85/02/01
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی صفاتی که مشتق و مشتقمنه آنها هر دو عقلی است/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /بررسی صفاتی که مشتق و مشتقمنه آنها هر دو عقلی است
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
توضیح دو نکته درباره عبارت جلسه گذشته
از جلسه گذشته من دو مطلب مختصر هست بیان بکنم.
یکی اینکه در همین صفحه صد و نود و هفت، خط سیزدهم، داشتیم «على ما قيل»[1] . این «على ما قيل» مرتبط به «فلهذا تعرض لبيانه» تنها نیست؛ مرتبط به «لما صح أن المحمولات كلها ذهنية لكونه محمولاً عينياً فلهذا تعرض لبيانه». یعنی تمام از «لما صح» تا این «فلهذا تعرض لبيانه» مقول قیل است، نه فقط «فلهذا تعرض لبيانه». من ظاهراً در جلسه گذشته گفتم، ولی مثل اینکه برای بعضیها مبهم بود.
مطلب دوم اینکه «إذ لو صح ذلك» — بعد از همین «على ما قيل، إذ لو صح ذلك» — این «ذلك» اشاره است به خود ما قیل؛ و ما قیل هم عبارت بود از همان که بیان کردم: از «لما صح أن المحمولات كلها ذهنية» تا آن «فلهذا تعرض لبيانه». یعنی خلاصه، «ذلك» برمیگردد به اینکه محذورِ عدم صحت «حمل» این باشد که «محمولات» ذهنیاند. بله، محذور این است که «محمولات» ذهنیاند. محذور این است که «محمولات» باید ذهنی باشند، در حالی که این «محمول» خارجی است. یعنی خلاصه، به همان ما قیل دارد اشاره میکند؛ که این هم ظاهراً من دیروز گفته بودم، منتها مثل اینکه بعضیها اشکال داشتند. خب، حالا وارد بحث میشویم.
بررسی صفاتی که مشتق و مشتقمنه آنها هر دو عقلی است
گفتیم صفات دو گونه هستند: صفاتی که در خارج هستند و صورتی هم در عقل دارند؛ مثل سواد، مثل اسود، که در خارج به عنوان سواد موجود است، صورتی هم در عقل دارد. و قسم دوم از صفات، صفاتی هستند که وجودشان در خارج فقط همان وجود ذهنیشان است و در خارج وجود جدایی از آن «وجود ذهنی» ندارند؛ مثل مثلاً امکان، که این همان «وجود ذهنی»اش، «وجود خارجی»اش است؛ یک وجود جدایی ندارد. پس این دو جور صفت را ما داریم. و گفتیم که در آن قسم اول از صفات، ما «مشتق»مان، «مشتق»مان ذهنی است، «مشتقمنه»مان خارجی است؛ یعنی سواد خارجی است، اسود ذهنی است. و اما در مثل امکان که صفتی بود که خارج نداشت، بلکه فقط ذهنی بود، در اینجور صفات، «مشتق» هم ذهنی است، «مشتقمنه» هم ذهنی است؛ امکان که «مشتقمنه» ذهنی است، ممکن هم که «مشتق» ذهنی است. این توضیح را ما گفتیم.
در مثل امتناع و اینها هم همان بیانی را داریم که در امکان داشتیم. بعد حالا میخواهیم بگوییم: «و كذا نحوه»؛ یعنی هر چیزی که مثل امکان و مثل امتناع باشد؛ به این معنا، یعنی هر صفتی که عقلیِ محض باشد، دیگر در خارج وجود نداشته باشد، «اعتباری» باشد، اینچنین صفتی خودش و «مشتق»ش ذهنیاند؛ خارج ندارند. مثلاً مثل وجود؛ وجود صفتی بود که ثابت کردیم «اعتباری» است؛ پس «مشتق»ش هم که موجود است، «اعتباری» است. مثلاً سکون یک «امر عدمی» بود و گفتیم «امر عدمی» «اعتباری» است؛ پس سکون «اعتباری» است. حالا «مشتق» از سکون هم که ساکن باشد، باز هم «اعتباری» است. علیحال، تمام صفات «اعتباری» که قبلاً گفتیم، یا به تعبیر دیگر «صفات عقلی»، تمام اینها هم «مشتق»شان «اعتباری» است، هم خودشان «اعتباری»اند و مثل سواد و اسود نیستند؛ چون در سواد و اسود، «مشتقمنه»ش خارجی است، «مشتق» «اعتباری» است. در اینجور صفاتی که الان میخواهیم مطرح کنیم و قبلاً هم «اعتباری» بودن یا عقلی بودنشان را بیان کردیم، در آنجور صفات هم «مشتق»شان «اعتباری» است، هم «مشتقمنه»شان.
«و كذا نحوه أي نحو الامتناع و الإمكان من الصفات العقلية التي اشتق منها».
همچنین نحو امتناع و امکان، یعنی آنها هم همینچنیناند؛ یعنی آنها هم اینطورند که هم «مشتق»شان «اعتباری» است، هم «مشتقمنه»شان «اعتباری» است. این و كذا نحوه دیگر در عبارت مصنف خودش «مبتدا» و «خبر» است دیگر؛ اما در عبارت شارح «خبر» ذکر میشود: «و كذا نحوه حكمه حكم الممتنع و الممكن» که بعداً میگوییم. یعنی «نحو الامتناع و الإمكان من الصفات العقلية التي اشتق منها»، ضمیر «منها» به «صفات عقلیه» برمیگردد؛ و منظور این است: «صفات عقلیه»ای که «مشتقمنها» هستند — «صفات عقلیه»ای که «مشتقمنها» هستند — یا «صفات عقلیه»ای که از مثل امتناع و امکان، یعنی از «صفات عقلیه»، اشتقاق پیدا میکنند، که باز مشتقها هم صفات عقلیاند؛ مشتقها هم صفات عقلیاند که مشتق میشوند از «صفات عقلیه» دیگر مثل امتناع و امکان. پس «التي اشتق منها»، ضمیرش را برمیگردانیم به این «صفات عقلیه»ای که ذکر شده و معنایش این میشود که «صفات عقلیه»ای که «مشتقمنها» هستند؛ این یکی. یکی اینکه دیگر، ضمیر «اشتق» را برگردانیم به «صفات عقلیه» و ضمیر «منها» را برگردانیم به «نحو الامتناع و الإمكان» و هر چه که هست؛ که «صفات عقلیه»ای که مشتق از مثل امتناع و امکان و امثال ذلک، یعنی از مثل خودشان مشتقاند؛ «صفات عقلیه»ای که از «صفات عقلیه» مشتقاند؛ «كالموجود»؛ که این موجود صفت عقلی است، مشتق است از صفت عقلی دیگر که وجود باشد؛ «كالموجود و المظلم و الساكن و أمثالها». که گفتیم وجود امر «اعتباری» است، ظلمت که «امر عدمی» است و سکون هم که «امر عدمی» است هر دو «اعتباری»اند؛ زیرا «امور عدمی» کلاً «اعتباری» بودند به دید ما. پس مشتق از وجود، مشتق از ظلمت، مشتق از سکون هم که موجود و مظلم و ساکناند، نیز امر «اعتباری» است؛ و امثال اینها.
«و كذا نحوه» یعنی چه؟ یعنی «نحو الامتناع و الإمكان» تا آخر، «حكمه حكم الممتنع و الممكن». حکم امتناع و امکان و امثال ذلک، حکم موجود و مظلم و ساکن و امثال ذلک، حکم ممتنع و ممکن است. در چه مثل هماند؟ در اینکه «مشتق» و «مشتقمنه» هر دو عقلیاند؛ همانطور که در ممتنع و امتناع، در ممکن و امکان این وضع را داشتیم، در موجود و وجود، در مظلم و ظلمت، در ساکن و سکون هم این وضع را خواهیم داشت. پس این امور مثل موجود و مظلم و ساکن، حکمشان حکم ممتنع و ممکن است در اینکه «مشتق» و «مشتقمنه»شان هر دو عقلیاند؛ بهخلاف اسود، که «مشتق» ولو عقلی است، لکن «مشتقمنه» خارجی است: سواد خارجی است، ولو اسود عقلی است.
طرح بحث صدق و کذب در دو قسم صفات
خب، این تمام شد.
مقدمهای بود برای بحثی که الان میخواهیم شروع کنیم؛ که مصنف بعد از اینکه «امور عقلیه» را ذکر میکند، وارد این بحث میشود که بعضی از «امور عقلیه»، «مشتقمنه»هایشان خارجیاند، مثل اسود که «مشتقمنه»ش خارجی است؛ و بعضی از «امور عقلیه»، «مشتقمنه»شان هم عقلی است، مثل ممکن که امکان، یعنی «مشتقمنه»ش هم عقلی است.
