85/02/05
بسم الله الرحمن الرحیم
علم حضوری در تمام مراحل ادراک در دیدگاه شیخ اشراق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /علم حضوری در تمام مراحل ادراک در دیدگاه شیخ اشراق
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
توضیح درباره عبارت «لا يمكن تعريفه لمن لا يشاهده كما هو»
مطلبی از دیروز باقی مانده بود که بعد از جلسه سؤال شد، صلاح دیدم که دو مرتبه بیان کنم. خط اول صفحه ۲۰۱ داشتیم: «لا يمكن تعريفه لمن لا يشاهده كما هو»[1] . این «كما هو» را بیان کردم هم میتواند مرتبط باشد به «لا يشاهده»، هم میتواند مرتبط باشد به «لا يمكن تعريفه».
این را باید اضافه کنم که نظر مصنف این است که «كما هو» را مرتبط کند به «لا يمكن تعريفه». عبارتش تحمل این را دارد که مرتبط باشد به «لا يشاهده»، والّا نظر ایشان ارتباط «كما هو» به «لا يمكن تعريفه» است. یعنی «لا يمكن تعريف» سواد را آنطوری که در خارج هست، یعنی واقعیت سواد را نمیشود به کسی که «لا يشاهده» معرفی کرد.
علم حضوری در تمام مراحل ادراک در دیدگاه شیخ اشراق
مطلب دیگری که سؤال میشد از جلسه اول، قبل از آن جلسه گذشتهمان، که بیان کردیم شیخ اشراق علم به اشیا را «علم حضوری» میداند، سؤال کردند که آیا در تمام مراحل علم این مدعا را دارد ایشان؟ بیان کردم که بله، هم در مرحله حس، هم در مرحله خیال و هم در مرحله عقل. در در هر سه مرحله ایشان معتقد است به اینکه علم، «علم حضوری» است. یعنی میفرماید که در حس علم ما حضوری است، در خیال هم همچنین، در عقل هم همینطور؛ اما متعلقها فرق میکنند. متعلق حس ما این موجود خارجی است در صورتی که حاضر باشد، و متعلق خیال ما موجود مثالی است باز هم در صورتی که پیش ما حاضر باشد و ما در «عالم مثال» بتوانیم حضور پیدا کنیم، و متعلق عقل ما معقول خارجی است در صورتی که ما توفیق رسیدن به «عالم عقل» را داشته باشیم.
اگر این محسوس خارجی را از جلوی چشم ما کنار بردند، حس ما باطل میشود؛ اما ممکن است آن دو قدرت ادراکی ما هنوز برقرار باشد: ما موجود مثالی را در «عالم مثال» ببینیم، موجود عقلی را در «عالم عقل» بیابیم؛ اما چون موجود حسی را حاضر نمیبینیم حسمان باطل میشود و زائل میشود. همچنین اگر بر «قوه خیال» ما عارضی عارض بشود و مانع از وصول به «عالم مثال» بشود یا اینکه بعد از وصول مانع از ادامه حضور بشود، ما باز آن متخیل را نمیتوانیم تخیل کنیم. و همچنین در عقل.
پس در تمام این حالات شیخ اشراق معتقد است که علم ما حضوری است، این «علم حضوری» را اختصاص به علم حسی نمیدهد. در تمام سه قسم علم که علم حسی و تخیلی و تعقلی است ایشان قائل به حضور است، منتها متعلقها را متفاوت میبیند: متعلق حس را امر خارجی، متعلق خیال را آن موجود مثالی، متعلق عقل را هم آن موجود عقلی میبیند؛ و معتقد است که اگر این متعلقها پیش «قوه مدرکه» ما حاضر شدند، «قوه مدرکه» آنها را درک میکند، اگر حاضر نشدند نه. پس قائل به «علم حضوری» است در تمام مراحل، و «علم حضوری» را منکر است. این هم مطلبی بود که از جلسات گذشته سؤال شده بود، صلاح بود که بیان کنم.
حالا وارد بحث خودمان میشویم.
پرسش: عالم مادی [نامفهوم] در مادی [نامفهوم] مادی، قال و عالم خیال و [نامفهوم] با نظرش بشود [نامفهوم].
پاسخ: علیایحال ایشان اینطور معتقد است. حالا اشکالی بر عبارتش وارد، بر مبنایش وارد هست یا وارد نیست حرف دیگری است. صدرا در حاشیه بر شرح حکمتالاشراق دو تا اشکال بر «علم حضوری» میکند. مراجعه بکنید، ظاهراً یکیاش همین غیبت است که میفرماید که شیخ اشراق خواسته با این ترتیب مشکل علم را حل کند ولی دو تا مشکل اضافه کرده است. دقیق یادم نیست جایش کجاست. فکر میکنم در اوایل قسم ثانی که بحث الهیات شروع میشود، در همان اوایل در صفحه دست راست آن کتابهای قدیمی، در پایین صفحه ایشان حاشیه دارد. مراجعه بکنید، همان اوایل قسم ثانی به نظرم میرسد.
اعتباری بودن مقولات و بررسی مثال مضاف
خب، بحثمان این بود که «مقولات» تماماً «اعتبار عقلی»اند. «مقولات» را به دو لحاظ میتوانیم ملاحظه کنیم: یکی به این لحاظ که «محمول»اند، و یکی به آن لحاظ که این «محمول» از آنها گرفته شده، یعنی خودشان را ملاحظه کنیم؛ یکی ملاحظه بکنیم «مقوله» را فی نفسها، یکی هم ملاحظه کنیم «مقوله» را به این عنوان که «محمول» است. هر «مقوله»ای را اینجور میتوانیم ملاحظه کنیم؛ مثلاً سواد یکی از «مقولات» است، یعنی از مصادیق «مقولات» است. این را هم میشود خودش را ملاحظه کرد، هم میشود به عنوان اینکه «محمول» است ملاحظهاش کرد؛ منتها وقتی که «محمول»ش میکنیم قیافهاش را عوض میکنیم، سواد میشود اسود. این سواد یک وقت خودش ملاحظه میشود، میشود سواد؛ یک وقت به عنوان محمولی ملاحظه میشود، میشود اسود.
الان بحثمان این است که اسود چون «محمول» است امری است اعتباری؛ سواد چه؟ آیا سواد هم که خود «مقوله» است «امر اعتباری» است یا «امر اعتباری» نیست؟ ایشان میفرماید که «مقولات» در این مسئله متفاوتاند. «مقولات» از جهت «محمول» بودن همهشان اعتباریاند، اختلافی در آنها نیست، تفاوتی از این جهت بینشان نیست، همهشان اعتباریاند؛ ولی به لحاظ خودشان دو جور میشوند: بعضیهایشان خودشان هم اعتباریاند و بعضیها خودشان دیگر اعتباری نیستند، واقعیاند.
اصطلاحی که ایشان جعل کرده برای خود «مقوله»، اصطلاح «مشتقمنه» است؛ یعنی این «مقوله» را که «محمول» است شما از یک چیزی گرفتید، آن امر بسیطی که این «محمول» از آن گرفته شده دو حالت پیدا میکند: گاهی واقعیت دارد، گاهی او هم مثل خود «مقوله» امری است اعتباری. برای اعتباری سه تا مثال میزنند که «مقوله» «امر اعتباری» است، «مشتقمنه» هم «امر اعتباری» است؛ سه تا مثال میزنند. و برای آنجایی که «مقوله» «امر اعتباری» است ولی «مشتقمنه» امر خارجی و واقعی است، دو تا مثال میزند. دیگر تقریباً حکومت با این بیان تمام میشود.
