85/02/04
بسم الله الرحمن الرحیم
تبیین مبنای شیخ اشراق درباره بساطت اعراض و نفی تعریف/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /تبیین مبنای شیخ اشراق درباره بساطت اعراض و نفی تعریف
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مرور اجمالی حکومت دوم و دفع شبهه مبنایی بودن اشکال بر مشاء
دومین حکومتی که بین اشراق و مشاء طرح شد، درباره تعریف اشیا بود. شیخ اشراق فرمودند مشاء با آن مبنای خودشان نمیتوانند اشیا را تعریف کنند. بیان کردیم که مبنای مشاء این است که اشیا — یعنی «ماهیات» — در ذهن مرکباند از «جنس» و «فصل»؛ اگرچه در خارج بعضیهایشان بسیطاند مثل «اعراض» و بعضیها مرکباند مثل «جواهر»، ولی در ذهن همهشان مرکباند از «جنس» و «فصل»؛ و با شناخت «جنس» و «فصل» خودشان شناخته میشوند. این مبنای مشاء بود.
شیخ بر این اشکال کرد — شیخ اشراق — که «فصول»ی که شما برای «جواهر» تعیین میکنید، «فصول» مجهولاند؛ «اجناس» هم که همان «جوهریت» باشد، شناخته نمیشود، «امر سلبی» است و نمیتواند حقیقت «معرَّف» را معرفی کند؛ پس شما هیچیک از دو بخش «ماهیات» را نمیشناسید؛ چگونه از طریق این دو بخش مجهول به آن ماهیت مجهولتان میرسید؟
در مورد «اعراض» هم فرمودند که بخشی از این «اعراض» که واقعیت ندارد، «امر اعتباری» است؛ بخش دیگرش «امر عرضی» است و حقیقت شیء را معرفی نمیکند؛ علیایحال نمیتوانیم باز به تعریفی که مشاء گفتهاند «اعراض» را بشناسیم. «وجود» را هم فرمودند که «امر اعتباری» است، قابل شناخت نیست. به این ترتیب همهچیز پیش مشاء باید مجهول بماند، در حالی که مدعی تعریفش هستند.
بیان کردیم که اشکالشان — البته در جلسه گذشته بعضیها فکر میکردند که اشکالی که شیخ اشراق بر مشاء کرده، اشکال مبنایی است — بیان کردم، حالا هم تکرار میکنم که اشکال، اشکال مبنایی نیست؛ ایشان مبانی مشاء را دارد خراب میکند و ویران میکند، نه اینکه با مبنای خودش بر علیه مشاء حرف بزند. مشاء مثلاً «فصول» را «معرِّف» میگرفتند، ایشان بیان میکند که «فصول» مجهولاتاند، نمیتوانند «معرِّف» باشند؛ مثلاً «لونیت» را «معرِّف» میگرفتند، ایشان بیان میکند که «لونیت» «امر اعتباری» است نمیتواند «معرِّف» باشد؛ «جوهریت» «امر سلبی» است نمیتواند «معرِّف» بشود؛ همچنین بقیه. میبینید که مبانی را یکییکی ویران میکند، نه اینکه با مبنای خودش بخواهد بر علیه آنها حرف بزند. بله، مبنای خودش یک مبنای دیگری است که بعداً ارائه میشود. پس اشکال ایشان اشکال مبنایی نیست. اینها مطالبی بود که قبلاً گفتیم. پس دیدیم که مشاء نمیتوانند اشیا را تعریف کنند و تعریفاتی که دارند تمام تعریفات باطل است.
تبیین مبنای شیخ اشراق درباره بساطت اعراض و نفی تعریف
اما مبنای خود ایشان: مبنای خود ایشان در شناخت اشیا — مبنای خود ایشان در شناخت اشیا — این است که تمام «اعراض» بسیطاند، حتی در ذهن؛ و لذا احتیاج به تعریف ندارند، یعنی نمیشود تعریفشان کرد. نظر ایشان این است که مثلاً سواد — مثلاً سواد — امر بسیط است و همین امر بسیط را با مشاهده میشود شناخت. اگر کسی مشاهده کرده باشد این امر بسیط را او را میشناسد، و اگر مشاهده نکرده باشد با تعریف نمیشود به او شناساند.
نظر ایشان در گذشته بیان شده بود که سواد مرکب نیست از «لونیت» و امر آخری که عبارت از «قبض بصر» باشد؛ بلکه سواد عبارت است از همان سوادیت، از همان لون مخصوص که با مشاهده معلوم میشود. الان هم همین را طبق مبنای خودشان بیان میکنند که سواد یک امر بسیط است و ما این امر بسیط را با مشاهده در خارج مییابیم و در ذهنمان چیزی اضافه بر خارج نداریم؛ یعنی اینچنین نیست که در خارج بسیط باشد، در ذهن ما مرکب باشد، بلکه هم در خارج بسیط است، هم در ذهن ما مرکب [بسیط] است! پس وقتی ما مشاهدهاش کردیم، در خارج او را یافتیم و در ذهنمان هم تصورش کردیم، دیگر احتیاج به تعریف نداریم؛ و اگر کسی بخواهد با تعریف به ما سواد را معرفی کند، آنچنانکه هست معرفی نکرده؛ چون که سواد اجزایی ندارد که به توسط آن اجزا معرفی بشود.
بله، میشود به طریق «رسم» و از ناحیه «لوازم» سواد را معرفی کرد؛ ولی این معرفی، شیء «كما هو» نیست؛ یعنی سواد آنچنانکه بوده معرفی نشده. مثلاً به شخص نابینا ما میتوانیم سواد را معرفی کنیم، منتها نه معرفی حقیقی، بلکه معرفی رسمی؛ به طوری که اگر اتفاقاً بینا شد و سواد را دید، بتواند تطبیق کند بگوید آنهایی که — آن چیزهایی که گفته میشد بر این سواد تطبیق میکند. اما سواد را کاملاً نمیتواند بشناسد، حقیقت سواد پیشش معلوم نمیشود؛ باید با مشاهده معلوم بکند.
خب، نظر شیخ اشراق هم روشن شد. نظر شیخ اشراق این بود که اشیا مرکب نیستند در ذهن؛ و چون مرکب نیستند، از طریق تعریف معرفی نمیشوند؛ بلکه بسیطاند. چون بسیطاند باید در خارج با مشاهده یافته بشوند؛ و بعد که در خارج مشاهده شدند، در ذهن هم همان مشهود تصور بشود؛ که دیگر ما مرکبی نداریم: همان بسیطی که در خارج بوده، همان بسیط هم در ذهن ما میآید و ما تصورش میکنیم.
