85/02/03
بسم الله الرحمن الرحیم
طرح کلی حکومت دوم: عجز مشاء از شناخت اشیا/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /طرح کلی حکومت دوم: عجز مشاء از شناخت اشیا
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
طرح کلی حکومت دوم: عجز مشاء از شناخت اشیا
شیخ اشراق بعد از اینکه مباحث مربوط به مغالطات را ذکر کرد، فرمود میخواهیم به مغالطاتی که مشاء گرفتار شدهاند بپردازیم؛ و اسم این مغالطات را، چون تبیین نحوه مغالطه آنها بود و داوری بود درباره اشتباهی که آنها کرده بودند، اسم این مغالطات را «حکومت» گذاشت؛ یعنی بحثهایی را که با مشاء در موارد مختلف برای تبیین مغالطات آنها مطرح میکند، همه را «حکومت» مینامد. ده حکومت در این قسمت ذکر میشود، که ما «حکومت اول» را خواندیم. «حکومت اول» درباره این بود که ما بعضی اشیا را در خارج نداریم، بلکه «امور اعتباری» هستند؛ مثل «وجود»، مثل «وحدت»، مثل «لونیت»، «عرضیت» و امثال ذلک، که همه بیان شدند.
«حکومت دوم»ی که الان میخواهیم وارد بشویم، این است که مبنایی که مشاء در مورد شناخت اشیا دارند، آنها را ملزم میکند به اینکه نتوانند هیچ شیئی را در جهان خارج بشناسند؛ آنها از شناخت همه اشیای خارج محروماند.
بیان مطلب این است که در خارج ما دو چیز داریم: یکی «وجود»، یکی «ماهیت» — که البته یکی اصیل است و دیگری عرضی یا به قولی تبعی است — بالاخره ما از این دو چیز خارج نیستیم: در خارج یا «ماهیت» است یا «وجود» است.
«ماهیت» هم باز به دو قسم تقسیم میشود: «ماهیت جوهری» داریم، «ماهیت عرضی» داریم.
«جوهر» هم به دو قسم تقسیم میشود: «جوهر جسمانی» داریم، «جوهر مجرد» داریم. بنابراین در جهان خارج ما چهار چیز داریم: یکی «جوهر جسمانی»، یکی «جوهر عقلانی»، یکی «عرض» و یکی هم «وجود»؛ که آن سهتای اول «ماهیت»اند و چهارمی «وجود».
ما به همین ترتیب بحث میکنیم: ثابت میکنیم که «جوهر جسمانی» را بر مبنای مشاء نمیشود شناخت؛ بعد میگوییم «جوهر عقلانی» را هم نمیشود شناخت؛ بعد وارد «عرض» میشویم، میگوییم «عرض» را هم نمیتوانیم بشناسیم. تا اینجا بحث «ماهیات» تمام میشود و روشن میشود که «ماهیات» قابل شناخت نیستند. بعد به «وجود» میپردازیم؛ آن را هم ثابت میکنیم که قابل شناخت نیست. به این ترتیب ثابت میشود که بر مبنای مشاء هیچیک از اشیایی که در خارجاند قابل شناخته شدن نیستند.
بعد از اینکه این بیان تمام شد، میگوییم که این توضیحی که ما دادیم مربوط به «حد» بود؛ یعنی از طریق «حد» نمیتوانیم این اشیای چهارگانه را بشناسیم. بعد میرویم سراغ «رسم»، ببینیم آیا از طریق «رسم» میتوانیم این چهار چیز را — که دو نوع «جوهر» و «عرض» و «وجود» است — بشناسیم یا نه. آن را هم ثابت میکنیم که از آن طریق هم شناخت اینها ممکن نیست؛ و نتیجه میگیریم که مشاء از شناخت همه اشیا — چه «حدّاً» و چه «رسماً» — محروماند. و این به خاطر مبنایی است که در امور خارجی اتخاذ کردهاند؛ اگر مبناشان را کنار بگذارند، میبینند که اشیا قابل شناخت است.
مبنایی که مشاء درباره «ماهیات» دارند، این است که «ماهیات» امور مرکباند از «جنس» و «فصل»؛ «ماهیات» را مرکب میدانند از «جنس» و «فصل». ولو «ماهیات» در خارج مرکب نباشند — چنانچه «ماهیات عرضیه» به نظر خود مشاء در خارج مرکب نیستند — اما مشاء معتقد است که در ذهن همه «ماهیات» مرکباند از «جنس» و «فصل»؛ چه «ماهیات جوهریه» و چه «ماهیات عرضیه». اختلاف بین اینها در خارج است: که «جوهر» در خارج مرکب است و «عرض» در خارج بسیط است؛ اما در ذهن بینشان اختلاف نیست: هر دو در ذهن «مرکبٌ من الجنس و الفصل»اند. این مبنا باعث شده که نتوانند اشیا را بشناسند، به بیانی که الان خواهیم گفت.
عدم امکان شناخت جواهر جسمانی و عقلانی بر مبنای مشاء
در «جواهر جسمانی» اینها قدرت شناخت ندارند، به این دلیل که میگویند «جواهر جسمانی» مرکب است از «جوهریت» و یک «فصل» مخصوص هر جوهری. «جوهریت» را که قبلاً بیان کردیم که «امر سلبی» است. «امر سلبی» قابل شناخت نیست؛ ما «امر وجودی» را میشناسیم، سلبی را «بالمقایسة بالوجودی» باید بشناسیم. وقتی وجودی ما در اختیار نداریم که بشناسیم، سلبی هم قهراً شناخته شده نیست. «جوهر» را تعریف میکنند به ماهیتی که «إذا وُجدت في الخارج، وُجدت لا في موضوع»؛ «لا في موضوع» «امر سلبی» است. در تعریفشان «سلب» را اخذ کردند، پس «جوهر» میشود «امر سلبی». اگر ماهیت «جوهر» این باشد که در آن «سلب» دخالت دارد، پس «جوهر» میشود یک «امر سلبی»؛ و «امر سلبی» قابل شناخت نیست، مگر «بالمقایسة بالوجود»؛ و وجودی هم که در اینجا ما نداریم که بخواهیم مقایسهاش کنیم: وجودی «عرض» است که بعداً خواهیم گفت آن هم مشکل دارد. پس «جوهریت» قابل شناخت نیست.
«فصول» چه؟ «فصول» هم که خودشان اعتراف کردهاند که ما فصول «جواهر» را نمیشناسیم؛ فصول «جواهر» پیش ما مخفی است. خود مشاء گفتهاند؛ حتی ابنسینا میگوید آشکارترین «فصل» در بین موجودات «ناطقیّت» است، و او هم پیش ما مخفی است تا چه برسد به بقیه؛ اینی که فصل خودمان است که به خودمان نزدیکتر است و باید معروفترین «فصل» پیش ما باشد ناشناخته است، تا چه برسد به فصول دیگر. پس همه «فصول» پیش ما مجهولاند، «جوهریت» هم که امر مجهول است، و اشیا — «جواهر جسمانی» هم که مرکباند به نظر آقایان از «جوهریت» و «فصول» که هر دو ناشناختهاند — بنابراین «جواهر جسمانی» هم ناشناخته میشود، و قدرت شناختشان را نداریم.
اما «جواهر عقلیه»؛ «جواهر عقلیه» هم مبتلا به همین مشکلاند: فصولشان قابل شناخت نیست. فصول «جواهر جسمانیه» را ما نمیشناسیم، ولی قابل شناخت هست؛ چون بالاخره فصول «جواهر جسمانی» مربوط به عالم جسم است، و ما عالم جسم را اگر معیاری در اختیار داشته باشیم میتوانیم بشناسیم. و اما فصول «جواهر عقلی» اصلاً قابل شناخت نیستند؛ نه اینکه شناخته نشدهاند، بلکه قابل شناخت نیستند مادامی که ما در این دنیا هستیم. بعد از اینکه از این دنیا مفارقت کردیم، اگر به عالم عقل وارد شدیم، میتوانیم فصول «جواهر عقلیه» را بشناسیم؛ اگر وارد عالم عقل نشدیم آنجا هم این فصول پیش ما مجهولاند. پس فصول «جواهر عقلیه» هم مجهولاند، مجهولی که قابل شناخت نیستند تا وقتی که ما در این دنیا هستیم؛ «جوهریت»شان هم که «امر سلبی» است قابل شناخت نیست؛ پس باز هم «جواهر عقلیه» را نمیتوانیم بشناسیم.