اما آنجایی که «مشتقمنه» «امر اعتباری» باشد، همانطور که «مقوله» «امر اعتباری» است، مثال میزنند مثال اولشان به «مضاف» است. میفرمایند «مضاف» به عنوان خودش امری است اعتباری، به عنوان محمولیتش هم امری است اعتباری. «مضاف» یعنی ابوت مثلاً. وقتی «محمول»ش کنیم دیگر ابوت نیست، اب میشود؛ ظاهرش به صورت اب درمیآید. اب همین «مقوله» است در حالی که ملحوظ شده به لحاظ محمولی؛ ابوت همین «مقوله» است در حالی که ملحوظ شده خودش. و به تعبیر ایشان ابوت «مشتقمنه» است و اب «مقوله»ای است که «محمول» است. این هر دو «امر اعتباری» هستند؛ هم آن «محمول» که اب باشد «امر اعتباری» است، هم آن «مشتقمنه» یا «مقوله» ملحوظاً به لحاظ نفسه امری است اعتباری.
ایشان «اضافه» را هم «امر اعتباری» میداند، برخلاف صدرا؛ که صدرا میگوید «اضافه» «امر اعتباری» نیست، «اضافه» امر واقعی است و وجود خارجی دارد منتها وجودش ضعیف است. ایشان اصلاً وجود خارجی برای «اضافه» قائل نیست، تمام اضافات را «امر اعتباری» میداند. در این مسئله هم با «حکمت متعالیه» مخالف است هم با «مشاء» مخالف است؛ چون هر دو — آن «مشاء» و «حکمت متعالیه» — برای «اضافه» وجودی قائلاند. ایشان از کسانی است که «اضافه» را موجود خارجی نمیداند، «امر اعتباری» میداند.
پس ابوت به نظر ایشان «امر اعتباری» است. اب هم «امر اعتباری» است؛ اب به عنوانی که «محمول» است ها، نه به عنوان اینکه زید است یا عمرو است، آن که امر واقعی است؛ یک موجود خارجی است که اب است، ولی این عنوان اب به این عنوان اب که میشود «محمول»، «محمول کلی»، این میفرماید «امر اعتباری» است؛ مثلاً زیدٌ أبٌ، عمروٌ أبٌ، و میبینید که امر کلی است میتواند بر مصادیق فراوانی صادق بشود و حمل بشود. این امر کلی محمولی میفرماید امری است اعتباری. «مشتقمنه»اش هم که ابوت است امری است اعتباری. این یک مثال. مثال دومش اعداد است، مثال سومش مقولاتی است که در آنها «اضافه» دخالت دارد که این دو تا را انشاءالله وقتی رسیدیم بیان میکنم. حالا همین قسمتی را که خارج گفتم بخوانم. بله؟
پرسش: اسود «محمول» است و «امر اعتباری»؟
پاسخ: بله. ایشان محمولات را تمام کلی میداند و کلیات را «امر اعتباری» میداند.
قرائت و شرح عبارت کتاب مبنا درباره اعتباری بودن «مشتق» و «مشتقمنه»
«و بعضها، أي بعض المقولات». «و بعضها أي بعض المقولات المشتق منه أي البسيط».
«أي بعض المقولات» کلام شارح است؛ بعد از «بعضها»، «أي بعض المقولات» در کتاب شما جا افتاده، کلام شارح است. المشتق منه أي البسيط کلام مصنف است که مصنف «مشتقمنه» را تفسیر میکند، ولی بعضها را دیگر تفسیر نکرده، بعضها را شارح تفسیر کرده است.
«و بعضها أي بعض المقولات المشتق منه» — «مشتقمنه»اش را دارد توضیح میدهد چون اصطلاحی است که خودش جعل کرده، لذا توضیح میدهد — یعنی بسیطی که «منه أخذ المحمول بخصوصه». آن بسیطی که «محمول» از آن اخذ شده. «محمول» بسیط نیست؛ چون در «محمول» ذات هم مأخوذ است، وقتی میگوییم ابٌ یعنی ذاتٌ ثبت له الأبوة، پس بسیط نیست. اما آن ابوت بسیط است. این «محمول» از آن بسیط گرفته شده، یعنی ذات را با این بسیط مرکب کردند، شده اب. پس ابوت میشود «مشتقمنه»، اب میشود «مشتق». ابوت میشود بسیط، اب میشود مأخوذی که مرکب از این بسیط است.
ایشان «مشتقمنه» را چون اصطلاح خودش است تفسیر میکند: «أي البسيط الذي منه أخذ المحمول بخصوصه». بسیطی که «محمول» مخصوص از او اخذ شده، مثلاً اب از ابوت اخذ شده، ابن از بنوت اخذ شده و هكذا. بسیطی که «منه أخذ المحمول بخصوصه، أيضاً »— یعنی او هم —«صفة عقلية». همانطور که «محمول» صفتی است عقلی، آن «مشتقمنه» هم صفتی است عقلی.
بیان کردم برای این سه تا مثال میزند. مثال اول: «كالمضاف». که «مضاف» اگر به دید محمولی نظرش کنید که بشود اب، میشود «امر اعتباری». اگر به دید خودش به خودش ملاحظه کنید که میشود بسیط و به تعبیر ایشان میشود «مشتقمنه» یعنی ابوت، باز هم میشود «امر اعتباری»؛ البته به مبنای ایشان، نه به مبنای صدرا و نه به مبنای «مشاء».
«كالمضاف فإن الأب والأخ مع أنهما اعتباران عقليان» — اب و اخ ملاحظه «مضاف» است به این اعتبار که «محمول کلی» باشد. این امری است اعتباری —«لكونهما محمولين كليين». اب و اخ همانطور که اعتباری هستند، «فالأبوة والأخوة اللتان منهما اشتقا —منهما اشتقا أيضاً عقليتان»[2] . «اشتقتا» غلط است. «اشتقتا» مطلب را برعکس میکند، برعکس آنچه مصنف میخواسته بگوید میکند. و نسخه قدیم هم «اشتقا» دارد. ابوت و اخوتی که از این ابوت و اخوت «اشتقا» آن اب و اخ. این ابوت و اخوت هم که «مشتقمنه»ما هستند اینها هم «عقليتان». همانطور که اب و اخ که «مشتق»اند و «محمول»اند اعتباریاند، ابوت و اخوت هم که «مشتقمنه»ما هستند — یعنی آن اب و اخ از اینها مشتق شده — آنها هم «عقليتان».
پس «مضاف» را به هر نوع که اعتبار کنید، به هر نوع که ملاحظه کنید میبینید «امر اعتباری» است؛ چه به عنوان محمولی ملاحظهاش کنید، چه به عنوان خودش ملاحظهاش کنید؛ یا به تعبیر ایشان چه به عنوان «مشتق» ملاحظهاش کنید، چه به عنوان «مشتقمنه» ملاحظهاش کنید، در هر دو حال اعتباری است.
به خلاف اسود که اگر «مشتق» ملاحظهاش کنید اعتباری است، اگر «مشتقمنه» ملاحظهاش کنید واقعی است. اسود که «مشتق» از سواد است امری است اعتباری، ولی سواد که «مشتقمنه» است امری است حقیقی؛ یا به تعبیر دیگر سواد که بسیط است امری است حقیقی و واقعی، اسود که مرکب است از سواد و یک ذاتی، امری است اعتباری.
«بخلاف الأسود فإنه وإن كان محمولاً ذهنياً واعتباراً عقلياً» — ولو «محمول ذهنی» است و به این جهت که «محمول ذهنی» است «اعتبار عقلی» است — لکن سواد که «مشتقمنه» این اسود است یا به تعبیر دیگر بسیط این اسود است، امری است عینی «على ما تقدم» که در حکومت قبل در مورد سواد و اسود هم بحث کردیم. این یک مثال.
