر اربعه، یا بعضیهایشان مرکباند از عنصرین که مثل بخار و دخان و اینها، که اینها قبلاً توضیح داده شده، حالا در این کتاب یا کتاب دیگر یادم نیست. علیایحال «جسم مرکب» یعنی جسم مرکب من العنصرین یا من العناصر؛ «جسم بسیط» هم یعنی جسم غیر مرکب من العناصر. این یک اطلاق که در اینجا مراد ما همین است. یک اطلاق هم این است که «جسم بسیط» است یعنی مرکب از «هیولا» و «صورت» نیست که «اشراقیین» و اقدمین معتقد به همین مطلب بودند؛ معتقد بودند که جسم مرکب من الهیولا والصورة نیست و «مشاء» معتقد بودند به ترکب جسم از «هیولا» و «صورت». الان مراد ما از «جسم طبیعی» بسیط همان معنای اول است، یعنی غیر مرکب من العناصر.
بعد قید بعدی دارند: «المتصل بذاته في نفس الأمر»[1] . هم قید «بذاته» دارند هم قید «في نفس الأمر» دارند. «المتصل بذاته» اختصاص به جسم دارد و خارج میکند کیفیات عارض بر جسم را؛ مثلاً رنگ هر جسمی را شما ملاحظه کنید این هم متصل است، اما به تبع جسم متصل است، اگر جسم متصل نبود این رنگ هم که بر او فرش شده بود متصل نبود. اگر این رنگ متصل است به برکت اتصال جسم است؛ ولی جسم اگر متصل است خودش متصل است، از ناحیه موجود دیگری متصل نیست. پس «المتصل بذاته»؛ جسم متصل بذاته است یعنی خودش متصل است، نه به تبع چیز دیگر متصل باشد.
«في نفس الأمر» هم متصل است؛ این اشاره دارد به رد ذیمقراطیس و پیروان ایشان که اینها معتقدند که جسم فی نفس الأمر متصل نیست، عند الحس متصل است؛ یعنی حس ما جسم را متصل مییابد، ولی واقعاً جسم ترکیب شده از اتمهای ریز و متصل نیست. ذیمقراطیس و پیروانش اینطور معتقد بودند که جسم فی نفس الأمر متصل نیست، عند الحس متصل است. ایشان قید «في نفس الأمر» را میآورد تا قول ذیمقراطیس رد بشود: «المتصل بذاته في نفس الأمر» یعنی ذاتاً متصل است اما «فی نفس الأمر» متصل است، کما اینکه عند الحس متصل است «فی نفس الأمر» و واقع هم متصل است.
این خلاصه تبیینی است که شارح برای جسمی که در عبارت مصنف آمده دارد؛ که بیان کردم جسم را «جسم طبیعی» میدانند اولاً، و بسیط میدانند ثانیاً، متصل بذاته آن هم فی نفس الأمر کما هو عند الحس میدانند ثالثاً. بعد از اینکه معلوم شد که مرادمان از جسم در این عبارت چیست، آنوقت دو تا مقدمهای که بیان کردم مطرح میکنیم که جسم قابل اتصال و انفصال هست به بیانی که دیگر توضیح دادم.
قرائت و شرح عبارت کتاب مبنا درباره مراد از جسم
«قال المشاؤون: الجسم يقبل الاتصال والانفصال».
حالا مراد از جسم را شارح بیان میکند: «ويعنون به الجسم الطبيعي البسيط المتصل بذاته في نفس الأمر كما هو عند الحس». قصد میکنند به این جسمی که در اینجا مطرح است نه «جسم تعلیمی» را بلکه «جسم طبیعی» را، نه «جسم مرکب» من العناصر المختلفة را بلکه «جسم بسیط» مثل آب یا خاک یا هوا یا آتش بنابر نظر اقدمین را، و جسمی هم که متصل بذاته باشد یعنی خودش متصل باشد، نه اتصالش به تبع اتصال چیزی دیگر باشد؛ فی نفس الأمر هم متصل باشد «كما هو عند الحس» یعنی کما اینکه در پیش حس هم متصل است، فی نفس الأمر هم متصل باشد.
مثل الماء مثلاً که آب همه این خصوصیات را دارد: هم «جسم طبیعی» است، هم بنابر نظر آقایان بسیط است، هم «متصل بذاته» هست «في نفس الأمر» کما اینکه متصل است «عند الحس». ماء هم به عنوان مثل گفته شده، اختصاص ندارد «جسم طبیعی» به آب، لذا پشت سر آن «مثلاً» را ذکر میکند.
«لبطلان تركبه» تعلیل است برای «المتصل بذاته في نفس الأمر». چرا «في نفس الأمر» متصل است؟ چون قول ذیمقراطیس باطل است: «لبطلان تركبه من الأجزاء التي لا تتجزأ». چون قبول نداریم که آب یا امثال آب از «اجزاء لا تتجزأ» ترکیب شده باشند که فقط عند الحس متصل به حساب بیایند و فی نفس الأمر منفصل باشند؛ اینچنین نیست بلکه فی نفس الأمر هم متصلاند، عند الحس هم متصلاند. خب، این تبیین جسمی بود که در عبارت مصنف آمده.
بیان برهان فصل و وصل برای اثبات هیولا
اما شروع استدلال: مقدمه اول این است: «الجسم يقبل الاتصال والانفصال». این یک مقدمه برای استدلال. عرض کردم که استدلال ما همان «برهان فصل و وصل»ی است که «مشاء» به آن اعتماد دارند و برای اثبات «هیولا» از آن استفاده کردهاند. مقدمه اولشان این است که «الجسم يقبل الاتصال والانفصال». این مقدمه بدیهی است، احتیاج به اثبات ندارد؛ به دلیل اینکه خودمان مشاهده میکنیم: جسم را میشکنیم میبینیم منفصل شد؛ دوباره مثلاً فرض کنید میگذاریمش در یک مادهای میبینیم متصل شد. پس قبول اتصال و انفصال میکند.
مقدمه دوم مهم است که باید اثبات بشود: «والاتصال لا يقبل الانفصال». اگر جسم صرفاً همان «اتصال جوهری» باشد — چنانچه شیخ اشراق معتقد است، چنانچه اقدمین معتقد بودند — لازم میآید که در وقت عروض انفصال، انفصال را این اتصال قبول کرده باشد، در حالی که اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند. پس این مقدمه عمده دلیل ماست؛ چون ثابت میکند که جسم نمیتواند — اگر اتصال خالی باشد نمیتواند — انفصال را قبول کند. پس اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند؛ بنابراین چیز دیگری غیر از اتصال باید انفصال را قبول کند، و آن چیز دیگر «هیولا»ست. به این ترتیب ثابت میشود که «هیولا» داریم.
اما چرا اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند؟ دو تا بیان دارند به جهت اینکه دو تا مبنا در انفصال هست.
بعضیها انفصال را امر وجودی گرفتهاند: انفصال یعنی «حدوث الاثنين». «حدوث الاثنين» یعنی دو تا شدن؛ دو تا شدن یک امر ثبوتی است. اتصال امر ثبوتی، انفصال امر ثبوتی؛ با هم قابل اجتماع نیستند، پس تضاد دارند. انفصال و اتصال با هم تضاد دارند. بعضیها قائلاند که انفصال ضد اتصال است.