این توضیح مصنف است در مورد این دو نوع جوهر: یکی «جوهر جسمانی» و یکی هم «جوهر عقلانی»، که ما نسبت به هر دو جاهل میمانیم؛ جاهل هستیم و جاهل هم میمانیم تا آخر، و نمیتوانیم این دو تا را بشناسیم. بعد وارد بحث درباره «عرض» میشوند، بعد هم وارد بحث درباره «وجود» میشوند که این را انشاءالله بهتدریج بیان میکنیم، وقتی رسیدیم بیان میکنم.
تطبیق عبارت کتاب درباره حکومت دوم و وجه تعبیر به «أوجبوا»
«حكومة أخرى»[1] — صفحه دویست به کتاب چاپ ما —«حكومة أخرى في بيان أن المشائين أوجبوا أن لا يعرف شيء من الأشياء». مشائین ملزم شدهاند یا ملزماند که معتقد بشوند به اینکه «لا يعرف شيء من الأشياء»؛ هیچ شیئی در جهان خارج قابل شناخت نیست. ملزماند که این را قبول کنند. ملزماند یعنی قواعدشان ایجاب میکند که آنها این اعتقاد را داشته باشند؛ اگرچه خودشان این اعتقاد را ندارند، ادعا دارند که ما اشیا را میشناسیم؛ اما وقتی وارد عمق مطلب میشویم، میبینیم که ملزماند قبول کنند که اشیا شناخته شده نیستند.
پرسش: [نامفهوم]؟
پاسخ: بله؟
پرسش: [نامفهوم]؟
پاسخ: «أُوجِبُوا» خواندم، بله؛ مجهول خواندم: «أُوجِبُوا».
بله، این «في بيان أن المشائين أوجبوا أن لا يعرف شيء من الأشياء»، این عنوانی است که شارح به این بحث داده؛ جزء عبارت مصنف نیست. عبارت مصنف از اینجا شروع میشود: «هي أن المشائين. حكومة أخرى هي أن المشائين.» حکومت دیگری را وارد میشویم که این حکومت عبارت از این است که مشائین ملزماند که معتقد باشند که «لا يعرف شيء من الأشياء».
شارح در این قسمت میخواهد بیان کند که چرا مصنف «أوجبوا» گفت، نگفت «أن المشائين اعتقدوا، بلکه «أوجبوا»؟ نگفت مشاء معتقد به این مطلباند، بلکه گفت مشاء ملزماند که این مطلب را قبول کنند: مشائین ملزماند که معتقد به این بشوند که اشیا شناخته شده نیست؛ «فإن ذلك إنما يلزم من قواعدهم» — این عدم عرفان اشیا و عدم امکان عرفان اشیا از قواعدشان لازم میآید؛ یعنی قواعدی دارند که به آن قواعد اگر بخواهند عمل کنند، ناچارند و ملزماند که بگویند اشیا شناخته نمیشود. «ولذلك» — یعنی چون این مطلب از قاعدهشان، از قواعدشان استفاده میشد نه از تصریحاتشان، مصنف گفت «أوجبوا». اگر از تصریحاتشان استفاده میشد، خب میگفت «إن المشائين صرحوا» مثلاً؛ اما چون از قواعدشان استفاده شده نه از تصریحاتشان، نفرمود «صرحوا»، بلکه فرمود «أوجبوا»، یعنی ملزماند که به این مطلب معتقد بشوند.
تطبیق عبارت کتاب درباره عدم شناخت جواهر جسمانی
خب، بیان کردم که ما چهار چیز در جهان داریم: سهتایش «ماهیت»اند، یکی «وجود». الان برای اثبات مدعای خودمان و بیان اینکه مشائین نمیتوانند اشیا را بشناسند، به بیان این چهار چیز میپردازیم و ثابت میکنیم که در هر یک از اینها ما جاهلایم و قدرت بر معرفت نداریم.
اولی «جواهر جسمانی» است: «إذ الجواهر الجسمانية لها فصول مجهولة» «جواهر جسمانی» دارای «فصول» مجهولاند؛ یعنی به نظر مشاء، عرض کردم مشکل مشاء این است که اشیا را مرکب میدانند در ذهن «من الجنس و الفصل»؛ مشکلشان این است. و ما بعداً وقتی میرسیم، راهحلی که ارائه میدهیم این است که اشیا را بسیط میدانیم. ایشان اصلاً اشاره نمیکند به مشکل، ولی مشکل از درون عبارت درمیآید؛ که علت اینکه قواعدشان چیست که آنها را ملزم میکند اشیا را نشناسیم؟ قواعدشان این است که اشیا در خارج اختلاف دارند: «جواهر» مرکباند و «اعراض» بسیطاند؛ ولی در ذهن همهشان مرکباند، در ذهن اختلاف ندارند: همه اشیا در ذهن مرکباند از «جنس» و «فصل». و فصلمان قابل شناخت نیست؛ اگر «فصل» قابل شناخت نباشد، شیء قابل شناخت نیست، بر فرضی هم که «جنس» قابل شناخت باشد؛ در حالی که «جنس» هم ثابت میکنیم که «امر سلبی» است، آن هم قابل شناخت نیست.
«إذ الجواهر الجسمانية لها فصول مجهولة عندهم» — یعنی عند المشاء — پس فصلشان که قابل شناخت نیست. همین کافی است؛ وقتی فصلشان را ما نشناختیم، خودشان را نخواهیم شناخت. دیگر احتیاجی به این بعدی نیست که «و الجوهرية عرفوها»؛ ولی برای تکمیل بحث و برای اینکه تأکید کنند که اشیا و «جواهر جسمانی» در خارج قابل شناخت نیستند، علاوه بر اینکه فصولشان را مجهول قرار دادند، جوهریتشان را هم «امر سلبی» قرار میدهند که «امر سلبی» عرض کردم آن هم قابل شناخت نیست.
«و الجوهرية عرفوها بأمر سلبي»؛ جوهریت را هم وقتی که میبینیم تعریف میکنند، میبینیم تعریف میکنند به «امر سلبی» — توضیح داده شد —«لا يدل على حقيقة ما عُرف به»؛ که نمیتواند دلالت کند بر حقیقت جوهری که به این تعریف، تعریف شده. چون «جوهر» اگر بخواهد «امر سلبی» باشد در خارج نباید موجود باشد، در حالی که شما معتقدید که موجود است. اگر موجود است، پس معلوم میشود آن تعریف کاملاً این «جوهر» را آشکار نمیکند و کاملاً «جوهر» را معرفی نمیکند؛ چون «جوهر» امری است موجود، یعنی امری است وجودی، و تعریفی که شما از این «جوهر» ارائه میدهید امری است سلبی؛ «سلب» با «وجود» فرق دارد، پس تعریفتان با «معرَّف» فرق دارد. از اینجا میفهمیم که شما آن «معرَّف» را به ما نفهماندید؛ بنابراین ما «معرَّف» را هم نشناختیم. گذشته از اینکه «امر سلبی» عرض کردم خودش قابل شناخت نیست مگر «بالمقایسة بأمر وجودی»، که «امر وجودی» که باز تعریف «عرضیت» است بعداً خواهیم گفت، که آن هم خودش مشکل دارد. گذشته از این، تازه جوهریت را هم شما تعریفی کردید که تعریفتان مطابق واقع نیست؛ چون جوهریت یک امری است که در خارج به نظر شما موجود است، تعریفی که ارائه دادید تعریف مسلوب است، یعنی تعریف سلبی است؛ «سلب» با «وجود» فرق دارد، پس آنچه که شما به عنوان تعریف «جوهر» گفتید نتوانست «جوهر» را معرفی کند.
پرسش: [نامفهوم] امر سلبی است؟
پاسخ: علىایحال، «سلب» «امر سلبی» هست؛ یعنی [؟] «جوهر» «امر سلبی» است.
پرسش: چون میگوید «موجودٌ لا في موضوع»، ولی خود وجودش که سلبی نیست.
پاسخ: بله، میگوییم: «ماهية إذا وُجدت، وُجدت لا في موضوع». همین «لا في موضوع» «سلب» است؛ و «جوهر» اگر بخواهد مسلوب باشد، ولو یک ذره «سلب» در آن داخل باشد، در خارج موجود نیست.
پرسش: [نامفهوم] حدیاش؟
پاسخ: نه؛ بحثمان الان در تعریف «حدی» است. تعریف «رسمی» را بعداً مطرح میکنیم؛ من این را اول بحث مطرح کردم، توضیح دادم: در ابتدای بحث، بحثمان در تعریف «حدی» است؛ بعداً به تعریف «رسمی» میپردازیم، ببینیم تعریف «رسمی» میتواند مشکلی حل کند یا نه؛ الان ثابت کردیم که تعریف «حدی» نمیتواند کاری بکند. الان بحثمان در تعریف «حدی» است.
