85/01/31
بسم الله الرحمن الرحیم
مرور تقسیم صفات و ارتباط آن با مبحث محمولات/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /مرور تقسیم صفات و ارتباط آن با مبحث محمولات
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مرور تقسیم صفات و ارتباط آن با مبحث محمولات
بعد از اینکه ثابت کردند جوهریت امری است عقلی و وجود خارجی ندارد، نتیجه کلی گرفتند و فرمودند که صفات بر دو قسماند: یکی صفت خارجی که صورت عقلی هم دارد، و دوم صفت ذهنی که خارجیتش همان وجودش در ذهن است و دیگر در خارج از ذهن وجودی ندارد.
بعد از این مطلب فرمودند که اگر شیئی وجود خارج ذهن داشت، آن مافیالذهنش سزاوار است که با مافیالخارجش مطابق باشد؛ ولی اگر فقط وجودش در ذهن بود، دیگر خارجیای ندارد که آن مافیالذهن با مافیالخارج مطابق باشد. این مطلب به درد حرفی که بعد از این می زنیم میخورد که صدق این امور اعتباری به چیست و صدق آن اموری که واقعیت دارند به چیست.
فلاسفه یا منطقیین صدق را در همه جا به مطابقت و کذب را به عدم مطابقت تعریف کردند. ایشان این را قبول ندارد؛ میگوید صدق و کذب این تعریف را دارند به شرطی که شیء ذهنی محض نباشد؛ شیئی باشد که در خارج وجود داشته باشد، در ذهن هم صورت داشته باشد، آنوقت ما بگوییم صورتش مطابق با مافیالخارج است یا مخالف است؛ اگر مطابق بود بگوییم صادق است، اگر مخالف بود بگوییم کاذب است. ما تعریف صدق و کذب را که مشهور گفتند در مطلق اشیاء قبول نداریم؛ ما در اشیائی و در اوصافی قبول داریم که این اوصاف خارجیت هم داشته باشند، آنوقت ذهنشان می فهمند که مطابق است و صادق و کاذب است.
الان هم تقریباً یک زمینهچینی و مقدمهچینی میکنند برای همان مبحث که حدود یک صفحه دیگر شروع میشود. میفرمایند که اگر شیئی در خارج از ذهن موجود بود، سزاوار است که آن صورت ذهنی با آن خارجی مطابق باشد تا بشود صادق؛ ولی اگر در خارج ذهن وجودی نداشت، مطابقت با خارج دیگر معنا ندارد؛ اصلاً موضوع ندارد که شیء خ، ذهنی محض مطابق با خارج باشد. آن یک تعریف دیگری دارد، صدق و کذب اینچنین صفاتی یک تعریف دیگر دارد که انشاءالله وقتی رسیدیم بیان میکنم.
بعد از اینکه این مطلب هم تمام شد، گفتند: و «محمولات»[1] امور ذهنیاند. من یادم نیست در جلسه گذشته این تکه را توضیح دادم که این دو مطلب چهجوری به همدیگر ارتباط پیدا میکنند یا توضیح ندادم؛ علی ای حال الان بیان میکنم. آنچه که گفته شد، یعنی اینکه اگر در خارج وجود داشته باشد، صورت ذهنی باید مطابق با او باشد و اگر در خارج وجود ندارد لازم نیست صورت ذهنی مطابق باشد چون معنای، اصلاً مطابقت در این حالت حاصل نمیشود، این یک «کبرای» کلی است؛ این به صورت یک «کبرای» کلی گفته شده. و اینکه «محمولات» من حیث انها محمولاتٌ ذهنی هستند، این به صورت یک «صغری» گفته شده. ارتباط این دو تا را من یادم نیست جلسه گذشته بیان کردم یا نه؛ «کبری» و «صغری» دوتایی با هم نتیجه میدهند. حالا من «صغری» و «کبری» را میچینم و بعد نتیجه را هم بیان میکنم:
«صغری» این است که «محمولات» ذهنی خال، خالصاند. «کبری» این است که هر چیزی که ذهنی خالص باشد لازم نیست که با مافیالخارج مطابقت کند، چون مافیالخارجی ندارد. نتیجه این «صغری» و «کبری» این است که «محمولات» هم لازم نیست با آن «موضوعاتی» که در خارجاند مطابقت کنند؛ به این معنا که لازم نیست ما توقع داشته باشیم این «محمولات» در آن «موضوعات» فی الخارج باشند. یعنی اینچنین نیست که اگر «موضوعی» که حتماً خارجی است «محمولی» داشت، ما انتظار داشته باشیم که «محمول» در آن «موضوع» خارجاً باشد؛ همین اندازه که این «موضوع» بتواند این «محمول» را قبول کند کافی است، لزومی ندارد که این «محمول» در آن «موضوع» موجود باشد و با آن «موضوع» مطابق باشد؛ زیرا که وجود خارجی برای اینچنین «محمولاتی» نیست.
اما اینکه چرا «محمول» ذهنی است، این را قبلاً گفتیم، توضیحش هم گذشت: چون امر «کلی» است و امر «کلی» در خارج نیست، فقط باید در ذهن باشد. اما اینکه چرا میگوییم لازم نیست این «محمول» در «موضوعش» موجود باشد - نمیگوییم لازم نیست این «محمول» در خارج موجود باشد، میگوییم لازم نیست این «محمول» در خارج در «موضوعش» حاصل باشد - برای چه «در موضوع» را میآوریم؟ روشن است؛ چون «محمول» را ما انتساب دادیم به «موضوع». ما «محمول» را، خودش را که ملاحظه نکردیم؛ اگر خودش را ملاحظه کرده باشیم میتوانیم بگوییم که اگر امر ذهنی است باید در، لازم نیست مطابقی در خارج داشته باشد و اگر امر خارجی است لازم است که مطابقی در خارج داشته باشد. اما چون ما «محمول» را با «موضوع» میسنجیم، لذا باید بگوییم که این «محمول» در «موضوع» خارجاً حاصل نیست.