بعضیها انفصال را امر عدمی گرفتهاند: اتصال یعنی پیوستگی، انفصال یعنی عدم آن پیوستگی، عدم پیوستگی در شیئی که قابل پیوستگی هست. اینها قائل شدهاند به اینکه بین انفصال و اتصال رابطه «عدم و ملکه» است. چون انفصال را عدمی گرفتند، اتصال را وجودی گرفتند، انفصال را هم عدمی گرفتند در محلی که قابل اتصال هست. محلی که قابلیت اتصال دارد — از جمله «مجردات» نیست — میتواند متصل باشد؛ اگر اتصال پیدا نکرد انفصال دارد.
همانجور که توجه میکنید رابطه را بعضیها «عدم و ملکه» گرفتند، بعضیها «تضاد» گرفتند. ما به هر دو مبنا ثابت میکنیم که اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند: چه رابطه «تضاد» باشد، چه رابطه «عدم و ملکه» باشد.
بیانمان در صورتی که رابطهشان «تضاد» باشد این است که اتصال اگر بخواهد انفصال را قبول کند معنایش این است که شیء ضد خودش را قبول کرده؛ و هرگز شیء ضد خودش را قبول نمیکند، سفیدی سیاهی را قبول نمیکند. حرف در این است که محل سفیدی، سیاهی را بعد از زوال سفیدی قبول میکند؛ یا محل سیاهی، سفیدی را بعد از زوال سیاهی قبول میکند. محلها ممکن است به تعاقب این دو تا ضد را قبول کنند، ولی خود ضد نمیتواند ضد دیگر را قبول کند؛ سواد نمیتواند بیاض را قبول کند، بیاض نمیتواند سواد را قبول کند. همچنین اتصال اگر ضد انفصال باشد نمیتواند انفصال را قبول کند.
اما اگر رابطه «عدم و ملکه» داشته باشند: اتصال میشود «ملکه»، انفصال میشود «عدم ملکه». اگر اتصال بخواهد انفصال را قبول بکند، لازمش این است که شیء عدم خودش را قبول کرده باشد؛ اتصال عدم خودش را قبول کرده باشد. و این ممکن نیست؛ شیء عدم خودش را قبول نمیکند. چون قابل باید بعد از قبول باقی بماند. این دیوار وقتی رنگ را قبول میکند بعد از قبول رنگ باقی میماند؛ شیء اگر بخواهد عدم خودش را قبول کند باقی نمیماند، این دیگر قبول نیست. قبول متقوم به این است که قابل بعد از گرفتن مقبول باقی بماند. شیء بعد از گرفتن عدم خودش باقی نمیماند، پس قبول نمیکند؛ منعدم میشود، فاسد میشود؛ نمیگویند قابل شد، میگویند فاسد شد.
پس هیچ شیئی عدم خودش را قبول نمیکند؛ این واضح است به بیانی که الان بیان کردم. هیچ شیئی ضد خودش را قبول نمیکند؛ این هم واضح است. پس اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند؛ چه انفصال عدم اتصال باشد، چه انفصال ضد اتصال باشد. علیایحال نمیتواند قبول کند.
این مطلب ثابت میکند مقدمه دوم ما را که «الاتصال لا يقبل الانفصال» را. پس مقدمه دوم هم ثابت شد که اتصال انفصال را قبول نمیکند؛ در حالی که ما میبینیم جسم انفصال را قبول کرد، پس معلوم میشود یک چیزی در جسم هست که آن میتواند انفصال را قبول کند. اتصالی که اقدمین مدعی بودند، «اشراقیین» مدعی بودند نتوانست انفصال را قبول کند؛ چیز دیگری در جسم هست که او میتواند قبول کند. آن چیز دیگر «هیولا»ست که بعداً توضیح داده میشود که چیست و چه سمتی در جسم دارد.
قرائت و شرح عبارت کتاب مبنا درباره نپذیرفتن انفصال توسط اتصال
خب، بیان کردیم مقدمه اول این بود: «الجسم يقبل الاتصال والانفصال» — که احتیاج به اثبات نداشت، امر بدیهی بود — مقدمه دوم بود: «والاتصال لا يقبل الانفصال». این مقدمه احتیاج به اثبات دارد که شارح اثباتش میکند: «لأن الانفصال إن أخذ ضداً للاتصال بأن يكون وجودياً ويعنى به حدوث الاثنين، فالشيء لا يقبل ضده».
حدود نصف خط احتمالاً از عبارتتان جا افتاده. شاید جزو عبارت باشد، شاید هم در بعضی نسخ اینطور است؛ بالاخره در بعضی نسخ این عبارت آمده. ممکن است حالا کسی در حاشیه این را نوشته، بعداً اشتباهاً نساخ در متن آورده باشند، ممکن است هم واقعاً جزو متن باشد. علیایحال در عبارت معنا میشود؛ یعنی نبودنش مشکل ندارد و بودنش هم مضر نیست.
حالا عبارت را توجه کنید: «لأن الانفصال إن أخذ ضداً للاتصال بأن يكون وجودياً ويعنى به حدوث الاثنين«؛ تا اینجا را ندارید، از «فالشيء لا يقبل ضده» که دیگر دارید. حالا در صورتی که این جمله محذوف وجود داشته باشد این را معنایش میکنم. بله؟« بأن يكون وجودياً ويعنى به حدوث الاثنين».
پرسش: چاپ سنگی دارد؟
پاسخ: چاپ سنگی دارد، بله.
انفصال اگر ضد اتصال گرفته بشود — چگونه ضد اتصال گرفته میشود؟ این تبیین ضدیت است به این بیان —«بأن يكون وجودياً» امر وجودی باشد که «يعنى به حدوث الاثنين» قصد شده باشد به انفصال، حدوث الاثنين یعنی دو تا شدن. «حدوث الاثنين» یعنی دو تا شدن؛ دو تا شدن امر وجودی است، پس میتواند ضد اتصال قرار داده بشود. اگر انفصال ضد اتصال باشد به این صورت که گفتیم، «فالشيء لا يقبل ضده ولا يجامعه». شیء ضد خودش را قبول نمیکند و با ضد خودش جمع نمیشود، پس اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند و با انفصال جمع بشود.
«وإن أخذ عدماً مقابلاً للملكة». اگر انفصال عدم مقابل ملکه گرفته بشود — اتصال ملکه باشد، انفصال عدم مقابل ملکه باشد —«احتاج إلى محل»؛ احتیاج به محل پیدا میکند. هر «عدم و ملکه»ای اینچنین است: ملکه محلی دارد که قابل است، عدم ملکه باز محلی دارد که آن محل قابل ملکه است منتها ملکه در او پیدا نشده. مثلاً فرض کنید بصر محل است چشم هم محل است برای بصر، هم محل است برای عمی؛ منتها اگر بصر باشد ملکه موجود است، اگر عمی باشد عدم ملکه موجود است، ولی در هر دو حال ما محلی داریم برای عمی و بصر. اینطور نیست که بصر عمی را قبول کرده باشد؛ آن محل عمی را قبول کرده همانطور که بصر را قبول میکند، محل یعنی چشم. چشم بصر را یعنی باصره را قبول میکند همانطور که عمی را قبول میکند؛ ممکن است شخص چشم داشته باشد باصره داشته باشد، ممکن است چشم داشته باشد باصره نداشته باشد. پس محل چشم است، عمی و بصر محل است — بله، محل چشم است، عمی و بصر «عدم و ملکه» است. در اینجا هم اگر انفصال عدم اتصال باشد، عدم ملکه باشد، همانطور که اتصال محل دارد انفصال هم محل دارد.