بعد این مطلب را در بقیه «اعراض» هم سرایت میدهند، میفرمایند تعمیم میدهند، میفرمایند که بقیه «اعراض» هم همین حکم را دارند: همهشان بسیطاند، هم در ذهن و هم در خارج. البته مشاء بساطت «اعراض» در خارج را قبول دارد، بساطت در ذهن را قبول نکرده. ایشان معتقد است که «اعراض» در ذهن هم بسیطاند؛ و چون در ذهن بسیطاند، دیگر با تعریف معرفی نمیشوند، بلکه باید با مشاهده یا با حس ادراک بشوند؛ مثلاً طعم را نمیشود تعریف کرد، باید چشید؛ رایحه را نمیشود تعریف کرد، باید بویید، و امثال ذلک؛ و بعد از اینکه ما حس کردیم، درک هم حاصل میشود.
بعد از اینکه درباره «اعراض» بحث کردند و ثابت کردند که این «بسائط» قابل تعریف نیستند بلکه قابل حساند، میپردازند به «مرکبات». میفرمایند «مرکبات» را میشود تعریف کرد. اگر «جواهر مرکبه»ای داشتیم یا هر شیء مرکبی داشتیم، قابل تعریف هستند. نحوه تعریفشان این است که بسائطشان را معرفی کنیم؛ اگر بسائطشان را معرفی کردیم، خود مجتمع را هم معرفی کردهایم؛ و اگر نتوانستیم بسائط را تعریف کنیم، مجتمع تعریف نشده. مثلاً انسان را که بخواهیم تعریف کنیم، انسان مرکب است، بسیط نیست؛ اگر توانستیم بسائطش را — هر چه هست، حالا «جنس» و «فصل» چنانچه مشاء میگوید یا هر چه دیگر — اگر توانستیم تعریف کنیم، انسان تعریف میشود و الا نه. پس برای «مرکبات» میشود تعریف آورد، آن هم از طریق تعریف بسائطش؛ اما برای «بسائط» نمیشود تعریف آورد: بسائط را فقط باید شناخت، بسائط را فقط باید حس کرد. این کل نظر ایشان است در شناخت اشیا: که برای بسائطی که در ذهن ترکیبی ندارند — حالا «جنس» و «فصل» هم نگوییم، ترکیبی ندارند — ایشان تعریف قائل نیست؛ قائل است که باید حس بشوند و از طریق حس شناخته بشوند. ولی برای مرکبات تعریف قائل است، به این ترتیب که بسائطشان تعریف میشود: اگر نتوانستیم بسائط را تعریف کنیم، مرکب مجهول میماند؛ و اگر توانستیم بسائط را تعریف کنیم، مرکب و مجتمع هم تعریف شده. این خلاصه نظر ایشان.
پرسش: بسائط قابل تعریف نیستند؛ ایشان میگوید مرکبات را از طریق تعریف بسائط...؟
پاسخ: وسائط هم، بله — درسته، بسائط قابل تعریف نیستند؛ بسائط باید شناخته بشوند، حالا به هر ترتیب؛ تعریف گفتم تسامح بود، نه: بسائط را باید شناخت و از طریق بسائط شناخته شده، مرکب را هم شناخت. ولی بسائط را تعریف نمیکند؛ درسته، من تسامح کردم در تعبیر.
تطبیق عبارت کتاب درباره بساطت سواد و عدم امکان تعریف بسائط
«و الحق أن السواد شيء واحد»[1] — صفحه دویست و یک آخر این خط — «و الحق أن السواد شيء واحد بسيط و قد عُقِل». سواد در خارج و در ذهن بسیط است؛ همین بسیط هم معقول شده. یعنی دیگر مرکب نیست که ما اجزایش را تعقل کرده باشیم و از طریق اجزا خودش را تعقل کرده باشیم؛ بلکه همان بسیطی که در خارج هست مشاهده شده، حس شده، و بعد هم همان تعقل شده.
«و ليس له جزء آخر مجهول»؛ جزء دیگری که مجهول باشد ندارد. این دارد رد میکند قول مشاء را، که بیان کردیم مشاء معتقد است که سواد علاوه بر «لونیت» — که آن لونیت خاص است — «قبض بصر» را هم دارد. ایشان میگوید نه، آن «قبض بصر» را دیگر ندارد که ما از طریق «قبض بصر» او را معرفی کنیم؛ تازه خود «قبض بصر» هم امر مجهول است. «و ليس له جزء آخر مجهول»؛ بلکه هر چه هست همان سوادیت است، همان لونیت خاص است که لونیت خاص هم مشهود شده، بعد از مشهود شدن معقول شده.
«و لا يمكن تعريفه لمن لا يشاهده كما هو»[2] . نمیتوانیم تعریف کنیم این سواد را برای کسی که مشاهده نکرده سواد را «كما هو». «كما هو» میتواند متعلق باشد به «لا يشاهده»، میتواند متعلق باشد به «لا يمكن تعريفه»، و بهتر است که متعلق باشد به هر دو. یعنی تعریفش آنچنانکه بتواند کاملاً او را مشخص کند ممکن نیست؛ یا اگر مشاهده نکرده او را «كما هو» نمیتواند تعریفش کند. و بهتر این است که بگوییم اگر مشاهده نکرده باشد او را «كما هو» — یعنی آنچنانکه هست — نمیتواند تعریفش کند و او را معرفی کند به همان صورت که هست؛ به آن صورتی که هست نمیتواند معرفیاش کند؛ بله، با لوازم میتواند معرفیاش کند.
«إذ لا أجزاء بسيطة له يُعرَّف بها». اجزای بسیطهای برای این سواد نیست که «يُعرَّف بها»، که به وسیله این اجزا معرفی بشود. «حد» برایش ممکن نیست چون اجزا ندارد. بله، تعریف رسمی ممکن است، «و التعريف باللوازم غير مفيد»؛ ممکن است ولی مفید نیست، «كما عرفت»؛ یعنی حقیقت شیء را نمیفهماند.
«و من شاهده» مرتبط به آن حرف قبلی است: «لا يمكن تعريفه لمن لا يشاهده» کسی که مشاهده نکرده برایش تعریف ممکن نیست، از این جهت که تعریف نمیتواند او را آنچنانکه هست برساند؛ این برای کسی که مشاهده نکرده؛ «و من شاهده استغنى عن التعريف». کسی که سواد را مشاهده کرده باشد احتیاج به تعریف ندارد. فعلىایحال تعریف کارگر نیست، چه برای کسی که مشاهده نکرده، چه برای کسی که مشاهده کرده: آن کسی که مشاهده نکرده، تعریف گرهای از کارش باز نمیکند؛ آن کسی که مشاهده کرده، تعریف به دردش نمیخورد چون دیگر بالاخره شناخته.