پرسش: جوهر، تعریف جوهر، تعریف حدی است؟
پاسخ: الان بحثمان در تعریف «حدی» است، بله. تعریف «جوهر» اگر به تعریف «رسمی» حساب بشود، بحث بعدیمان است. الان میخواهیم بگوییم «جوهر» را به تعریف «حدی» تعریف کنیم، «فصول» را به تعریف «حدی» تعریف کنیم، «مرکبٌ من الجوهر و الفصول» را هم که «جواهر جسمانی» است، آن را به تعریف «حدی» تعریف کنیم؛ که اصلاً بحثمان فقط در «حد» باشد. میخواهیم بگوییم نمیشود؛ بعداً به «رسم» میپردازیم و آن هم ثابت میکنیم که نمیشود.
«و الجوهرية عرفوها بأمر سلبي» که این «امر سلبی»«لا يدل على حقيقة ما عُرف به». بیان کردم «ما عُرف به»، «ما» عبارت است از «جوهر»، ضمیر «به» هم به همین تعریف برمیگردد.
تطبیق عبارت کتاب درباره نفس و مفارقات
خب، پس «جواهر جسمانیه» را نمیتوانیم بشناسیم، بنابر قواعدی که مشاء دارند. اما «جواهر عقلیه» را — که دومین نوع از انواع چهارگانه است که گفتیم در خارج هستند: «و النفس و المفارقات»، یعنی «جواهر عقلیه»؛ «الجواهر العقلية» تفسیر برای« المفارقات» است. نفس و «مفارقات»، یعنی نفس و «جواهر عقلیه»، اینها هم «لها فصول مجهولة عندهم»؛ فصول مجهوله دارند عندالمشاء، که «لا يمكن الاطلاع» بر این فصول «مهما كنا في عالمنا هذا»، مادامی که ما در این دنیا هستیم.
توجه کنید فرق بین «جواهر جسمانیه» و «جواهر عقلیه» فقط از ناحیه «فصول» شد؛ هر دویشان «جوهر»ند، هر دویشان جنسشان «جوهریت» است، و در هر دو گفته میشود که «جوهریت» «امر سلبی» است و «جوهریت» را شما به تعریف سلبی تعریف کردید و تعریف سلبی نمیتواند حقیقت «جوهریت» را آشکار کند؛ در هر دو این مشکل مشترک است. اما در «فصول» فرق هست بینشان: فصول «جواهر جسمانیه» گفتیم مجهولاند؛ اما فصول «جواهر عقلیه» را نهتنها میگوییم مجهولاند، بلکه میگوییم «لا يمكن الاطلاع عليها»، مجهولاند و قابل شناخت هم نیستند مادامی که ما در این دنیا هستیم. فصول «جواهر جسمانیه» را میتوانیم بشناسیم، منتها نشناختیم؛ اما فصول «جواهر عقلیه» اصلاً نمیتوانیم بشناسیم، مگر اینکه برویم در عالم عقل. پس علت اینکه مصنف جدا کرد «جواهر جسمانیه» از «جواهر عقلیه» را، علتش آن «جوهریت»شان نیست، چون در «جوهریت» مشکلشان مشترک است؛ علت مشکلی است که در ناحیه فصولشان دارند: در ناحیه فصول، مشکل «جواهر جسمانیه» این است که مجهولاند، مشکل «جواهر عقلیه» این است که هم مجهولاند، هم «لا يمكن الاطلاع عليها» هستند.
پرسش: [نامفهوم] درباره «جواهر عقلیه»، هم نفس و هم [نامفهوم]...
پاسخ: بله؟
پرسش: میگویم: «جواهر عقلیه» نفس را هم شامل میشود، نفس در مرتبه عالی در نظر بگیریم؟ [نامفهوم] نفس هم در مرتبه [؟] که جزء همان [نامفهوم]...
پاسخ: نه؛ «جواهر عقلیه» به نفس گفته نمیشود.
پرسش: نفس در مرتبه عالی...
پاسخ: در مرتبه عالی میشود «عقل» دیگر! «عقل متصل»؛ باز هم به آن «نفس» گفته میشود، جدایش نمیکنند. «جواهر عقلیه» اصطلاحاً بر آن «عقول مجرد» تامه گفته میشود که در همه مراتب مجردند؛ ولی «نفس» در مرتبه عالی مجرد است، مرتبه عالیاش هم از مراتب دانی جدا نیست، لذا به آن «جواهر عقلیه» گفته نمیشود اصطلاحاً.
پرسش: [نامفهوم]؟
پاسخ: مگر قرینه داشته باشیم.
پرسش: بله؛ الان در متن عرض میکنم: نفس [؟] در مرتبه عالیاش هست دیگر «لا يمكن الاطلاع عليها مهما كنا في عالمنا هذا»!
پاسخ: نفس انسانی با تمام تشریفاتی که دارد — نفس انسانی، چون جسمانی که نیست، «جوهر جسمانی» نیست — نفس انسانی «جوهر مجرد» است؛ لااقلش این است که از درجه حیوانی به بالا مجرد است به نظر این آقایان؛ اما در عین حال «جوهر عقلی» نیست. بیان میکنم اگر قرینه اقامه کنند که منظورمان از «جواهر عقلیه» حتی نفس هم هست، ممکن است ما قبول کنیم؛ ولی در صورتی که قرینه نداشته باشیم، اصطلاحاً «جواهر عقلیه» به نفس گفته نمیشود.
پرسش: [نامفهوم] «لا يمكن الاطلاع عليها» [نامفهوم]؟
پاسخ: نه، بر نفس که اطلاع ممکن است! بر نفس هم اطلاع ممکن است.
پرسش: در مرتبه هیولانی و تخیل و وهمش میشود اطلاع پیدا کرد، اما بر مراتب عقلش [؟]...
پاسخ: در مرتبه عقلش درست است، ولی مرتبه عقل نفس جدا نیست آخر. شما الان فقط مرتبه عقل را مد نظر قرار میدهید؛ مرتبه عقل، بله، برایش «جوهر عقلی» گفته میشود؛ اما در نفس ما مرتبه عقل را جدا نداریم: اگر جدا داشتیم حرفی نبود. ولی «نفس» که گفته میشود با تمام عرضِ عریضش منظور است.
پاسخ به اشکال درباره معلوم بودن فصل نفس (ناطقیّت)
بعد اعتراض میشود که شما در مورد «جواهر عقلیه» حرفتان درست است: «جواهر عقلیه» بر فصولشان اطلاع ممکن نیست؛ اما بر «فصل نفس» اطلاع ممکن است! خود علما تعیین کردهاند، حکما تعیین کردهاند، گفتهاند «فصل نفس»، «ناطقیّت» است و ما «ناطقیّت» را میشناسیم. پس این حرفتان که گفتید: «و النفس و المفارقات لها فصول مجهولة لا يمكن الاطلاع عليها» حرف درستی هست، اما درباره «جواهر عقلیه» فقط درست است؛ در مورد «نفس» درست نیست؛ در مورد «نفس» ما فصول مجهوله نداریم، «فصل» معلوم داریم: فصلمان «ناطقیّت» است و این «ناطقیّت» هم معلوم است.
ایشان میفرماید «ناطقیّت» به اعتراف خود حکمای مشاء «فصل» نیست! چون ناطق — نطق — یا به معنای ادراک کلیات است که میشود «کیف نفسانی»، یا به معنای تکلم است که میشود از مقوله «فعل». هر کدام باشد «عرض» است: چه از مقوله «فعل» باشد «عرض» است، چه از مقوله «کیف نفسانی» باشد «عرض» است؛ «عرض» که نمیتواند «فصل جوهر» قرار بگیرد! پس مسلماً انسانی که «جوهر» است، متفصل به «ناطقیّت» نیست. این «ناطقیّت» دارد حکایت میکند از «فصل» ناشناخته: یک فصلی برای انسان هست که ما نمیشناسیمش، این «ناطقیّت» را حاکی از آن «فصل» قرار دادیم چون دسترسی به آن نداریم؛ و الا خود «ناطقیّت» یا از مقوله «فعل» است یا از مقوله «کیف»، و در هر دو حال «عرض» است و نمیتواند «فصل جوهر» قرار بگیرد؛ مسلماً «فصل» نیست.