«وإن أخذ عدماً مقابلاً للملكة احتاج إلى محل». اگر انفصال عدم مقابل ملکه گرفته بشود احتیاج به محل دارد. «وعلى التقديرين» — یعنی چه انفصال ضد باشد و چه انفصال عدم ملکه باشد —«يكون قابل الانفصال محل الاتصال لا نفس الاتصال». آنی که قبول انفصال میکند محل اتصال است نه خود اتصال؛ خود اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند، بلکه محلی که اتصال را قبول کرده بعد از زوال اتصال انفصال را قبول میکند.
«إذ الشيء لا يكون محلاً لضده ولا لعدم نفسه»[2] . زیرا که شیء نمیتواند محل ضد خودش باشد و نمیتواند محل عدم خودش باشد. پس اتصال اگر ضد انفصال است نمیتواند محل باشد برای انفصال، و اگر ملکه برای انفصال است نمیتواند محل باشد برای عدم خودش. پس اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند؛ زیرا بر یک مبنا اگر قبول بکند بر یک مبنا ضد خودش را قبول کرده، بر یک مبنا ملکه عدم خودش را قبول کرده و هر کدام باطل است. «بل القابل هو المحل». آنی که قابل اتصال و انفصال است محل این دو تاست که حالا بعداً باید ببینیم محل این دو تا چیست که اثبات میکنیم «هیولا»ست.
پرسش و پاسخ درباره چگونگی قبول اتصال و انفصال در جسم
پرسش: استاد، در این مقدمه اولمان «الجسم يقبل الاتصال»، این اتصال اتصال عرضی است؟
پاسخ: نه.
پرسش: همین «اتصال جوهری»؟
پاسخ: بله.
پرسش: جسم قبول اتصال میکند دیگر؟
پاسخ: یعنی اگر این را بیان کردم شاید تشریف نداشتید: اولی که متصل است که خب متصل است، دیگر قبول نشده، از اول متصل آفریده شده؛ بعد که شکستنش منفصل میشود، بعد که منفصل شد میتوانند التیامش بدهند، بعد از التیام متصل میشود. در فلک اینطور است که اتصال و انفصال برنمیدارد؛ گفتند فلک قابل «فصل و وصل» نیست یا قابل «خرق و التیام» نیست، البته حرف درستی نیست ولی گفتند. اما اجسام معمولی، اجسام عنصری، گفتند خب قابل «فصل و وصل» هست؛ یعنی میتوانید بشکنیدش و بعد میتوانید التیامش بدهید. قابل التیام است؛ حالا من نمیتوانم التیام بدهم یک حرفی، این سنگ را وقتی شکستم من نمیتوانم التیام بدهم؛ ولی قابل التیام است، خدا به یک وسیله التیامش میدهد. اما انفصالش که روشن است، التیامش هم هست.
پرسش: [نامفهوم] جسم را قبول اتصال [نامفهوم] ولی در خود جسم اتصال نخواهیم [نامفهوم] یعنی اصلاً ذات جسم غیر از «اتصال جوهری» است؟
پاسخ: نه، غیر از آن نیست. ولی اتصال جدیدی را قبول میکند، بحث سر اتصال جدید است. انفصال را قبول میکند در حالی که نداشته، بعد اتصال را این دو منفصل هم قبول میکنند. البته عمده بحث ما قبول انفصال است؛ ما در قبول اتصال خیلی بحث نداریم، بیشتر بحثمان در قبول انفصال است، ولی قبول اتصال هم جزو حرف هست؛ یعنی میتوانیم از آن هم استفاده کنیم. و بیانش هم همین است که دو جسم منفصل را شما ملتئم میکنید، این قبول اتصال کرده؛ چه چیزی اتصال را قبول کرده؟ درست است این جسم اتصال دارد، ولی اتصالش اتصال را قبول کرده؟ مگر شیء خودش را قبول میکند؟ اتصالش اتصال را قبول نکرده، چیز دیگری اتصال را قبول کرده. میبینید که از طریق اتصال هم میتوانیم استدلال بکنیم: اتصالش انفصال را قبول نکرده، زیرا که شیء ضد خودش را یا عدم خودش را قبول نمیکند؛ اتصالش اتصال را قبول نکرده، زیرا شیء خودش را قبول نمیکند. از هر دو طرف میتوانید وارد شوید: هم میتوانید بگویید اتصال، اتصال را قبول نمیکند — یعنی همین «صورت اتصالیه»ای که ذات جسم را تشکیل میدهد، آن اتصال عارض را قبول نمیکند — هم میتوانید بگویید این «صورت اتصالیه» جسم، انفصال عارض را قبول نمیکند؛ که هر کدام را بخواهد قبول کند مشکل دارد: اتصال بخواهد انفصال را قبول کند یا قبول ضد است یا قبول عدم است، اگر بخواهد اتصال، اتصال را قبول کند قبول نفس خودش است.
پرسش: پس سخن در اتصال عارض است، نه خود نفس اتصالی که در جسم بود؟
پاسخ: بله، بله، بله. اتصال و انفصالی که عارض میشود، چه چیزی این را قبولش میکند؟ همان اتصال ذاتی جسم قبولش میکند؟ میگویند نه؛ که اگر بخواهد آن اتصال قبول بکند لازمش یا قبول کردن ضد است یا قبول کردن عدم یا قبول کردن خود شیء؛ خودش خودش را قبول کند. همه باطل است. پس باید یک چیز دیگری این انفصال و اتصال را قبول کند که «هیولا»ست.
پرسش: [نامفهوم] به وجود میآید [نامفهوم] بعداً ذاتیاش میشود؟
پاسخ: بعداً اتصال ذاتی میشود. بله، بعد از اینکه این جسم... ببینید، اتصالی عارض میشود؛ بعد از اینکه عارض شد برای مجموعه این جسمی که پدید آمده آن اتصال ذاتی است.
پرسش: الان تمام [نامفهوم] این «يقبل الاتصال»، این کلمه اتصال، اتصال ذاتی است یا اتصال عرضی؟
پاسخ: نه، این اتصال عرضی است، که بعداً ذاتی میشود. توجه کنید: جسم اگر دو تا باشد، جسم اگر دو تکه باشد، اتصال این جسم که مثلاً یک سانت است با اتصال آن جسم که دو سانت است ذاتیشان است — یعنی اتصال یک سانتی ذاتی این جسم است، اتصال دو سانتی ذاتی آن جسم دیگر است؛ اتصال سه سانتی ذاتی هیچکدام نیست. بعد که اتصالی عارض میشود، اتصال سه سانتی عارض میشود — یعنی این دو تا جسم به هم میچسبند، اتصال سه سانتی عارض میشود — این اتصال عارض بر این دو جسم شد، ولی اتصال برای جسم حاصل ذاتی است؛ بر آن جسم حاصل ذاتی است ولی برای این دو تا جسمی که قبلاً بوده عارضی است. وقت ورود، این اتصال به صورت عروض وارد شد؛ ولی بعد از اینکه وارد شد این دو جسم متصل شدند، حالا یک اتصال سه سانتی درست میشود که ذاتی است.
پرسش: این چرا محال باشد که [نامفهوم]؟
پاسخ: بله؟
پرسش: پس اینکه محال باشد...