«و من شاهده استغنى عن التعريف، لأن تصوره ضروري يُدرك بحس البصر»؛ یعنی تصور سواد ضروری و بدیهی است. ضمیر «يدرك» میتواند به خود سواد برگردد و میتواند به تصور برگردد. سیاق عبارت نشان میدهد که به تصور برمیگردد، معنا نشان میدهد که به سواد برمیگردد؛ هر دوش هم درست است، هیچ ایرادی ندارد. حالا اگر به سواد برگردد اینطور است: تصور سواد ضروری است، و این سواد با حس بصر درک میشود، یعنی مشاهده میشود؛ ابتداءً تعقل نمیشود، بلکه باید مشاهده بشود، بعد از طریق مشاهده تعقل بشود. در این صورت که ما ضمیر «يدرك» را به سواد برگردانیم، هیچ توجیهی لازم نداریم، مشکلی هم نداریم، فقط یکخرده سیاق عبارت با آن همراه نیست. اما اگر ضمیر را به تصور برگردانیم — تصور سواد ضروری است و این تصور به حس بصر درک میشود — اگر اینطور بگوییم، باید در ضمیر قائل به «استخدام» بشویم. «استخدام» یکی از محسناتی است که در علم بدیع گفته شده، که ضمیر را به مرجعش برمیگردانیم منتها از مرجع معنایی را اراده میکنیم، از ضمیری که به مرجع برمیگردد معنای دیگری را اراده میکنیم؛ این میشود «استخدام»: که مرجع دارای دو معنا باشد، وقتی خود مرجع را ذکر کردیم یکی از معانی را اراده میکنیم، وقتی ضمیر را برگرداندیم آن معنای دیگر را اراده میکنیم؛ این میشود «استخدام». در اینجا هم اینچنین عمل شده: «تصور» خب معنای خودش را دارد، «تصوره» یعنی تصور سواد؛ ولی وقتی «يدرك» — ضمیر «يدرك» را — به تصور برمیگردانیم، خود سواد را اراده میکنیم؛ چون تصور سواد با خود سواد یکی میشود از باب اینکه مثلاً ماهیتها یکیاند. بیان کردم آن ضمیر اگر به خود سواد برگردد ما مشکلی نداریم، اما اگر به تصور برگردد باید قائل به «استخدام» بشویم. تصور سواد امری است بدیهی، و این سواد به حس بصر درک میشود؛ وقتی به حس بصر درک شد دیگر احتیاج به تعریف ندارد.
پرسش: [نامفهوم]...
پاسخ: بله؟
پرسش: «يدرك بحس البصر» را جمله حالیه بگیریم؟
پاسخ: بله، جمله را حالیه بگیرید یا عطف بگیرید به حذف عاطف، عیبی ندارد. عرض میکنم اگر ضمیر به تصور برگردد عبارت روانتر میشود، ولی از نظر معنا یکخرده گیر میکنیم. اگر ضمیر به سواد برگردد، معنا صاف است؛ عبارت را حالا یک «جمله حالیه» میگیرید یا عطف میگیرید به حذف عاطف، دیگر اختیارش با شماست؛ حالیه بگیرید خوب است.
«و صورته في العقل كصورته في الحس».
این هم باز دفع نظر مشاء است. مشاء معتقد بودند که صورتی که از سواد در عقل میآید مرکب است، و صورتی که در حس و در خارج است بسیط است؛ یعنی سواد را که عرض است بسیط خارجی و مرکب عقلی قرار میدادند: میگفتند در خارج بسیط است، در عقل مرکب است از «جنس» و «فصل». ایشان این حرف را قبول ندارد؛ میگوید صورتی که در عقل میآید مثل همان صورتی است که در خارج است: صورت خارجی بسیط است، صورت عقلی هم بسیط است. «و صورته في العقل كصورته في الحس» —«في الحس» یعنی «فی الخارج» — همانطور که در حس و در خارج صورت بسیط است، در عقل هم بسیط است. «أي هو بسيط ذهني أيضاً» — یعنی «كما أنه بسيط عيني«؛ همانطور که بسیط حسی و بسیط عینی است، بسیط ذهنی هم هست —«كما أنه بسيط خارجي. كما أنه بسيط خارجي» توضیح لفظ «أيضاً» است.
«و ليس مركباً ذهنياً ليمكن تعريفه بالأجزاء الذهنية». این تأکید حرف است: بسیط است یعنی مرکب ذهنی نیست، در عقل بسیط است یعنی مرکب ذهنی نیست تا او را با اجزای ذهنیاش تعریف کنیم. مطالب آسان است، توضیح بیشتر از این لازم ندارد.
پرسش و پاسخ درباره استغنا و عدم امکان تعریف برای مشاهد
پاسخ: بله؟
پرسش: در «من شاهده استغنى عن التعريف»، خب خودش که مستغنی است، اگر بخواهد معرفی بکند به کسی که مشاهده نکرده؟
پاسخ: به شخص دیگر نمیتواند تعریف کند؛ آن حرف قبلی را، ببینید: کسی که مشاهده کرده باشد خودش بینیاز از تعریف است، ولو دیگران بینیاز نیستند. دیگران اگر مشاهده کرده باشند در «من شاهده» داخل میشوند؛ اگر مشاهده نکرده باشند در عبارت قبلی: «لا يمكن تعريفه لمن لا يشاهده». همه را ایشان گفته: یعنی اگر ما مشاهده کردیم دیگری مشاهده نکرد، ما که مشاهده کردیم «استغنى عن التعريف»، چون بینیاز از تعریف هستیم دیگر تعریف برایمان جا ندارد؛ آنی که مشاهده نکرده «لا يمكن تعريفه»، برای او نمیشود تعریف کرد. همه را ایشان گفته.
پرسش: این که در اول میفرماید کسی که مشاهده کرده است دیگر بینیاز از تعریف است — عَرَّف یعنی تعرّف؛ طرف مقابل شما، مخاطبتان متعرِّف، تعرُّف دارد دیگر — این تعریف برای مخاطب است، نه اینکه کسی که شاهد است تعریف برایش ممکن نیست! میگوییم تعرّف برای این طرف ممکن نیست، تعرّف برای آن طرف ممکن نیست، چه [نامفهوم]؟
پاسخ: چه جور شما که مشاهده کردید چه جور تعریف میکنید؟ باید با اجزا تعریف کنید دیگر!
پرسش: ولی فقط کسی که مشاهده کرده امکان دارد برایش تعریف، منتهی مستغنی است؟
پاسخ: نه؛ امکان تعریف...