به همین جهت هم ایشان گفت: «فلا يلزم من حمل» این «محمولات» «على الموضوعات»، لا یلزم وجود المحمولات فی الموضوعات و مطابقة المحمولات «إياها» یعنی «موضوعات» را؛ که همه را انتساب داد به «موضوعات». چون «محمول» را ما با «موضوع» تلفیق میکنیم، پس باید اگر وجود خارجی داشته باشد حتماً وجود خارجی در «موضوع» داشته باشد. ما میگوییم چون وجود خارجی ندارد، پس لازم نیست که دنبال این بگردیم که آیا در خارج فی الموضوع هست یا نیست؛ چون وجود خارجی ندارد، از «حملش» بر «موضوعات» کشف نمیکنیم که در «موضوعات» خارجاً هم موجود است، فقط همین اندازه که ذهن ما این را برای «موضوعات» اعتبار کرده، همین «قضیه» را صادق میکند. خب، این مطالب تقریباً بعضیهایش یا شاید هم همهاش گفته شده در جلسه گذشته.
توضیح قید حیثیت در ذهنی بودن محمولات
یک «قید حیثیت» هم در «محمولات» آوردند: «المحمولات من حيث إنّها محمولات ذهنية». این «قید حیثیت» روشن است برای چه آمده: چونکه «محمول» را همینطور که ملاحظه کنید، نه به عنوان اینکه «محمول» است، ممکن است خارجیت داشته باشد، ممکن است ذهنیت داشته باشد. مثلاً مثل اسود باشد ذهنیت دارد، مثل سواد باشد خارجیت دارد. سواد را هم میشود «حمل» کرد بر چیزی: هذا سوادٌ؛ اسود را هم میشود «حمل» کرد؛ هر دو «حمل» میشوند. اما به لحاظ اینکه «محمولاند» ذهنیاند؛ با قطع نظر از «محمول» بودنشان دو جورند: ممکن است ذهنی باشند، ممکن است خارجی باشند.
وقتی میگوییم زیدٌ انسانٌ، وقتی میگوییم زیدٌ انسانٌ، این زیدٌ انسانٌ چون انسان «محمول» است و «کلی» است ذهنی است؛ اما همین انسان با قطع نظر از «محمول» بودنش در خارج هم موجود است، ذهنی نیست؛ هم میتواند ذهنی باشد هم میتواند خارجی باشد. پس شیء من حیث انه محمولٌ ذهنی است، چون با وصف محمولیت حتماً «کلی» است و «کلی» هم ذهنی است؛ اما با قطع نظر از محمولیتش میتواند ذهنی باشد، میتواند خارجی باشد. پس «قید حیثیت» هم روشن است؛ شاید این «قید حیثیت» را در جلسه گذشته نگفتم برای چه آمده. خب، تمام شد.
بررسی عینی بودن سواد و عقلی بودن اسودیت
حالا وارد دنباله بحث میشویم که: «و السواد عيني و الأسودية لا يكون إلا أمراً عقلياً». مطالب را سعی میکنم طوری بیان کنم که ارتباط این مطالب به همدیگر روشن بشود؛ ولو حالا توضیح هم ندهم که این چه ارتباطی به گذشته دارد، ولی طوری وارد بحث میشوم که ارتباط خودبهخود روشن بشود؛ چون بعضی اوقات فکر میشود که بعضی از این جملات مناسبتی با قبل شاید نداشته باشند یا مناسبتشان مخفی میماند.
میفرماید که خود سواد یا هر چه که امثال سواد است یک موجود عینی و خارجی است، در خارج موجود است؛ اما اسودیت یک اعتبار عقلی است و در خارج موجود نیست. البته این دو تا هر دو اگر «محمول» بشوند، چون «کلیاند» دیگر وجود خارجی نخواهند داشت، امور ذهنیه خواهند بود؛ ولی با قطع نظر از «محمول» شدنشان، سواد خارجی است، اسودیت ذهنی است. اسودیت «مشتق» از سواد است و به تعبیر دیگر سواد «مشتقمنه» است. در این مثال سواد و اسودیت، «مشتق» ذهنی است، «مشتقمنه» خارجی است.
بعد در بعضی از صفات دیگر بیان میکنیم که «مشتق» هم ذهنی است، «مشتقمنهش» هم ذهنی است؛ روشن میشود که ارتباط این مطالب به هم چگونه است. الان داریم امری را مطرح میکنیم که در آن امر، «مشتق» ذهنی، «مشتقمنه» خارجی است؛ بعداً امری را مطرح خواهیم کرد که در آن امر هم «مشتق» ذهنی است هم «مشتقمنه» ذهنی است. مثلاً امکان «مشتقمنه» است، ممکن «مشتق» است؛ هم امکان ذهنی است هم ممکن ذهنی است، که بعداً این را میخوانیم.
تبیین فهرست مباحث آینده و پاسخ به پرسشها درباره مشتق و محمول
بعد هم که این مطالب تمام شد، دو مرتبه درباره ممتنع، درباره ممتنع یک توضیحی داریم؛ که البته ممتنع هم ملحق به ممکن است، «مشتق» و «مشتقمنه ش» هر دو ذهنیاند؛ ولی گاهی درباره ممتنع قیدی میآید که آن قید به نظر میرساند که این امر خارجی است، ولی با تبیینی که بعداً میکنیم معلوم میشود که آن قید نمیتواند این ممتنع را خارجی کند. این هم بحثش تمام میشود، بعد وارد بحث صدق و کذب میشویم؛ که در آنجاهایی که ما میگوییم، در آنجاهایی که ما مثل سواد و اسودیت را مطرح میکنیم صدق و کذب به چیست، در آنجایی که امکان و ممکن را مطرح میکنیم صدق و کذب به چیست؛ همان بیانی که بیان کردم: ما تعریف مشهور را از صدق و کذب به طور کلی قبول نداریم، به طور «موجبه جزئیه» قبول داریم ولی به طور «موجبه کلیه» قبول نداریم. این هم بحث میشود و بعد هم اشاره میکنیم به اینکه چون این بحث روشن نبوده گروهی به «مغالطه» افتادند؛ «مغالطهها» را توضیح نمیدهیم، فقط اشاره میکنیم به اینکه «مغالطه» هست. به این ترتیب بحثمان تمام میشود. حدود دو صفحه بحثی که ما الان در پیش داریم، فهرستش همین بود که عرض کردم؛ و رابطه این، رابطه این مباحث هم با هم با ذکر همین فهرست روشن شد.