پاسخ: آن اتصال، این اتصال را نپذیرفته. اتصال یک و دو که به علاوه هم بکنید، این سه سانتی را نپذیرفته؛ والّا لازم است که شیء خودش را پذیرفته باشد. یعنی اتصال یک به علاوه این دو تا اتصال دارند میپذیرند دیگر؛ اتصال یک سانتی که سه سانتی را نپذیرفته، دو سانتی هم سه سانتی را نپذیرفته، یک به علاوه دو سه سانتی را پذیرفته. یک به علاوه دو با سه فرق نمیکند، یعنی شیء خودش را پذیرفته.
پرسش: ببخشید، چیزی که اولاً عرضی است، ممکن است عرضی بعداً... ذاتی بشود، عرضی بشود؟
پاسخ: نسبی است ها! نسبت جوهر نمیشود، ذاتی میشود. توجه کنید: عرض و جوهر نسبی نیستند؛ یعنی این شیء اگر جوهر است نسبت به همهچیز جوهر است، این رنگ اگر عرض است نسبت به همهچیز عرض است. جوهر و عرض نسبی نیستند، ولی عرضی و ذاتی نسبی است. مثلاً ماشی: ماشی عرضی است نسبت به انسان، ذاتی است نسبت به مشی — نسبت به افراد ماشی این ذاتی است، نسبت به انسان عرضی است. یک شیء ممکن است نسبت به چیزی ذاتی باشد، نسبت به چیزی عرضی باشد. این انفصال نسبت به این دو جسم عرضی است، نسبت به آن جسم حاصلشده از التیام این دو جسم ذاتی است. نسبی میشود؛ عیبی ندارد یک شیء ذاتی باشد، عرضی هم باشد، ذاتی هم باشد؛ نسبت به چیزی عرضی باشد، نسبت به چیز دیگر ذاتی باشد. حالا ما نسبت به یک شیء نمیگوییم هم ذاتی است هم عرضی؛ نسبت به آن دو جسم میشود عرضی، نسبت به یک جسم حاصل من الجسمین میشود ذاتی.
پرسش: خب این صورت... در این صورت جوهر ذاتی هست؟ یعنی عین «اتصال جوهری» است؟
پاسخ: بله. حالا عین «اتصال جوهری» است یا نه، این هم بالاخره مورد نزاع ماست: آیا «اتصال جوهری» است یا «صورت جسمیه» است و جزء «اتصال جوهری» است — تمام الجسم است یا جزء الجسم است؛ بله، «اتصال جوهری» است اما بحث در این است که جزء الجسم است یا تمام الجسم است. «مشاء» میگویند جزء الجسم است، یک جزء «هیولا»ست یک جزء این اتصال است. «اشراق» میگوید نه، تمام الجسم است، حرف سر این است؛ ولی جوهری بودنش را همه قبول دارند، بالاخره «صورت» است دیگر، «صورت» جوهر است.
پرسش: پس فعلاً «صورت جسمی»... یعنی از این «يقبل الاتصال» که داریم، اتصالش همان «صورت» است؟
پاسخ: «صورت» است؛ بعداً میشود «صورت» ها! بعد برای این جسم میشود «صورت». برای این جسم ملتئم این اتصال میشود «صورت»؛ «صورت» هم جوهر است. همانطور که ماده جوهر است «صورت» جوهر است، اتصال، «اتصال جوهری» است. منتها حرف سر این است که همه قبول دارند اتصال جوهری است، منتها حرف سر این است که این «اتصال جوهری» جزء الجسم است چنانچه «مشاء» میگویند یا تمام الجسم است چنانچه «اشراق» میگوید.
قرائت و شرح عبارت کتاب مبنا درباره تمایز قابل از مقبول در تضاد و عدم و ملکه
«كما أن قابل أحد الضدين هو محل الضد الآخر لا هو، وقابل العدم كالعمى هو محل الملكة لا هي». تکرار مطلب است که فرمود شیء محل ضدش نیست، محل عدمش نیست؛ بلکه آنچه که محل شیء بوده محل ضدش هم میشود، آنچه که محل ملکه بوده محل عدم ملکه هم میشود، منتها به تعاقب، یعنی باید ملکه برود عدم ملکه بیاید، باید این ضد برود آن ضد دیگر بیاید. خود ضد محل ضد نمیشود، بلکه محل ضد محل ضد دیگر میشود بعد از اینکه آن ضد اول رفت؛ یا خود ملکه محل عدم خودش نمیشود، بلکه محل ملکه محل عدم میشود بعد از اینکه ملکه رفت.
«كما أن قابل أحد الضدين» محل ضد آخر است، لا خود ضد آخر، «وقابل العدم كالعمى هو محل الملكة لا هي». «كالبصر» — اگر مراد از «بصر» عین باشد مثال است برای «محل الملكة»، اگر مراد از «بصر» آن قوه باصره باشد مثال است برای خود ملکه؛ هر دو را میشود معنا کرد. گاهی «بصر» گفته میشود عین اراده میشود یعنی همین چشم، این «محل الملكة» است؛ گاهی باصره اراده میشود، این خود ملکه است.
پرسش: بله؟ واو در عبارت...
پاسخ: واوش در «وقابل العدم كالعمى»...
پرسش: عبارت اینجوری باشد: «كما أن قابل أحد الضدين هو محل الضد الآخر لا هو، وقابل العدم كالعمى هو محل الملكة»؟
پاسخ: نه، خیلی وصلش میکنید و [نامفهوم].
پرسش: پس این واو و «كما»... پس «كما» برای چه آورده؟ «كما» یعنی همانجوری که، یعنی اینجوری نمیآید... [نامفهوم]
پاسخ: بله، یعنی شیء محل ضدش نیست، «بل القابل هو المحل». قابل محل است، بهطور کلی گفته؛ این مطلب را بهطور کلی گفته «قابل محل است»، بعد آمده گفته «قابل أحد الضدين» محل ضد آخر است. بیان کردم این تکرار است، یعنی اگر هم نمیگفت عیبی نداشت. بهطور کلی گفته «القابل هو المحل»، بعد همین کلی را دارد تشریح میکند: یک بار در ضد پیاده میکند یک بار در عدم پیاده میکند، در «عدم ملکه» پیاده میکند. اگر همین خط جدید را نمیگفت — تشریح ضدین و «عدم و ملکه» را بیان نمیکرد — همان مطلب کلی که «بل القابل هو المحل» کافی بود. این تشریح مطلب است؛ باید هم دو تا باشد، واو حتماً باید سرش باشد.
پرسش: بفرمایید که در «يقبل الاتصال والانفصال»، به اعتقاد شما آن وقت «صورت جسمیه» بر «هیولا» وارد میشود؟
پاسخ: انفصال «صورت» نیست. اتصال هم «صورت» نیست؛ بعد از اینکه وارد شد، کار تمام شد، «صورت» میشود. انفصال و اتصال در وقت ورود «صورت» نیستند، عارضاند.
پرسش: یعنی انفصال وقتی وارد شد میشود «صورت»؟ آن وقت «صورت» یک حقیقت را تشکیل میدهد؟
پاسخ: بعد یک حقیقت... یک حقیقت تشکیل میشود، بله.
پرسش: یعنی با آمدن انفصال، «صورت اتصالیه» میرود؟
پاسخ: آن «صورت اتصالیه» اول رفته، «صورت اتصالیه» جدید آمده؛ «کون و فساد» است دیگر! در عناصر «کون و فساد» عیبی ندارد. «کون و فساد» یعنی صورتی از دست دادن، صورتی گرفتن. صورت یک سانتی و صورت دو سانتی از بین رفت، صورت سه سانتی جایش نشست؛ اینطوری میشود دیگر. عیبی ندارد؛ ما در عناصر این کار را میکنیم، یعنی اصلاً اتفاق افتاده، میافتد که صورتی از بین میرود صورت دیگر میآید.