ما اینها را ذکر کردیم برای اینکه عقلی بودنشان را بیان کنیم؛ ولی در عین حال نظر دیگری هم داشتیم و آن نظر این بود که بگوییم صدق و کذب در آن قسم اول چگونه است و در این قسم دوم چگونه است؛ یعنی صدق و کذب مثل اسود و سواد چگونه است و صدق و کذب مثل ممکن و امکان چطور است. چون مشهور، صدق و کذب را در همه صفات یکجور معنا کردهاند و به خاطر همین معنای واحدی که برای همهنوع صفات قائل شدهاند، به «مغالطه» گرفتار شدهاند. ما الان برای شما تبیین میکنیم که آن معنای مطلقی که آقایان برای صدق و کذب گفتهاند تمام نیست؛ باید تفصیل داده بشود: آن معنایی که آنها گفتهاند برای یک گروهی از صفات مفید است و برای گروه دیگر مفید نیست. اگر این مطلبی را که ما گفتیم متوجه بشوید، خیلی مغالطات آنها را تشخیص میدهید، از خیلی از مغالطات هم خودتان محفوظ میمانید.
تفاوت معنای صدق و کذب در دو قسم صفات
در مثل اسود و سواد، صدق و کذب به این است که در صفتی مثل اسود، صدق به این است که مطابق باشد با «ما فی الخارج»، و کذب به این است که مطابق نباشد با «ما فی الخارج». یعنی همان تعریفی که مشهور برای صدق و کذب گفتهاند، در اینجور صفات ما میپذیریم؛ که صدق عبارت است از مطابقتِ آنچه که ما حکم کردیم، آنچه که در ذهن آوردیم، آنچه که «محمول» قرار دادیم، مطابقت او با «ما فی الخارج»؛ و کذب عبارت است از عدم مطابقت با «ما فی الخارج». این تعریف مشهور هم هست، که ما هم در اینجور موارد قبولش داریم.
اما در آن قسم از صفاتی که هم «مشتق»شان عقلی است، هم «مشتقمنه»شان عقلی است، این تعریف کافی نیست. نمیتوانیم بگوییم که صدق عبارت است از مطابقتِ «ما فی الذهن» با «ما فی الخارج» و کذب عبارت است از مخالفتِ «ما فی الذهن» با «ما فی الخارج»؛ چون ما «ما فی الخارج»ی نداریم که بخواهیم «ما فی الذهن» را با او مطابقت کنیم یا ببینیم مطابق نیست. در اینچنین مواردی، باید تعریف صدق و کذب را عوض کنیم: یعنی بگوییم صدق عبارت از این است که شما این «صفت عقلی» را به آنچه که باید ملحق کنید، ملحق کنید؛ به آنچه که باید نسبت بدهید، نسبت بدهید؛ و کذب عبارت از این است که این «صفت عقلی» را به آنچه که باید نسبت بدهید، نسبت ندهید. پس در اینجا دیگر مطابقت با واقع و عدم مطابقت با واقع — یعنی خارج — معیار صدق و کذب نیست؛ معیار صدق و کذب این است که ببینیم این صفت را به چه نسبت دادید؛ اگر به آنچه که واقعاً باید نسبت بدهید نسبت داده باشید صادق است، و الا کاذب است.
توضیح بحث این است که اگر در اسود که خارجیت هم دارد — یعنی سوادش در خارج هست — اگر در اسود، اسود را بر مثلاً انسان زنجی — اهل زنگبار که سیاهپوست است — حمل کردید، درست است؛ به خاطر اینکه «محکی» این اسود در خارج موجود است، پس «ما فی الذهن» شما با «ما فی الخارج» مطابق است، لذا صادق است. اما اگر اسود را بر رومی — یعنی انسان سفیدپوست — حمل کردید، «ما فی الذهن» شما با «ما فی الخارج» مخالف است؛ چون «ما فی الذهن» شما «ثبوت السواد» است، در حالی که «ما فی الخارج» «ثبوت البیاض» است؛ پس «ما فی الذهن» با «ما فی الخارج» مخالف است و «قضیه»تان کاذب است.
اما اگر سکون را که از قسم صفاتی است که هم «مشتق»شان عقلی است، هم «مشتقمنه»شان عقلی است، این را اگر سکون را در ذهن آوردید، نمیتوانید بگویید صدقش به این است که مطابق خارج باشد و کذبش به این است که مخالف خارج باشد؛ بلکه باید ببینید به چه نسبتش دادید. اگر نسبتش دادید به چیزی که قابلیت سکون دارد — قابلیت سکون دارد — صادق است؛ اگر نسبتش دادید به چیزی که قابلیت سکون ندارد، کاذب است. مثلاً اگر نسبتش دادید به جسم، عیبی ندارد، این درست است؛ چون که جسم چیزی است که شأنش این است که میتواند متحرک باشد و میتواند ساکن باشد؛ پس قابلیت سکون را دارد، یعنی میتواند که «مسندٌالیه» سکون قرار بگیرد؛ و بنابراین اگر شما سکون را به او اسناد دادید، اسناد به «ما هو له» و اسنادِ حقیقی و صادق است. اما اگر شما این سکون را به موجود «مجرد» نسبت دادید، چون «مجرد» شأنش این نیست که حرکت و سکون داشته باشد — «مجرد» ثبات دارد اما سکون ندارد — نسبتتان نسبت کاذب است و «قضیه»تان هم «قضیه کاذبه» است. در اینجور مواردی که صفت در خارج موجود نیست، بلکه صفت هم «مشتق»ش، هم «مشتقمنه»ش در عقل موجود است، صدق و کذب به موافقت و مخالفت با خارج نیست، بلکه صدق و کذب به این است که ببینید این صفت را ملحق به چه کردید؛ اگر ملحق کردید به چیزی که باید ملحق کنید صادق است، و الا کاذب است.
اما در این الحاق و در این نسبت دادن هم باید این مطلب مورد توجه قرار بگیرد که حتماً آن خصوص آن شیئی که شما به آن این صفت را نسبت دادید، قبولکننده این صفت باشد؛ اگر عمومش قبولکننده باشد کافی نیست. مثلاً شما به جنسی که قبول میکند صفتی را، این صفت را نسبت دادید؛ به شیئی این صفت را نسبت دادید به اعتبار اینکه «جنس»ش قبول میکند؛ این کافی نیست. باید خود همین موصوف شما قابل این صفت باشد تا الحاق این صفت به آن موصوف صادق باشد. اگر شما این صفت را به این موصوف ملحق کردید، ولی خود این موصوف قبول نکرد این صفت را، بلکه «جنس»ش قبول کرد، «نوع»ش قبول کرد، این الحاق شما و اسناد شما صادق نیست. پس در صدق اینجور اوصافی که «مشتق» و «مشتقمنه»شان ذهنیاند، اعتبار میشود که آن «مسندٌالیه» بهخصوصه قبولکننده این صفت باشد، یا الحاقی که شما میکنید به خصوصِ چیزی ملحق کنید که آن شیء بهخصوصه قابل این صفت باشد؛ و اینکه به عمومه قابل باشد کافی نیست.
این خلاصه بحثی است که در صدق و کذب این دو گونه صفات داریم: صفاتی که مثل اسود و سواد هستند که «مشتق»شان در ذهن و «مشتقمنه»شان در خارج است، یا صفاتی که مثل امکان و ممکن هستند که هم «مشتق»شان، هم «مشتقمنه»شان در ذهن است؛ این دو نوع صفات، صدق و کذبشان با هم فرق میکند؛ هر دو را نمیشود به یک معنا معنا کرد؛ در هر دو نمیشود گفت مطابقت با خارج، زیرا که قسم دوم مطابقت با خارج معنا ندارد در آن، چون که اصلاً خارجی ندارد. پس تعریف فلاسفه که صدق و کذب را مطلق گذاشتند و مخصوصش نکردند به این موردی که ما مخصوص کردیم، تعریف درستی نیست، و همین تعریف که منشأ مغالطهشان...
پرسش: [نامفهوم] جمله «دیوار کور است»، اینها [نامفهوم] صادق است؟
پاسخ: دیوار چیست؟
پرسش: دیوار کور است.
پاسخ: کوه است؟
پرسش: کور؛ کور.
پاسخ: کور.