پرسش: «مشتق» در همه موارد ذهنی است، «مشتقمنه» فرق میکند؟
پاسخ: اینجایی که الان داریم بحث میکنیم اینچنین است، بله؛ «مشتقات» در تمام مواردی که ما الان داریم بحث میکنیم ذهنی است، «مشتقمنهها» فرق میکنند. حالا ممکن است در یک جا مثلاً «مشتق» هم خارجی باشد، «مشتقمنه» هم خارجی باشد؛ مثلاً فرض کنید که قیام خارجی است، قائم هم خارجی است؛ یعنی قائم هم در خارج هست، قیام هم در خارج هست. منتها اگر قائم را شما «محمول» قرار دادید و «کلی» گرفتیدش، از جهت «محمول» بودن میشود ذهنی؛ و با قطع نظر از «محمول» بودن خارجی است. لزومی ندارد که همه جا «مشتق» ذهنی باشد؛ این مباحثی که الان ما داریم، در این مباحث «مشتقهایی» را که ذهنیاند داریم مطرح میکنیم، نه هر «مشتقی» ذهنی است. بله، «محمول» که باشد، «محمولات» چون «کلیاند»، «محمولات» چون «کلیاند» میشوند ذهنی.
پرسش: در زیدٌ قائمٌ، قائم...
پاسخ: در زیدٌ قائمٌ، در زیدٌ قائمٌ اینها «قضایای شخصیه»اند؛ «قضایای شخصیه» فعلاً مورد بحث ما نیستند. ما اصلاً در «قضایای شخصیه» بحث نداریم؛ بحثمان در «قضایایی» است که «محمولات» در او «کلیاند»، مثل زیدٌ انسانٌ. این مثل زیدٌ قائمٌ یک «قضیه شخصیه» است، آن حالا ممکن است «محمولش» «جزئی» باشد؛ البته آنجا هم ممکن است بتوانیم بگوییم «محمول» «کلی» است، منتها قائمی که در آنجا است به خاطر تقاضای «موضوع» «جزئی» میشود. البته آنها فعلاً از بحث ما بیرون است، حالا توجیهش بتوانیم بکنیم یا نکنیم مهم نیست؛ بحثمان در «محمولاتی» است که حالت «کلی» داشته باشند. چون «محمول» نوعاً «کلی» است؛ البته در «قضایای شخصیه» «محمول» ممکن است با «موضوع» هر دو شخص باشند. «محمول» میتواند اعم از «موضوع» باشد، میتواند مساوی «موضوع» باشد، ولی نمیتواند اخص از «موضوع» باشد. اگر «موضوع» شخص بود، هیچ عیبی ندارد که ما «محمول» را «کلی» قرار بدهیم و عیبی هم ندارد که «محمول» را شخص قرار بدهیم که مثل خود «موضوع» بشود؛ ولی فعلاً بحث ما در «قضایای شخصیه» نیست، حالا «محمولش» میخواهد «کلی» باشد، میخواهد «محمولش» شخصی باشد.
استدلال بر ذهنی بودن اسودیت و تطبیق با متن
خب، به چه دلیل میگویید اسودیت، به چه دلیل میگویید سواد خارجی است، به چه دلیل میگویید اسودیت ذهنی است؟ که ایشان الان ادعا کرد سواد خارجی است، اسودیت ذهنی است. دلیل بر اینکه سواد خارجی است دلیل خیلی سنگینی نیست، دلیل مشاهده است؛ چون میبینیم سواد صورتی فی خارج الذهن دارد میفهمیم که خارجی است. این دیگر احتیاج به تبیین ندارد، ایشان فقط اشاره میکند به وجدان خودمان که خودتان در خارج دارید این صورت سواد را میبینید، پس احتیاج ندارد که ما اثبات کنیم خارجیتش را.
اما اینکه اسودیت ذهنی است، این را تبیین میکنند. میفرمایند که اسود را اگر بخواهید معنا کنید، میبینید که دو تا کلمه در این تعریف میآورید: یکی میگویید «شیء ما»، دوم میگویید «قام به السواد». شیء ما، یعنی یک شیئی است که این صفت را دارد: قام به السواد؛ این میشود تعریف اسودیت. این شیء ما را تعیین نمیکنید که چیست: جسم است، «جوهر» است؛ هیچ تعیین نمیکنید. حالا اگر فرضاً یک مجردی که جسم هم نبود، جوری شد که قام به السواد، باز هم به همان مجرد میگویید اسود. پس معلوم میشود در صدق اسودیت، جسم بودن، «جوهر» بودن دخالت ندارد؛ آن شیء ما کافی است، چه حالا آن شیء ما جسم باشد، چه «جوهر» باشد، چه بر فرضی که قبولش نداریم مجرد باشد؛ علی ای حال به محضی که قام به السواد، اطلاق اسود میشود. نمیخواهیم بگوییم غیر از جسم، سواد را قبول میکند؛ میگوییم اگر قبول کرد باز هم اسود بر او اطلاق میشود. و این نشان میدهد که در صدق اسودیت، جسمیت و امثال ذلک اعتبار ندارد، شیء ما کافی است: شیء ما قام به السواد؛ همین باشد کافی است.
خب، این تعریف اسودیت است. در این تعریف اگر دقت کرده باشید، شیء ما یک امر ذهنی است؛ ما شیء ما در خارج نداریم. چیزی که ما در خارج داریم یک شیء خاص است، شیء ما در خارج نداریم؛ پس شیء ما امر ذهنی است. اسود مرکب شده از این امر ذهنی و از قام به السواد؛ و کل ما هو مرکبٌ، کل ما هو مرکبٌ از یک امر ذهنی - حالا ولو آن جزء دیگرش ذهنی نباشد - خود آن مرکب هم ذهنی است. پس نتیجه میگیریم که اسود ذهنی است؛ چرا؟ چون در این اسودیت دخالت دارد چیزی که خود آن چیز ذهنی است، یعنی شیء ما دخالت دارد.
پس با این بیان ایشان ثابت کردند که اسودیت امر ذهنی است؛ چون اسودیت را وقتی تعریفش میکنیم، در تعریفش و در مقوماتش شیء ما را اخذ میکنیم؛ این شیء ما امر مبهم است و وجود خارجی ندارد، «وجود ذهنی» دارد؛ پس شیء ما در اسود دخیل است، و چیزی که امر ذهنی در او دخیل باشد خودش هم امر ذهنی است، پس اسودیت امر ذهنی است. این تمام بیان ایشان؛ پس سواد امر خارجی است، اسودیت امر ذهنی است. این عبارت را به یک صورت دیگر هم میشود معنا کرد: در اینجور صفات، «مشتقمنه» امر خارجی است، «مشتق» امر ذهنی است.
پرسش: «مشتق» یعنی ذهنی یا اسودیت؟ اینها با هم فرق دارد...