«و أما الناطقية و نحوها» — و نحو ناطقیت —«مما يقال لها أنها فصول» — که ادعا میشود فصل است — «فليست بفصول»؛ در واقع «فصل» نیستند، «بل هي لوازم الفصول المجهولة». یک فصول مجهولهای داریم که اینها لوازمشاند؛ یعنی هر جا که آن فصل ناشناخته انسان باشد، «ناطقیّت» هم هست؛ اما خود «ناطقیّت» فصل نیست؛ خود «ناطقیّت» امری است که از فصول جدا نمیشود، یعنی لوازم «فصل» است: هرگاه آن «فصل» باشد، این «ناطقیّت» هم هست.
خب، بحثمان در «جواهر جسمانیه» و همچنین در «جواهر عقلیه» تمام شد و روشن شد که این دو تا را ما نمیشناسیم.
عدم امکان شناخت عرض بر مبنای مشاء و تطبیق عبارت کتاب
حالا میپردازیم به سومین قسم از اقسامی که در خارج هستند، که عبارتاند از «عرض». «عرض» را فلاسفه مشاء معتقدند به اینکه در خارج بسیطاند؛ «اعراض» در خارج بسیطاند؛ از این جهت با اشراق فرقی ندارند: اشراق هم معتقد است که «اعراض» در خارج بسیطاند، مشاء هم معتقدند که «اعراض» در خارج بسیطاند. اما در ذهن، مشاء «اعراض» را مرکب میداند از «جنس» و «فصل»؛ اشراق «اعراض» را در خارج و ذهن هر دو بسیط میداند: میگوید ذهن با خارج فرقی نمیکند، حس با عقل فرق نمیکند؛ همانطوری که در حس شما رنگ را بسیط میبینید، در عقلتان هم باید بسیط ادراک کنید؛ ترکیب در «اعراض» نیست. اما مشاء گفتهاند «اعراض» مرکباند: مثلاً فرض کنید سواد مرکب است از «لونیت» که جنسش است و «قبض بصر» که فصلش است.
خب، حالا که این را مرکب قرار دادند، ما به آنها اعتراض میکنیم، میگوییم که یک بار ما «قبض بصر» را — «جمع البصر» را یا «قبض البصر» را که شما «فصل» قرار میدهید — ملاحظه میکنیم و ثابت میکنیم که قابل شناخت نیست؛ یک بار هم «لونیت» را؛ و بعد روشن میشود که خود «لون» — آن سوادی که در خارج است — به مبنای شما شناخته شده نیست. اما اینکه «جمع بصر» شناخته نمیشود، دلیلش را ما در «حکومت اول» خواندیم. در «حکومت اول» گفتیم که وقتی ما میگوییم سواد، سواد مرکب نیست «من اللونیت» و امر آخر که «قبض بصر» است. «قبض بصر» همان لونیت خاصی است که در سواد است: یک لونیتی در سواد هست که او دیگر جدای از «قبض بصر» نیست؛ یک لونیت دیگری در بیاض هست که او جدای از «تفرق بصر» نیست، و هکذا. اینطور نیست که ما یک لونیت جدا داشته باشیم، یک «جمع بصر» داشته باشیم، این دو تا را کنار هم بگذاریم سواد درست بشود؛ این را قبلاً بحثش را کردیم و اثبات هم کردیم.
پس در مورد «فصول»ی که برای «اعراض» قائلاید، ما قبلاً بحث کردیم و گفتیم که فصولی ما جدای از «اجناس» نداریم؛ همانهایی که شما «اجناس» قرار میدهید، آنها مشتمل بر «فصول» هم هستند؛ نه، اینچنین نیست که یک «فصل» جدایی داشته باشیم، یک «جنس» جدایی داشته باشیم، این دو تا را با هم ترکیب کنیم؛ این بحثش قبلاً گذشت. اما در مورد «لونیت»: «لونیت» هم باز قبلاً گفتیم امری است اعتباری؛ «لونیت» امر انتزاعی و اعتباری است، این هم باز در «حکومت اول» اثبات کردیم. پس جنستان که امری است اعتباری، امر اعتباری نمیتواند از این سواد خارجی حکایت کند و این سواد خارجی را به ما بشناساند. بحثمان در «حد» است! که «لونیت» بخواهد حقیقت سواد را بیان کند: حقیقت سواد — سواد یک امر واقعی است، «لونیت» یک امر اعتباری است؛ امر اعتباری نمیتواند حقیقت یک امر واقعی را آشکار کند. بنابراین «لونیت» نمیتواند «جنس» سواد باشد. فصلش هم که قبلاً بیان کردیم که داخل در همین «جنس» است؛ پس ما تعریفی که بتواند سواد را به ما بشناساند در اختیار نداریم. بنابر نظر مشاء، سواد هم پیش ما مجهول است؛ نهتنها سواد، همه «اعراض» همین حکم را دارند: سواد به عنوان مثال گفته شد، بقیه «اعراض» هم همین حکم را دارند.
«و العرض كالسواد مثلاً» — «عرض» مثل سواد مثلاً؛ «مثلاً» یعنی ما این سواد را به عنوان مثال معرفی میکنیم و الا همه «اعراض» همین حکم را دارند که در مورد سواد خواهیم گفت —«عرفوه بأنه لون يجمع البصر». سواد را تعریف کردهاند به اینکه مرکب است از دو چیز: یکی «لون»، یکی «يجمع البصر». «لون» را «جنس» قرار دادند، «يجمع البصر» را «فصل» قرار دادند؛ گفتند در ذهن این سواد مرکب است، اگرچه در خارج بسیط است.
مصنف میفرماید که «فجمع البصر عرضي للسواد غير داخل في حقيقته». به «جمع بصر» توجه میکنیم، میبینیم که این نمیتواند حقیقت سواد را معرفی کند، زیرا که خارج از حقیقت سواد است؛ به بیانی که قبلاً گفتیم که «من أن السواد ليس لوناً بتةً و شيئاً آخر هو جمع البصر» — سواد یک چیز مستقلی به «لون» مستقلی به علاوه شیء آخری که «هو جمع البصر» است نیست؛ یعنی اینطور نیست که سواد لونی باشد «بتةً» — یعنی جدا —«و شيئاً آخر هو جمع البصر» — شیء دیگری که اسمش «جمع البصر» است که این ملحق بشود به آن لون جدا؛ یعنی یک لون جدایی داشته باشیم که «جمع البصر» در آن نباشد، بعد «جمع البصر» را به عنوان «فصل» به آن ملحق کنیم تا «لون» و «جمع البصر» یک مرکبی را تشکیل بدهند؛ ما همچنین چیزی نداریم؛ قبلاً ثابت کردیم، ثابت کردیم که «جمع البصر» داخل در لون است، جدای از لون نیست، لون مستقل نیست.
پرسش و پاسخ درباره بساطت اعراض و تصور لون مطلق
پرسش: روی این مبنا که «اعراض» بسیطاند، [؟]؟
پاسخ: ما بالاتر از این را گفتیم: «اعراض» بسیطاند در خارج بسیطاند؛ ایشان در ذهن هم ثابت کرد!
پرسش: در ذهن هم؟
پاسخ: بله، در ذهن هم ثابت کرد که بسیطاند، بله.
پرسش: همین [؟]؟
پاسخ: همین... بله، در ذهن هم بسیطاند.
پرسش: پس این خصوصیت که در لون نیست، این خصوصیت از [؟] مطلق...
پاسخ: نه، «مطلق لون»ی ما نداریم؛ همین لونیتی که در سواد هست — اینها قبلاً بحث شده — لونیتی که در سواد هست، این «جمع البصر» را در خودش دارد؛ یعنی لونیت جدای و جمع البصر جدایی ما نداریم: یک لونیت اینچنینی داریم، که بسیط است. ایشان نظرش این بود. حالا درست و غلطش را کار نداریم؛ ما نظر ایشان را داریم میخوانیم. قبلاً هم بحث کردیم، چند صفحه در این مورد بحث داشتیم که «جمع البصر» جدای از لونیت نیست.
پرسش: [نامفهوم] «عرض»...
پاسخ: در همه «اعراض» همین را دارد؛ بله، لونیت به عنوان مثال است. همه «اعراض» را ایشان ذهناً هم بسیط میداند، همانطور که خارجاً هم بسیط میداند؛ الان هم در پایین همین صفحه به آن اشاره میکند، تصریح میکند.
پرسش: همه الوان که جامع بصر نیستند!
پاسخ: خب، ما همه الوانی نداریم، یک «لون مطلق» ما نداریم؛ ما لون که نداریم در خارج، ما سواد داریم، بیاض داریم.
پرسش: نه، ما همین را میگوییم: بیاض داریم که لون غیر جامع بصر باشد.