پرسش: این صادق است یا نه؟ و آن جمله «الماهية لا موجودة [؟]»؟
پاسخ: «الماهية لا موجودة و لا معدومة» به لحاظ ذاتش صادق است؛ به لحاظ ذات ماهیت باشد صادق است. «دیوار کور است» کاذب است. چون البته کور «امر عدمی» است؛ «امر عدمی» هم که ما گفتیم در خارج موجود نیست. ولی نسبتش دارید میدهید به چیزی که قابلیت ندارد؛ پس میشود کاذب. نه مطابقت با واقع دارد یا ندارد — مطابقت با خارج در اینجا به نظر ما معیار نیست — الحاق شما الحاق بهجایی است یا نابجاست؟ الحاقتان نابجاست؛ چون الحاق کردید عما و کوری را به دیوار که دیوار لیاقت این الحاق را ندارد، لذا میشود کاذب. اما اینکه میگویید ماهیت نه موجود است نه معدوم است، الحاق کردید ناموجود و نامعدوم مجموع هم را به چیزی که قابلیت ناموجود و نامعدوم را دارد، پس این صادق است. در هر دو، صفاتتان صفاتی هستند که «مشتق» و «مشتقمنه»شان اعتباری است: هم کوری اینطور است، هم موجود و معدوم اینطور است. و در مثال اول که فرمودید ماهیت ناموجود و نامعدوم، این «محمول» را که ناموجود و نامعدوم با هم، اسناد دادید به موضوعی که جا دارد این «محمول» را قبول کند؛ در مثال دوم که دیوار کور است، شما اسناد دادید کوری را به دیواری که نمیتواند قبول کند؛ پس مثال اول چون اسنادتان درست است صادق است، مثال دوم چون اسنادتان باطل است کاذب است.
بررسی عبارت کتاب درباره صدق و کذب در مثل سواد و اسود
«و الصدق و الكذب في هذا القسم بمطابقة المحمول لما في الخارج».
«هذا القسم» یعنی همین قسمی که از قبیل اسود و سواد است. صدق و کذب در این قسم به این است که «محمول» — که مثلاً فرض کنید میگویید فلان انسان اسود است یا فلان انسان ابیض است — «محمول» مطابق باشد «لما فی الخارج»؛ این میشود صادق. «كما إذا حمل الأسود على الزنجي»؛ اسود را شما حمل کنید بر زنجی؛ زنجی یعنی انسانی که در زنگبار زندگی میکند. زنگبار انسانهای سیاه زندگی میکنند؛ چون کشوری است از آفریقا. خب، چرا اینجا صادق است؟ چرا این «حمل» صادق است، یا چرا این «حمل» مطابقِ «ما فی الخارج» است؟ «لوجود السواد فيه». چون سواد در این زنجی موجود است. پس اگر شما بر این زنجی اسود را حمل کردید، «حمل»تان مطابق واقع و مطابق خارج است، لذا صادق است.
«و عدم مطابقته له»؛ عطف بر آن «مطابقة المحمول لما في الخارج» است. صدق به «مطابقة المحمول لما في الخارج» بود، کذب هم به «عدم مطابقته لما في الخارج» است. «كإطلاقه» — این اسود —«على الرومي». خب، چرا در اینجا کذب است؟ چرا مطابق نیست؟ «لوجود البياض فيه». چون در رومی بیاض وجود دارد و شما دارید حکایت میکنید از اینکه سواد در آن وجود دارد؛ پس شما خلاف آنچه را که در خارج است در ذهن دارید، «ما فی الذهن»تان با «ما فی الخارج» سازگار نیست، لذا کاذب است.
حالا عبارت توجه کنید؛ اینطور داشتیم: «و الصدق و الكذب»، دو تا؛«بمطابقة المحمول لما في الخارج» برای صدقش، و عدم مطابقت المحمول «لما فی الخارج» برای کذبش. آن وقت بعد مثال زدیم: در مثال اول ادعای مطابقت داشتیم، «لوجود السواد فيه» دلیل برای مطابقت است؛ در مثال دوم ادعای عدم مطابقت داشتیم، «لوجود البياض فيه» دلیل بر عدم مطابقت است.
تطبیق عبارت کتاب درباره صدق و کذب در قسم اول صفات
این در هذا القسم بود. هذا القسم یعنی سواد و اسود؛ یعنی صفاتی که «مشتقمنه» در آنها اعتباری... خارجی و «مشتق» اعتباری است. اما و في القسم الأول؛ في القسم الأول یعنی صفاتی که هم «مشتق» در آنها اعتباری است، هم «مشتقمنه» در آنها اعتباری است. ليس الصدق بمطابقة ما في الذهن منه لما في الخارج؛ منه برمیگردد به قسم اول. صدق در قسم اول اینطور نیست؛ به مطابقتِ «ما فی الذهن» از این قسم اول لما فی الخارج. اینطور نیست که «ما فی الذهن» —منه، منه ضمیرش برمیگردد به قسم اول و «مِن»ش بیانیه است، بیان برای ما یا «ما فی الذهن» است. پس میتوانید به جای «ما فی الذهن» بگذارید قسم اولی را: ليس الصدق بمطابقة این قسم اولی که در ذهن است لما في الخارج.[2] نه، من را تبعیض بگیرید بهتر است؛ من را تبعیضیه بگیرید بهتر است: به مطابقت «ما فی الذهن» از این قسم اول «لما فی الخارج»؛ یعنی هر فردی از افراد قسم اول، «ما فی الذهن»ش لازم نیست — یعنی صدقش به این نیست که «ما فی الذهن»ش مطابق باشد با «ما فی الخارج»، چون «ما فی الخارج»ی ندارد؛ إذ لا وجود له في الخارج حتى يطابق الذهنيُّ الخارجَ — یعنی «لما فی الخارج» — تا اینکه مطابق باشد آن ذهنی با «ما فی الخارج».
پرسش: [نامفهوم] بخوانیم چه اشکال دارد؟
پاسخ: این «صدق» گفته نمیشود، «حق» گفته میشود. اگر «ذهنیَّ» بخوانید، یعنی تا «ما فی الخارج» مطابق باشد با آن ذهنی، این را در اصطلاح «حق» میگویند، «صدق» نمیگویند. «صدق» این است که ذهنیتان مطابق باشد با «ما فی الخارج»؛ یعنی ذهنی را باید فاعل مطابقت بگیرید: «يطابق الذهنیُّ لما في الخارج» بگیرید، این «صدق» است. ولی اگر «يطابق» — «يطابقَ» آن «ما فی الخارج» «الذهنیَّ» بخوانید، این درست است، عیبی ندارد، ولی دیگر تعبیر به «صدق» نمیکنیم، تعبیر به «حق» میکنیم. اینها را قبلاً توضیحاتش را در جای خودش دادهام که فرق بین «صدق» و «حق» چیست.
بل الصدق فيه — صدق در چنین قسم اولی که «مشتق» و «مشتقمنه»ش عقلی است — صدق این است که ملحق کنید این قسم را، یعنی همین اوصافی را که از این قسم اولاند، اینها را ملحق کنید به موضوعی که يصلح له؛ که این صفت، صلاحیت برای آن موضوع دارد یا آن موضوع صلاحیت برای این صفت دارد؛ این دومی بهتر است: به «ما»، به موضوعی که يصلح این موضوع له، برای این صفتی که میخواهید به آن ملحق کنید؛ اما صلاحیت برای او داشته باشد لخصوصه — خود موضوع صلاحیت داشته باشد، خصوص موضوع صلاحیت داشته باشد، نه جنسش یا نوعش؛ خودش باید صلاحیت این صفت را داشته باشد؛ آن وقت شما اگر این صفت را به این موضوعی که بالشخصه صلاحیت این صفت را دارد ملحق کردید، اصطلاحاً به شما میگویند که حرفتان و الحاقتان صادق است. كإلحاق السكون بالجسم و حمل الساكن على الجسم؛ سکون را به جسم ملحق کنید و به «عطف تفسیری» میگوییم ساکن را بر جسم حمل کنید. این صادق است. چرا صادق است؟ لأن السكون — دلیل بر صدق است —لأن السكون عدم الحركة عما من شأنه أن يتحرك — این یک مقدمه —و الجسم كذلك — این مقدمه دوم —فيصدق حمل الساكن عليه — نتیجه.
سکون «عدمالحرکة» است، منتها از چیزی که میتواند حرکت کند؛ و جسم هم اینچنین است، یعنی میتواند حرکت کند؛ پس سکون میتواند به جسم نسبت داده بشود، یعنی يصدق حمل الساكن على الجسم، چون قابلیت را دارد. این صدق در اینجور موارد، در اینجور اوصاف.