پاسخ: ایشان اسودیت را ایشان میگوید؛ اسودیت را میگوید ولی خب اسود هم همان است دیگر، اسود هم امر ذهنی است.
پرسش: یعنی اسودیت و سواد چه فرقی میکنند؟
پاسخ: اسودیت و سواد؟
پرسش: یکی است.
پاسخ: نه، اسودیت امر انتزاعی است، ذهنی است؛ سواد فرق دارد، سواد یک امر خارجی است. اسود هم در خارج هست در صورتی که شما مرادتان از اسود آن «جوهر» باشد؛ ولی اگر مرادتان از اسود خود اسودیت باشد، آن در خارج نیست. ببینید اسود را که ملاحظه میکنید دو جور ملاحظهاش میکنید: یک وقت دیوار اسود است، میگویید این اسود، این شیء اسود؛ این شیء اسود اگر منظورتان از اسود خود همان شیء باشد، خود دیوار باشد، آن که در خارج هست؛ اما منظورتان از اسود آن اسودیت این دیوار باشد، آن در خارج نیست. آنچه که در خارج هست دیوار هست و سواد. اسودیت یعنی دارای سواد بودن؛ این دارای سواد بودن در خارج نیست. اسودیت یعنی دارای سواد بودن، این در خارج نیست. سواد در خارج هست، اسود به معنای چیزی که سواد را قبول کرده آن هم در خارج هست، اما اسود به معنای دارای سواد بودن این در خارج نیست؛ آنچه که دارای سواد است، دارا بودنش در خارج نیست.
پس اگر ایشان تعبیر به اسودیت میکند تعبیر درستی است؛ چون اگر تعبیر به اسود میکرد احتمال داشت که آن شیء صاحب سواد را میگفت؛ آن شیء صاحب سواد امر ذهنی نیست، امر خارجی است. اسودیت گفته که دیگر ذهن ما به این طرف و آن طرف نرود. البته اسود هم اگر مراد از او نه آن شیء بلکه اسودیت باشد میشود امر ذهنی، ولی خب چه راحتتر که ما از اول بگوییم اسودیت دیگر، نگوییم اسود! چون اگر از اول بگوییم اسود، احتمال اینکه آن «موضوع» خارجی را ما داریم میگوییم هست، و آن «موضوع» خارجی که ذهنی نیست، خارجی است. چون این احتمال بود، از اول مصنف بحث را برد روی اسودیت، گفت اسودیت در خارج نیست؛ که اگر تحلیل بکنید، همان اسود هم وقتی ما میخواهیم بگوییم در خارجیت نیست یعنی اسودیتش در خارجیت نیست و الا خود اسود که در خارج هست.
پس توجه کردید چه بیان کردم؛ که سواد امر خارجی است، اسودیت امر ذهنی است، توضیح دادیم که چرا؛ و بعد هم گفتیم این عبارت چه را میخواهد بگوید: میخواهد بگوید در اینجور موارد «مشتقمنه» خارجی و «مشتق» ذهنی است. این را میگوید تا بعداً صفات عقلی را هم مطرح کند که در آنجا هم «مشتق» ذهنی است هم «مشتقمنه» ذهنی است؛ بعد به تدریج وارد آن بحث صدق و کذب بشود. اینها ارتباطش الان باید به هم روشن باشد.
«و السواد عيني لأنّ له صورة في خارج الذهن»؛ چون سواد در خارج ذهن صورت دارد پس معلوم میشود که عینی است؛ عینی یعنی خارجی. «و الأسودية اعتبار عقلي»؛ اسودیت اعتبار عقلی است. «لأنّها» شروع به استدلال است که چرا اسودیت امر عقلی است: «لما كانت عبارة عن شيء ما قام به السواد لم يدخل فيه الجسمية و الجوهرية»[2] . «قام به السواد» جواب «لما» نیست؛ «قام به السواد» صفت «شيء ما» است. مجموع «شيء ما قام به السواد» معنای اسودیت است؛ پس اسودیت عبارت است از این مجموعه: شیء ما قام به السواد. چون اسودیت عبارت است از شیء مائی که قام به السواد، «لم يدخل فيه الجسمية و الجوهرية»؛ جسمیت و جوهریت در این شیء ما داخل نمیشود. فیه ای فی ذلک الشیء؛ بعد از «فيه» یک «ای» میخواهد که ایشان، چون غالباً این «ای» را این مصحح میاندازد. «لم يدخل فيه»، یعنی لم یدخل در این شیء ما، جسمیت و جوهریت؛ یعنی اعتبار نشده که این شیء ما جسم باشد یا «جوهر» باشد یا چیز دیگر باشد، هر چه میخواهد باشد؛ به طوری که «بل لو كان السواد يقوم بغير الجسم لقيل عليه إنّـه أسود»، حتی اگر سواد به غیر جسم هم قائم بشود، به یک موجود مجردی قائم بشود بر فرض محال، باز هم به همان موجود مجرد گفته میشود اسود. پس در اسودیت لازم نیست که جسمیت باشد، و اگر مجرد هم سواد را قبول کند اسودیت بر او اطلاق میشود. در این نسخهای که ما نقل کردیم اینطور داشت: «بل لو كان السواد يقوم بغير الجسم»؛ ولی در بعضی نسخ دارد: بل لو کان السواد تقومه بغیر الجسم. البته «يقوم» بهتر است، همان تقومه هم معنا میشود اما «يقوم» بهتر است.
ادامه تطبیق استدلال بر ذهنی بودن اسودیت و ترکیب نحوی عبارت
«فإذا كان شيء ما له مدخل في الأسودية»؛ اگر شیء ما - یعنی همین کلمه شیء ما، یعنی همین معنای شیء ما - مدخلیتی در اسودیت دارد - خب گفتیم جزء تعریف اسودیت است، شیء ما جزء تعریف اسودیت است، پس اگر شیء ما مدخلیتی در اسودیت دارد - در حالی که «و هو أمر اعتباري عقلي»، یعنی شیء ما؛ «هو» یعنی شیء ما؛ شیء ما امر اعتباری عقلی است، پس نتیجهاش این میشود که امر اعتباری عقلی در اسودیت دخالت دارد. آنوقت «کبری» را اضافه میکنیم: «و كلّ ما يكون لأمر عقلي مدخل في مفهومه كذا كان كذلك»، یعنی خودش هم امر عقلی است؛ هر چیزی که امر عقلی مدخلیتی در مفهومش دارد خودش هم امر عقلی است؛ این «کبرای» کلی.