مثال دوم: اعداد
مثال دوم: «والأعداد. كالمضاف والأعداد». اعداد را قبلاً گفتیم که از «وحدت» گرفته میشوند. البته عدد یک وقت عنوان عدد را ملاحظه میکنید آن امری است اعتباری، حرفی در آن نیست؛ ولی یک وقت اعداد را به خصوصها ملاحظه میکنید یعنی پنج، شش، هفت؛ اینها را ملاحظه میکنید که اعداد مخصوص ملاحظه میشوند، نه عنوان عدد. عنوان عدد که مسلم اعتباری است؛ اعداد به خصوصها یعنی عدد مثلاً پنج، عدد ده، که اینها اعداد مخصوصاند، اینها را میفرماید «امر اعتباری»اند. پنج هم «امر اعتباری» است. چرا؟ چون از «وحدت» گرفته شده؛ «محمول»، چون «محمول» است. چون «محمول» است «امر اعتباری» است.
«مشتقمنه»شان چه؟ «مشتقمنه»شان هم «امر اعتباری» است. «مشتقمنه» اعداد قبلاً گفتیم «وحدت» است. یعنی «مشتقمنه» پنج، پنج تا «وحدت» است؛ «مشتقمنه» ده، ده تا «وحدت» است. «مشتقمنه» که «وحدت» است قبلاً گفتیم امری است اعتباری. پس هم در اعداد هم «مشتق» اعتباری است هم «مشتقمنه»؛ یا به تعبیر دیگر هم آن «محمول» اعتباری است، هم عدد در حالی که به عنوان محمولی ملاحظه میشود اعتباری است، هم عدد در حالی که خودش ملاحظه میشود اعتباری است؛ یا به تعبیر دیگر هم بسیط اعتباری است هم مرکب.
«والأعداد أي وكالأعداد»، به خصوصها. این تفسیر کرد «وكالأعداد» تا بفهماند که عطف بر «مضاف» است: «كالمضاف والأعداد أي وكالأعداد»، به خصوصها، «كما سبق». آنچه که گذشت این بود که بسیطی که «أخذت الأعداد منه» — یعنی «مشتقمنه» اعداد است —«وهو» آن بسیطی که «مشتقمنه» اعداد است عبارت از «وحدت» است، قبلاً گذشت که این بسیط اعتباری است عقلی. پس «مشتقمنه» عقلی است، خود «مشتق» هم که اعداد به خصوصها باشند عقلیاند.
مثال سوم: مقولاتی که اضافه در آنها دخالت دارد
مثال سوم: «وكل ما يدخل فيه الإضافة أيضاً». که این هم امری است اعتباری، هم خودش هم «مشتقمنه»اش. مقولاتی که در آنها «اضافه» دخیلاند عبارتاند از «أين» و «متى» و «ملك» و «وضع». اینها در آنها «اضافه» دخیل است. اینها را به هر جور که ملاحظه کنید اعتباریاند: چه خودشان را ملاحظه کنید اعتباریاند، چه خودشان را به نعت محمولیت ملاحظه کنید باز هم اعتباریاند.
مثلاً فرض کنید که شخصی در خارج ایستاده؛ این دارای «أين»ی است. ما اعتبار محمولی هم به آن نمیدهیم، خود «أين»اش را ملاحظه میکنیم؛ نسبت او به مکان را ملاحظه میکنیم، امری است اعتباری. چون به نظر ایشان «اضافه» امری است اعتباری و در «أين» هم «اضافه» دخالت کرده، پس «أين» به خاطر آن «امر اعتباری» میشود اعتباری. همین «أين» خارجی، همین «أين»ی که ما «مشاء» معتقدیم که در خارج هست، متعالیه معتقد است در خارج هست، ایشان میگوید همین «أين» در خارج نیست؛ چون در این «أين» «اضافه» دخیل است و «اضافه» در خارج نیست، پس این «أين» هم در خارج نیست. این «أين» است در حالتی که به خودش ملاحظه کنید، توجه کنید.
یک وقت «أين» را «محمول» قرار میدهید؛ میگویید مثلاً: نسبة المتمكن إلى المكان أينٌ، یا «أين» مخصوص را «محمول» قرار میدهید؛ مثلاً میگویید مكان زيدٍ یا مثلاً نسبة زيدٍ إلى المكان كذا. بالاخره یا «أين» مخصوصی را — یعنی یکی از مصادیق «أين» را — «محمول» قرار میدهید، یا خود عنوان «أين» را «محمول» قرار میدهید. علیایحال این «محمول» میشود اعتباری. آن مصداق خارجی هم که همراه ما هست و مثلاً ما هم نسبت به مکان داریم آن هم «امر اعتباری» است. پس هم «مشتق» که آن «محمول» است «امر اعتباری» است، هم «مشتقمنه»ای که «حکمت متعالیه» و «مشاء» میگویند در خارج هست «امر اعتباری» است. این هم مثال سوم.
«وكل أي وككل». همه این تفسیرها را چاپ شما برداشته، در چاپ قدیم هست. البته احتیاج به این تفاسیر هم نیست ولی خب وقتی در نسخه باشد ما میآوریم. حالا شاید نسخهای که این آقایان از روی آن نسخه تصحیح کردند اینها را نداشته؛ بیان کردم این تمام اینها را انداخته بود: آن «وبعضها» داشت، «أي بعض المقولات» نیاورده بود؛ «والأعداد، أي وكالأعداد» نیاورده؛ «وكل، أي وككل، وككل» باز هم نیاورده. لزومی ندارد از نظر معنا ولی خب در نسخه اگر باشد میآوریم.
«وكل ما يدخل فيه الإضافة أيضاً»، یعنی و مثل «مضاف»، مثل اعداد، و مثل هر «مقوله»ای که در او «اضافه» داخل میشود «أيضاً» — همانطور که خود «اضافه» امری است اعتباری، این «ما يدخل فيه الإضافة» هم امری است اعتباری: هم خود این «ما يدخل» امری است اعتباری، هم اگر او را عنوان محمولی بدهید امری است اعتباری. پس «مشتق» و «مشتقمنه» هر دو اعتباریاند.
«من المقولات». «من المقولات» بیان است برای «ما»ی «ما يدخل»؛ یعنی كل مقولة يدخل فيه الإضافة أيضاً از همین قبیل است. در بعضی نسخ داریم «أي من المقولات»؛ آن نسخه قدیم دارد «أي من المقولات» که خیلی خوب نیست، چون «من» کار «أي» را میکند؛ «من»، «من بیانیه» است، کار «أي» را میکند، خیلی لازم نیست أي باشد.
«وهي الأين» — آن مقولاتی که در آنها «اضافه» دخیلاند — «أين» و «متى» و «ملك» و «وضع». «فإنها أيضاً صفات عقلية». اینها هم «صفات عقلی»اند؛ اینها چه محمول بشوند، چه به خودشان توجه بشود — این را باید در تقدیر بگیریم —«فإنها» یعنی اینها چه حالت محمولی داشته باشند چه خودشان ملحوظ بشوند «صفات عقلی»اند، یعنی «مشتق» و «مشتقمنه»شان «صفات عقلی»اند؛ زیرا «اضافه» شامل اینها میشود «وهي» — یعنی «اضافه» —«كذلك»، عقلی است. این دو تا مقدمه است: «اضافه» شامل اینها میشود یک مقدمه، «وهي كذلك» خود «اضافه» هم عقلی است، نتیجه این است که پس اینهایی هم که «اضافه» در آنها دخالت دارد عقلیاند یعنی اعتباریاند؛ یعنی امر خارجی نیستند، امر عقلیاند و در تعقل درست شدهاند در حالتی که خارجیت ندارند.
«لأن الإضافة تعمها» — این مقولات را شامل میشود — «وهي كذلك» یعنی «صفت عقلی» است؛ پس اینها هم «صفت عقلی» هستند، هم خودشان هم «مشتقمنه»شان.