اما کذب این است که ملحق کنید —و إلحاقه، إلحاقه یعنی الحاق همین صفتی را که از قسم اول است یا الحاق این سکون؛ الحاق این سکون بغير الجسم است، كحمل الساكن على النفس — مثل اینکه «حمل» کنید ساکن را بر نفس، که نفس «مجرد» است و «مجرد» قبولکننده این سکون و حرکت نیست؛ بنابراین اگر شما سکون را به این نفس نسبت دادید، نسبت به چیزی دادید که قابلیت و صلاحیت برای سکون را ندارد —فإنه يكذب. چرا يكذب؟ إذ ليس من شأن النفس أن يتحرك. تمام شد. پس ثابت شد که صدق و کذب در اوصافی که از قبیل سواد و اسودند چگونه است و در اوصافی که از قبیل سکون و ساکناند چطور است.
پرسش: سکون و حرکت بر جسم، عدم [؟]؟
پاسخ: بله.
نقد تعریف مشهور از صدق و کذب و تطبیق عبارت کتاب
حالا وقتی که روشن شد دیدید که ما تفصیل دادیم بین صدق و کذب؛ گفتیم صدق و کذب در اوصافی که از قبیل سواد و اسودند به مطابقت و عدم مطابقت با خارج است، ولی صدق و کذب در اوصافی که از قبیل امکان و ممکن یا سکون و ساکناند به مطابقت و عدم مطابقت با خارج نیست، بلکه به این است که الحاق صحیح باشد — صلاحیت داشته باشد — یا الحاق غیر صالح باشد. از اینجا معلوم شد که تعریفی که مشهور برای صدق و کذب کردهاند تعریف کاملی نیست؛ زیرا آنها بهطور مطلق گفتهاند که صدق عبارت است از مطابقت واقع و کذب عبارت است از مخالفت واقع؛ توجه کردید که این تعریف اینها در بعضی از اوصاف درست است، در بعضی دیگر از اوصاف این تعریفشان درست نیست.
پرسش: جامع نیست.
پاسخ: بله؟
پرسش: جامع نیست.
پاسخ: جامع نیست؛ یعنی جامع همه مصادیق نیست؛ در بعضی مصادیق — در بعضی اوصاف — صادق است.
«فليس الصدق و الكذب بالمطابقة» راجع به صدق «و عدم المطابقة» راجع به کذب؛ صدق و کذب به اینجور تعریف نمیشود «في جميع المواضع»، چنانچه مشهور اینچنین است که در جمیع مواضع اینطوری تعریف میکنند. «فإنه» — چرا نمیتوانیم تعریف کنیم صدق و کذب را به این تعریف؟ — زیرا این تعریف شامل «اعتبارات عقلیه» نمیشود. «اعتبارات عقلیه» یعنی آنهایی که هم «مشتق»شان، هم «مشتقمنه»شان در عقل است و هیچی در خارج ندارند، مثل سواد و اسود نیستند، مثل امکان و ممکناند؛ این تعریف در آنها کافی نیست و شامل آنها نمیشود.
«فاعرف»؛ این مطلب را بدان که باید در تعریف صدق و کذب تفصیل داشته باشی، تفصیل بدهی: در بعضی اوصاف تعریف مشهور را بیاوری، در بعضی اوصاف تعریفی را که ما بیان کردیم بیاوری؛ نه اینکه در همهجا تعریف مشهور را بیاوری؛ این مطلب را بدان. «فإن به» — به وسیله همین مطلبی که الان گفتیم که صدق و کذب را باید در دو جای مختلف دو جور معنا کرد — به توسط همین مطلب حل میشود بسیاری از شبههای که در کلام متأخرین، بلکه در کلام متقدمین واقع شده، که آنها گرفتار «مغالطه» شدهاند از همین باب؛ و شما اگر متوجه تعریف صدق و کذب بشوید، دیگر گرفتار «مغالطه» آنها نمیشوید.
پرسش و پاسخ درباره جامع و مانع نبودن تعریف مشهور
پرسش: این غیر از جامع نیست، مانع [؟]، مانع نبودن هم دارد؟
پاسخ: نه دیگر، جامع چیز نیست؛ تعریفتان...
پرسش: مانع هم نبوده؟
پاسخ: بله. تعریفتان جامع نیست، و «جامع همه افراد» نیست؛ ضمناً «مانع اغیار» هم نیست؛ چون این تعریفی که میکنید، میگویید که صدق و کذب یعنی مطابقت و عدم مطابقت، در همهجا این تعریف کافی نیست؛ پس جامع نیست.
پرسش: جامع [؟]... چون علاوه بر اینکه قسم «هذا القسم» [نامفهوم] قسم اول هم به خودش شامل [؟]، قسم اولی که نباید بگیرد؛ پس مانع دخول «اغیار» هم نیست.
پاسخ: اینها صدق و کذب را مطلق معنا کردهاند؛ یعنی گفتهاند صدق و کذب در همهجا اینچنین است.
پرسش: مانع نیست.
پاسخ: بله. صدق و کذب در همهجا اینچنین است. این تعریف «جامع همه افراد» اوصاف نیست، این یکی؛ یکی هم «اغیار»ی را که در این تعریف نباید بیایند، شامل میشود؛ پس از یک لحاظ «مانع اغیار» نیست، از یک لحاظ «جامع افراد» نیست. اگر ببینید که «معرَّف»ش چیست، به «معرَّف»ش توجه بکنید، میبینید که تعریف را ندارند؛ پس باید از این تعریف بیرون بروند و نرفتهاند. و این تعریف هم تعریف جامعی نیست، چون همه افراد اوصاف را شامل نمیشود؛ «جامع افراد» نیست: افراد خودش را شامل میشود، ولی «جامع افراد» همه اوصاف نیست. اینها دارند همه اوصاف، همه «محمولات» را معنا میکنند: میگویند در همه «محمولات» صدق اینچنین است، کذب اینچنین است، در حالی که در همه «محمولات» اینطور نیست، در بعضی «محمولات» است؛ پس تعریفشان همه «محمولات» را شامل نشده، یعنی تعریفشان جامع نیست. تعریف میکنند همه «محمولات» را — صدق و کذب همه «محمولات» را — به این تعریف، و در حالی که این تعریف به درد همه «محمولات» نمیخورد؛ پس همه «محمولات» را جمع نمیکند، جامعِ همه «محمولات» نیست؛ در حالی که آنها دارند همه «محمولات» را معنا میکنند.
مانع بودن هم، «مانع اغیار» نیست؛ یعنی اگر این تعریفی را که ما کردیم ملاحظه بکنید، میبینید که این تعریف مخصوص بعضی از اوصاف است، نسبت به بعضی از اوصاف صدق ندارد؛ اما آن بعض اوصاف دیگر را خارج نمیکند، یعنی بحث رفته روی همه اوصاف. یعنی مشاء که تعریف کردهاند — چون تعریفکنندهها مشاءاند — مشاء که تعریف کردهاند، تمام صدق و کذب در تمام «محمولات» را تعریف کردهاند، و نتوانستهاند یک تعریفی که جامع همه این صدق و کذب باشد ارائه بدهند. جامع بودنش راحتتر از مانع بودنش است؛ من نمیدانم شما برعکسش را دارید میگویید! جامع بودنش — یعنی جامع نبودنش — واضحتر است. اینها «محمولات»... صدق و کذب در «محمولات» را دارند تعریف میکنند. «معرَّف» چیست؟ «معرَّف» صدق و کذب در «محمولات» است. حالا یک تعریفی نشان میدهند که تعریف خاص است. تعریف خاص یعنی «جامع افراد» نیست دیگر! یعنی همه افرادی را که میخواهند تعریف کنند تعریف نکردهاند، بعضیهایش را تعریف کردهاند. و خود تعریف را که ملاحظه میکنید، میبینید تعریف اختصاص دارد — تعریف اختصاص دارد به بعضی از اوصاف؛ اینها تعمیمش دادهاند، پس «اغیار» را هم شامل کردهاند در حالی که «اغیار» جزئش نیست. اصلاً جامع بودنش روشنتر است — جامع نبودنش روشنتر از این جهت است.
پرسش: استاد، چطور [؟] هم جامع نباشد، هم مانع نباشد؟
پاسخ: به یک لحاظ که...