«صغری» این بود که شیء ما که امر اعتباری است در اسودیت دخالت دارد، پس در اسودیت امر عقلی دخالت دارد؛ این «صغری» که در اسودیت امر عقلی دخالت دارد. «کبری»: هر چیزی که امر عقلی در مفهومش دخالت دارد خودش اعتباری است. نتیجه: پس سواد خودش اعتباری است؛ نتیجه را میگوییم فلا یکون... اسودیت! اسودیت خودش اعتباری است. نتیجه را به این صورت بیان میکنیم: «فلا يكون الأسودية إلا أمراً عقلياً فحسب»؛ اسودیت فقط امر عقلی است، «فحسب» یعنی دیگر امر خارجی نیست. بله، «و إن كان السواد له وجود في الأعيان»؛ سواد وجود اگر فی الاعیان دارد، اما اسودیت دیگر وجود فی الاعیان ندارد، فقط «وجود ذهنی» دارد.
خب، عبارت را خواندم، معنا کردم، اما ترکیبش نکردم؛ صبر کردم تا معنا تمام بشود که شما با عبارت آشنا بشوید بعد ترکیبش کنم. عبارت را توجه کنید: در عبارتی که مصنف و شارح دوتایی با هم آوردند گفته شده: «و الأسودية اعتبار عقلي»؛ اسودیت شده مبتدا، اعتبار عقلی که شارح اضافه کرده شده خبر. بعد هم شارح شروع کرده به استدلال: «لأنّها لما كانت»؛ یعنی مصنف که این کار را نکرده! مصنف گفته: و الاسودیة لما کانت عبارة عن کذا، آنوقت تا آخر. اسودیت در عبارت مصنف مبتدا است، لما کانت تا آخر خبرش است.
آنوقت جواب «لما» را چه بگیریم؟ من جواب را «لم يدخل فيه الجسمية و الجوهرية» گرفتم. و میشود به نحو دیگر هم بیان کرد که این نحو دیگر بهتر است؛ که ما جواب را «لم يدخل فيه الجسمية و الجوهرية» نگیریم، «لم يدخل فيه الجسمية و الجوهرية» را تبیین اضافهای برای تعریف بگیریم: که تعریف اسودیت این است: شیء ما قام به السواد، به طوری که لم یدخل در این شیء ما جسمیت و جوهریت. یعنی خواستیم تبیین کنیم که شیء ما «عام» است؛ با این عبارت «لم يدخل فيه الجسمية و الجوهرية» خواستیم تبیین کنیم که شیء ما «عام» است، همه چیز را شامل میشود. حالا بعداً از خارج میدانیم که فلان مجرد اسودیت ندارد، آن حرف دیگری است؛ ولی تعریف ما «عام» است، شامل مجرد هم میشود. پس شیء ما در عبارت امر «عام» است و امر «عام» فقط باید در ذهن وجود داشته باشد، پس شیء ما هم در ذهن وجود دارد و این امر ذهنی در تعریف اسود اخذ شده، پس خود اسود هم ذهنیت دارد؛ این حرفها است که ما زدیم.
میتوانیم جواب «لما» را - که بهتر هم هست - «فلا يكون الأسودية إلا أمراً عقلياً» بگیریم. اینطور بگوییم: اسودیت چون عبارت از اینهایی است که گفتیم، فلا یکون الا امراً عقلیاً. «و السواد عيني» - عبارت مصنف - و السواد عینی و الاسودیة لما کانت عبارة عن کذا لا یکون الا امراً عقلیاً؛ ببینید چقدر قشنگ میشود، خوب میشود! عبارت خیلی روان میشود.
منتها در عبارت مصنف اگر توجه کرده باشید، «فلا يكون» جواب «فإذا» است: «فإذا كان شيء ما له مدخل في الأسودية فلا يكون الأسودية إلا أمراً عقلياً»؛ این «فلا يكون» جواب «فإذا» است، چهجوری ما میتوانیم جواب «لما» بگیریمش؟ جواب این سؤال این است که «فإذا كان شيء ما له مدخل في الأسودية» تکرار همان شرط «لما» است؛ پس اگر این «فلا يكون» جواب «فإذا» بشود، صلاحیت دارد که جواب «لما» هم باشد؛ چون «فإذا كان شيء ما له مدخل في الأسودية» تکرار شرط «لما» است منتها با عبارت دیگر. چون بین شرط و جزای «لما» یک فاصلهای شده، دو مرتبه مصنف این شرط «لما» را، یعنی «لما» با شرط را دو مرتبه به صورت دیگری بیان کرده تا جواب را بچسباند. پس «فلا يكون» که جواب «فإذا كان شيء ما» هست، میتواند جواب «لما» هم باشد؛ چون «فإذا كان شيء ما له مدخل في الأسودية» با آن «لما» و شرطش فرقی چندان ندارد، فرقش فقط به ظاهر عبارت است و الا از نظر معنا فرقی نمیکند.
و میتوانید یک فرض سومی هم بگویید؛ که این فرض سوم هم خیلی عالی نیست مثل این دومی که گفتیم، ولی خب بد هم نیست: که بگویید «فإذا كان شيء ما» جواب «لما» است؛ که این فرض سوم خیلی احتیاج به مؤونه دارد که «فإذا» را جواب «لما» بگیرید، بعد «فلا يكون» را خالصاً جواب «فإذا» بگیرید. این خیلی خوب درنمیآید، یعنی یک خرده پیچ میخورد و مطلب صافوصوف نیست. همانی که دوم بیان کردم خوب است؛ اولی هم بد نبود که «لم يدخل» را جواب بگیریم، اما این سومی خیلی مناسب نیست. من که گاهی ترکیب میکنم جملات را، برای اینکه در وقت مطالعه گیر نکنید. الان در وقتی که ما میخوانیم شما ممکن است حواستان جمع نباشد، ایرادی به نظرتان نیاید؛ ولی وقتی خواستید خودتان مطالعه کنید میبینید که عبارت را نمیتوانید به هم وصل کنید؛ این گاهی ترکیب میکنم که در وقت مطالعه گیر پیدا نشود.