مقولاتی که در نفس خود صفت عینیاند و اعتباری بودن دخول آنها تحت مقولات
«و منها أي ومن المقولات». بعضی از «مقولات» آنطور هستند که اگر عنوان محمولی به آنها بدهید اعتباریاند و اگر عنوان محمولی را از آنها بگیرید خودشان را ملاحظه کنید میبینید امر واقعیاند؛ به تعبیر دیگر «مشتق» امری است اعتباری، «مشتقمنه» امری است واقعی، مثل اسود و سواد. مثلاً اسود چون حالت محمولی دارد امری است اعتباری، اما سواد حالت محمولی ندارد؛ خود آن «مقوله» را ملاحظه کردید. سواد از «مقوله» «كيف» است، از مصادیق «كيف» است. شما وقتی این سواد را ملاحظه کنید میبینید امری است واقعی، خودش را اگر توجه کنید. اما اگر عنوان محمولی به آن بدهید که بشود اسود میشود «امر اعتباری». رائحه هم همینطور: آن رائحه خارجی که خودش ملاحظه میشود، آن میشود یک امر واقعی؛ ولی اگر شما مثلاً از او «مشتق»ی را اخذ کردید و آن «مشتق» را «محمول» قرار دادید، آن «محمول»تان میشود «امر اعتباری». پس این قسم دوم از «مقولات» است که اگر به آنها عنوان محمولی بدهید میشوند اعتباری، و اگر عنوان محمولی را از آنها بگیرید خودشان را ملاحظه کنید میشوند امر واقعی.
«و منها أي ومن المقولات» — این عطف بر و بعضها است: «و بعضها المشتق منه»شان «أيضاً صفة عقلية»، و «منها» یعنی و بعضها، «من» من تبعیضیه است — «و منها ما يكون في نفسه صفة عينية». «ما يكون في نفسه صفة عينية»، به لحاظ خودش صفت خارجی است؛ اگرچه به لحاظ «محمول» بودن صفتی است اعتباری، ولی به لحاظ خودش صفتی است خارجی.
«و منها أي ومن المقولات» یعنی بعض المقولات مقولهای است که «يكون في نفسه صفة عينية. أما دخوله تحت تلك المقولات لاعتبار عقلي». میتواند داخل در این «مقولات» بشود به «اعتبار عقلی»؛ یعنی اینکه عنوان «كيف» بر آن صدق میکند، مثلاً سواد. سواد «لون» است؛ به عنوان لونیت ملاحظه بشود میشود «امر اعتباری»، به عنوان کیفیت ملاحظه بشود میشود «امر اعتباری»، به عنوان خودش که سواد است ملاحظه بشود میشود امر واقعی. اگر جوری ملاحظهاش کردیم که رفت تحت این «مقولات»، شد «كيف»، شد «لون»، میشود «امر اعتباری»؛ اما اگر جوری ملاحظهاش کردیم که خودش مورد توجه قرار گرفت — یعنی سواد مورد توجه قرار گرفت — میشود امر واقعی. «وأما دخوله» تحت این «مقولات» «لاعتبار عقلي» است که اگر رفت تحت این «مقولات» «اعتبار عقلی» میشود، ولی اگر تحت این «مقولات» نرفت خودش ملاحظه شد میشود امر واقعی؛ مثل رائحه مثلاً و سواد.
«فإن كونهما كيفية أمر عقلي». اگر تحت کیفیت مندرجش کردیم و کیفیت را بر او اطلاق کردیم، به این لحاظ کیفیت بودن میشود «امر اعتباری»، امر عقلی؛ اما به لحاظ سواد بودن امری است واقعی. معناه أنه هيئة ثابتة كذا وكذا. اگر این رائحه و سواد تحت کیفیت داخل شد معنایش این میشود؛ معناه یعنی معنای این امر عقلی، یا بفرمایید معنای هر یک از رائحه و سواد در وقتی که تحت این امر عقلی و تحت عنوان کیفیت داخل شدند، معنایش این شد. بله؟
پرسش: [نامفهوم].
پاسخ: بیان کردم مصداق «مقوله»اند. مصداق «مقوله»اند، اگر تحت «مقوله» رفتند عنوان...
پرسش: این نفسه [نامفهوم].
پاسخ: بله. یعنی اگر خودش ملاحظه بشود صفت خارجی است. یعنی اگر خودش ملاحظه بشود صفت خارجی است؛ اگر عنوان «مقوله» به آن داده بشود که «محمول» بشود، بشود اسود، میشود «امر اعتباری»؛ یا بشود «كيف» میشود «امر اعتباری»، یا بشود «لون» میشود «امر اعتباری». هم...
پرسش: سواد مسمای [؟] «مقوله» است؟
پاسخ: بله؟
پرسش: سواد مسمای این «مقوله»، «مقوله» است؟
پاسخ: ببینید، نه، سواد خودش مصداق «مقوله» است. خودش «مقوله» نیست، مصداق «مقوله» است. خود سواد را اگر ملاحظه کنید میشود امر واقعی. این سواد را حالت محمولی به آن بدهید که بشود اسود میشود «امر اعتباری». این سواد را عنوان «كيف» بدهید — نه اسودش کنید — عنوان «كيف» بدهید، عنوان «لون» بدهید، این عنوان هم میشود اعتباری و سوادی هم که این عنوان را گرفته میشود اعتباری، با داشتن این عنوان میشود اعتباری ها، نه خودش؛ خودش امر واقعی است. سواد با داشتن عنوان «لون» که در واقع میشود «لون»، میشود «امر اعتباری». سواد با داشتن عنوان «كيف» که در واقع میشود «كيف»، این میشود «امر اعتباری».
پس توجه کنید، دو جور ما سواد را اعتباری میکنیم: یک وقت سواد را «محمول» قرار میدهیم میشود اسود، میشود «امر اعتباری». یک وقت نه، سواد را همان سواد ملاحظه میکنیم، منتها به عنوان اینکه «لون» است، به عنوان اینکه «كيف» است، باز هم میشود «امر اعتباری». فقط در صورتی امر واقعی است که خودش ملاحظه بشود؛ نه اسود بشود و نه عنوان دیگری که مثلاً عنوان کیفیت یا لونیت پیدا کند، فقط خودش ملاحظه بشود. در این صورت دیگر «مقوله» نیست، مصداق «مقوله» است، «مقوله» دیگر نیست. اگر «مقوله» شد میشود «امر اعتباری».
پرسش: [نامفهوم] یعنی عقلی [؟]
پاسخ: «مقولات» را بهطور کلی عقلی میداند. «مقولات» را دیروز هم بیان کردم عقلی میداند چون همه «محمولات کلی»اند. چون «محمولات کلی»اند عقلیاند و اعتباری؛ اما «مشتقمنه»هاشان فرق میکند: «مشتقمنه»هاشان گاهی اعتباریاند، گاهی خارجیاند. «مقولات» مطلقاً «امر اعتباری»اند.
پرسش: [نامفهوم] حقیقت [نامفهوم] یعنی غیر از این چهار تا، هیچچیز در خارج نداریم؟
پاسخ: حقیقت جوهر، حقیقت...
پرسش: حقیقت [نامفهوم].
پاسخ: بله.
پرسش: برای جوهر هم [نامفهوم].
پاسخ: بله، ایشان چهار تا «مقوله» بیشتر قائل نیست. بقیه را اعتباری میکند. مبنایش هم این است دیگر، حالا ایرادی بر آن وارد است باید ببینیم که ایراد وارد است یا نه، ولی مبنایش همین است؛ ایشان همه را اعتباری میکند. شما اعتراض دارید میگویید همه را اعتباری کرد؟ یا دارید خبر میدهید؟ اگر خبر میدهید درست است، بالاخره ایشان همه را دارد اعتباری میکند. اما اگر اعتراض دارید خب باید ببینیم چه میفرمایید.