پرسش: دو لحاظ است؟
پاسخ: به دو لحاظ اعتبار بله، به دو لحاظ بیان میکنم: به یک لحاظ «جامع افراد» نیست و به یک لحاظ «مانع اغیار» نیست. یعنی به لحاظ اینکه ما داریم کلیه «محمولات» را — صدق و کذب کلیه «محمولات» را — داریم تعریف میکنیم، تعریفی کردیم که کل «محمولات»... صدق و کذب کل «محمولات» را افاده نمیکند؛ پس تعریف «جامع افراد» نیست. به لحاظ خود تعریف: خود تعریف دارد... به لحاظ خود تعریف با ادعای مشاء، که میگویند همه را شامل میشود، میگوییم اگر همه را شامل بشود، «اغیار» را شامل شده؛ «مانع اغیار» نیست. پس خود تعریف با قطع نظر از نظری که مشاء دارد، خود تعریف «جامع افراد» نیست؛ یعنی تعریفی که آوردهاند برای صدق و کذب همه «محمولات»، شامل صدق و کذب همه «محمولات» نمیشود؛ «جامع افراد» نیست. اما اگر خود نظر مشاء را ملاحظه کنیم: مشاء میگوید این تعریف من شامل همه «محمولات» هست؛ ما هم این نظر را قبول کنیم، میگوییم بعضی از «محمولات» را نباید شامل بشود و شامل شده به نظر شما، پس «مانع اغیار» نیست. منتها این دومی خیلی سخت است گفتنش؛ تعریف را باید بگویید «جامع افراد» نیست. «مانع اغیار» نیست که نظر مشاء را قبول بکنید، بگویید خیلی خب پس این تعریف شما شامل همه میشود و چون نباید شامل بعضی بشود، «مانع اغیار» نیست؛ که این خودش نمیخواهد؛ همان که اول بیان کردم: تعریف «جامع افراد» نیست. تعریف برای عام گفتهاند، ولی تعریفشان برای عام به درد نمیخورد؛ برای بعضی از افراد عام به درد میخورد، این تعریف «جامع افراد» نیست.
تبیین منشأ مغالطه در اوصاف اعتباری
خب، در اینجور موارد، یعنی در «اوصاف اعتباری» که هم «مشتق» هم «مشتقمنه» در ذهناند، در این «اوصاف اعتباری»، گاهی از اوقات به «مغالطه» برخورد میکنیم؛ یعنی «مغالطه» میکنیم یا به «مغالطه» دیگران برخورد میکنیم. عامل این «مغالطه» این است که ما گمان کردیم که این «صفت اعتباری» در خارج هم وجود دارد؛ و چون فکر کردیم در خارج وجود دارد، انتظار داشتیم که این «صفت اعتباری» از خارج حکایت کند، و بعد مبتنیاً بر اینکه دارد از خارج حکایت میکند، مبنایی را جعل کردیم و به غلط افتادیم. چون فکر میکردیم که این «صفت ذهنی» دارد از خارج حکایت میکند، ما هم مبتنی بر اینکه — مبنیاً بر اینکه این صفت دارد از خارج حکایت میکند، یک چیزهایی را گفتیم، یک مبناهایی را، بناهایی را چیدیم؛ آن بناها باطل است دیگر! چرا؟ چون بر مبنای باطل بنا شده. ما فکر کردیم که این «صفت ذهنی» دارد از خارج حکایت میکند، در حالی که خارجی وجود ندارد که این حکایت کند؛ بعد بر طبق فکرمان که این شیء دارد از خارج حکایت میکند بنایی کردیم، بنا غلط درمیآید. پس خیلی از مغالطاتی که در اینجور موارد اتفاق میافتد علتش همین است که ما گمان میکردیم این «صفت اعتباری» حاکی از خارج است و به اعتماد اینکه دارد حکایت از خارج میکند یک چیزهایی را بنا کردیم و نتیجه درست نگرفتیم.
باید مشخص باشد که صدق و کذب در اینجور «صفات اعتباری» مطابقت و عدم مطابقت با خارج نیست. اگر این مطلب روشن باشد، دیگر ما به آن مغالطهها گرفتار نمیشویم: نه خودمان گرفتار میشویم و نه اینکه دیگران میتوانند گرفتار بکنند؛ یعنی هم «مغالطه» آنها را تشخیص میدهیم که «مغالطه» است، هم خودمان به «مغالطه» نمیافتیم و «قیاس مغالطی» تشکیل نمیدهیم.
پرسش: [نامفهوم]؟
پاسخ: بله؟
پرسش: «مغالطه» اینجا تعریف مشهور این است؟
پاسخ: منشأ «مغالطه» تعریف نیست؛ منشأ «مغالطه» این است که ما فکر کردیم که این «صفت اعتباری» خارج هم دارد و دنبال مطابقت با خارجش گشتیم؛ که همان فکر کردیم در خارج هم موجود است. وقتی فکر کردیم در خارج موجود است، نه منشأ «مغالطه» در تعریفها منشأ مغالطاتی که ما نمیکنیم.
پرسش: در جاهای دیگر مغالطه میکنیم، منشأش این تعریف مشهور در اینجا، در صدق و کذب؟
پاسخ: منشأش این تعریف نیست؛ منشأش این است که ما فکر میکنیم در خارج این ذهنیِ ما در خارج مطابق دارد. حالا مثالهای «مغالطه» را ایشان نگفته که من یکیاش را ذکر بکنم که روشن بشود برای شما. منشأ این، تعریف نیست؛ منشأ این است که ما فکر کردیم این «امر ذهنی» خارجی دارد، و این خارج هم — «امر ذهنی» هم با این خارج مطابق است؛ این منشأ غلط ما شده است.
پرسش: ببخشید، صفات دو قسم بود، ما نفهمیدیم؛ بنابراین یک احکامی در باب صدق و کذب گفتیم که غلط درآمد؛ چون از اول، صفاتی که دو قسم بودند را متوجه نشدیم. حرف مصنف این هست؟
پاسخ: این هم میتواند باشد، ولی اعم از این هم میتواند باشد: که صفات دو قسم بود، ما یک تعریفی که کردیم برای صدق و کذب، چون ناظر به یک قسمش بود، در یک قسم دیگر «مغالطه» درآمد؛ این تنها حرف ایشان نیست؛ اعم از این را میخواهد بگوید. میخواهد بگوید که در مواردی هم که این اوصاف را به کار بردیم — بحث صدق و کذبی هم نبود — این اوصاف را به کار بردیم، اطمینان داشتیم که این اوصاف خارجی دارد؛ و به فکر اینکه این خارج دارد یک بناهایی را کردیم، آن بناها اشتباه درآمد، چون ما به هوای این بودیم که این صفات خارج دارند و حکم کردیم؛ آن حکمهایمان باطل درآمد، چون فکر میکردیم که این شیء در خارج هست و بر «وجود خارجی»اش یک احکامی مترتب کردیم؛ آن احکام غلط است — غلط درآمد؛ چرا؟ چون «وجود خارجی» ما نداشتیم که بر آن احکام مترتب کنیم. این را ایشان میخواهد بگوید.
پرسش: یعنی علاوه بر اینکه در صدق و کذب اشتباه کردیم، در امور دیگر هم [؟].
پاسخ: بله، این اشتباههای صدق و کذب را ایشان حالا نمیخواهد بگوید؛ اعم از این را میخواهد بگوید. میخواهد بگوید که ما در مواردی که «اوصاف اعتباری» را داشتیم، خارج را نداشتیم، فکر کردیم که خارج را هم داریم؛ آن وقت به اعتماد اینکه خارج را داریم یک احکامی بر خارج بار کردیم، آن احکام غلط درآمد، چون بر چیزی بار شد که وجود نداشت.
مثلاً حالا فرض کنید یک مثالی مندرآوری میزنم: ما فکر کردیم که «امکان» در خارج موجود است؛ بعد گفتیم اگر «امکان» در خارج موجود، البته مثال مندرآوری هم نیست، شاید واقعیت هم داشته باشد. ما فکر کردیم «امکان» در خارج موجود است — البته «امکان» صفت «اعتباری» است و «وجود خارجی» ندارد؛ فکر کردیم «اعتباری» است، فکر کردیم در خارج موجود است — شروع کردیم به استدلال کردن. گفتیم «امکان» اگر در خارج موجود است، آیا موجودی است ممکن یا موجودی است واجب؟ ممتنع که نمیتواند باشد، چون در خارج موجود است؛ پس یا ممکن است یا واجب. ولی ممکن که نمیتواند واجب باشد، پس حتماً ممکن است. بنابراین «امکان» ممکن است: ثبت للامکان امکان؛ دوباره نقل کلام در آن امکان دوم میکنیم، ثبت لِآن هم امکان، و هکذا فیتسلسل. توجه کردید؟ ما فکر کردیم «امکان» در خارج موجود است؛ بعد گفتیم اگر در خارج موجود است هر موجود خارجی هم یا واجب است یا ممکن است؛ پس این «امکان» هم که در خارج موجود است یا واجب است یا ممکن است؛ و گفتیم که واجب نیست، پس باید ممکن باشد؛ نتیجه گرفتیم که پس «امکان» هم «امکان» دارد، دوباره امکان دوم هم «امکان» دارد و هکذا فیتسلسل. یک «تسلسل»ی درست کردیم، استدلالی بیان کردیم؛ این استدلال «مغالطه» در آن است.