پرسش: ...در «و من شاهده استغنى»؟
پاسخ: بله.
پرسش: پس امکانش را که دارد!
پاسخ: استغنا از تعریف دیگران! «استغنى عن التعريف»، ولی در عین حال تعریف هم در اینجا ممکن نیست! استغنا از آن تعریفی که ممکن نیست!
پرسش: یعنی کسی که مشاهده بکند هم امکان ندارد؟
پاسخ: امکان تعریف ندارد، نخیر! نهتنها آن امکان تعرّف — مخاطب امکان تعرّف ندارد — متکلم هم، مشاهد هم امکان تعریف ندارد؛ چون تعریف با اجزاست؛ چیزی که اجزا ندارد امکان تعریفش نیست. این ما که مشاهده کردیم هم بینیاز از تعریف هستیم، هم امکان تعریف برایمان نیست: برای دیگران نمیتوانیم تعریف کنیم، خودمان هم احتیاج نداریم که کسی برایمان تعریف کند یا خودمان برای خودمان تعریف کنیم.
پرسش: بعد ببخشید استاد، در «لا يمكن تعريفه لمن لا يشاهده»، این «إذ لا أجزاء له بسيطة»، مشترک است بین کسی که مشاهده کرده یا نکرده؟
پاسخ: بله، مشترک است.
پرسش: پس این «إذ» علت برای چیست؟
پاسخ: «إذ» علت برای «لا يمكن» است؛ علت برای «لا يمكن تعريفه» است: چرا «لا يمكن تعريفه»؟ «إذ لا أجزاء بسيطة». اجزای بسیط که مشاهده کرده باشد که مشاهده نکرده باشد نمیتواند تعریف کند؛ منتها اگر مشاهده کرده باشد دیگر احتیاج به تعریف نیست: درست است که نمیشود تعریف کرد، ولی علاوه بر اینکه نمیشود تعریف کرد احتیاج هم نیست؛ بر فرض هم بشود احتیاج نیست.
تعمیم حکم بساطت به همه محسوسات و تطبیق عبارت کتاب
«فالسواد و البياض بل الألوان». اضراب کرده، یعنی لفظ «بل» آورده. این اضراب جهتی ندارد جز همین که الان بیان میکنم: ایشان چون بحث در سواد و بیاض بوده، سواد و بیاض را گفته؛ بعد ترقی کرده، گفته نهتنها فکر کنی آنچه که گفتیم مربوط به سواد و بیاض است، بلکه بقیه الوان را هم شامل است؛ و نهتنها بقیه الوان را شامل است، بقیه محسوسات را شامل است — الوان فقط مبصراتاند — نهتنها مبصرات را، بلکه مسموعات را و مذوقات را، مشمومات، ملموسات، تمام محسوسات همین حکم را دارند که ما الان بیان کردیم: که بسیطاند و باید با حس درک بشوند و بعداً تعقل بشوند؛ امکان تعریفشان نیست. پس این «بل» ی که در اینجا میآید، بلِ اضرابیه است؛ اما جهتی ندارد جز همین که بیان کردم که میخواهد بگوید آنی که ما الان گفتیم اختصاص به سواد نداشت: درست است که ما بحث را روی سواد مطرح پیاده کردیم، ولی سواد به عنوان مثال بود، اختصاص به سواد نداشت؛ سواد و بیاض، نهتنها سواد و بیاض، بلکه بقیه الوان هم همینطور است حالشان.
«فالسواد و البياض بل الألوان» — که اینها هم همسنخ سواد و بیاضاند، بقیه الوان که همه مبصراتاند — بل میفرماید نهتنها الوان، بلکه اصوات که مسموعاتاند، اشکال که محسوسات مستقیم نیستند بلکه میتوانند از طریق بصر و از طریق لمس درک بشوند — «محسوسات مشترکه»اند. یعنی شما وقتی جسمی را ملاحظه میکنید، میبینید لونش در این ناحیه تمام شد و در آن ناحیه تمام شد، شکلش را از طریق استدلال متوجه میشوید؛ شما چشمتان فقط لون را میبیند، رنگ را میبیند، شکل را نمیبیند؛ ولی وقتی میبینید رنگ در این طرف و آن طرف تمام شد، میفهمید که — استدلال میکنید که — شکل این است. لمس هم همینطور: با لامسه، با لامسه که دست میزنید چشم را هم ببندید، متوجه میشوید که این مثلاً گرد است یا اینکه مثلاً مکعب است؛ قوطی کبریت را که دست میزنید میفهمید که شکلش چیست، توپ هم که دست میزنید میفهمید شکلش چیست. شکل را حس... لامسه درک نمیکند؛ لامسه آن زبری و نرمی و آن ضخامت شیء را یا گرمی و سردیاش را درک میکند؛ بعداً شما با قوای دیگر استدلال میکنید که این شکل است. شکل را جزو محسوسات حساب کردهاند ولی گفتند تصدیق کردهاند که از «محسوسات مشترکه» است؛ یعنی محسوساتی است که چند حاسه میتواند درکش بکند: یکی لامسه، یکی هم باصره؛ اما مستقیماً اینها درکش نمیکنند، بلکه با استدلال درک میکنند. مثلاً حرکت را هم میگویند جزو «محسوسات مشترکه» است، که سه حاسه میتواند حرکت را درک بکند: لامسه و سامعه و باصره؛ اگر متحرک صدا داشته باشد مثل ماشین که صدا دارد، سامعه میتواند درکش بکند: میتواند درک کند که حرکت میکند، میبیند صدا دارد نزدیک میشود، صدا دارد دور میشود، میفهمد که شیء دارد حرکت میکند؛ رنگش هم میبیند جابهجا میشود، میفهمد حرکت میکند؛ زیر دستش هم میبیند دارد تکان میخورد، میفهمد که حرکت میکند؛ پس هر سه حاسه میتوانند حرکت را درک بکنند، منتها با استدلال. اینها را میگویند «محسوسات مشترکه». اشکال هم جزو «محسوسات مشترکه» است؛ یعنی مستقیماً محسوس نیست، بلکه لون یا زبری و نرمی شیء حس میشود، از طریق این حس شکلش هم حس میشود. طعوم هم که مربوط به ذائقه است، روائح مربوط به شامه است، و سایر محسوسات بسیطه.