پرسش: [نامفهوم] مشکل ندارم، با این که فرمودید «المتصل بذاته»...
پاسخ: این «المتصل بذاته» مال جسم بود؛ هر جسمی «متصل بذات»ه است. منتها الان ما جسم یک سانتی و دو سانتی داریم: «متصل بذاته» یعنی صورت یک سانتی...
پرسش: پس اگر صورت انفصال هم میآید باز آن «متصل بذاته»اش برقرار است؟
پاسخ: ولی در چیز کوچکتر، در حجم کوچکتر؛ بله، باز هم «اتصال بذاته»... یعنی شما اگر جسم را هر چقدر هم ریز بکنید، باز هم «اتصال بذاته» در آن ریزها هست.
پرسش: یعنی افراد اتصال عوض شدند؟
پاسخ: مقدار اتصال عوض شد. مقدار اتصال عوض شد، امتداد عوض شد، ولی اصل اتصال هست. اصل اتصال هم سازنده جسم است، مقدار که سازنده جسم نیست؛ مقدار سازنده کم است، یعنی کم جسم تفاوت میکند، خود جسم که آن اتصال ذاتی است آن تفاوت نمیکند. هر چقدر جسم را کوچکش کنید باز هم اتصال که ذاتی جسم است باقی است.
نپذیرفتن اتصال توسط اتصال و استنتاج وجود هیولا
خب، تا اینجا یک جزئی از مطلب را بیان کردیم که اتصال لا يقبل الانفصال را. ولی مقدمه اولمان آن بود که «الجسم يقبل الاتصال والانفصال»؛ دو تا مطلب داشت که هم قبول اتصال میکند هم قبول انفصال میکند. ما در این مقدمه دوم خب گفتیم اتصال قبول انفصال نمیکند؛ ممکن است یک کسی بگوید اتصال قبول اتصال میکند، چون دو تا مطلب در مقدمه اول داشتیم: هم قبول اتصال، هم قبول انفصال. الان قبول انفصال را رسیدگی کردیم، دیدیم اتصال نمیتواند قبول انفصال بکند. حالا جا دارد که اتصال را هم رسیدگی بکنیم که اتصال میتواند قبول اتصال بکند یا نه.
اگر جسم صرف الاتصال باشد باید هم قابل اتصال باشد هم قابل انفصال باشد. ثابت کردیم که قابل انفصال نیست، الان میخواهیم ثابت کنیم که قابل اتصال هم نیست. جسم اگر نفس الاتصال باشد نمیتواند اتصال را قبول کند، زیرا که لازمش این است که شیء خودش را قبول کرده باشد. و شیء خودش را قبول نمیکند بالبداهه؛ زیرا که بین قابل و مقبول مغایرت است. پس بین اتصال و آنچه که قبول میکند باید مغایرت باشد.
وکما اینکه اتصال قبول نمیکند انفصال را، همچنین قبول نمیکند اتصال را، زیرا که «الشيء لا يقبل نفسه»؛ به این دلیل که «إذ القابل غير المقبول بالبديهة» — این دیگر احتیاج به استدلال ندارد، بدیهی است که قابل و مقبول باید دو تا باشند —«على ما يشهد به الفطرة السليمة». خب، تمام شد.
یک مقدمه گفت جسم اتصال و انفصال را قبول میکند. یک مقدمه گفت آن اتصالی که در جسم است نمیتواند اتصال و انفصال را قبول کند. نتیجه این است که پس چیز دیگری باید در جسم باشد که آن اتصال و انفصال را قبول کند. الان میخواهیم آن نتیجه را بگیریم.
قرائت و شرح عبارت کتاب مبنا درباره استنتاج وجود هیولا و معنای قابلیت
این «وإذ لا يقبلهما الاتصال» تعلیل مقدم است برای عبارت مصنف: «فينبغي أن يوجد في الجسم قابل لهما وهو الهيولى». تعلیل مقدم برای این است. وقتی میخوانیم میگوییم: چون اتصال و انفصال را اتصال قبول نمیکند، پس چیز دیگری باید در جسم باشد که این دو تا را قبول کند. همانجور که توجه میکنید آن عبارت شارح را به عبارت مصنف میچسبانیم؛ چون عبارت شارح تعلیل مقدم است برای عبارت مصنف.
«وإذ لا يقبلهما الاتصال ويقبلهما الجسم». چون این اتصال و انفصال را نفس الاتصال قبول نمیکند، ولی از طرفی جسم قبول میکند؛ این «مع أن القابل للشيء» یک، به حالت یک جمله معترضه است که توضیح مطلب است، که شیء اگر چیزی را قبول کرد باید باقی بماند، شیء اگر چیزی را قبول کرد باید باقی بماند. پس جسم اگر اتصال باشد و انفصال را قبول کند باید باقی بماند، در حالی که جسم بعد از آن اتصال بعد از انفصال باقی نمیماند؛ جسم بعد از انفصال باقی میماند، آن اتصال بعد از انفصال باقی نمیماند، اتصالی که قبلاً داشتیم. اتصالی که هویت این جسم را تشکیل میداد بعد از انفصال دیگر باقی نمیماند، ولی جسم باقی میماند؛ پس معلوم میشود اتصال قبولکننده نبود، جسم قبولکننده بود. چون قابل باید بعد از قبول باقی بماند: جسم بعد از قبول باقی میماند پس او قابل است، اتصال بعد از قبول باقی نمیماند پس او قابل نیست. حالا که اتصال قابل نیست جسم قابل هست، پس باید چیز دیگری در جسم باشد که او قابل باشد «وهو الهيولى».
این «مع أن القابل» توضیح این مطلب است که اتصال و انفصال را اتصال قبول نمیکند ولی جسم قبول میکند؛ این دو تا را اتصال قبول نمیکند ولی جسم قبول میکند. «مع أن القابل للشيء بالحقيقة يجب أن يبقى مع حصول المقبول». قابل شیء باید با حصول مقبول باقی بماند، یعنی قابل بعد از اینکه مقبول میآید باید باقی بماند. در حالی که جسم — جسم یعنی اگر جسم اتصال صرف باشد ها، جسم یعنی اگر جسم اتصال صرف باشد —«لا يبقى مع قبول الاتصال». عبارت در اینجا «اتصال» دارد؛ در نسخه چاپ سنگی هم «اتصال» دارد، ولی ظاهراً باید «انفصال» باشد. هر دو نسخه که در اختیار ماست «اتصال» است، ولی ظاهراً باید «انفصال» باشد؛ دلیلش هم آن عبارات بعدیاش: «لانعدام هويته الاتصالية». چون هویت اتصالیاش منعدم میشود؛ کی هویت اتصالی منعدم میشود؟ وقتی اتصال را قبول کرد؟ با قبول اتصال که اتصالیاش از بین نمیرود؛ با قبول انفصال اتصالیاش از بین میرود. پس این «لانعدام هويته الاتصالية» میفهماند که اینجا باید عبارت «قبول الانفصال» باشد؛ با قبول انفصال است که هویت اتصالیه منعدم میشود نه با قبول اتصال، ظاهراً باید «انفصال» باشد.
پرسش: با قبول اتصال هم هویت اتصالیه قبلیاش...