پرسش: [نامفهوم] ذاتی بودن، تعریف به ذاتیات [نامفهوم].
پاسخ: بله.
پرسش: [نامفهوم] تعریف به ذاتیاتش [نامفهوم].
پاسخ: «امر اعتباری» ذاتیاتش هم اعتباریاند. چرا، میتوانید تعریف کنید وضع را — اگر داشته باشد — به ذاتیاتش. منتها «امر اعتباری» ذاتیاتش هم اعتباریاند. امر خارجی ذاتیاتشان هم خارجیاند. اینکه ما به ذاتی چیزی را تعریف میکنیم دلیل نمیشود که آن چیز واقعی است؛ چون ممکن است این ذاتیات اعتباری باشند، آن شیء هم که معرف ماست اعتباری باشد. ذاتیات خارجی باشند، معرف هم خارجی است. صرف تعریف کردن یک شیء به ذاتیاتش دلیل بر واقعیت داشتنش نیست؛ ممکن است اعتباری باشد و در عین حال به ذاتیاتش هم تعریف بشود. حالا من نمیدانم اشکال شما را فهمیدم یا نه.
خب. «معناه أنه هيئة» — «هيئةً» درست نیست —«معناه أنه هيئة ثابتة كذا وكذا». یعنی معنای «كيف»؛ یا معنای هر یک از سواد و رائحه در حالتی که تحت عنوان «كيف» داخل باشند معنایش این است — یعنی دارد «كيف» را معنا میکند. «كيف» را در کتابهای دیگر هم خواندید که هيئة ثابتة كذا یعنی غير قابل للقسمة ذاتاً، و كذا یعنی غير قابل للنسبة ذاتاً که دو تا قید در تعریف آوردند. گفتند «كيف» هیئتی است که نه قبول قسمت میکند به ذات و نه قبول نسبت میکند به ذات؛ ولو ممکن است بالعرض قابل قسمت باشد، وقتی شما کیفی را بر جسمی وارد میکنید اگر آن جسم تقسیم شد به تبع کیفش هم تقسیم میشود، یا اگر آن جسم را به چیزی نسبت دادید به تبع کیفش هم نسبت داده میشود، ولی به ذات «كيف» قابل تقسیم نیست، به ذات «كيف» قابل نسبت نیست. این «كذا وكذا» اشاره به آن قیدهایی دارد که در جای خودش گفتند.
پس «فإن كونهما كيفية أمر عقلي وإن كانا في أنفسهما صفتين محققتين في الأعيان». اینکه رائحه و سواد کیفیت باشند امر عقلی است، ولو «في أنفسهم»ا یعنی با قطع نظر از عنوان کیفیت، دو صفت محقق فی الأعیاناند، یعنی رائحه و سواد هر دو دو صفت محقق فی الأعیان میداندش یا امر ذاتی میداند. بحث خیلی مفصلی دارد که انشاءالله میرسیم.
یعنی البته بحث را روی «کم» ایشان نمیبرد، بحث روی جسم و هیولا و مقدار میرود و امتداد؛ از آنجا بحث «کم متصل» هم روشن میشود، در حکومت بعدی «کم متصل» حکمش روشن میشود، نه اینکه مستقیماً مورد بحث قرار میگیرد. یک چیز دیگر مورد بحث است منتها این «کم متصل» وضعش روشن میشود.
استدلال بر اعتباری بودن عنوان کیفیت و دخول تحت مقولات
خب، ایشان ثابت کرد که — یعنی ادعا کرد که — رائحه و سواد به عنوان اینکه «كيف»اند «امر اعتباری»اند. حالا میخواهد بر این مطلب استدلال هم بکند. ادعا کرد که سواد و رائحه به عنوان کیفی «امر اعتباری»اند، حالا میخواهد استدلال هم بکند.
میگوید قبول داریم که رائحه و سواد امر خارجیاند. عنوان کیفیت را میگوییم «امر اعتباری»اند. اگر — با «قیاس استثنایی» — اگر «امر اعتباری» نباشند و خارجی باشند، یلزم که موجود دیگری باشند غیر از سواد و بیاض. و این موجود دیگر دومرتبه یک عنوان دیگری خواهد داشت. عنوان دیگری خواهد داشت؛ بالاخره هر موجودی تحت یک عنوانی داخل میشود. یک عنوان دیگری خواهد داشت؛ اگر آن عنوان «امر اعتباری» باشد که خب قضیه قطع شده و به مراد خودمان، مطلوب خودمان رسیدیم. اگر آن عنوان دوم را هم بگویید امر خارجی است، او باید یک وجود دیگری داشته باشد؛ دوباره آن موجود دیگر عنوان دیگر خواهد داشت، و هكذا فيتسلسل.
اگر کیفیت را شما موجود خارجی بدانید علاوه بر سواد، یلزم که همانطور که سواد موجودی است، کیفیت موجود آخری باشد. و اگر کیفیت موجود آخر شد عنوان آخر خواهد داشت، نقل کلام در آن عنوانش میکنیم؛ اگر آن عنوان اعتباری نباشد او هم موجود آخر خواهد بود و عنوان آخری خواهد داشت و هكذا «تسلسل» لازم میآید؛ و «تسلسل» هم «تسلسل محال» است. از «تسلسلات لایقفی» نیست که محال نباشد؛ «تسلسلات ترتبی» است که محال است. چون وقتی یک معنون وجود گرفت، تمام عناوینش ولو بینهایت باشند باید موجود بشوند. یک معنون موجود میشود؛ خب عنوانش عنوانی است که متکی به این معنون است، پس «ترتب» دارد بر این معنون. عنوان بعدی هم «ترتب» دارد بر این عنوان قبلی، و هكذا عناوین بر هم مترتباند؛ پس «تسلسل» «تسلسل ترتبی» است. اگر یک معنون حاصل شد، تمام آن مترتبات و آن عناوین باید همه حاصل بشوند و اجتماع بینهایت در وجود لازم میآید، که گفتیم تسلسلی است محال؛ یعنی درست از سنخ «تسلسل محال» است، «تسلسل جایز» هم نیست، «تسلسل لایقفی» نیست، «تسلسل ترتبی» است.
پس چون «تسلسل ترتبی» باطل است، باید گفت وجود واقعی داشتن این عنوان «كيف» باطل است. سواد وجود واقعی دارد، عنوانش دیگر وجود واقعی ندارد؛ چون اگر عنوانش وجود واقعی داشته باشد منجر به «تسلسل محال» میشود. و «تسلسل محال» جایز نیست، پس اینکه این عنوان هم وجود واقعی داشته باشد جایز نیست، وجودش وجود اعتباری است.
«ولو كان كون الشيء عرضاً أو كيفية ونحوهما». اگر اینکه مثلاً شیئی مثل سواد یا مثل رائحه که امر واقعی است، عنوان عرضیتش یا عنوان کیفیتش یا نحو این دو عنوان مثل عنوان اضافه بودنش یا اگر این شیء، عرض بودنش، کیفیت بودنش، اضافه بودنش — این عناوینش — موجود دیگر باشد، «لعاد الكلام إلى ذلك الموجود». دوباره کلام به این موجود برمیگردد «أنه موجود آخر» و دارای عنوان آخر، و هكذا ادامه پیدا میکند «متسلسلاً على ما سبق».
«عاد الكلام متسلسلاً على ما سبق».
«ما سبق»، «على ما سبق من الوجه الممتنع». قبل از اینکه وارد حکومات بشویم بحث «تسلسل» را مطرح کردیم، یادتان هست که استدلالهایی هم متعدد داشتیم بر بطلان «تسلسل» و گفتیم «تسلسل ترتبی» اگر باشد محال است. ایشان میگوید تسلسلی هم که حاصل شده به همان نحوی است که در گذشته ما ابطالش کردیم؛ نه «تسلسل جایز» بلکه «تسلسل محال». «على ما سبق من الوجه الممتنع». چرا همان وجه ممتنع اینجا جاری است؟ «لكونه» — چون این تسلسلی که در ما نحن فيه حاصل میشود سلسلهای است مترتب إلى غير النهاية که همه افراد سلسله با هم موجودند، و در این حالت گفتیم «تسلسل محال» اتفاق میافتد — «وقد بانت استحالته».