پاسخ: بیاضی که لون غیر مفرّق بصر [باشد] نداریم، نه.
پرسش: نه، من نمیخواهم مصداق در مصداق بروم، میخواهم بگویم این که الان اینجا دارد میگوید «لون جامع بصر»، میگویم غیر جامعش هم تحقق دارد، نه؟
پاسخ: غیر جامعش؟ غیر جامعش بله: جامعش میشود سواد، غیر جامعش میشود بیاض.
پرسش: حالا در آن دو تا، اینی که به دو تایش میگوییم «لون»، از باب «اشتراک لفظی» میگوییم؟ نه! از باب «اشتراک معنوی» میگوییم؛ اگر از باب «اشتراک معنوی» میگوییم، به مطلقش میگوییم.
پاسخ: ولی مطلقی که ما در اینجا میگوییم، ما تصوری — به قول ایشان — تصوری از «لون» بهطور مطلق نداریم؛ مگر در ضمن سواد یا در ضمن بیاض. پس لون مربوط به سواد را جدا تصور میکنیم، لون مربوط به بیاض را جدا تصور میکنیم؛ یک لونیت مشترک متصور نمیکنیم. الان شما میفرمایید که ما به یک لون مشترک میرسیم؛ این حرف مشاء است، ایشان قبول ندارد. میگوید ما به یک لون مشترک نمیرسیم، ما سواد را جدا تصور میکنیم، بیاض را جدا تصور میکنیم. حرف ایشان این است که بعداً هم تصریح میکند: میگوید شما اگر سواد و بیاض را ببینید — اصلاً به ذهن هم کار نداشته باشید، فقط چشم کار کند، فکر... در نظر بگیرید که اصلاً ذهنتان هم کار نکند، فقط چشم کار کند — یک لون مطلق میبینید و یک سواد و بیاض، یا نه، یک سواد میبینید و یک بیاض؟ در خارج شما یک سواد میبینید و یک بیاض. آنچه که دیده میشود با آنچه که ادراک میشود — تصریح ایشان است — آنچه که دیده میشود با آنچه که ادراک میشود فرق ندارد. اگر اینطور است، وقتی در خارج شما با دیدن، لون را جدا نمیبینید، پس در ذهن هم لون را جدا تصور نمیکنید؛ بنابراین شما یک لون جدا ندارید. حالا اسمش را میگذارید لون: یعنی این لون... لونی که نداریم، این سواد، لون جامع بصر است؛ آن بیاض، لون مفرّق بصر است. جز «لون جامع بصر» و جز «لون مفرّق بصر» که یک لون بسیطاند هر کدامشان، چیزی ما نداریم. این نظر ایشان است. الان شما ذهنتان به حرفهای مشاء انس دارد؛ دوباره میروید مفهومگیری میکنید، این دو تا را کنار هم میگذارید، جامعی برایشان درست میکنید، جامع را انتزاع میکنید. ایشان این حرفها را قبول ندارد؛ میگوید این حرف مشاء است که شما جامع انتزاع میکنید. آنچه که در خارج هست، سواد بسیط است، بیاض بسیط است؛ آن هم که در ذهن میآید همین بسیط است.
پرسش: میگویم به «اشتراک معنوی» میرسیم؟ باید بگویید «اشتراک لفظی»!
پاسخ: لون را؟
پرسش: بله.
پاسخ: اصلاً ایشان لونی قائل نیست؛ در ذهن هم لونی قائل نیست. حالا شما میفرمایید لونی قائل است که اشتراک لفظی دارد یا اشتراک معنوی!
پرسش: یک فصل مجرد از جنس...
پاسخ: اصلاً «جنس» و «فصل» قائل نیست؛ میگوید بسیط است. اینها عرض میکنم، شما مأنوس به حرفهای مشاءاید! حرفهای مشاء را میخواهید...
پرسش: با وجود این، در عالم خارج ما...
پاسخ: نشان نمیدهد؛ به ادراکتان هم لون جدایی را وارد نمیکند؛ نه در چشم...
پرسش: بالاخره ما اگر نگوییم لون... اگر نگوییم لون، یعنی ما حق نداریم بگوییم...
پاسخ: بله؟
پرسش: نگوییم لون، ولی...
پاسخ: خب بله دیگر، لون را این حرفها به آن...
پرسش: لون یعنی این رنگ. به این یک مرتبهای از این رنگ... یک مرتبهای... نه، اگر به دو تایش گفت لون، آن بحثش میشود! اگر نگفت... خب، اصلاً لون را نگوید!
پاسخ: آخر ایشان «لونیت» را هم «امر اعتباری» میداند، «امر خارجی» نمیداند؛ در خارج شما لونی ندارید!
پرسش: خب چه انتظاری داشتید بگویید [؟]؟
پاسخ: سواد را میگویم؛ سواد هم امر بسیطی است! ببینید روی مبنای خودشان بحث کنید، نه مبنای مشاء؛ الان شما مبنای مشاء را دارید میآورید جلو. ایشان نظرش این است که «لونیت» که هیچ؛ اصلاً لونیتی ما نداریم، «امر اعتباری» است. میماند همانی که در خارج هست؛ آن هم که در خارج هست بسیط است؛ وقتی در ذهن شما میآید باز هم بسیط میآید. مشاء میگوید وقتی در ذهن شما میآید، سواد و بیاض در ذهن شما که قرار گرفت، مابهالاشتراکش را از آن میگیرید، مابهالامتیازش را از آن میگیرید: مابهالاشتراکش میشود «لونیت»، مابهالامتیاز میشود «جمع البصر» و «تفریق البصر»؛ دو تا «فصل» درست میکنید. ایشان این حرفها را اصلاً قبول ندارد! اگر این حرفها بود که خب اشکال بر مشاء نمیشد. ایشان میگوید آنچه که در خارج هست سواد و بیاض بسیط است، آن هم که در ذهن شما میآید همین بسیط است؛ در ذهن شما یک لونی یا تفریق بصری نمیآید. خب، مبنای خودش را اگر قبول کنید میبینید بله دیگر، هیچی نداریم ما در خارج جز همین بسیط، و در ذهنمان هم همچنین؛ پس جنسی ما نداریم، فصلی نداریم که بتوانیم از طریق او بشناسیم. حالا چطور ما سواد را میشناسیم، چطور بیاض را میشناسیم، ایشان مبنای خودش را بعداً میگوید. الان میخواهد بگوید مبنای مشاء باطل است: از طریق حرف مشاء نمیشود به حقیقت سواد و بیاض رسید. چون «لونیت» که حقیقت را نشان نمیدهد، چون یک «امر اعتباری» است در حالی که سواد و بیاض امر واقعیاند؛ «امر اعتباری» که نمیتواند کاشف از امر واقعی باشد، پس این «امر اعتباری» که «لونیت» است نمیتواند «معرِّف» سواد باشد. «جمع بصر» و «تفریق بصر» و امثال ذلک هم — این فصول هم که گفتیم — که اینها چیزی جز همان «لونیت»ی که در خارج است نیست دیگر! پس آن هم نمیتواند مشخصکننده باشد؛ مگر اینکه خود همین سواد و بیاض باشند که بعداً خواهیم گفت چه جور شناخته میشوند؛ جدای از سواد و بیاض اگر بخواهید بگیریدش و «معرِّف» سواد و بیاض قرارش بدهید نمیشود.
پرسش و پاسخ درباره نفی تعریف حدی و ملاک علم حضوری
پرسش: [نامفهوم] تعریف سواد همان سواد است؟
پاسخ: بله؟
پرسش: تعریف سواد همان سواد است؟
پاسخ: ایشان اصلاً سواد را تعریف نمیکند! بله، میآید حالا در بحثش میآید. عرض میکنم بگذارید مبنای خودش را ببینیم چه میگوید. ایشان اصلاً سواد را تعریف نمیکند؛ میگوید تعریفش هم ممکن نیست. میگوید تعریف یعنی شیء مرکبی را در ذهن احضار کردن؛ سواد مرکب نیست، پس تعریف ندارد. اصلاً سواد را ایشان تعریف نمیکند؛ میگوید سواد را باید ببینی، وقتی دیدی میشناسی؛ نه اینکه تعریفش کنی! اگر ندیده باشی، سواد را غیر ممکن است بشناسی.
پرسش: یعنی در حقیقت «لا حدَّ له»؟
پاسخ: بله؛ «جنس» و «فصل» نداشته باشد «حد» ندارد.