پاسخ: نه، خب این اتصالیه قبلی... ببینید «اتصالیه قبلی» نمیگوید، نمیگوید اتصالیه قبلی، میگوید «هویت اتصالیه». هویت اتصالیه با انفصال از بین میرود.
پرسش: با انفصال هم هویت اتصالیهاش از بین نمیرود، فقط هویت اتصالیه جدیدی به وجود میآید.
پاسخ: نه، آن هویت اتصالیه که الان داشته، هویت اتصالیه که الان داشته؛ آن یک مقدار معونه میخواهد، البته میشود توجیهش کرد اما مشکل است. اگر «انفصال» واقعاً جای «اتصال» بگذاریم مشکل حل میشود. اگر همه نسخهها «اتصال» داشته باشد، دیگر ما راه دیگر نداشته باشیم توجیه شما را میگوییم.
«لانعدام هويته الاتصالية التي لا يعقل دونها». «التي» صفت «هويته الاتصالية» است. ضمیر «دونها» هم به همین «هویت اتصالیه» برمیگردد؛ ضمیر مستتر در «لا يعقل» به جسم برمیگردد. هویت اتصالی که جسم بدون آن هویت اتصالی تعقل نمیشود؛ یعنی هیچ جسمی شما بدون هویت اتصالی ندارید و نمیتوانید هم تعقل بکنید. پس هویت اتصالیه مقوم جسم است. اگر انفصال آمد این مقوم را باطل میکند؛ اگر مقوم باطل شد جسم دیگر باقی نمیماند، یعنی آن جسمی که صرف الاتصال باشد باقی نمیماند. اما چیز دیگری غیر از اتصال اگر داشته باشیم چرا، آن باقی میماند.
پرسش: «لا يعقل دونها» در صورتی که تمام ذات جسم عبارت از اتصال باشد، چطور...؟
پاسخ: نه، لازم نیست تمامش باشد، مقومش باشد کافی است. ببینید مقوم را که باطل کردید جسم باطل میشود، ولو همه جسم باطل نشده، مثلاً شما ناطق را باطل کنید، حیوان باطل نشود، انسان باطل شده.
پرسش: حالا مقوم اتصال... که اتصال را قطعاً قبول میکند، یعنی در هر جسمی...
پاسخ: چه چیزی قبول میکند؟ جسم قبول میکند، ولی نه خود جسم ها، جزء من الجسم؛ که الان بعداً توضیح میدهیم، ما هنوز به «هیولا» نرسیدیم. «هیولا» هم اگر متصل باشد اتصال را قبول میکند، یا انفصال را قبول کند باطل میشود؛ «هیولا» چون ذاتاً نه متصل است نه منفصل قبول میکند. هنوز ما نرسیدیم به آنجا. این جزء دیگر جسم که «صورت اتصالیه» باشد آن از بین میرود؛ با از بین رفتن «صورت اتصالیه» آن جسم قبلی از بین رفته.
پرسش: استاد قبل از اینکه برسید به «هیولا»، اینجا عبارت فرضی بشود: «والجسم لا يبقى مع قبول الانفصال»؛ یعنی اگر جسم را قبول انفصال نمیکند... اگر بخواهد قبول اتصال یا انفصال بکند باطل است، یعنی ما جسم بسیط را فرض کردیم؛ این قبول انفصال نمیکند.
پاسخ: بله، جسم اگر هویت اتصالیاش از بین رفت این جسم از بین میرود. اگر چیز دیگری به جایش نشست دوباره جسم تحقق پیدا میکند، اگر نه نه. آنوقت این اگر اتصال تمام ذات جسم بود بهطور کامل جسم از بین رفته؛ اما اگر اتصال جزء ذات بود، جزء ذات جسم از بین رفته و با از بین رفتن جزء ذات، این خود جسم از بین رفته، ولی جزء دیگری دومرتبه نشسته جسم دیگری درست کرده.
پرسش: با قبول اتصال چطور؟ یعنی جسم «لا يبقى»... باقی نیست با قبول... وقتی که انفصال میخواهد بیاید، چه میخواهد...؟
پاسخ: ایشان میخواهد قابل را تعیین کند.
پرسش: هنوز که آن را اثبات نکرده؟
پاسخ: بله، میگوید ببینید جسم با قبول باقی نمیماند. اگر جسم اتصال باشد...
پرسش: قبول چه چیزی؟ باقی نمیماند با قبول چه چیزی؟
پاسخ: با قبول انفصال باقی نمیماند. جسم با قبول انفصال باقی نمیماند.
پرسش: پس باقی نیست که قبول کند؛ جسم باقی است که قبول میکند.
پاسخ: یعنی اول قبول میکند بعد باقی نمیماند. نه باقی نیست که قبول کند.
پرسش: تقدم و تأخر ندارد.
پاسخ: اگر انفصال عارض یک امر متصل بشود یا اتصال جوهری بشود، این انفصال میگویند با قبولش منعدم میشود، یعنی با قبولش باقی نمیماند، با قبولش منعدم میشود. همین دیگر، آنوقت میگوییم قابل نیست؛ به همین جهت میگوییم قابل نیست.
پرسش: آن که میخواهد اثبات بشود... خود این عبارت شاید حالت فرضی باشد نه حالت [نامفهوم] ما قبول داریم که...
پاسخ: ببینید من دومرتبه مطلب را توضیح بدهم. بیان کرده بودم، ظاهراً حالا شاید توضیحم نارسا بوده که گرفته نشده. ببینید ما از طرفی میبینیم که جسم انفصال را قبول شد — حالا به اتصال کار نداریم — جسم انفصال را قبول کرد. از طرفی میبینیم که اتصال نمیتواند انفصال را قبول کند. از اینجا میفهمیم که چیز دیگری دارد این انفصال را قبول میکند؛ اگر جسم قبول میکند، جسم نه بما هو متصلٌ دارد قبول میکند — توجه کنید این عبارت مهم است — جسم نه بما هو متصلٌ دارد قبول میکند، بلکه بما هو اینکه نه متصل است نه منفصل است، یعنی آن جزء دیگرش که «هیولا»ست، آن دارد قبول میکند.
خود جسم بما هو متصلٌ یعنی صورت اتصالیهاش که مقومش است — حالا جزء المقوم است یا تمام المقوم است، کاری به این نداریم — چه جزء المقوم، چه تمام المقوم، این بما هو متصلٌاش که همهاش را تشکیل میدهد بنابر قول «اشراق»، جزئش را تشکیل میدهد بنابر قول «مشاء»، این بما هو متصلٌاش قبول نکرده؛ چون اگر این قبول بکند از بین میرود، چون اگر این انفصال را قبول کند از بین میرود. پس این قبولکننده نبوده، چیز دیگری قبولکننده بوده که نه متصل است نه منفصل؛ و با عروض انفصال منفصل میشود، با عروض اتصال متصل میشود. توجه میکنید، جسمی که در اینجا میگوید اینطور میگوید: یعنی «صورت اتصالیه»؛ چه «صورت اتصالیه» تمام الجسم باشد چه جزء الجسم باشد، یا به تعبیر دیگر جسم بما هو متصلٌ. جسم بما هو متصلٌ نمیتواند قبول کند، ولی جسم بما هو هیولایش چرا، میتواند قبول کند؛ که آن قسمت دیگرش که «هیولا»ست نه متصل است نه منفصل، پس میتواند انفصال را قبول کند، میتواند اتصال را قبول کند.