چرا؟ چون پایه این استدلال این است که «امکان» در خارج موجود است؛ و همین پایه غلط است، «امکان» در خارج موجود نیست. وقتی گفتیم «امکان» در خارج موجود نیست، اصلاً دنبال این نمیگردیم که بگوییم این امکانی که در خارج موجود است آیا ممکن است یا واجب؛ نه، هیچکدام نیست، اصلاً در خارج نیست. توجه میکنید؟ این «صفات اعتباری» را گمان میکنیم که در خارج موجودند، بعد احکامی روی این «صفات اعتباری» بار میکنیم که احکام خارج است؛ بعد نتیجه غلط میگیریم. «مغالطه» از اینجا پیش آمده که «صفات اعتباری» را ما باید مطمئن بشویم که خارجیت ندارد، گمان کردیم که خارجیت دارد. این دیگر ربطی به صدق و کذب ندارد؛ اعم است.
تطبیق عبارت کتاب درباره منشأ غلط در اعتبارات عقلیه
«و في مثل هذه الأشياء و هي الاعتبارات العقلية» غلط ناشی میشود از اخذ امور ذهنیه «واقعةً».
پرسش: مثال خیلی مشهورش را میتوانیم در باب همین «وجود» بگوییم به نظر اشراق، که همین [؟]...
پاسخ: «وجود»، «امکان»، بله.
پرسش: ...فرض کردیم که در خارج هست [نامفهوم]... بعد این همه احکام...
پاسخ: بله، بله دیگر. خود ایشان هم همین نظرش همین است که «وجود» را شما بیخودی در خارج گرفتید و احکامی بر آن مترتب کردید.
«و في مثل هذه الأشياء» — یعنی «اعتبارات عقلیه» — غلط ناشی میشود از اینکه امور ذهنی را واقع بگیریم؛ «واقعةً» مفعول دومِ «أخذ» است، مفعول اولش هم «أمور ذهنية» است. غلط ناشی میشود از اینکه ما امور ذهنی را واقع بگیریم، یعنی خارجی بگیریم، به این معنا: «مستقلةً في الأعيان»؛ بگوییم در خارج هست. غلط از اینجا ناشی است که ما امور ذهنی را خارجی میگیریم و میگوییم اینها در خارج موجودند؛ در حالی که «اعتبارات عقلیه» اصلاً در خارج موجود نیستند، فقط در ذهن موجودند؛ بنابراین احکام خارجیات را ندارند. اگر احکام خارجیات را برایشان بار کردید، «مغالطه» کردید.
«و لغفلة المتأخرين عن هذه الدقيقة» — یعنی متوجه نشدند که «اعتبارات عقلیه» «وجود ذهنی» دارند، دیگر «وجود خارجی» ندارند؛ به خاطر غفلتشان از این مطلب دقیق —«كثر هذا النوع من الغلط في كلامهم»؛ این نوع غلطی که الان مورد بحث ماست در کلامشان زیاد واقع شده. «فاعرف» این غلط را، تا اولاً متوجه محل مغالطهشان بشوی، ثانیاً «لا تقع فيما وقعوا فيه»؛ خودت در آن مغالطهای که آنها افتادهاند نیفتی. خب، تمام شد.
امتناع جزء واقع شدن امور اعتباری برای ماهیات عینیه
مطلب بعدی این است که این اوصافی که «اوصاف اعتباری» هستند، این اوصاف نمیتوانند جزء ماهیت موجودات خارجیه قرار داده بشوند. مثلاً بگویید انسان مرکب است از حیوانیت و ناطقیت بهعلاوه امکان؛ این حرف غلطی است که شما انسان را مرکب بگیرید از حیوانیت و ناطقیت و امکان. امکان امر خارجی نیست که بخواهد جزء ماهیت یک چیز خارجی قرار بگیرد؛ امکان امر ذهنی است، ممکن است جزء ماهیت یک امر ذهنی قرار بگیرد، ولی جزء ماهیت یک امر خارجی نمیتواند قرار بگیرد. پس «امور اعتباریه» را نمیشود در «ماهیتهای عینیه» دخیل دانست؛ از جمله امکان است که بعضیها فکر کردهاند در ماهیت شیء دخیل است، در حالی که در ماهیت شیء امکان دخیل نیست؛ امکان یک امر عقلی است و ماهیت شیء از آن امور واقعی و خارجی تشکیل شدهاند، همانطور که بیان کردم.
«فإذا علمت أن مثل هذه الأشياء» — ای که ذکر شد قبلاً، «من قبل» یعنی قبلاً، مثل امکان که اعتباری بود و لونیت که آن هم نوع بسیط بود و اعتباری بود، و جوهریت، اینها همه «محمولات عقلی»اند — وقتی دانستی که اینها همه «محمولات عقلی»اند — این «محمولات عقلية» خبر «أنّ» است: «فإذا علمت أن مثل هذه الأشياء»ای که قبلاً ذکر کردیم «محمولات عقلية»اند — حالا بدان که «فلا تكون أجزاءً للماهيات العينية»؛ بدان که اینجور «امور اعتباریه» را نمیشود اجزای ماهیت خارجیه قرار بدهی: اگر شیئی در خارج است، اجزای ماهیتش این «امور اعتباری» نیستند؛ یعنی حقایق خارجیه — «ماهیات عینیه» یعنی حقایق خارجیه. ما نمیتوانیم این «امور اعتباری» را جزء این حقایق خارجیه بگیریم و بگوییم که حقایق خارجیه ترکیب میشوند از اجزایی که یک جزئشان «امور اعتباری»اند. چرا این را نمیتوانیم بگوییم؟ «لاستحالة أن يكون الذهني المحض الذي لا وجود له في الأعيان جزءاً مما هو في الأعيان»؛ به خاطر اینکه محال است که ذهنیِ محضی که وجود «فی الاعیان» ندارد، جزء ماهیتی بشود که او در اعیان هست. «ذهني المحض الذي لا وجود له في الأعيان»، این «الذي لا وجود له في الأعيان» وصف توضیحی برای «الذهني المحض» است؛ یعنی تفسیر میکند آن «ذهنی محض» را؛ «ذهنی محض» معنایش همین است که «الذي لا وجود له في الأعيان». ذهنیِ غیر محض این است که به لحاظی در ذهن باشد، به لحاظی در خارج باشد؛ ذهنیِ محض این است که «لا وجود له في الأعيان»، اصلاً وجود در خارج ندارد. این موجودی و این «امر اعتباری» که در خارج وجود ندارد، نمیتواند جزء چیزی قرار بگیرد، جزء حقیقتی قرار بگیرد که آن حقیقت در خارج موجود است. این هم مطلب بعدی.
پرسش و پاسخ درباره شمارههای پاورقی کتاب
پرسش: استاد، این شماره صد بعد از [؟] چیست؟
پاسخ: نمیدانم این شمارهها را برای چه گذاشته.
پرسش: آخرش هم هیچی ندارد؟
پاسخ: آخرش هم هیچی نداریم؛ نخیر. حالا شاید در نظر داشته یک چیزهایی بنویسد، بعداً یادش رفته. این شمارهها زیاد هست: الان صدی که الان شما اینجا میبینید، صد تا بوده تا حالا — از یک شروع کرده تا به صد رسیده — هیچیاش هم پیدا نیست؛ یعنی احتمال میدهم مصحح تصمیم داشته بعداً در یک ذیلی که در این کتاب اضافه میکند این مطالبی را بنویسد، و چون همانطور که نقل میشود در چاپ این کتاب عجله شده، فرصت اینکه آنها را بنویسد و ملحق به کتاب کند پیدا نکرده؛ احتمال اینطوری میدهم؛ علامتها را گذاشته که بعداً انشاءالله بعداً پرش کند.
پرسش: تا دویست و هفتاد و چهار هست.
پاسخ: بله؟
پرسش: تا دویست و هفتاد و چهار شماره [؟].
پاسخ: بله.