پرسش: مثل حدی که در حکمت متعالیه در مورد وجود میگفتند؟
پاسخ: اما آن وجود را میگفت نمیتوانی ببینی! این سواد را میگوید میتوانی ببینی؛ سواد را میگوید میتوانی ببینی اما نمیتوانی درکش بکنی، نمیتوانی تعریفش بکنی. متعالیه میگفت وجود را نه میتوانی ببینی، نه میتوانی درک بکنی، نه میتوانی تعریف کنی. درباره وجود، حرف بالاتر از این میزد دیگر! ایشان سواد را در هر صورت تعریف نمیکند، «عرض» را تعریف نمیکند. میگوید «عرض» امر بسیطی است که در خارج قابل وجدان است، و وقتی شما در خارج او را یافتی، در ذهنت هم درکش میکنی همانجور که در خارج یافتی، بدون تعریف. توجه میکنید این مطالبی که عرض میکنم؟ اینها هر کدامش نکته است! که مشاء چرا گیر کرده به نظر ایشان: چون مرکب دیده شیء را، مرکب دیده «من الجنس و الفصل»؛ آن وقت در «جنس»ش گرفتار شده، در «فصل» هم گرفتار شده. ایشان تمام تلاشش این است که شیء را بسیط کند در خارج؛ همین بسیط را هم بسیطاً وارد ذهن کند، بدون تعریف. میگوید اینجوری شناخته میشود: مشاء از طریق تعریف میشناسند، ایشان میگوید نه، از طریق مشاهده. اصلاً ایشان «علم حضوری» قائل است دیگر! ایشان میگوید همهچیز را به حضور میتوانی بیابی؛ با تعریف که حصول باشد به چیزی نمیرسی؛ با صورتگیری به چیزی نمیرسی؛ باید شیء پیشت حاضر باشد تا ببینیاش، تا بیابیاش. این نظر ایشان است.
پرسش: این ملاک شناخت فرق دارد.
پاسخ: ملاک شناخت فرق دارد، بله. مشاء میگویند شناخت ما از طریق «صُوَر حاکیه» است: «صُوَر حاکیه» این اشیا را به ما نشان میدهند: یک صورت جنسش را نشان میدهد، یک صورت فصلش را نشان میدهد، این دو تا صورت هم خودشان را نشان میدهند با همدیگر. ایشان میگوید از طریق صورت که «علم حصولی» باشد ما به اشیا نمیرسیم — به این بیانی که گفتیم — از طریق حضور باید برسیم: یک شیء را باید ببینیاش؛ وقتی دیدی شناختیاش. این بسیط است، در ذهنت هم بسیط میآید، در ذهنت هیچ صورت متفرقی — یکی برای «جنس» یکی مال «فصل» — نمیآید. این تمام نظر ایشان است، که همانجور که توجه میکنید طبق مبنای خودش است: میگوید اشیا را باید به «علم حضوری» بشناسی، مشاء میگویند اشیا را باید به «علم حصولی» بشناسی. اصلاً اشکال سر همین است، اختلاف سر همین است که ما برای شناخت اشیا «علم حصولی» داریم یا «علم حضوری» داریم. ایشان میگوید «علم حضوری»، آنها میگویند «علم حصولی». و آنها «علم حصولی» را تفریق میکنند به دو صورت: یک صورت «حاکی عن الجنس»، یک صورت «حاکی عن الفصل»؛ این دو تا صورت را که کنار هم بگذاریم شیء «معرَّف» را به ما معرفی میکند.
تطبیق عبارت کتاب درباره عدم شناخت اعراض و پرسش و پاسخ درباره علم حضوری
«و العرض كالسواد مثلاً عرفوه بأنه» لونی است که «يجمع البصر» را. خب، این «لونٌ» یک جزء تعریف، «يجمع البصر» یک جزء تعریف، که ما بر هر دو جزئش اشکال میکنیم. اما «فجمع البصر عرضي للسواد» — که امر عرضی للسواد است؛ امر عرضی داخل در حقیقت سواد نیست. توجه کنید بحث ما در «حد» است! سواد را میخواهیم به «تعریف حدی» تعریف کنیم؛ یعنی هر چه که داخل در حقیقتش است آشکار کنیم. الان اگر «جمع بصر» امر عرضی است، در حقیقت سواد داخل نیست؛ پس به عنوان جزء «تعریف حدی» نمیشود ارائهاش کرد. لذا میگوید «غير داخل في حقيقته»؛ امر عرضی است، داخل در حقیقت سواد نیست تا «حد» سواد بهوسیله این امر عرضی آشکار بشود. چرا امر عرضی است؟ «لما عرفت من أن السواد ليس لوناً بتةً و شيئاً آخر هو جمع البصر»؛ سواد یک لون جدا و شیء دیگری که «جمع البصر» است و ملحق به این لون جدا شده نیست، بلکه سواد همان امر بسیط خارجی است.
خب؛ «و اللونية قد عرفت حالها» — که گفتیم امر اعتباری ذهنی است که «لا وجود لها فی الاعیان»، قبلاً بحثش شده — پس جزئی از تعریفتان که «لا وجود لها فی الخارج»، در حالی که سواد له وجود فی الخارج. بنابراین اینی که «لا وجود لها فی الخارج» نمیتواند «معرِّف» آنی باشد که له وجود فی الخارج. پس این بخش از تعریفتان که اجنبی شد؛ آن بخش دیگر که امر عرضی است: امر عرضی حقیقت شیء را که نشان نمیدهد؛ پس نمیتوانید «جمع بصر» را جزء «حد» برای سواد قرار بدهید. حالا ممکن است «رسم» قرارش بدهیم، ولی «رسم» را بعداً بحث میکنیم؛ اما جزء «حد» نمیشود قرارش داد.
پرسش: استاد، [نامفهوم] که ما از طریق حس ادراک و شناخت پیدا میکنیم، [نامفهوم] یا از قبیل اشیا، مثلاً با چشممان میبینیم؛ اینها «علم حصولی» است یا «علم حضوری»؟ یعنی یک چیزی که ما با چشممان، با بصرمان اینها را در اشیای خارجی میبینیم، آیا این هم جزو «علم حضوری» است؟
پاسخ: نه؛ بنابر نظر مشاء آن هم حصولی است؛ بنابر نظر مشاء آن هم حصولی است... ببخشید!
پرسش: نه، به نظر اشراق.
پاسخ: اشراق حضوری است، بله. اشراق حسی را هم حضوری میداند، خیالی را هم حضوری میداند، عقلی را هم حضوری میداند. مشاء همه را حصولی میدانند. مشاء میگوید وقتی این کتاب را دیدی، تو این کتاب را ندیدی؛ تو صورت این کتاب را در آن «ملتقی العصبتین»ات دیدی و از طریق آن صورت به این کتاب علم پیدا کردی!
پرسش: علم نفس به معلومات خودش حضوری است؟
پاسخ: فقط علم نفس به خودش را حضوری میداند و به «صور مکتسب» را حضوری میداند: میگوید تو به خودت «علم حضوری» داری، به «صور مکتسب» هم «علم حضوری» داری.
پرسش: علم به علت را هم که...؟
پاسخ: علم به علت را حکمت متعالیه اضافه میکند. علم به علت را حکمت متعالیه اضافه میکند؛ اینها فقط علم به خویشتن را — یعنی مشاء علم به خویشتن را — حضوری میدانند، علم به افعال را هم خیلی صاف نمیگویند حضوری است: مثل خواجه، علم را حضوری میداند، اما آنها خیلی صاف نمیگویند؛ آنها از گرفتاری «تسلسل» میخواهند رها بشوند، میگویند «علم حضوری» است.
پرسش: [نامفهوم] علم به نفس را...
پاسخ: علم به نفس را همه قبول دارند که حضوری است. علم به افعال نفس را و علم به علت را حکمت متعالیه میگوید حضوری است؛ اشراق میگوید حضوری است، حکمت متعالیه بهتبع میگوید حضوری است.
پرسش: یعنی وقتی یک چیزی را با حس پیدا میکنیم، میبینیم و اینها — یعنی میشناسیم — آیا اینها مثلاً چه جوری حضورند، در چه [نامفهوم]... به چه معنا حضور دارند؟
پاسخ: حضوری است؛ این خود این کتاب، صورتش در ذهنتان نمیآید، خود این کتاب پیشتان حاضر است! این خیلی واضحتر از حصولی است؛ شما در حضوریاش گرفتارید؟! حضوری خیلی آسانتر از حصولی است: این کتاب را واقعاً من خودم در خارج دارم میبینم! یعنی علم من با این کتاب یکی است؛ نه علم من آن صورت باشد، معلوم من این کتاب باشد؛ علم و معلوم یکی است: همین کتاب خارجی! مشاء میگوید نه: علم تو آن صورتت است، معلومت این است — تازه «معلوم بالعرض»ات! ولی اشراق میگوید نه، علم و معلوم همین است؛ یک صورتی در باطن تو نیست.