این «الجسم مع قبول الاتصال لا يبقى» یعنی جسم بما هو متصل بعد از قبول لا يبقى؛ نه بما هو آن جزء دیگرش که «هیولا»ست.
پرسش: ولی در عبارت میخواهد «هیولا» را اثبات کند...
پاسخ: بله دیگر، مقدمه بحث است دیگر. بیان میکنم این «وإذ لا يقبلهما الاتصال» — والانفصال — دارد مقدمهچینی میکند برای اثبات «هیولا»، منتها اسم «هیولا» را فعلاً نمیآورد، «هیولا» را بعداً میگوید. میگوید خود جسم دارد قبول میکند انفصال را؛ اتصالش که قبول نمیکند پس چیز دیگرش قبول میکند؛ معلوم میشود جسم چیز دیگر هم دارد.
خب: «وإذ لا يقبلهما الاتصال ويقبلهما الجسم» — «اتصال» فاعل است ها، ضمیر «لا يقبلهما» ضمیر مفعولی است — چون اتصال اتصال و انفصال را قبول نمیکند، ولی جسم اتصال و انفصال را قبول میکند؛ و از طرفی قابل باید با مقبول باقی بماند، از اینجا میفهمیم که آن «صورت اتصالیه» جسم نبوده که قبول کرده: «فينبغي أن يوجد في الجسم قابل لهما وهو الهيولى». باید در جسم قابل انفصال و اتصال را پیدا کنیم «وهو الهيولى».
دو مطلب درباره هیولا: ثبوت به قوه انفصال و خلو ذاتی از اتصال و وحدت
حالا دو مطلب درباره «هیولا» میگوییم. ثابت کردیم که «هیولا» داریم؛ تا اینجا ثابت شد که «هیولا» موجود است. دو مطلب درباره «هیولا» میگوییم:
مطلب اول اینکه «هیولا» استعداد قبول کردن انفصال را دارد، و احیاناً انفصال را هم قبول میکند. لزومی ندارد حتماً انفصال عارض بشود؛ استعداد قبول کردن انفصال را دارد، ولو ممکن است این جسم از اولی که خلق شده تا آخر هرگز منفصل نشود؛ ولی «هیولا» قابلیت انفصال را دارد، قابلیت پذیرفتن انفصال را دارد. گاهی همین قابلیت به فعلیت میرسد، یعنی انفصال هم حاصل میشود.
اثبات «هیولا» از ناحیه انفصال بالفعل نیست، از ناحیه قبول انفصال است؛ همانطور که توجه میکنید گفتیم جسم قبول انفصال میکند، نه منفصل میشود. لذا قبل از انفصال هم «هیولا» هست. حالا این اگر ما میگفتیم جسم چون منفصل میشود «هیولا» دارد، خب بعد از انفصال «هیولا»یش کشف... معلوم میشد که «هیولا» دارد. ما نمیگوییم جسم چون منفصل میشود؛ میگوییم چون میتواند منفصل بشود، پس «هیولا» دارد.
یعنی ما استدلالمان بر قوة الانفصال است، نه بر فعلية الانفصال. لذا «هیولا» هم با قوه انفصال ثابت است؛ همین اندازه که جسم بتواند قبول کند انفصال را، ثابت میشود که «هیولا» دارد؛ نه حتماً لازم است که انفصال حاصل بشود. پس خلاصه مطلب این شد که قبل از انفصال هم «هیولا» هست، همانطور که بعد از انفصال هم هست، همانطور که حین الانفصال هم هست. اگر ما از طریق فعلية الانفصال «هیولا» را ثابت میکردیم، میگفتیم چون جسم منفصل میشود «هیولا» دارد، خب با عروض انفصال «هیولا» ثابت میشد، قبل از انفصال «هیولا» نبود. ولی چون الان ما از طریق قبول الانفصال «هیولا» را ثابت کردیم و جسم قبل از عروض انفصال قابل انفصال هست، پس «هیولا» را قبل از عروض انفصال هم دارد. هم قبل از عروض انفصال «هیولا» دارد، هم حین عروض انفصال «هیولا» دارد، هم بعدش «هیولا» دارد. پس ثابت شد که «هیولا» یک امری است ثابت للجسم؛ هم قبل از عروض انفصال، هم حین عروض انفصال، هم بعد عروض انفصال. این یک مطلب درباره «هیولا».
مطلب دوم اینکه «هیولا» چرا میتواند انفصال را قبول کند؟ چون خودش ذاتاً خالی من الانفصال است. چیزی که ذاتاً انفصال داشته باشد که نمیتواند انفصال را قبول کند! قابل باید خالی باشد از مقبول تا بتواند قبول کند آن مقبول را. پس «هیولا» باید نه اتصال داشته باشد نه انفصال، تا بتواند هم اتصال را قبول کند هم انفصال را. «هیولا» نباید واحد باشد نباید متعدد، تا هم بتواند تعدد را قبول کند هم وحدت را. اگر واحد شد دیگر تعدد را قبول نمیکند؛ اگر متصل شد دیگر انفصال را قبول نمیکند؛ در حالی که ما میبینیم هر دو را قبول میکند. از اینجا کشف میکنیم که «هیولا» ذاتاً نه منفصل است نه متصل، بلکه با متصل متصل است، با منفصل منفصل است؛ «هیولا» ذاتاً نه واحد است نه متعدد، بلکه با واحد واحد است، با متعدد متعدد است. این دو مطلب در مورد «هیولا».
«وهي ثابتة للجسم وإن لم ينفصل بالفعل». «هیولا» برای جسم حاصل است ولو اینکه جسم منفصل بالفعل نشده باشد؛ همین اندازه که استعداد انفصال داشته باشد کشف میکنیم که «هیولا» دارد. «لأن ثبوت الهيولى ليس بواسطة الانفصال نفسه» فقط، بلکه به واسطه قوة على الانفصال بود: «بل بواسطة القوة عليه» —«بل وبواسطة القوة عليه». در نسخه ما واو دارد، در نسخه چاپ سنگی واو ندارد؛ هر دویش درست است. گفتیم نه اینکه ثبوت «هیولا» به واسطه انفصال تنها باشد، بلکه به واسطه انفصال و به واسطه قوه انفصال است، توجه کنید که واو درست شد؛ به واسطه فعلیت انفصال تنها نیست، بلکه هم به واسطه فعلیت انفصال است هم به واسطه قوه انفصال است، این با واو. بدون واو صافتر است: به خاطر خود انفصال نبود، بلکه به واسطه قوه انفصال بود؛ که اگر به واسطه قوه انفصال بود حتماً به واسطه فعلیت انفصال هم خواهد بود.
پرسش: ولی واو به معنای «أو» میگیرید؟
پاسخ: واو به معنای خودش هم بگیرید عیبی ندارد.
پرسش: [نامفهوم].
پاسخ: یعنی انفصال، هم انفصال هم آن؛ عیبی ندارد: هم انفصال، هم قوه انفصال، هر دو.
پرسش: در آن موقعی که انفصال حاصل نشده بالاخره یا...
پاسخ: خب بله، این دو تا با هم نمیسازند ولی بالاخره هر دویشان کافیاند. هر دویشان کافیاند، نه هر دو با هم کافیاند. هر دو با هم کافی نیستند، ولی هر دو کافیاند؛ بله با هم لازم نیست کافی باشند. خب.