بررسی صفات عقلیه و ذهنی بودن مشتق و مشتقمنه در آنها
«و أما الصفات العقلية»؛ این صفات، این بحث ما در صفات خارجیه بود، تا حالا بحثمان در صفات خارجیه بود مثل سواد. گفتیم در صفات خارجیه مثل سواد، خود صفت یعنی سواد عینیٌ، و آن «مشتق» از این صفت مثل اسودیت، ذهنیٌ. اما صفات عقلیه چطور؟ صفات عقلیه مثل سواد نیست؛ آنها هم «مشتقشان» ذهنی است، هم «مشتقمنه شان» ذهنی است. صفات عقلیه مثل مثلاً امکان؛ امکان هم «مشتقش» ذهنی است، هم «مشتقمنه ش» ذهنی است؛ پس فرق دارد با صفات خارجیه.
«و أما الصفات العقلية و هي التي لا وجود لها إلا في الذهن كالإمكان مثلاً»، این صفات «إذا اشتق منها و صارت محمولة»، اگر از آنها «مشتق» گرفتیم و آن «مشتق» را محمول قرار دادیم... [قطع صدا] ...این صورت هم ممکنیت که «مشتق» است، هم امکان که «مشتقمنه» است، هر دو «كلاهما عقليان فحسب»؛ فقط عقلیاند، دیگر خارجی نیستند. در آن صفات خارجیه خود صفت خارجی بود، «مشتق» از او ذهنی بود؛ ولی در این صفات عقلیه هم صفت که امکان است، هم «مشتق» که ممکنیت است، «كلاهما عقليان»، هر دو عقلیاند.
در این نسخهای که ما آوردیم «كلّ ج» را نقل کردیم، در بعضی نسخ «ج» هست؛ این چیز مهمی نیست. خب، «كلاهما عقليان فحسب»؛ فحسب یعنی چه؟ یعنی «ليس شيء منهما بخارجي»، هیچکدام خارجی نیستند، هر دو خالصاً ذهنیاند؛ خالصاً همان معنای «فحسب» است: خالصاً ذهنیاند، دیگر در او هیچکدامشان خارجی نیستند. «بخلاف الأسودية فإنّها و إن كانت محمولاً عقلياً»، ولو اینکه اسودیت «محمول» عقلی بود، ولی سواد که «هو المشتق منه» است عینی بود؛ سواد که صفت خارجی بود، بله، صفت که، سواد که «مشتقمنه» بود عینی بود و خارجی بود. لذا اسم آنجور صفات را گذاشتیم صفات عینیه، اسم اینجور صفات مثل امکان را گذاشتیم صفات عقلیه. پس فرق بین صفات عینیه و صفات عقلیه این است که صفات عینیه، در صفات عینیه «مشتق» در خارج نیست، «مشتقمنه» در خارج هست؛ ولی در صفات عقلیه و ذهنیه هر دو در ذهناند و هیچکدام در خارج نیستند، چه «مشتق» چه «مشتقمنه».
عدم صحت حمل سواد به تنهایی بر جوهر
«و السواد وحده لا يحمل على الجوهر». خب، ما توضیح دادیم که هر چه که «محمول» باشد ذهنی است، و بعد هم گفتیم که سواد عینی است. اگر این دو تا کلام را به هم جفت کنید، این سؤال پیش میآید که سواد وقتی «محمول» شد چیست: عینی است یا ذهنی؟ شما خود سواد را میگویید عینی است و بعد هم میگویید که هر جا «محمول» داشتیم، «محمول» ذهنی است؛ خب حالا اگر سواد را ما «محمول» قرار دادیم، ذهنی است یا عینی؟
جواب این است که سواد بر چه میخواهد «حمل» بشود؟ بر «جوهر» میخواهد «حمل»... جواب این است که سواد را چهطوری میخواهید «حمل» کنید؟ آیا همینجور وحده میخواهید «حملش» کنید، یعنی همانطور که سواد است «حملش» کنید، یا یک «ذو»ای اضافه کنید بگویید ذو سوادٍ، یا از او اسود بریزید؟ چهجوری میخواهید «حملش» کنید؟ همینطور که سواد است میخواهید «حملش» کنید یا با یک اضافه میخواهید «حملش» کنید؟ اضافه هم ذو است یا اشتقاق است، مثلاً اسود، سواد را تبدیل کردن به اسود است. اگر بخواهید ذو سوادش کنید یا اسودش کنید، که این را قبلاً گفتیم؛ گفتیم که چه «محمول» باشد چه نباشد این اصلاً امر ذهنی است - ببخشید، امر ذهنی است، خارجی نیست - که این وضعش روشن است. پس حتماً شما میخواهید، میخواهید سواد را «حمل» کنید یعنی خودش را «حمل» کنید، وحده «حمل» کنید؛ در عبارت مصنف هم دارد «و السواد وحده». سواد را میخواهید تنها «حملش» کنید، یعنی نه قید ذو بیاورید، نه از او «مشتق» اسودٌ بریزید؛ این را اگر بخواهید «حمل» کنید، آنوقت سؤال میکنیم که بر چه میخواهید «حمل» کنید؟
پس اول از شما سؤال میکنیم که چهجوری میخواهید این سواد را «حمل» کنید؟ اگر گفتید میخواهم ذو سوادش کنم، میخواهم اسودش کنم بعد «حملش» کنم، به شما میگوییم که این اسود یا ذو سواد چه «حمل» بشود چه نشود امر ذهنی است. اگر گفتید نه، سواد را وحده میخواهم «حملش» کنم، آنوقت از شما میپرسیم که بر چه میخواهی «حملش» کنی: بر «عرض» یا بر «جوهر»؟ میخواهی بگویی الجدار سوادٌ، یا میخواهی بگویی که مثلاً این سواد، این رنگ موجود در دیوار سوادٌ؟ بر چه میخواهی «حملش» کنی: بر «جوهر» میخواهی «حملش» کنی یا بر «عرض»؟
اگر بر «عرض» «حملش» کردی، «حمل» درستی است؛ آنوقت جا دارد سؤال کنی که «محمول» در اینجا ذهنی است یا خارجی؟ و ما جواب میدهیم: اگر «محمول» «کلی» باشد ذهنی است؛ اگر «محمول» «کلی» باشد ذهنی است. حالا اگر در یک جا «محمول» شخصی بود، آن دیگر ذهنی نیست؛ ولی «محمول» همه جا «کلی» است پس همه جا ذهنی است. «محمول» همه جا «کلی» است پس همه جا ذهنی است. خب، پس اگر «حملش» کردی بر «عرض»، «محمول» ذهنی داری؛ اما اگر «حملش» کردی بر «جوهر»، اصلاً «حمل» غلط است! اگر «حملش» کردی بر «جوهر»، اصلاً «حملش» غلط است؛ دیگر جای سؤال ندارد که این «محمول» ذهنی است یا خارجی. یعنی نمیتوانی بگویی الجدار سوادٌ یا الانسان سوادٌ یا الجوهر سوادٌ؛ هیچکدام اینها درست نیست. چرا درست نیست؟ بیان خواهیم کرد: مصنف به یک جهت میگوید درست نیست، بعضی از شراح دیگر به یک جهت دیگر گفتند درست نیست، شارح ما آن کلام بعض شراح را رد میکند؛ که عبارت اینجا خیلی دستانداز دارد، با همان ترتیبی که عرضش خواهم کرد انشاءالله در ذهن داشته باشید.