پرسش: در ذهن چیزی نمیآید؟
پاسخ: در ذهن هیچ چیزی نمیآید، نه.
پرسش: تازه که ایشان میگوید که «عرض» در خارج بسیط است، در ذهن هم بسیط است؛ این یعنی چه در ذهن؟
پاسخ: در ذهن بسیط است، یعنی همینی که در ذهن... همین خودش میآید در ذهن! خب بالاخره من این را درکش میکنم: کتاب خارجی را من درک میکنم، منتها نه با یک صورت حاکی، بلکه خود این — نه خود اینها — به قول ایشان «مثال» این میآید! «مثال»ش یعنی «عالم مثال». ادراک را هم خود ایشان اینجور توضیح میدهد: ادراک هم این است که ما با چشم باطنمان آن صورت مثالیِ «عالم مثال»ِ این شیء را میبینیم؛ آن هم اینجوری توجیه میکند. حالا اینها دیگر تقریباً یک مقداری از بحث میرویم خارج، میرویم بیرون.
نتیجهگیری درباره اجسام و اعراض و عدم شناخت وجود
بله. «فالأجسام و الأعراض غير متصورة أصلاً». این تفریع بر آن حرفهای گذشته است. ما «جواهر جسمانیه» را مطرح کردیم، «اعراض» را هم مطرح کردیم، این وسط «جوهر عقلی» را هم گفتیم؛ «جوهر عقلی» که چون واضح بود که نمیتوانیم درک کنیم، گذاشتیمش کنار، دیگر تفریع هم برایش نیاوردیم؛ حالا تفریع آوردیم برای آن دو تای دیگر: «فالأجسام» — که ادعای شناختشان میشود —«و الأعراض» — که آنها هم ادعای شناختشان میشود؛ این دو تا را ادعای شناخت ما داریم، «جواهر عقلیه» را که خود مشاء هم معتقدند نمیتوانیم بشناسیم — اجسام و اعراض «غير متصورة أصلاً»، تصور نمیشوند، پیش مشاء تصور نمیشوند؛ یعنی همانهایی که مشاء ادعای شناختشان را دارند، مجبورند معتقد بشوند که ما نمیشناسیمشان؛ لكون فصولها كذلك، چون فصولشان شناخته شده نیستند.
خب، این سه تا از اشیا که بیان کردیم هیچکدام قابل شناخت نیستند: «جواهر جسمانیه»، «جواهر عقلیه» و «اعراض». این سه تا که هر سه از سنخ «ماهیت»اند، اینها شناخته شده نیستند. حالا «وجود»شان چه؟ «وجود»شان قابل شناخت هست یا نه؟ چون ما گفتیم در خارج چهار چیز داریم: حالا یکیاش اصیل است بقیهاش تبع، یا آن سه تا «ماهیت» اصیل است که تقسیم میشود به آن سه تا یا «وجود» اصیل است، ما به آن کار نداریم؛ بالاخره در خارج ما چهار چیز داریم به نعت اصالت یا به نعت عرضیت یا تبعیت. این چهار تا را الان سهتایش را رسیدگی کردیم و دیدیم نمیتوانیم بشناسیم؛ میرویم سراغ «وجود». «وجود» را میتوانیم بشناسیم؟ میفرماید نه: «وجود» را هم که ما قبلاً گفتیم «امر اعتباری» است؛ «امر اعتباری» چیزی نیست که بشناسیمش! «و كان الوجود أظهر الأشياء لهم» — در حالی که «قد عرفت حال الوجود من كونه أمراً اعتبارياً» — که «لا هوية له فی الاعیان»؛ در اعیان هویت و شخصیتی ندارد، هر چه هست در ذهن است. پس باز هم دیدید که «وجود»ی نیست که ما بشناسیمش. بنابراین نتیجه این شد که ما برای شناخت اشیا از طریق مبانی مشاء هیچ راهی نداریم.
عدم امکان شناخت اشیا از طریق رسم و لوازم
تا اینجا بحثی که داشتیم در این بود که ما نمیتوانیم اشیا را از طریق «حد» بشناسیم؛ یعنی «جواهر جسمانیه»، «مجرده» و همچنین «اعراض»، همچنین «وجود»؛ اینها را نمیتوانیم از طریق «حد» بشناسیم. آیا از طریق «رسم» و «لوازم» میتوانیم بشناسیم یا نه؟ میفرماید که اگر بخواهد از طریق «لوازم» بشناسد، دوباره ما میآییم سراغ آن «لوازم»: میگوییم آن «لوازم» را چگونه شناختی؟ شما فلان شیء را میخواهی از طریق لوازمش بشناسی؛ مثلاً اربعه را میخواهی از طریق زوجیت بشناسی. میگوییم خب، زوجیت و فردیت را چه طور شناختی؟ زوجیت و فردیت هم بالاخره خصوصیتی دارد: این لوازم هم مثل خود اربعه که خصوصیات دارد، زوجیت هم خصوصیت دارد؛ اگرچه بدون خصوصیت نمیشود، «کیف» است مثلاً، «کیف» قابل انقسام است یا غیر قابل انقسام، بالاخره یک چیزهایی در آن است، یک خصوصیاتی دارد؛ آن خصوصیات را چه طور شناختی؟ دوباره اگر باز برای آن خصوصیات یک لوازمی ذکر بکنی، دوباره میرویم سراغ آن لوازم؛ میگوییم آن لوازم را چه جور شناختی؟ باز هم باید خصوصیات آن لوازم را ذکر کنی؛ و هکذا.
یا «تسلسل» لازم میآید: برای هر لازمی باید خصوصیتی را «معرِّف» قرار بدهی، برای آن خصوصیت لازمِ آن خصوصیت را، دوباره برای لازمش خصوصیت بعدی را — همینطور یک در میان، لازم و خصوصیت تا بروی جلو تا آخر؛ لازمش این است که به جایی نرسی؛ برای شناخت یک شیء باید بینهایت صُوَر را تصور بکنی تا به این شیء برسی؛ چون به آن بینهایت نمیرسی، به این شیء هم نمیرسی، پس این شیء برایت مجهول میماند؛ این در صورتی است که بخواهد به «تسلسل» منجر بشود. «دور» هم همینطور است: گاهی ممکن است بروی جلو، به یک خصوصیتی که رسیدی بگوییم این خصوصیت از کجا شناخته میشود؟ «دور» بزنی، بگویی از این خصوصیت اولی: از آنی که اول مجهول قرارش دادیم، شروع کردیم با لوازم تعریفش کردیم، حالا رسیدیم به یک خصوصیتی، این را از کجا میشناسی؟ از همان مجهول اولی! خب مجهول اولی که گفتیم مجهول بود! آن مجهول میخواهد «معرِّف» این مجهول بشود؟ همه باز مجهول میشوند، تمام این دایره مجهول میشود! تمام این حلقهای که پر کردیدش از آن مجهول اولی و لوازم و خصوصیاتش — و بعد آن خصوصیات را آخر گره زدید دوباره برگرداندید به آن مجهول اولی — همه میشوند مجهول! پس باز هم لازمش این است که شیء را نشناسیم. چه به «دور» مبتلا بشویم، چه به «تسلسل» مبتلا بشویم، شیء شناخته شده نیست.
پرسش و پاسخ درباره شناخت بدیهیات و نقش حضور
پرسش: در حصول... [نامفهوم]... چون بدیهیات ما... به یک جایی میرسیم که دیگر بدیهی باشد...
پاسخ: حالا ما داریم فرض میکنیم...
پرسش: به امر بدیهی میرسیم، از آن امر بدیهی نظری را میشناسیم.
پاسخ: به امر بدیهی میرسیم؟
پرسش: ایشان بدیهیات را اصلاً منکرند؟ نه، هیچ بدیهی...؟
پاسخ: نه! بدیهی را منکر نیست؛ بدیهیات را الان خودمان بعداً خواهیم گفت؛ ولی بدیهیات را چه طور میشناسیم؟
پرسش: بدیهی که دیگر نیاز به شناخت ندارد!
پاسخ: چه طور؟ بالاخره حس میخواهد یا نه؟ بالاخره حس میخواهد یا نه؟
پرسش: بله، احتیاج ندارد...
پاسخ: بله، تعریفی چه؟ ایشان اصلاً تعریف را دارد رد میکند در همهجا!