پرسش: بنده خدمتتان، این عنوان که ایشان میگویند از «مشتقمنه» حقیقی ما اخذ میکنیم یعنی انتزاع؟ همان کیفی که ما از این سواد خارجی انتزاع میکنیم؟
پاسخ: بله دیگر، اگر اعتباری است انتزاعی است.
پرسش: پس این «كيف» برای این سواد خارجی «عرض تحلیلی» است؟
پاسخ: بله.
پرسش: یعنی پس از «معقولات ثانیه» است، دیگر از «معقولات اولی» نیست؟
پاسخ: نه دیگر، ایشان قائل نیست به وجود خارجیاش.
پرسش: پس از «معقولات اولی» نیست، از «معقولات ثانیه» است.
پاسخ: بله، بله.
پرسش: تمامی مفهوم، تمام «مقولات عشر» از «معقولات ثانیه» میشود؟
پاسخ: ایشان نظرش این است در هر صورت، بله.
پرسش: عنوان را که هیچکس قبول ندارد که این ماهیتش در وجود [نامفهوم] عنوان، عنوان سواد [نامفهوم].
پاسخ: عنوان را چرا، عنوان را، ولی ایشان بالاتر از عنوان را میگوید «امر اعتباری» است. نه تنها عنوان بما أنه عنوان را — آنچه که اجازه میدهد شیء را «محمول» بکنید، که البته همان تعبیر عنوان هم تعبیر درستی است؛ چون وقتی که «محمول» میشود کلی میشود، یا به تعبیر دیگر عنوان میشود. تعبیر به عنوان کردن تعبیر دقیقی بود، بد نیست، تعبیر خوبی است. عنوان یعنی یا عنوان بگویید، یا «محمول» بگویید، یا کلی بگویید؛ اینها همه خود ایشان هم این تعبیرات را بعضیهایش را دارد.
پرسش: ببخشید، انسان و رائحه از نظر ایشان اعتباری است؟
پاسخ: بله؟ اگر «زیدٌ إنسانٌ» بگویید این انسانی که «محمول» واقع شده اعتباری است؛ ولی آن انسانی که در خارج است اعتباری نیست.
پرسش: و اگر اینطور باشد از نظر ایشان حتی «معقولات اولی» هم «امر اعتباری» است؟
پاسخ: اصلاً ایشان کل «محمولات» را اعتباری میداند. در حکومت قبل این مسئله گذشت. کل «محمولات» را اعتباری میداند؛ حتی مثل انسان را — انسان که دیگر امر واقعی است، ولی وقتی «محمول» واقع شد اعتباری میشود.
پرسش: مثلاً «زیدٌ كاتبٌ»؟ «زیدٌ ضاحكٌ»؟
پاسخ: «زیدٌ كاتبٌ»؛ حتی «كاتب» را هم اعتباری میداند، چون «كاتب» کلی میشود. ولو این كاتب خارجی واقعی است، ولی كاتبی که «محمول» شده اعتباری است. نظر ایشان این است که هر چه که «محمول» بشود عنوان است، و عنوان اعتباری است، پس «محمول» هم اعتباری است.
پرسش: آنوقت ایشان فرمودند که مفاهیم ذهنی این اعراض خارجی بسیطاند.
پاسخ: بله.
پرسش: درست؟ چرا ما نمیتوانیم تحلیل «مشاء» را بپذیریم، بگوییم چرا این مفهوم که در نزد عقل بسیط است نمیتواند با یک مفهوم دیگری [نامفهوم] از آن مشترکمنه [؟] و چیزی که مشترکفیه و چیزی که در آن ممتاز [نامفهوم] گرفته بشود یک مفهوم «جنس» و «فصل»؟
پاسخ: خب، یعنی شما در ذات این مفهومتان «مابهالاشتراك» و «مابهالامتياز» را مییابید یا بر اثر مقایسه مییابید؟ و اگر بر اثر مقایسه بیابید پس امری است خارجی، یعنی این «مابهالاشتراك» و «مابهالامتياز» امر خارجی است، شما با مقایسه دارید مییابید.
پرسش: اینکه عرض خارج از [نامفهوم] که ما تحلیل میکنیم.
پاسخ: اگر بالنظر إلى ذات این شیء شما آن اجزای ذاتی را پیدا کردید، میتوانید بگویید ذاتیاتاند. اگر بالنظر إلى ذات شیء اجزایی پیدا کردید — «مابهالاشتراك» و «مابهالامتياز» — میتوانید بفرمایید ذاتیاند. الان خودتان دارید میفرمایید که ما در مقایسه این شیء با اشیای دیگر میتوانیم «مابهالاشتراك» و «مابهالامتياز» پیدا کنیم؛ پس اگر در مقایسه پیدا میشود یعنی خارج از ذات است.
پرسش: از خودش پیدا میکنیم.
پاسخ: از خودش پیدا میکنید؟ ایشان...
پرسش: «مابهالاشتراك» در شیء هست.
پاسخ: اگر در این شیء باشد میشود ذاتی؛ ولی ایشان ادعا دارد که در خود شیء نیست، چون اگر در خود شیء بود باید میدیدید، باید وقتی خودش را ملاحظه میکردید مییافتیدش. شما خود... بسیط است پس ندارد دیگر، خودش...
پرسش: خودم هم میشناسم [نامفهوم] مفهوم را ما تحلیل عقلی میکنیم.
پاسخ: مفهومش یعنی در ذاتیات این مفهوم... در مفهوم این ذاتیات دخالت دارند؟
پرسش: بله.
پاسخ: خب، این نظر «مشاء» است. نظر ایشان این است که شما مفهوم را در اثر مقایسه نمیگیرید؛ همانطور که اول بحث امروز عرض کردم، شما وقتی این شیء خارجی را متوجه میشوید، این شیء را حس میکنید؛ بعد همین شیء را تعقل میکنید — البته وقتی تعقل کردید آن وجود عقلیاش را دیدید — شما بسیط مییابید، مرکب نمییابید. اگر بعد آمدید تحلیل کردید به نظره ثانیه — نه به نظره اولی — به نظره ثانیه آمدید تحلیل کردید، یک جنسی پیدا شد، یک فصلی پیدا شد، این در مقایسه پیدا شده و چیزی که از مقایسه پیدا بشود خارج از ذات است؛ اگر خارج از ذات است دیگر ذاتی نیست و نمیتواند اجزای «حد» قرار بگیرد. بله، میتواند اجزای «رسم» قرار بگیرد، که گفتیم «رسم» هم کاملاً مشخصکننده نیست. ایشان مبنای خودش را حفظ میکند؛ میگوید شما در مقایسه آن اجزا را پیدا کردید، چیزی که در مقایسه پیدا بشود جزو ذاتیات نیست. ذاتیات ایناند که شما به خود ذات ملاحظه کنید اجزا را ببینید، نه مقایسهاش کنید اجزا را ببینید؛ اگر مقایسهاش کردید معلوم میشود خارج از ذات است.
حکومت سوم: فصل خصومت بین مشاء و اقدمین درباره بساطت جسم و ابطال هیولا و صورت
خب، بحثمان در حکومت ثانیه هم تمام شد. وارد حکومت سوم میشویم. بیان کردم که ده تا حکومت ایشان دارد، ده تا اختلاف با «مشاء» دارد؛ اختلافهایش را در این حکومتها رسیدگی میکند که بسیار امور مهمی هستند، یعنی اصلاً اختلاف بین «مشاء» و اشراق در همین حکومتها معلوم میشود.