«ولهذا» — یعنی چون که «هیولا» (توجه کنید «لهذا» یعنی چه؟) چون «هیولا» نه از طریق انفصال بالفعل، بلکه از طریق استعداد الانفصال ثابت میشود —«كانت الهيولى ثابتة» هم حال انفصال بالفعل، هم قبل از انفصال که انفصال بالفعل نبود بالقوه بود، آن وقت هم «هیولا» داریم، هم بعدش «هیولا» داریم. بعد الانفصال، قبل الانفصال، حین الانفصال حاصل است؛ چرا؟ ما چون «هیولا» را از طریق قوة الانفصال درست کردیم نه از طریق فعلية الانفصال. اگر از طریق فعلية الانفصال ثابت میکردیم، فقط در حال فعلیت انفصال «هیولا» داشتیم؛ اما چون هم از طریق قوة الانفصال هم از طریق فعلية الانفصال از همه جهت ثابت کردیم، در همه حال ما «هیولا» داریم. این مطلب اول.
مطلب دوم: «وليس لها في ذاتها اتصال ولا انفصال ولا وحدة ولا تعدد». خود «هیولا» ذاتاً نه اتصال دارد نه انفصال، نه وحدت دارد نه تعدد؛ بلکه با عروض متصل متصل میشود، با عروض منفصل منفصل؛ همچنین با عروض واحد واحد میشود، با عروض متعدد متعدد. «وإلا» یعنی اگر یکی از این اوصاف را داشت نمیتوانست موضوع و قابل همه اینها باشد؛ اگر اتصال را داشت دیگر نمیتوانست انفصال را قبول کند، اگر وحدت را داشت نمیتوانست تعدد را قبول کند.
خب، ما به جسم توجه میکنیم: میبینیم یا متصل است یا منفصل، یا واحد است یا متعدد. آنی که هم متصل را قبول میکند هم منفصل را قبول میکند خود جسم نیست؛ چون جسم تقوّمش به اتصال است، نمیتواند انفصال را قبول کند خود جسم. خود جسم تقوّمش به اتصال است نمیتواند انفصال را قبول کند. چیزی باید انفصال را قبول کند که نه ذاتاً متصل است نه ذاتاً منفصل است، و او «هیولا»ست. باز خود جسم تا وقتی متصل است واحد است، بعد که منفصل شد متعدد میشود. در وقت اتصال تعدد را ندارد، در وقت انفصال وحدت را ندارد؛ ولی در هر دو حال هم قابل وحدت است هم قابل تعدد است. چه چیزش قابل وحدت و تعدد است؟ خودش؟ خودش نمیتواند قابل وحدت و تعدد باشد؛ آنی قابل وحدت و تعدد است که خودش خالی باشد از وحدت، خالی باشد از تعدد، و هو الهیولی.
قرائت و شرح ادامه عبارت کتاب مبنا و بیان نقش هیولا و صورت در جسم
اتصال همان «صورت جسمیه» است، «صورت اتصالیه» است. «وإذا كان كل ما هو جسم إما متصل أو منفصل»... ما زمانمان عوض نشده بود، ساعتمان عوض شده بود. بله؟
پرسش: این ساعتها [نامفهوم] دردسر شده.
پاسخ: ساعتها دردسر شده، هی ساعت را عوض میکنند همه به اشتباه میافتند.
«وإذا كان كل ما هو جسم إما متصل أو منفصل» یا واحد است یا متعدد، «فلا شيء مما هو قابل للجميع بجسم» — آنی که همه اینها را میتواند قبول کند جسم بما هو جسم نیست، «بل القابل هو الهيولى»؛ آنی که قبول میکند خالي من الاتصال والانفصال، خالي من الوحدة والتعدد، اتصالی که مورد قبول قرار میگیرد «صورت جسمیه» است.
خب، مطلب تمام نشد، وسط مطلب ماندیم. ایشان با استدلال ثابت کرد که «صورت اتصالیه» تمام الجسم نیست بلکه جزء جسم است. بعداً باز با ارجاع به بداهت، به وجدان، ادعا میکند که بالبداهه «صورت اتصالیه» تمام الجسم نیست بلکه بعضی از جسم است. این مطلب که تمام شد، آن وقت میپردازد به اینکه «صورت جسمیه» چه حالتی در جسم دارد: آیا جزء مقوّم است یا امر خارج است؟ ثابت میکند که جزء مقوّم است. بعد که ثابت کرد که جزء مقوّم است میگوید اگر شیئی دارای یک جزء مقوّم بود جزء مقوّم دیگر هم دارد، چون یک شیء که به یک جزء اکتفا نمیکند؛ اگر شیء مرکب باشد که به یک جزء اکتفا نمیکند. اگر این جزء مقوّم را دارد جزء مقوّم دیگر دارد، فثبت که «هیولا» جزء مقوّم جسم است، امر خارجی نیست.
توجه کردید؟ تا حالا ثابت کرد «هیولا» را، ولی ثابت نکرد که این «هیولا» چه نقشی در جسم دارد. بعد از اینکه به دو بیان «هیولا» اثبات میشود — یکی به بیان استدلالی که الان خواندیم، یکی به بیان وجدانی که بعداً انشاءالله جلسه بعد میخوانیم — بعد از اینکه «هیولا» اثبات شد، سمت «هیولا» را بیان میکند: اولاً میپردازد به «صورت» که این «صورت» چه سمتی دارد؟ میگوید «صورت» جزء جسم است، آن هم جزء مقوّم جسم است به بیانی که خواهیم گفت. اگر جزء مقوّم جسم است پس جسم جزء دیگری هم دارد که آن هم مقوّم است، و او «هیولا»ست. پس «هیولا» میشود جزء مقوّم همانطور که «صورت» میشود جزء مقوّم. فثبت که جسم مرکب است من الهیولا والصورة كما علیه المشاؤون.
پرسش: استاد، الان اثبات کردید که جسم... یکی از اجزایش «هویت اتصالیه» است؟
پاسخ: بله، این که — این را همه قبول داریم — نه...
پرسش: خب جزء بودن...
پاسخ: این، بیان کردم، الجسم...
پرسش: ابتدا نمیشود جزء بودن «هیولا» را اثبات کرد؟ از ابتدا.
پاسخ: نه، ما ببینید اتصال جسم را که بالوجدان داریم میبینیم، عند الحس روشن است و با ابطال «جزء لا يتجزأ» ثابت میشود که فی نفس الأمر هم هست.
پرسش: ذاتی بودنش را چطور؟ ممکن است «هیولا» یک عرضی بوده باشد؟
پاسخ: خب این را البته بعداً ثابت میکنیم که نیست دیگر. البته اولاً که ما ثابت...
پرسش: عرضیتش را...
پاسخ: اولاً که ثابت میکنیم «هیولا» را روشن نیست که این «هیولا» جزء مقوّم جسم است یا عرض جسم است. بالاخره در جسم «هیولا» هست. بعداً عرضیت ابطال میشود. اول باید اثبات «هیولا» بکنیم که ما تا حالا اثبات «هیولا» کردیم؛ بعداً باید بگوییم این «هیولا» چه نقشی در جسم دارد که این را انشاءالله بعداً میگوییم.
هنوز مطلب اول «مشاء» تمام نشده؛ مطلب اول ترکب جسم من الصورة و الهیولی بود که تمام نشد و مطلب دوم عرض بودن مقدار کیف را که این را اشراق قبول ندارد بعدا مورد اشکال قرار می گیرد و این مطلب را بعدا باید گفته شود.
ما مطلب اول را تمام نکردیم انشاء الله جلسه بعد تمام کنیم و به مطلب دوم بپردازیم.