پرسش: اکتساب ندارد؛ آنها، آن بدیهیات...
پاسخ: احتیاج به اکتسابِ استدلالی و تصوری ندارد، احتیاج به اکتساب دارد؟ مگر میشود شما بدیهی را نبینید اگر دیدنی باشد و باز هم درکش بکنید، یا نشنوید اگر شنیدنی باشد باز هم درکش بکنید؟ احتیاج به این چیزها که دارد! اینجور اکتساب دارد؛ اکتساب استدلالی نمیخواهد.
پرسش: البته آن هم اکتساب...
پاسخ: خب اکتساب خیال لازم دارد!
پرسش: اکتساب نیست؟
پاسخ: ایشان میگوید همان اکتساب تمام است دیگر؛ تو اینی که کسبش کردی دیگر دنبال چه میگردی؟
پرسش: [نامفهوم] چیز دیگری کسبش نکردیم، نه! این بدیهی است؛ این یکی را که اکتساب کردیم...
پاسخ: شما میفرمایید...
پرسش: ...معلوم... کسب میکنیم، خودشان دیگر معلوماند.
پاسخ: شما میفرمایید که این لازم بدیهی است؛ من از طریق این، لازمههای قبلی را کشف میکنم.
پرسش: [؟] لازم آخر بدیهی است...
پاسخ: از طریق این، لازمههای قبلی را کشف میکنیم. ایشان میگوید همینطور که این بدیهی است، آن هم بدیهی است! آنها را هم مستقیم درک بکن؛ آنها را هم مستقیم درک بکن! احتیاج ندارم که این را واسطه قرار بدهی! همه را میگوید مستقیم درک بکن. یعنی پیش ایشان چیزی مخفی نیست: هر چه که قابل شناخت است آشکار است، هر چه هم که قابل شناخت نیست، نیست دیگر. این نظر ایشان است! میگوید دیگر لوازم را واسطه قرار نده: خود این شیء قابل شناخت است، آن لازم...
پرسش: تبعیض قائل نیست!
پاسخ: بله؟
پرسش: تبعیض قائل نیست؟
پاسخ: تبعیض قائل نیست، بله.
پرسش: در مورد مخلوقات... فقط ملاک شناخت حضور است؟
پاسخ: بله.
پرسش: [حصول] نیست، لذا همهچیز برای ما حاضر است؛ دیگر ما احتیاج به کسب و اکتساب نداریم.
پاسخ: بله. ایشان با مبنای خودش دارد بحث میکند. اگر اشکال مبنایی بر آن بکنید، شاید ایراد داشته باشد.
تطبیق عبارت کتاب درباره عدم شناخت از طریق رسم و نتیجه نهایی
«هذا إن فُرِضَ تصور الماهيات بالذاتيات»؛ این در صورتی است که ما بخواهیم ماهیات را از طریق ذاتیاتش تصور کنیم — یعنی «تعریف حدی» بیاوریم —«كما في التعريفات الحدية»، که در «تعریفات حدی» ما از ذاتیات استفاده میکنیم. حالا اگر خواستیم از لوازم و خصوصیات استفاده کنیم چه؟ میفرماید: «ثم إن فُرِضَ التصور باللوازم العرضية كما في التعريفات الرسمية»؛ اگر بخواهیم به لوازم عرضیه شیء را تصور کنیم، چنانچه در «تعریفات رسمی» اینچنین کاری میکنیم که از لوازم و خصوصیات استفاده میکنیم، مشکل ما این است که «فللوازم أيضاً خصوصياتٌ يعود مثل هذا الكلام إليها». لوازم هم باز مجهولاند؛ آنها هم باید تعریف بشوند؛ آنها هم دارای خصوصیاتاند که مثل این کلام به آن خصوصیات برمیگردد؛ «مثل هذا الكلام» یعنی تصور از طریق «تعریفات حدیه» یا لوازم. همانطوری که خود این شیء را باید از طریق «تعریفات حدیه» یا لوازم درک بکنید، خود این لوازم را هم باید از طریق «تعریفات حدیه» یا لوازم دیگر درک بکنید؛ پس «مثل هذا الكلام» — که تصور از طریق «تعریفات حدیه» یا از طریق لوازم است — همین دوباره به خود خصوصیات برمیگردد که خود آن لوازم را هم باید از طریق «حد» یا از طریق لوازم دیگر شناخت. «و هو غير جائز»؛ و شناخت لوازم از لوازم جایز نیست، چون یا به «تسلسل» منجر میشود یا به «دور». لازمی را به لازمش بشناسید، آن لازم را هم به لازمش بشناسید، لازم بعدی به لازم بعدی: اگر هکذا همینطور جلو بروید به نهایت نرسید مبتلا به «تسلسل» میشوید، اگر برگردید مبتلا به «دور» میشوید؛ و در هر دو حال مشکلی که پیش میآید این است که آن شیئی که مجهول بود همچنان مجهول میماند.
«و هو غير جائز»؛ «هو» برمیگردد به عود: و عود «مثل هذا الكلام إليها» غیر جایز است؛ یعنی اینکه دوباره همین کلام را بر این خصوصیات برگردانیم جایز نیست، که باز بگوییم خصوصیات را به وسیله لوازم میفهمیم. چرا؟ «إذ يلزم» از این عود که «لا يعرف في الوجود شيء ما»؛ لازمش این است که در خارج هیچی شناخته نشود. چرا؟ «لاستلزام عود الكلام إلى الخصوصيات الدور أو التسلسل. عود الكلام إلى الخصوصيات» فاعل استلزام است، «الدور أو التسلسل» مفعول استلزام است؛ یعنی عود کلام الی الخصوصیات که الان مورد بحث است، مستلزم «دور» یا «تسلسل» میشود؛ یعنی اگر کلام به آن خصوصیات برگردد، ما برای خصوصیات دوباره از لوازم استفاده کنیم، از لوازم دوباره از خصوصیات و لوازم دیگر استفاده کنیم، بالاخره یا به «دور» منجر میشود یا به «تسلسل» چنانچه گفتیم. «و استلزام كل منهما أن لا يعرف في الوجود شيء ما». این «استلزام» عطف بر آن استلزام قبلی است؛ فاعل این استلزام دوم «كل منهما»، مفعولش «أن لا يعرف في الوجود شيء ما» است. و باز هر یک از «دور» و «تسلسل» لازم دارند که در وجود هیچی شناخته نشود؛ چون اگر «دور» یا «تسلسل» لازم آمد، دیگر شناخت تعطیل میشود. ما شیء را میخواهیم بشناسیم با لوازم متسلسله؛ خب باید همه لوازم متسلسله ادراک بشود تا این شیء ادراک بشود؛ و چون ما نمیتوانیم لوازم متسلسله را ادراک کنیم، به بینهایت نمیتوانیم برسیم، لذا در نتیجه به خود این شیء هم نمیتوانیم برسیم؛ پس این شیء همانطور که مجهول بوده مجهول میماند. در دورش هم همینطور است: اگر این مجهول بود، از این مجهول ما منتقل میشویم به چیزهای دیگر، میرسیم به آن آخری که آن هم مجهول است، آن مجهول را میخواهیم با این مجهول اولی حل کنیم — دور اینطور است دیگر: مجهول آخر را میخواهید به مجهول اولی حل کنید؛ مجهول اولی نمیگذارد مجهول آخر حل بشود، مجهول آخر هم که حل نشد قبلیهایش هم حل نمیشود، تا میرسیم به آن اولی؛ اولی هم همینجور لاینحل باقی میماند. پس «دور» و «تسلسل» مستلزم ایناند که شیئی که مجهول بوده همچنان مجهول بماند.
در حالی که دو مشکل داریم: این که بگوییم ما اشیا را نمیشناسیم دو مشکل دارد: یک: «العقول السليمة تأباه»، دو: «و الوجود يشهد بخلافه». عقل سلیم این را قبول نمیکند که ما شیء را نشناسیم؛ عقل سلیم قبول میکند —«و الوجود» یعنی واقعیت خارجی هم به خلافش شهادت میدهد؛ ما خیلی چیزها را میبینیم و میشناسیم.
خب، پس نظر مشاء رد شد؛ نظر مشاء رد شد و ثابت شد که ما بنابر قواعد مشاء راهی برای شناخت «جواهر جسمانیه»، «جواهر عقلیه»، «اعراض» و «وجود» نداریم؛ یعنی راهی برای شناخت اشیا مطلقاً نداریم. اما حالا مبنای خودمان چیست و چگونه اشیا را میشناسیم، انشاء الله جلسه بعد، بیان خواهیم کرد.