تطبیق عبارت مصنف درباره صدق و کذب در محمولات ذهنی
خب، توجه کردید که الان ما دو مطلب ذکر کردیم: در «صفات اعتباریه» دو مطلب گفتیم: یکی صدق و کذبشان چگونه است — این مطلبی بود که گفتیم — یکی اینکه این «صفات اعتباریه» را نمیشود جزء «ماهیت خارجیه» — بهعنوان اجزای «ماهیت خارجیه» — قبول کرد؛ اینها جزء «ماهیت خارجیه» نمیشوند. این دو مطلب را گفتیم. اما توجه کردید که مطلب اول را مصنف نگفت؛ شارح همهاش گفت؛ اصلاً مصنف اشاره نکرد که نحوه صدق و کذب در اینجور «امور اعتباری» چگونه است؛ همه حرفها را شارح زد. حالا از این «و ليس إذا كان»، مصنف میخواهد همین مطلب را بگوید که صدق و کذب در «امور اعتباری» چگونه است. نگویید تکرار شد؛ تکرار نشد، این حرف مصنف است! تا حالا شارح داشت صدق و کذب را توضیح میداد بهعنوان توضیح «قبلالمتن». حالا خود متن آمده؛ شارح توضیحش را میدهد، هی هم میگوید: گفتیم قبلاً، قبلاً چنانکه قبلاً گفتیم. این دیگر دوباره مطلب جدیدی ندارد.
مصنف به این صورت وارد بحث میشود: میگوید تو «امر اعتباری» و «محمول ذهنی» را به هر چه که دلت خواست نمیتوانی نسبت بدهی؛ «امر اعتباری» را به هر چه که دلت خواست نمیتوانی نسبت بدهی؛ به چیزی میتوانی نسبت بدهی که صلاحیت این نسبت را داشته باشد. اگر به چیزی نسبت دادی که صلاحیت این نسبت را داشت، صدق است؛ و اگر به چیزی نسبت دادی که صلاحیت این نسبت را نداشت، کذب است. نمیگوید صدق و کذب مطابقت و عدم مطابقت با خارج است؛ میگوید اگر نسبتت درست بود صدق است و اگر نسبتت درست نبود کذب است. اول میگوید تو «امور اعتباری» را به هر که نمیتوانی نسبت بدهی، به هر چه که دلت خواست؛ بلکه باید به چیزی نسبت بدهی که واقعاً صلاحیت این نسبت را داشته باشد؛ بعد میگوید خب، اگر به چیزی نسبت دادی که صلاحیت داشت، صدق است؛ اگر به چیزی نسبت دادی که صلاحیت نداشت، کذب است. این تمام مطالبی است که شارح هم گفت آن بالا. حالا ما عبارت مصنف را داریم میگوییم: شارح قبل از متن یک توضیحی داشت که آن توضیح دیگر ما را از تبیین متن بینیاز کرده و به نظرمان هم میرسد که الان داریم حرف تکراری میزنیم، در حالی که در عبارت مصنف تکراری نیست.
«و ليس إذا كان الشيء محمولاً ذهنياً كان لنا أن نلحقه في العقل بأية ماهية اتفقت».
اگر «محمول ذهنی» بود، اینچنین نیست که ما حق داشته باشیم که در عقل به هر ماهیتی که دلمان میخواهد ملحقش کنیم. حالا بگوییم چون ذهنی است، پس در عقل هم به هر جا دلش خواست ملحق بشود؛ ما مثلاً فرض کنید تمام احتیاطی که میکنیم این است که این ذهنی را در خارج نیاوریم، همان در ذهن قرارش بدهیم — تا اینجایش احتیاط میکنیم — بعد برای انتساب این ذهنی در ذهن به چیزهایی احتیاط نمیکنیم، به هر چه شد اسنادش میدهیم. یک وقتی ما این ذهنی را میآوریم بیرون از ذهن و فکر میکنیم در خارج هست، حکم خارج را به آن میدهیم؛ این میشود مغالطاتی که تا حالا گفتیم. یک وقت نه، احتیاط میکنیم، بیرون از ذهن نمیآوریمش، خارجیاش نمیکنیم، در همان محدوده ذهن نگهش میداریم، منتها به هر چه دلمان خواست نسبت میدهیم؛ این هم یک نوع مغالطه دیگر است، این هم یک نوع اشتباه دیگر است، به قول ایشان کذب است. نسبت نمیتوانی به هر چه دلت خواست نسبت بدهی؛ باید نسبت بدهی به چیزی که صلاحیت این نسبت را دارد؛ اگر این کار را کردی، حکمی که کردی حکم صادق است، و الا حکم کاذب است.
«و ليس إذا كان الشيء محمولاً ذهنياً»؛ اگر دیدیم شیء «محمول ذهنی» است، نمیتوانیم برای خودمان این حق را قائل بشویم که در عقل — نه در خارج — در عقل به هر ماهیتی که اتفاق افتاد نسبت بدهیم؛ بگوییم حالا ما در خارج نمیآوریم، احتیاط میکنیم در خارج نیاید، ولی در عقل هر کدام را خواستیم میکنیم، چون امر عقلی است، پس در عقل هر جا دلمان خواست نسبتش میدهیم؛ نه، اینطور نیست. مگر هر چه امر عقلی شد، در عقل جایز است به همهچیز نسبتش داد؟ بلکه هم باید... دو چیز را باید رعایت کنیم: یکی اینکه در عقل نسبتش بدهیم، نه در خارج، چون امر ذهنی است؛ دوم اینکه در عقل هم نسبتش بدهیم به آنچه که صلاحیت این نسبت را دارد. دو تا احتیاط باید بکنیم؛ یک احتیاط کافی نیست. همین اندازه که ما این عقلی را عقلی نگه داریم کافی نیست؛ باید عقلی نگهش داریم اولاً، نسبتش بدهیم به آنچه که صلاحیت این نسبت را دارد ثانیاً.
پرسش: این جمله را قبلاً نداشتیم [نامفهوم]؟
پاسخ: بله؟
پرسش: این جمله را قبلاً نداشتیم [نامفهوم]؟
پاسخ: حالا میرسیم؛ همین الان گفتیم: بله، ایشان این دارد مقدمه میگوید تا صدق و کذب را درست کند. بله، این مطلب جدید است، ولی مقدمه برای صدق و کذب است.
«و ليس إذا كان الشيء محمولاً ذهنياً»؛ اگر شیئی «محمول ذهنی» بود — مثل «جنسیت»ی که حمل میشود بر شیئی، مثلاً مثل حیوان — اینچنین نیست که ما این «محمول ذهنی» را حق داشته باشیم ملحقش کنیم به «أية ماهية اتفقت»، مثلاً مثل انسان؛ نمیتوانیم مثلاً حیوانیت را که یک امر اعتباری و ذهنی است به هر ماهیتی — از قبیل مثلاً انسانیت — ملحق کنیم، بگوییم انسان هم «جنس» است... «جنسیت» را — حیوانیت اشتباه کردم — «جنسیت» را...
پرسش: در خارج جنس ندارد.
پاسخ: «جنسیت» را — بله — «جنسیت» را که امر ذهنی است، نمیتوانیم در ذهنمان ملحق کنیم به هر چه که خواستیم؛ بلکه باید ملحقش کنیم به مناسب خودش که حیوان است، نمیتوانیم ملحقش کنیم به غیر مناسبش که انسان است. اگر ملحقش کردید به حیوان میشود صادق، اگر ملحقش کردید به انسان میشود کاذب؛ کاری به مطابقت واقع و عدم مطابقت واقع نداریم، چون در اینجا — مطابقت خارج — چون در اینجا خارجی نداریم که بگوییم صدق این نسبت به مطابقت با خارج است و کذب نسبت با عدم مطابقت با خارج است. ما خارجی نداریم که مطابقت و عدم مطابقتش باشد. اینجا باید ببینیم صدق به این است که الحاق به امر صالح است، کذب به این است که الحاق به امر غیر صالح است.
و چنین نیست که «محمول ذهنی» را ما حق داشته باشیم ملحق کنیم در عقل به هر ماهیتی که اتفاق بیفتد و انتظار داشته باشیم که «يصدق»، صادق باشد؛ بلکه «فإنه يكذب»؛ اگر اینچنین نسبتی را عمل کردید — اینچنین انتصابی را انجام دادید — کاذب است؛ «و لا يصدق إلا إذا ألحق» — این امر ذهنی، مثلاً مثل «جنسیت» —«ألحق بما يصلح له»، به آنچه که صلاحیت دارد برای این امر ذهنی؛ آن هم صلاحیتی که دارد «لخصوصه» صلاحیت دارد، نه لعمومه؛ که توضیح این مطلب را قبلاً گفتهام؛ مطالب تمامش توضیحاتش گذشته، در قبل از این عبارتی که داشتیم.