عبارت شارح را توجه کنید: «فالسواد و البياض بل الألوان» تا آخر، «معرفتها ضرورية»؛ بعد از عبارت مصنف داریم «معرفتها ضرورية». سواد و بیاض اینها مبتداست، «معرفتها ضرورية» خبر است. دوباره عبارت مصنف را توجه کنید: «فمثل هذه الأشياء لا تعريف لها. مثل هذه الأشياء» مبتداست، «لا تعريف لها» خبرش. شارح مبتدای کلام خودش را گفته، بعد گفته مصنف هم به همین مطلب اشاره کرده، مبتدای کلام مصنف را آورده؛ بعد خبر کلام خودش را آورده، گفته مصنف هم به همین مطلب اشاره کرده، خبر کلام مصنف را آورده. یعنی کلام مصنف را تقطیع کرده، کلام خودش هم تقطیع کرده؛ گفته مبتدای مصنف به مبتدای کلام من اشاره دارد، خبر کلام مصنف به خبر کلام من اشاره دارد.
«و إليه الإشارة بقوله» — به همین تعمیم... به همین تعمیمی که ذکر کردم اشاره کرده مصنف به قولش «فمثل هذه الأشياء؛ فمثل هذه الأشياء» دارد سواد را تعمیم میدهد، یعنی حکمی را که بر سواد پیاده کرده میخواهد تعمیم بدهد. بعد «معرفتها» بیان کردم جزء کلام شارح است و خبر مبتدای ایشان است: سواد و بیاض و الوان و امثال ذلک، «معرفتها ضرورية لا يمكن أن تعرف بشيء أصلاً»؛ اینها را به هیچ چیزی نمیشود تعریف کرد. «فلذلك قال لا تعريف لها» — یعنی به خاطر اینکه «معرفتها ضرورية لا يمكن أن تعرف بشيء أصلاً، قال لا تعريف لها: مثل هذه الأشياء لا تعريف لها». چرا «لا تعريف لها»؟ چون «معرفتها ضرورية و لا يمكن أن تعرف بشيء أصلاً».
تبیین مبنای شیخ اشراق درباره امکان تعریف مرکبات و تطبیق عبارت کتاب
این تمام نظر ایشان بود در مورد بسائط: که ایشان درباره بسیط فرمودند که قابل تعریف نیست، بلکه قابل احساس است و بعد از احساس قابل تعقل است. اما در مورد مرکبات: میفرمایند قابل تعریف هستند. اگر توانستید بسائطش را بشناسید، از طریق بسائط میتوانید خود مرکب را و مجتمع را هم به دست بیاورید. اگر شخصی بسائط را شناخت، میتوانید آن شیء مرکب را به بسائط برای او تعریف کنید؛ خودتان هم اگر بسائط را بشناسید، میتوانید که این بسائط را جزء معرِّفتان بیاورید. البته بسائط همانطور که اشاره فرمودند قابل تعریف نیستند، قابل شناختاند؛ بعد از اینکه آنها شناخته شدند، میتوانیم مرکب را بهوسیله این بسائط تعریف کنیم.
«و الذي يمكن تعريفها هي الحقائق المركبة من الحقائق البسيطة».
«مِن»، مِنِ بیانیه نیست، مِنِ نشویه است! آنی که ممکن است تعریفش، حقایقی است که مرکب شدهاند از حقایق بسیطه؛ یعنی حقایقی که دارای اجزای بسیطهاند، مرکب از اجزای بسیطاند؛ و اگر بسائطشان را شناختید، «مركب من البسائط» را هم خواهید شناخت.
«فإن من تصور البسائط متفرقةً، فلا بد و أن يعرف المجموع بالاجتماع في موضع ما».
اگر کسی بسائط را بهطور متفرق جداجدا شناخت، میتواند مجموعه را در یک مجتمع هم بشناسد؛ یعنی مجموع این بسائط را در یک اجتماع هم بشناسد، یعنی در آن مرکب.
پرسش: تعریف میشود؟
پاسخ: بله؟
پرسش: شناخت، تعریف میشود؟
پاسخ: چرا دیگر! تعریف یعنی این بسائط، این مرکب را پیش او معرفی کردند؛ بسائط را ما شناختیم، از طریق بسائط مرکب را شناختیم. درست است شناخته شد، شناخت است، منتها شناختی است که از «معرِّف» استفاده کرده، یعنی از آن اجزای بسیطه؛ اجزای بسیطه معلوم تصوری یا تصدیقی شدهاند، ما را رساندند به مجهول تصدیقی چرا، تعریف میشود؛ تعریف یعنی شناساندن.
«فإن من تصور البسائط متفرقةً» — متفرقه یعنی جداجدا؛ جداجدا بسائط را شناخت — «فلا بد أن يعرف المجموع بالاجتماع في موضع ما»؛ مجموع را که مجتمع در یک موضع هستند، آن را هم خواهد شناخت: مجموع این بسائط مجتمعاند در آن مرکب؛ اگر این بسائط را شناخت، مجموعی را که اجتماع دارند در موضع ما خواهد شناخت، یعنی خود آن مرکب را هم خواهد شناخت.
خب، حالا بعد از اینکه درباره مرکبات هم نظر خودشان را گفتند و قبلاً هم درباره بسائط نظرشان را گفته بودند، مطلب را جمع میکنند. میفرمایند بسائط را چگونه بشناسیم، مرکبات را چگونه بشناسیم: «فمعرفة البسائط بذواتها» — همچنانکه خواندم معلوم شد: «معرفة» مبتداست، «بذواتها» خبرش؛ نه «فمعرفة البسائط بذواتها» که بعد دنبال خبر بگردید —«فمعرفة البسائط بذواتها و معرفة المركبات بذاتياتها». بسائط را به ذواتشان میشناسیم، یعنی خودشان را میشناسیم، مستقیماً خودشان شناخته میشوند؛ اما مرکبات به ذاتیاتشان شناخته میشوند، یعنی به اجزایی که این مرکب را به وجود آوردهاند و تشکیل دادهاند شناخته میشوند.
پرسش: [نامفهوم] که بهوسیله مشاهده شناخته...؟
پاسخ: بله؟
پرسش: مرکبات هم...؟
پاسخ: نخیر، مرکبات را به مشاهده نمیشود شناخت! مرکبات با مشاهده شناخته نمیشوند؛ شما با مشاهده ممکن «بسائط» «مرکب» را دیدید، ولی منتقل شدید به خود «مرکب». مثالی که میزند مثال خوبی است. ابیض را شما ملاحظه میکنید، بلافاصله ابیض را میفهمید؛ ولی در واقع ابیض ابتدا فهمیده نشده است. ابتدا این جداری که ـ حالا بدون اینکه جدار ـ ابتدا این «موضوع» بیاض که این شیء است دیده شده، بعد خود بیاض دیده شده، بعد هم ارتباط بیاض با این موضع ملاحظه شده، ابیض حاصل شده است. ولی اینقدر این کارها سریع انجام میگیرد که آدم فکر میکند ابیض را دیده است. «مرکب» مشهود نیست؛ آن «بسائط» مشهودند و «مرکب» با شناخت آن «بسائط» شناخته میشود.