سومین حکومتی که ایشان دارد حکومت بین خودش و «مشاء» نیست؛ حکومت بین «مشاء» و کسانی است که ایشان طرفدار آن کسان است، چون این اقوال در گذشته هم مطرح بوده. بعضیها معتقد بودند که جسم عبارت از «مقدار متصل جوهری»؛ یعنی جسم بسیط است، عبارت است از «امتداد جوهری». «امتداد» میتواند عرضی باشد، میتواند جوهری باشد؛ که این انشاءالله بعداً بحث میشود: امتدادی که قائم به ذاتش است جوهری است، امتدادی که عارض میشود عرضی است؛ که این تفاوتش انشاءالله در مباحث آینده روشن میشود.
پس «اتصال» میتواند جوهری باشد، میتواند عرضی باشد؛ همچنین «امتداد»: اتصال، امتداد؛ که البته تعبیر دقیقترش «امتداد» است، چون «اتصال» را ایشان یک اشکالی دارد که بر اثر آن اشکال معلوم میشود که تعبیر به «اتصال» خیلی صاف نیست. یا «مقدار جوهری»؛ بفرمایید «مقدار جوهری»، «مقدار عرضی»؛ دو تا مقدار را ما داریم. «مقدار عرضی» — مثلاً فرض کنید یک شمعی را شما یا یک مومی را ملاحظه بکنید: این یک «مقدار جوهری» دارد. مثلاً فرض کنید حجم این شمع دو سانتیمتر مکعب است. شما هر چه این شمع را به اشکال مختلف درآورید، آن دو سانتیمتر مکعب نه کم میشود نه زیاد. آن امتداد و مقدار کم و زیاد نمیشود. بله، طول و عرض کم و زیاد میشوند؛ گاهی مثلاً میبینید این را کوچکش میکنید، از طرف طول کوچکش میکنید عرضش زیاد میشود؛ از طرف عرض کوچکش میکنید طولش زیاد میشود. این طول و عرض زیاد میشوند ولی حجم فرق نمیکند. آن مقداری که فرق نمیکند «مقدار جوهری» است، آنی که فرق میکند «مقدار عرضی» است که انشاءالله بعداً بحث میشود.
بعضیها گفتند جسم همان «مقدار جوهری» است، همان «اتصال جوهری» است که روی پای خودش ایستاده، اتکا به چیزی ندارد. پس جسم را بسیط میدانند و عبارت میدانند از «امتداد جوهری». «مشاء» معتقدند که اینچنین نیست؛ جسم مرکب است از «هیولا» و «امتداد» یا «اتصال»، که یک جزوش «هیولا»ست، یک جزوش «اتصال» است؛ که «اتصال» را همان «صورت جسمیه» میدانند، «هیولا» را هم «ماده» میدانند. دو تا که با هم ترکیب بشود جسم درست میشود. آنوقت بعد اگر «صورت نوعیه» هم بیاید جسم خاص درست میشود. اصل جسم اگر بخواهد درست بشود احتیاج به «صورت نوعیه» ندارد؛ «هیولا» و «صورت جسمیه» که همان «اتصال» است کافی است. پس جسم را مرکب میدانند از دو چیز: جسم خاص را مرکب میدانند از سه چیز: «هیولا»، «صورت جسمیه»، «صورت نوعیه»؛ اما جسم را — با قطع نظر از خاص بودنش — مرکب میدانند از دو چیز: یکی «هیولا»، یکی «صورت جسمیه». «صورت جسمیه» همان «اتصال» است، پس جسم مرکب میشود از «هیولا» و «اتصال».
الان توجه کردید: «مشاء» معتقدند به ترکب جسم من الهيولى والاتصال؛ گروهی در مقابل مدعیاند که جسم «اتصال جوهری» است بسیطاً، هیچ «هیولا» در آن موجود نیست، جسم را بسیط میداند. این نزاع بین گروهی و «مشاء» برقرار شده. مصنف طرفدار آن گروهی است که جسم را «امتداد جوهری» میدانند و بسیط قرار میدهند؛ لذا نزاع را بین «مشاء» و آن گروه میاندازد، در واقع نزاع بین خودش و «مشاء» میافتد چون خودش طرفدار آن گروه است. وقتی آن گروه با «مشاء» مخالفت کردند، خودش هم که طرفدار آن گروه است با «مشاء» مخالف میشود. پس این خصومت در ظاهر بین «مشاء» و آن گروه خاص است، در واقع بین خودش و «مشاء» است.
ایشان جسم را بسیط میداند، «مشاء» مرکب میدانند. و به تعبیر دیگر، ایشان به «هیولا» معتقد نیست، «مشاء» معتقدند. پس این حکومت را دو جور میشود مطرح کرد: یکی بگوییم حکومتی است برای اثبات بساطت جسم، یکی بگوییم حکومتی است برای انکار «هیولا»؛ هر دویش درست است، هر دو یک مطلب است. این حکومت اثبات میکند بساطت جسم را، و به تعبیر دیگر انکار میکند «هیولا» را. تمام این بحثی که ما در این حکومت داریم همین است که اثبات کنیم ما «هیولا» نداریم، یا بگوییم اصلاً جسم عبارت است از امتداد، اتصال بسیط.
حالا عنوان را توجه کنید:
«حكومة أخرى في إبطال الهيولى والصورة.» «هیولا» و «صورت» را میخواهیم باطل کنیم؛ البته «صورت» را قبول میکنیم به عنوان یک «اتصال جوهری»، اما «هیولا» و «صورت» با هم را قبول نمیکنیم، فقط آن «صورت» را قبول داریم که خودش تنها — البته دیگر تعبیر «صورت» هم غلط است، وقتی «هیولا» نباشد تعبیر «صورت» هم غلط است چون «صورت» در مقابل ماده است، اگر ما ماده را نداریم «صورت» هم نداریم، فقط یک «اتصال جوهری» داریم. پس «هیولا» و «صورت» باطل میشود؛ البته «صورت» اصلش باطل نمیشود، عنوانش باطل میشود، عنوان «صورت» دیگر به آن نمیدهیم.
پرسش: [نامفهوم] جسم را [نامفهوم] مقدار قابل [نامفهوم].
پاسخ: میرسد انشاءالله، بحث میشود که «مقدار» میتواند جوهر باشد. بله، «مقدار» تا حالا به ما میگفتند «مقدار عرضی»؛ ایشان یک مقداری را تصور میکند که جوهر است، آن را جسم قرار میدهد: «امتداد جوهری»، «اتصال جوهری»، «مقدار جوهری»؛ اینها انشاءالله بعداً بحثش میشود.
«في فصل خصومة بين المشائين الذاهبين وبين الأقدمين الصائرين».
ما میخواهیم ببریم خصومت بین این دو را، یعنی یک طرف را انتخاب کنیم نزاع خاتمه پیدا کند. بین «مشائین»ی که جسم را مرکب دانستند و «اقدمین»ی که جسم را بسیط دانستهاند نزاعی واقع شده، ما میخواهیم این نزاع را ببریم؛ یعنی یک طرف را بگیریم، طرف دیگر را محکوم بکنیم تا ثابت بشود که نزاع جا ندارد، «مشاء» باید طرفدار گروه «اقدمین» بشوند.
پرسش: [نامفهوم] امتداد جوهری [نامفهوم]؟
پاسخ: بله.
پرسش: نه «امتداد مطلق».
پاسخ: بله، امتدادی که وابسته به چیزی نباشد، نه «امتداد مطلق».
پرسش: یعنی در عبارت دو تا امتداد فرمودید؛ یکی «امتداد جوهری»...