پرسش: [نامفهوم] یعنی انسان را مثلاً برای «يصدق» باید [؟]
پاسخ: این معنا کردم دیگر! دوباره برگشتم عبارت را معنا کردم که بچسبانیم این «يصدق» را.
اینطور نیست که اگر شیئی «محمول ذهنی» بود، ما حق داشته باشیم در عقل به هر ماهیتی نسبتش بدهیم و در عین حال صادق هم باشد؛ نمیتوانیم به هر ماهیتی نسبتش بدهیم و بعد هم انتظار داشته باشیم که صادق باشد. این دیگر صادق نیست، بلکه کاذب است. یکخرده عبارت صاف نیست، ولی خب، همینطوری که بیان کردم باید معنا کنیم.
پرسش: «كالحيوان» در اینجا مثال بر خود «الشيء»، نه بر «جنسیت»؟
پاسخ: بله، «كالحيوان» مثال برای «شيء» است، «كالإنسان» هم مثال برای «ماهیت اتفاق» — «أية ماهية اتفقت» است؛ «جنسیت» مثال برای «محمول ذهنی» است.
«و لا يصدق» انتساب «جنسیت» مگر اینکه ملحق شود به چیزی که صلاحیت برای همین «جنسیت» را دارد؛ آن هم صلاحیت بالخصوص دارد؛ یعنی خودش صلاحیت دارد، نه جنسش صلاحیت دارد، نه نوعش صلاحیت دارد. «كالجنسية تحمل على الحيوان و النوعية تحمل على الإنسان»؛ مثل «جنسیت» که حمل میشود بر حیوان و «نوعیت» که حمل میشود بر انسان. این دو تا حمل شدهاند بر «ما يصلح له لخصوصه»؛ لذا «فإنهما صادقان»؛ هر دو صادقاند. «دون العكس»؛ یعنی «جنسیت» را نسبت بدهید به انسان، «نوعیت» را نسبت بدهید به حیوان، این عکس جایز نیست؛ «فإنهما كاذبان». نسبت «جنسیت» به انسان و «نوعیت» به حیوان کاذب است؛ چون که نسبت به «ما يصلح له» نیست؛ نه که چون مطابق واقع نیست؛ اصلاً واقعی در اینجاها نداریم — منتها خارج — ما خارج را در اینجا نداریم.
غرض مصنف از طرح بحث صدق و کذب در امور اعتباری
خب، مصنف این قسمت را برای چه گفته؟ همین «و ليس إذا كان الشيء محمولاً ذهنياً» تا آخر. میفرماید: «و الغرض» از این عبارتی که مصنف آورده، «تمهيد قاعدة الصدق و الكذب في الأمور الاعتبارية»؛ خواسته مقدمهچینی کند تا بیان کند صدق و کذب در «امور اعتباریه» چیست، و بیان کند که «مفهومهما» — یعنی مفهوم صدق و کذب —«فيها» — در «امور اعتباری» — غیر از مفهوم این صدق و کذب در غیر «امور اعتباری» است، «على ما حققناه»؛ چنانچه ما محقق کردیم: گفتیم مفهوم صدق و کذب در صفات واقعی مثل سواد و اسود جوری است و در صفات اعتباری مثل سکون و ساکن جور دیگری است. همین مطلبی را که ما گفتیم که مفهوم صدق و کذب در «صفات اعتباری» با صفات خارجی فرق میکند، همین مطلب را مصنف میخواست الان در اینجا بگوید، و قبلاً با «و ليس إذا كان الشيء محمولاً ذهنياً» مقدمهچینی میکند. حالا از «بل يصدق» شروع میکند به بیان صدق و کذب در اینجور موارد. «و إليه أشار بقوله بل يصدق إذا ألحقنا الجنسية لما يصلح له بخصوصه»؛ صادق است کلام ما در صورتی که ما در آن کلاممان «جنسیت» را ملحق کرده باشیم به چیزی که صلاحیت برای این «جنسیت» دارد بهخصوصه. «أو بل لنا» — فکر میکنم «أي» باشد، چون من کتاب را یادم رفت نگاه کنم، به نظرم میرسد که «أي» باشد: «أي بل لنا أن نلحقها في العقل لما يصلح له بخصوصه فيصدق حينئذٍ».
نه که عبارت مصنف اینطور بود که «ليس كان لنا أن نلحقه»، بعد دارد «بل يصدق»؟ این «بل يصدق» «اضراب» از آن «كان لنا» نمیتواند بشود؛ لذا ایشان یک عبارتی را پشت سر «بل» میآورد که بتواند «اضراب» از «كان لنا» بشود. آنجا داشتیم «و ليس إذا كان الشيء كذا كان لنا» — یعنی «ليس كان لنا» — اینجا میگوید «بل لنا أن نلحقها». این «بل لنا» «اضراب» از آن میشود. شارح برای اینکه این «اضراب» با آن «مضربٌعنه» هر چه هست سازگار بشود، تفسیرش کرده، و الا در این تفسیر، مطلب با آنچه که مصنف گفته فرقی ندارد؛ آنچه که مصنف در «بل يصدق إذا ألحقنا الجنسية» تا آخر گفته، همین را شارح دارد تکرار میکند، منتها فقط ظاهر عبارت را عوض میکند که این دو تا عبارتها با هم سازگار بشوند.
پرسش: «اضراب» از کلام مصنف نیست، «اضراب» از کلام خودش [؟].
پاسخ: «اضراب» از کلام مصنف است، چرا؟
پرسش: نه، «اضراب» از این [نامفهوم]...
پاسخ: چه «اضراب» نیست؟
پرسش: «اضراب» از این کلمه [؟]، پشتش نیست!
پاسخ: بله، نه؛ تفسیری برای این «اضراب» است. ببینید مصنف «اضراب» کرد: «بل يصدق إذا ألحقنا الجنسية». اضرابش البته از «و يصدق» بود؛ «اضراب» صافی نیست. «اضراب» باید از آن عبارت «و ليس إذا كان» باشد: «و ليس كان لنا أن نلحقه». این «و ليس كان لنا أن نلحقه» که عبارت مصنف است، این را خود مصنف «اضراب» میکند: بل يصدق. این بل يصدق «اضراب» از آن عبارت نمیشود؛ لذا شارح میخواهد عبارت را عوض کند تا این «بل يصدق» مصنف «اضراب» از آن عبارت قبلیاش بشود. عبارت اینطور بود: «و ليس كان لنا أن نلحقه»؛ شارح میگوید «بل لنا أن نلحقها»؛ ببینید «اضراب» درست عین «مضربٌعنه» میشود، عوض میشود؛ اما «بل يصدق» اینطور نیست. فکر میکنم مطلب را رساندم دیگر! میخواهد با این «اضراب»، مطابقت را درست کند.
«أي بل لنا أن نلحقها» — یعنی نلحق این «جنسیت» را در عقل —«لما يصلح» له این «جنسیت» «بخصوصه فيصدق حينئذٍ؛ فيصدق حينئذٍ»، یعنی در این هنگام این کلام ما صادق است اگر گفتیم «الحيوان جنس»، صادق گفتیم، چون نسبت دادیم به چیزی که صلاحیت دارد.
تعمیم حکم به وجود و سایر اعتبارات عقلی
«و كذا الوجود و سائر الاعتبارات»؛ یعنی حکمشان «ما ذكرناه» است؛ در چه چیز حکمشان مثل «ما ذكرناه» است؟ در دو چیز، در دو چیز که الان توضیح دادیم: یکی در اینکه هیچکدامشان نمیتوانند اجزای ماهیت خارجیه قرار بگیرند، یکی اینکه صدق و کذبشان به مطابقت و عدم مطابقتشان با خارج نیست، بلکه به این است که الحاق شدهاند به «ما يصلح له» یا الحاق نشدهاند به «ما يصلح له»؛ اینها همه مطالبی است که روشن است، قبلاً هم گفتیم.
حکم این وجود و سایر «اعتبارات»، حکم ما ذكرناه است؛ در چه چیز؟ در اینکه اولاً این «امور اعتباریه» — این وجود و سایر «اعتبارات» — اولاً «ليست أجزاءً للماهيات الخارجية»، ثانیاً اینطور است که صدق و کذبشان به این است که ملحق کنیم این امور را به «ما يصلح له» در صدق، «أو بغير ما يصلح له» در کذب، صدقشان و کذبشان؛ صدقشان به این ملحق است که ملحق می کنیم به «ما یصلح له» و کذبشان به این است که ملحقشان کنیم به «غیره» یعنی غیر ما یصلح له.
انشاءالله برای جلسه آینده.