شناخت مرکبات از طریق بسائط در مثال ابیض
«كمعرفة الأبيض»؛ مثال برای «بسائط» زدند، مثال سواد بود، دیگر دو مرتبه احتیاج به تکرار ندارد؛ ولی برای «مرکبات» مثال میزنند: «كمعرفة الأبيض». ابیض «مرکب» است، بیاض «مرکب» نیست، ولی ابیض «مرکب» است. ابیض یعنی «جسم له البیاض»، که جسم یک جزء آن است، «له البیاض» هم یک جزء دیگر آن است؛ یعنی بیاض یک جزء، جسم یک جزء، این «له» و ارتباط هم با این دو تا.
مثل اینکه ما ابیض را بشناسیم به این تعریف: «كأنه جسم كثيف ملون بالبياض». «کثیف» در مقابل «شفاف» است؛ اینجا «کثیف»، «شفاف» را خارج میکند. «کثیف» در مقابل «لطیف» هم میآید، ولی در اینجا در مقابل «شفاف» است. «جسم شفاف» رنگ ندارد؛ مثل شیشه، مثل هوا، مثل آب در صورتی که خالص باشد. این آبهایی که الان رنگی دیده میشوند، اینها خالص نیستند. آب در صورتی که خالص بشود، اینها رنگ ندارند، اینها جسمهای شفافاند. «جسم شفاف» هیچوقت نمیتواند ابیض باشد، نمیتواند اسود باشد. اما اگر جسمی کثیف بود، یعنی نور را پس زد؛ «جسم شفاف» آن است که نور را رد میکند، از خودش نفوذ میدهد. «جسم کثیف» آن است که نور را منعکس میکند، در خودش نفوذ نمیدهد.
«ملون بالبیاض»؛ «جسم کثیف» که گفتیم همه اجسام را شامل میشود، یعنی همه اجسام غیرشفاف را شامل میشود، پس «جنس» است. اما این «جسم کثیف» میتواند ملون به سواد باشد، میتواند ملون به حمره باشد، میتواند ملون به بیاض باشد. پس «ملون بالبیاض» به منزله «فصل» است که بقیه لونها را خارج میکند. بنابراین، «جسم الکثیف» یک جزء تعریف است، «ملون بالبیاض» یک جزء است؛ این «مرکب» آن ابیض را معرفی میکند.
اقسام معرفت: معرفت ذاتی و معرفت عرضی
خب، معرفت دو قسم است: یک «معرفت ذاتی» داریم، یک «معرفت عرضی» داریم. «معرفت ذاتی» یعنی شناخت خود شیء. «ذات» یعنی شیء، یعنی خود. «معرفت ذاتی» شیء یعنی شناخت خود شیء. «معرفت عرضی» یعنی شناخت احوال شیء که «بالعرض» شناخت خود شیء است. «بالعرض» یعنی بالواسطه؛ بالواسطه شناخت خود شیء است.
که ما دو جور شیء را میشناسیم: یک بار شیء را از طریق «ذاتیاتش» میشناسیم، یعنی از طریق آنچه که خود این شیء را تشکیل میدهند میشناسیم؛ خب، در این صورت به شناخت خود شیء نائل شدیم. یک بار از طریق «ذاتیات» نمیشناسیم، بلکه از طریق احوال میشناسیم. پس آنچه که الان شناخته شده، احوال است؛ منتها «بالعرض» و بالواسطه خود صاحبحال هم شناخته شده است.
ایشان میفرماید این تعریفی که الان ما برای ابیض کردیم، «تعریف ذاتی» است؛ چون آنچه را که در «قوام» ابیض دخالت داشت شناختیم. «جسم کثیف» یک چیز بود و «ملون بالبیاض» دوم بود که این دو تا با همدیگر در شناخت شیء دخالت داشتند. ما از طریق احوالش نشناختیم، از طریق خودش شناختیم.
اما گاهی از اوقات انسان را معرفی میکنیم به این صورت که انسان موجودی است که روی دو پا راه میرود، پوست بدنش آشکار است، میتواند سفید باشد، میتواند سیاه باشد؛ احوالش را میگوییم: دارای کتابت است، دارای صنعت است، دارای تعقل است. اینها خصوصیتهایی است که برای انسان هست، ولی این خصوصیتها ذاتی انسان نیستند، بلکه احوال انساناند. شناخت انسان در این حالت میشود «شناخت عرضی»، معرفتش «معرفت عرضی» است.
«وهي معرفة ذاتية»؛ یعنی معرفت ابیض به «أنه جسم كثيف ملون بالبياض» «معرفت ذاتی» است؛ یعنی معرفتی است که ما به خود ابیض پیدا کردیم، نه معرفت به احوال پیدا کرده باشیم و از طریق احوال به خود ابیض.
پرسش: [نامفهوم]
پاسخ: بله؟
پرسش: [نامفهوم]
پاسخ: عیب ندارد، بزنید. «وهي» یعنی معرفت «بسائط» به ذواتها و معرفت «مرکبات» به ذاتیاتها «معرفت ذاتی» است، و این بهتر هم هست، همین کار را بکنید. «هي» یعنی معرفت «بسائط» به ذواتها و معرفت «مرکبات» به ذاتیاتها «معرفت ذاتی» است، یعنی معرفت خود شیء است.
در مقابل «معرفت عرضیه» قرار گرفته است: «بخلاف معرفة عرضية» که «هي التي تكون بالأحوال والأفعال والصفات»؛ که از طریق احوال و افعال و صفات، یا از طریق یکی از اینها، شیء معرفی میشود. در این صورت، معرفت، «معرفت عرضی» است؛ یعنی معرفت بالواسطه، که به توسط احوال ما میشناسیم شیء را. «مثل معرفة الإنسان بصوته» ـ یا «بصورته»؟ «بصوته ولونه وشكله»، بله، «بصوته» بهتر است، «صوت» درست است ـ «بصوته ولونه وشكله» که اینها صفاتش هستند، «أو كتابته وصنعته» که اینها افعالش هستند، «ومعرفة الجسم بسواده وبياضه وطعمه ورائحته» که اینها هم صفاتاند هم احوالاند، «وغير ذلك».