استدلال بر عدم صحت حمل سواد وحده بر جوهر و نقد کلام بعض شراح
«و السواد وحده لا يحمل على الجوهر»؛ سواد به تنهایی بر «جوهر» «حمل» نمیشود. خب، این عبارت چه ارتباطی به قبل داشت؟ با تبیینی که کردم ارتباطش روشن شد. دیگر نگفتم دارم مرتبطش میکنم، خودم جوری تبیین کردم که ارتباطش روشن شد. و سواد به تنهایی، یعنی سواد بدون اضافه ذو و بدون اینکه «مشتق» اسودٌ از او ریخته بشود، خود همین سواد همینجوری که هست، «لا يحمل على الجوهر»؛ بر «عرض» «حمل» میشود، ولی بر «جوهر» «حمل» نمیشود. پس اگر بر «عرض» «حمل» شد جا دارد که بپرسید: آیا محمولی ذهنی یا محمولی غیر ذهنی؟ و ما جواب خواهیم داد که محمولی ذهنی. ولی اگر بر «جوهر» «حمل» شد اصلاً جای سؤال نیست که بپرسید این «محمول» ذهنی است یا خارجی؛ جواب میدهیم «حمل» غلط است. «فلا يقال الجوهر سواد أو الجسم سواد أو الإنسان سواد».
«بل إنّما يحمل باشتقاق أو إضافة»؛ اگر بخواهد سواد «حمل» بر «جوهر» بشود، باید یا از او «مشتق» ریخته بشود، سواد تبدیل بشود به اسود؛ یا چیزی به او اضافه بشود، یعنی سواد بشود ذو سواد؛ یعنی مثل اسود بشود یا ذو سواد بشود تا بتوانیم «حملش» کنیم.
این عبارتی که الان میخوانم توجه کنید: «و لو صح حمل السواد وحده على الجوهر لما صح أنّ الجوهر ليس بعرض لحمله عليه حمل هو هو». چرا «حمل» سواد بر «جوهر» درست نیست؟ این را میخواهد استدلال کند با یک «قیاس استثنائی»: که اگر صحیح بود «حمل» سواد بر «جوهر»، این «لما صح»، این «تالی» لازم میآمد که ما صح؛ لکن «تالی» باطل است، پس «مقدم» هم که «حمل» سواد وحده بر «جوهر» باشد باطل است.
اگر ما بتوانیم سواد را بر «جوهر» «حمل» کنیم، با توجه به اینکه سواد «عرض» است، مخالفت میکنیم با آن قاعده معروفی که میگوید «جوهر» نمیتواند «عرض» باشد. خوب دقت کنید چه میگوید: وقتی میگوییم الجوهر سوادٌ - حالا اسم «جوهر» نبریم، بگوییم الجسم سوادٌ، چون جسم یکی از انواع «جوهر» است؛ الجسم سوادٌ یا همان الجوهر سوادٌ - «حمل» ما چه نوع «حملی» است؟ «حمل هوهو» است دیگر؛ الجوهر سوادٌ «حمل هوهو» است. چون «حمل ذوهو» به این است که بگویید الجوهر ذو سوادٍ؛ این «حمل ذوهو» است یا «حمل اشتقاقی» است؛ ولی الجوهر سوادٌ «حمل هوهو» یا به تعبیر دیگر «حمل متواطی» است، «حمل تبانی» است.
«حمل هوهو» یعنی چه؟ دقت کنید «حمل هوهو» یعنی چه؟ یعنی به جای «موضوع» یک هو بگذار، به جای «محمول» یک هو بگذار، بگو هو هو؛ هوهو یعنی هو هو. هو هو یعنی این همونه! خب شما اگر گفتید الجوهر سوادٌ یعنی «جوهر» همون سواده؛ خب سواد که «عرض» است، پس معنایش این است که «جوهر» «عرض» است! توجه کردید چه عرض کردم؟ اگر «حمل»، «حمل هوهو» است، پس معنایش این است که «موضوع» همون «محمول» است؛ در اینجا معایش این است که «جوهر» همون سواده؛ و چون میدانیم سواد «عرض» است، پس معنای الجوهر سوادٌ این است که «جوهر» «عرض» است! در حالی که قاعده معروفی بین حکما هست که الجوهر لیس بعرضٍ.
حالا اینکه مطلب را که متوجه شدید، این «قیاس» را توجه کنید: اگر صحیح باشد - «قیاس استثنائی» - اگر صحیح باشد «حمل» سواد وحده بر «جوهر» - یعنی اگر صحیح باشد گفتن الجوهر سوادٌ - صحیح نخواهد بود قول علما که گفتند الجوهر لیس بعرضٍ؛ این الجوهر لیس بعرضٍ باطل خواهد شد. اگر صحیح باشد الجوهر سوادٌ، باطل میشود این قول که الجوهر لیس بعرضٍ؛ لکن «تالی» باطل است که «تالی» باطل است، یعنی اینکه بگوییم الجوهر لیس بعرضٍ باطل است، این گفته ما هم باطل است. اینکه بگوییم الجوهر لیس بعرضٍ صحیح نیست، این یک گفته باطلی است، یعنی «تالی» باطل است. پس اگر این باطل است، آن «حمل» سواد به تنهایی بر «جوهر» هم باطل است؛ «حمل» سواد بر «جوهر» هم باطل است. این خلاصه دلیل.
خلاصه دلیل را دو مرتبه بیان میکنم: ما قانون داریم، قانون صحیح داریم که «جوهر» «عرض» نیست؛ و اگر ما الجوهر سوادٌ بگوییم، با توجه به اینکه این «حمل»، «حمل هوهو» است، یلزم که «جوهر» «عرض» باشد؛ و چون قانون این است که «جوهر» «عرض» نیست، پس نمیتوانیم سواد را بر «جوهر» وحده، سواد وحده را بر «جوهر» «حمل» کنیم و بگوییم الجوهر سوادٌ. این خلاصه استدلال که شارح گفته.