پاسخ: بله. بله. «امتداد مطلق» نفرمایید؛ «امتداد مطلق» یعنی امتدادی که حد ندارد. امتدادی که میگوییم «امتداد جوهری» یعنی امتدادی که وابسته نیست، ولو خاص است، مطلق هم نیست؛ امتدادها همه امتدادهای خاصاند، مگر امتداد اصل جسم باشد که مطلق است؛ اما امتدادهای معمولی امتدادهای خاصاند، اما در عین خاص بودن وابسته نیستند، یعنی خودشان روی پای خودشان مستقل میایستند، برخلاف مقداری که عارض میشود که آن را بعداً بحث میکنیم. هنوز توضیح داده نشده که «امتداد جوهری» چیست، «امتداد عرضی» چیست؛ اگرچه در آن مثال مومی که زدم مطلب روشن شد: آنی که عوض نمیشود «امتداد جوهری» است، آنی که عوض میشود «امتداد عرضی» است. آن عرض است که جابهجا میشود، طول و عرض است که عوض و بدل میشود. این شمع را وقتی شما فشارش میدهید — مثلاً فرض کنید به صورت یک قوطی کبریت درآوردیدش — از طرف درازا فشارش میدهید، آن طرف درازا کم میشود پهنا زیاد میشود. آن طول و عرض هی عوض میشود ولی حجم عوض نمیشود؛ این کبریت همان مقدار که در آن جا میگرفت حالا هم همان مقدار در آن جا میشود.
پرسش: یعنی به حجم...
پاسخ: حجم آسیبی وارد نمیشود.
پرسش: حجم را [نامفهوم].
پاسخ: حجم را نمیگوید؛ خود همین جسم را میگوید. خود جسم «امتداد جوهری» دارد. حالا انشاءالله اینها روشن میشود، بعداً وقتی وارد توضیح شدیم بیشتر تبیین میکنم؛ که آن خود شیء خارجی، خود قوطی کبریت — این خود قوطی کبریت که یک چیزی است، البته دارای حجم هم هست — ولی خودش یک امتدادی هم دارد که این امتداد وابسته به چیزی نیست؛ یعنی لازم نیست که شما قوطی کبریت را به یک چیزی آویزان کنید تا این امتدادش باقی بماند، خودش امتداد دارد. و یک امتداد هم بر آن عارض است که طول و عرض و عمق باشد؛ این را میشود عوض و بدلش کرد. این «امتداد عرضی» است جابهجا میشود، ولی یک امتداد واقعی در او هست که عوض نمیشود. حالا من تعبیر به حجم که میکنم برای تبیین مطلب است، والّا حجم یک امر عرضی است؛ حجم را هم ایشان جوهری نمیداند، خود این جسم جوهری است.
پرسش: بقیه هم همین نظر را دارند، دیگر؟
پاسخ: بقیه همین نظر را دارند، منتها یک «هیولا» هم اضافه میکنند. بقیه همین نظر را دارند، یک «هیولا» هم اضافه...
پرسش: خود ایشان ندارند...
پاسخ: بقیه «امتداد» را قائلاند منتها امتدادی در «هیولا»؛ ایشان «امتداد مستقل»... ولی همه در جسم «امتداد» قائلاند. منتها بقیه میگویند امتدادی در ماده، ایشان میگوید «امتداد مستقل».
پرسش: ببخشید، صدرا در شواهدش [نامفهوم] ایشان به عنوان اشکال به شیخ اشراق میگفتند که شما قائلید به اینکه جسم همان «امتداد عرضی» است، اصلاً قائل به «امتداد جوهری» نبودهاند که.
پاسخ: حالا میآید بحثش!
پرسش: اصلاً «امتداد جوهری» ندارد؛ یک «امتداد» به عنوان «امتداد مطلق»؛ دو تا «امتداد» که قائل نیست، یک «امتداد»، همین چیزی که میبینیم یک «امتداد» است. چیزی عارضش به عنوان «امتداد عرضی» نیست؛ همان چیزی که داریم میبینیم یک «امتداد خاص» است.
پاسخ: خب جوهر است یا عرض؟
پرسش: خب معلوم نیست؛ ولی در هر حال آنجا میگفتند ایشان «امتداد عرضی» قائل است، به عنوان یک اشکال که اگر جسم جوهر است چگونه این را فقط یک «امتداد عرضی» میداند ایشان؟
پاسخ: امتدادی که واقعاً عرض است؛ نه امتدادی که شما عرضی میدانی. اگر شیخ اشراق امتداد را عرضی بداند دیگر قبول نمیکند؛ جسم را جوهر قرار نمیدهد، ایشان جسم را جوهر قرار میدهد و قائل به این است که امتداد دارد. خب اگر امتدادش «امتداد عرضی» باشد خودش... خودش حال...
پرسش: مگر عرض... یک امتداد...
پاسخ: چرا، بحثش الان میآید. حالا تعبیر «جوهری» را الان یادم نیست که ایشان دارد یا نه، ولی با جوهر...
پرسش: با امتداد و طول و عرض و عمق...
پاسخ: بله، و «جوهری»اش هم حالا یا مصنف یا شارح اضافه میکند یا در ذهن من هست؛ علیایحال یک جوری است که از آن «جوهری» هم معلوم میشود. «نفس المقدار» حالا بالاخره میرسد عبارتش؛ تعبیر به «جوهری» حالا شاید... چرا: «لأنه عرض في المقدار الجوهري الذي هو نفس الجسم». عبارت شارح است: «المقدار الجوهري الذي هو نفس الجسم». حالا من تعبیر را الان یادم نیست، میرسیم انشاءالله؛ تعبیر به «امتداد جوهری» هم احتمالاً پیدا بکنیم — «مقدار جوهری» که الان پیدا کردم! بله، «امتداد جوهری»! صفحه ۲۰۴، آخرین خط: «لأنه عرض في المقدار الجوهري»[3] . صفحه ۲۰۵، سه خط مانده به آخر نگاه کنید: «لا ينافي جوهرية الامتداد الجوهري»[4] . تعبیرات «جوهری» داریم.
پرسش: مراد [نامفهوم] امتداد [نامفهوم] طول و عرض و عمق [نامفهوم].
پاسخ: حالا برسد انشاءالله؛ آن «امتداد عرضی» است، بله، بیان کردم دو جور امتداد قائل است، «امتداد عرضی»اش میرسد.
پرسش: یعنی بدون «امتداد جوهری» ممکن است؟
پاسخ: بله؟
پرسش: «امتداد عرضی» بدون «امتداد جوهری» ممکن است؟
پاسخ: بدون «امتداد جوهری» ممکن نیست، بله.
«حكومة أخرى في فصل خصومة»[5] بین مشائینی که رفتند به اینکه جسم «مركب من الهيولى والصورة»، و بین اقدمینی که منتقل شدند به اینکه جسم «مقدار قابل» امتدادات ثلاثه — مقدار جوهری است که قابل امتدادات ثلاثه عرضی است —«لا غير». یعنی فقط همین امتداد است، فقط همین مقدار است، «لا غير». این «لا غير» تأکید برای مقدار است: «أن الجسم هو المقدار لا غير». فقط مقدار است، نه مقدار است به علاوه ماده، بلکه فقط مقدار است؛ دیگر ماده در آن نیست.
خب، ایشان وارد میشود در بحث. اول نظر «مشاء» را نقل میکند که «مشاء» معتقدند به دو نظریه: یکی اینکه جسم را مرکب میدانند «من الهيولى و الصوره» و یکی اینکه مقدار را عارضی می دانند بر هر دو مطلب هم ایشان اشکال می کنند. یک صفحه و خورده ای مبنای مشاء نقل می شود بدون اینکه اشکالی مطرح شود بعد از آن یک صفحه و خورده ای ایشان شروع می کنند به اشکال کردن که انشاء الله می ماند برای جلسه بعد.