«وهو المراد من قوله»؛ این «وهو المراد» توجه داشته باشید اشاره نیست به «معرفت عرضیه». اشاره است به آنچه که از «فمعرفة الـ...» از «والذي يمكن تعريفها هي الحقائق المركبة من الحقائق» گفته شد؛ یعنی آنچه که در این چند خط گفتیم مراد است از قول مصنف که گفته است: «بل قد يعرف الحقائق المركبة من الحقائق البسيطة». آن حقایقی که مرکب از حقایق بسیطاند شناخته میشوند، آنها تعریف میشوند. «قد يُعَرَّف» یا «يُعْرَف»؛ «قد يُعَرَّف» حقایقی که مرکب از حقایق بسیطه هستند. «كمن تصور الحقائق البسيطة متفرقة»؛ حقایق بسیطه را متفرقاً شناخته، آنوقت «فيعرف المجموع بالاجتماع في موضع ما»؛ مجموع را هم از این ناحیه که در یک جا جمع شدهاند میشناسد. وقتی مفردات را شناخته باشد، مجموع را هم که در یک جا جمعاند خواهد شناخت.
حالا یا به کسی دیگر معرفی میکند یا خودش میشناسد، هر دویش ممکن است. اگر شخصی مفردات را شناخته، منتها به اجتماع اینها در موضعی هدایت نشده، این شخص با تعریفی که میکند این مفردات را در یک جا جمع میکند و این شخص را هدایت میکند به آن مجتمع. گاهی هم خودش اینچنین وضعی برایش پیش میآید؛ مفردات را شناخته، از طریق مفردات به مجتمع میرسد. پس گاهی دیگری را هدایت میکند، گاهی خودش هدایت میشود. علیایحال آنچه که وسیله رسیدن او به این «مرکب» شده همان مفردات است. و في نسخة دارد «في موضوع ما» به جای «موضع ما».
اعتباری بودن مقولات و اقسام مشتقمنه آنها
وارد مطلبی میشوند که این مطلب در گذشته هم بیان شده بود، منتها نه با این تفصیل. میشود گفت همهاش بیان شده بود، منتها با اشاره، با توضیحاتی که درباره «مقولات» تقریباً میشود گفت نبود، درباره صفات بود. در صفحه ۱۹۶ این مطلب را ما گذراندیم.[3] حالا بعداً مراجعه میکنید متوجه میشوید. البته به یک بیان دیگری بود، درباره اوصاف بود، حالا درباره «مقولات» است، ولی مطلب همان مطلب است.
اولاً ایشان میفرمایند که «مقولات» تماماً «امور اعتباری»اند، «اعتبار عقلی»اند. این مطلب اولشان. بعد این «امور اعتباری» را به دو قسم تقسیم میکنند: یک قسم «مشتقمنهشان» هم اعتباری است، یک قسم «مشتقمنهشان» اعتباری نیست. یعنی «مقولات» از یک چیزی گرفته میشوند دیگر: «مقولات» یک امر جامعی هستند که از امور جزئی خارجی گرفته میشوند. مثلاً فرض کنید که «کیف»؛ «کیف» یک مقوله است، «کیف محسوس» مثلاً مقوله است. این را شما از این سواد و بیاض و این رنگهای خارجی میگیرید. «مشتقمنهشان» میشود این رنگهای خارجی، خود مقوله هم میشود همان «کیف». «کیف» اعتباری است. حالا آن «مشتقمنهاش» اعتباری است یا اعتباری نیست، دو جور است. میفرمایند بعضی از این «مقولات» «مشتقمنهشان» اعتباری است مثل «اضافه»، بعضیها «مشتقمنهشان» اعتباری نیست مثل همین سواد. سواد در خارج وجود دارد، اعتباری نیست. «مشتقمنه» که سواد است در خارج موجود است؛ این امری که مقوله اسمش را میگذاریم، که «کیف» است، این در خارج موجود نیست.
پس مطلب این است که ـ کل مطلب تا سر «حکومت» بعدی بیان شد ـ که «مقولات» «امور اعتباری» هستند به بیانی که الان خواهیم گفت. و اما «مشتقمنه» «مقولات»، یعنی آنی که این «مقولات» از آن استخراج شده، استنباط شده است، آنها دو قسماند: بعضیها امور واقعیاند، بعضیها «امور اعتباری»اند که اینها تفصیل داده میشود، بیان میشود.
اثبات اعتباری بودن مقولات و تفاوت دیدگاه مصنف با مشاء
میفرماید که «مقولات» اعتباریاند به خاطر اینکه «مقولات» همانطور که از اسمشان پیداست «محمولات»اند؛ «مقولات» یعنی «محمولات». و ما در «حکومت» قبلی ثابت کردیم که تمام «محمولات» اعتباریاند؛ تمام «محمولات» اعتباریاند. «موضوعات» را اعتباری نکردیم، ولی «محمولات» همه را اعتباری کردیم؛ بیانش هم قبلاً گذشت. چون «مقولات» «محمولات»اند، به اعتبار «محمولات» بودنشان «امور اعتباری»اند. دیگر این را اثبات نمیکند، چون قبلاً اثبات شده است.
پرسش: این کار هم [نامفهوم]. (بله؟) محمول [نامفهوم] مثلاً این کار هم [نامفهوم] حمل [نامفهوم].
پاسخ: نه، نگفتیم هر چیزی که حمل بشود «مقوله» است. بله، به اعتبار لغت هرچه که محمول بشود «مقوله» است؛ ولی «مقولات»ی که انتخاب شده از بین محمولات این ده تا هستند. نه هرچه که حمل... هرچه که حمل بشود «مقوله» به معنای لغوی هست، ولی «مقوله اصطلاحی» نیست؛ «مقوله اصطلاحی» همین ده تاست. این ده تا «مقوله اصطلاحی» هستند که غیر از اینها اگر باشد ممکن است البته آنها را هم میشود داخل در «مقولات» کرد؛ آنها را هم میشود داخل در «مقولات» کرد، همه را، همه...
پرسش: [نامفهوم]. (بله؟) «مقوله» [نامفهوم] ـ (نه) ـ «کل محمول على الشيء ذاتياً»؟ (بله.) [نامفهوم].
پاسخ: بله، «مقوله» یعنی حمل میشود، «حمل ذاتی»؛ که «مقوله» «جنس عالی» اشیاء است. نه، ایشان هم همان را میگوید که بقیه میگویند. با بقیه اختلاف ندارد؛ «مقوله» را ایشان همانطور معنا میکند که بقیه معنا میکنند، منتها در «مصداقش» اختلاف دارد. ایشان مصادیق «مقوله» را چهار تا میداند، «مشاء» ده تا میداند؛ اختلاف در مصادیق «مقوله» دارد، ولی در خود «مقوله» و تعریف «مقوله» اختلاف با «مشاء» ندارد.
پرسش: اگر ایشان «مقوله» را چهار تا میداند، «کیف» و «کم» را جزو «مقولات» میداند، (بله.) آنوقت گفته بود که اگر اینها را «جنس» بداند، یعنی جزء «بسیط» «مرکبات» است، درست است؟ (بله.) اگر جزء «بسیط» «مرکبات» باشند، آنها باید در خارج باشند، دیگر اعتباری نیستند؛ در حالی که ایشان میگوید «مقولات» حتی «کیف»ش و حتی «کم»ش اعتباریاند و «مشتقمنه»شان هم دیگر...
پاسخ: بله. ایشان «مقوله» را جزء شیء نمیداند، «امر عرضی» میداند، «ذاتی» شیء نمیداند، «امر اعتباری» میداند؛ تصریحش این است. البته بقیه چرا، بقیه ذاتی میدانند. بقیه ذاتی میدانند، ایشان اعتباری میداند. «مقولات» را بقیه میگویند «اجناس عالیه» هستند، ایشان نمیگوید «اجناس عالیه»اند، ایشان میگوید همه «امور اعتباری» هستند؛ اما «بسیط»اند، «بسیط» بودنشان را قبول دارد، ولی خارجی بودنشان را و واقعیت داشتنشان را قبول ندارد.
تبیین عبارت کتاب در اعتباری بودن مقولات و ساختار قیاس آن
«واعلم أن المقولات التي حرروها كلها اعتبارات عقلية من حيث مقوليتها ومحموليتها»[4] ؛ به لحاظ مقولیت و محمولیت امور اعتباری است، ولی به لحاظ «مشتقمنه» تفصیلی دارد که بعداً خواهیم گفت.
در این نسخه دارد «حرروها»؛ در بعضی نسخ دارد «جردوها»؛ در بعضی نسخه دیگر دارد «جزؤوها». «حرروها» یعنی «بينوها». تحریر یعنی تبیین. تحریر هم به معنای تبیین میآید هم به معنای تثبیت میآید و هر دو معنا گفته شده است. حالا «حرروها» یعنی «أثبتوها» یا «حرروها» یعنی «بينوها»، هر دویش هم درست است.
«جردوها» دو جور معنا میکنیم: یک معنای قریب، یک معنای بعید. اما معنای بعید ـ حالا شاید هم من برعکس بگویم، آنی که بعید حساب میکنم قریب باشد ـ معنای بعید این است که «جردوها» یعنی مجردش کردند از اجزاء، یعنی «بسیط» قرارش دادند. چون اینها معتقدند که «مقولات» «اجناس عالی»اند، «اجناس عالیه» اجزاء ندارند؛ مجرد از اجزاء یعنی «بسیط»اند. پس «جردوها» به معنای «بسیط» میآید.
بله، یک معنای دیگر هم برای «جردوها» میشود گفت: این معنایی که بیان کردم به معنای لغوی بود، «جردوها» یعنی برهنهشان کردند از اجزاء، گفتند دارای اجزاء نیستند. «جردوها» میشود به معنای «مجرد» قرارش داد؛ چون «مقولات» کلیاند، «کلیات» هم تماماً مجردند. مجردند یعنی مادی نیستند؛ بالاخره کلی امر ذهنی است و مجرد است. «جردوها» یعنی به صورت کلی بیانش کردند، یعنی کلی قرارشان دادند. این هم یک معنا، که البته یک مقدار شاید بعید باشد.
و في بعضها «جزؤوها»؛ «جزؤوها» را که خب خود ایشان معنا کرده است: یعنی «قسموها على العشرة»، تجزیه کردند «مقولات» را به ده قسم؛ «وهي الجوهر» و نه تا «عرض»، که «کم» و «کیف» و «أین» و «متی» و «وضع» و «ملک» و «إضافة» و «أن يفعل» و «أن ينفعل». تمام این «مقولات» «اعتبارات عقلی»اند «من حيث مقوليتها ومحموليتها». به لحاظ مقولیت و محمولیتشان امور اعتباریاند؛ به لحاظ «مشتقمنه»شان بیان کردیم که دو جورند، بعداً میآید.
«لما عرفت من قبل» ـ «لما عرفت من قبلُ» اشتباه نوشته است ـ به خاطر آنچه که قبلاً دانستی، یعنی در «حکومت» قبلی معلوم شد که «محمولات کلیه» همهشان «اعتبارات عقلی»اند، این یک مقدمه. مقدمه دیگر: و «مقولات» هم «محمولات کلیه»اند. نتیجه: «فتكون اعتبارات عقلية؛ فتكون اعتبارات عقلية». به این صورت، «قیاس» به این صورت است. بله؟
پرسش: [نامفهوم] «لما عرفت» [نامفهوم] «قبل أن» [نامفهوم]؟
پاسخ: نه، «لما عرفت من قبل أن المحمولات الكلية كلها اعتبارات»؛ «من قبل أن المحمولات» خیلی صاف معنا نمیشود.
پرسش: [نامفهوم] «قبل من» [نامفهوم] «أن المحمولات» [نامفهوم]؟
پاسخ: «أن» تفسیریه، «أن» تفسیریه! مثل «من» میماند: «ما عرفت»؛ «ما»ی «ما عرفت» را دارد تفسیر میکند، مثل «من» میماند: «من أن المحمولات الكلية»، «من أن المحمولات الكلية». «من قبل» درست است؛ «من قبل أن المحمولات الكلية كلها اعتبارات» صاف نیست، معنا میشود که، ولی خوب نیست، «من قبل»ش خوب است. حالا زیر این حرکت را مصحح گذاشته، خود مصنف که نگذاشته است؛ اگر خود مصنف گذاشته بود یک حرفی.
پرسش: قبل از «أن»، «من» بیانیه نمیآید؟
پاسخ: میآید، زیاد اتفاق میافتد که قبل از «أن» «من» بیانیه نمیآید و خود «أن»، «أن تفسیریه» است.
«قیاس» به این صورت است: «المقولات محمولات كلية»، این «صغرا»ست که شارح دوم آوردهاش: «المقولات محمولات كلية»؛ «والمحمولات الكلية كلها اعتبارات عقلية»، این هم «کبرا». نتیجه این است که «فتكون»، یعنی «فتكون المقولات اعتبارات عقلية»، که به صورت «قیاس اقترانی» ذکر شده است؛ منتها «صغرا» را ایشان دوم ذکر کرده، «کبرا» را اول ذکر کرده است. اگر به این صورت که بیان کردم ذکر میکرد واضحتر به ذهن میآمد. پس نتیجه حرف این شد که «مقولات» به لحاظ مقولهبودنشان امر اعتباری هستند حالا به لحاظ مشتق منه چه جوری هستند ان شاء الله در جلسه بعد.