«و لو صح»، این «لو صح» تبیین حرف مصنف است، یعنی استدلال بر حرف مصنف است، یک دلیل استثنائی است. مصنف گفت نمیتوانی بگویی الجوهر سوادٌ؛ چرا نمیتوانیم بگوییم الجوهر سوادٌ؟ «و لو صح» اگر صحیح باشد «حمل» سواد به تنهایی، یعنی «حمل» سواد بدون ذو و بدون اشتقاق بر «جوهر»، «لما صح» این قانونی که همه به او معترفاند «أنّ الجوهر ليس بعرض». «لحمله عليه حمل هو هو»؛ این تعلیل برای «ما صح» است، یعنی تعلیل برای «تالی» است؛ تعلیل برای «تالی» است و به تعبیر دیگر تعلیل برای «ملازمه» است. چرا از این «حمل» «جوهر» بر سواد لازم میآید که الجوهر لیس بعرضٍ صحیح نباشد؟ زیرا ما در همین الجوهر سوادٌ «حمل» کردیم سواد را بر «جوهر» به نحو «حمل هوهو»؛ پس سواد را با «جوهر» یکی گرفتیم. سواد هم که «عرض» است، پس «عرض» را با «جوهر» یکی گرفتیم؛ بنابراین اگر صحیح باشد که «عرض» با «جوهر» یکی است، لما صح که «جوهر» لیس بعرضٍ. پس «تلازم» درست شد. این «لحمله عليه» دلیل بر «تالی» است یا به تعبیر روانتر، دلیل بر «تلازم» «مقدم» و «تالی» است.
بعد دیگر دنباله دلیل را خودمان باید اضافه کنیم: لکن التالی باطل، یعنی عدم صحت ان الجوهر لیس بعرضٍ باطل؛ عدم صحت باطل یعنی صحت صحیح، صحت را داریم؛ یعنی الجوهر لیس بعرضٍ درست است. پس اگر الجوهر لیس بعرضٍ درست بود، الجوهر سوادٌ باطل است و هو المطلوب؛ الجوهر سوادٌ باطل است. توجه کردید که ما برای اینکه ثابت کنیم الجوهر سوادٌ باطل است اینطوری درآوردیم.
بعضیها دلیلشان طور دیگر است، بعضیها دلیلشان طور دیگر است. گفتند چرا نمیتوانیم بگوییم الجوهر سوادٌ؟ خوب دقت کنید: چون اگر گفتیم الجوهر سوادٌ، سواد را «محمول» قرار دادیم؛ با توجه به قانون قبلی که همه «محمولات» ذهنیاند، یلزم که سواد هم ذهنی باشد؛ خب سواد «محمول» شد دیگر! اگر بگوییم الجوهر سوادٌ، سواد را «محمول» قرار دادیم و با توجه به قانون قبلی که گفتیم هر محمولی ذهنی است، لازم میآید که این سواد هم ذهنی باشد، در حالی که سواد ذهنی نیست، خارجی است. پس چاره نداریم که الجوهر سوادٌ را باطل بدانیم؛ چون الجوهر سوادٌ مستلزم ذهنی بودن سواد است، در حالی که سواد ذهنی نیست. درست شد؟ این استدلالی که بعضیها گفتند. خیلی دلیل مناسبی هم هست، یعنی روشنتر و راحتتر از دلیلی است که شارح آورد؛ ولی این دلیل باطل است، این دلیل باطل است.
چون مصنف قید میکند که سواد را بر «جوهر» نمیتوانی «حمل» کنی؛ سواد را بر «جوهر» نمیتوانی «حمل» کنی، معلوم میشود «حمل» بر «جوهر» خصوصیت دارد. در حالی که اگر این تعلیلی که بعضیها گفتند درست باشد، سواد را نه بر «جوهر» میتوانی «حمل» کنی، نه بر «عرض» میتوانی «حمل» کنی؛ چون در هر دو صورت میشود «محمول»، و در هر دو صورت میشود ذهنی، در حالی که سواد مطلقاً خارجی است. پس اشکالی که این بعض وارد کرده بود، استدلالی که این بعض گفته بود این بود که اگر سواد را «محمول» قرار بدهی، سواد خارجی ذهنی میشود؛ و سواد خارجی نمیتواند ذهنی باشد. اشکالی که ما میکنیم این است که این محذوری که شما گفتید اختصاصی به سوادی ندارد که بر «جوهر» «حمل» بشود؛ سوادی که بر «عرض» هم «حمل» میشود، مثلاً لون این دیوار سواد است، لون این دیوار سواد است که بگویید، این حرف درستی گفتید، در حالی که باز هم سواد را «محمول» قرار دادید، باز هم آنچه را که خارجی است «محمول» قرار دادید و شده ذهنی.
پس اگر محذور آنی باشد که شما گفتید، این محذور همهجا هست؛ در حالی که مصنف گفته سواد بر «جوهر» «حمل» نمیشود، نگفته مطلقاً «حمل» نمیشود. «إذ لو صح ذلك»، زیرا اگر این تعلیل بعض درست باشد، «امتنع حمل السواد مطلقاً»، یعنی هم بر «جوهر» هم بر «عرض»؛ در حالی که مسلم بر «عرض» جایز است، بر «جوهر» ممنوع است.
«لا لما صح»؛ «لا لما صح»؛ لِما صح نخوانید، اگر لِما صح بخوانید عطف میشود بر «لحمله عليه حمل هو هو»، آنوقت تعلیل میشود برای «لما صح أنّ الجوهر ليس بعرض» و صاف درنمیآید عبارت. نه که صاف درنمیآید، چند تا گره میخورد، مشکلات فراوان پیدا میکند. اما اگر «لا لما صح» بخوانید عطف میشود بر «لما صح»ای که شارح گفته. شارح اینطور گفت: «لو صح حمل السواد وحده على الجوهر لما صح»، «تالی» را «لما صح أنّ الجوهر ليس بعرض» قرار داد. «لا لما صح» یعنی «تالی» را این قرار ندهید چنانکه بعضیها قرار دادند؛ «لا لما صح» یعنی نگویید: «لو صح حمل السواد وحده على الجوهر لما صح أنّ المحمولات كلها ذهنية» «لكونها محمولة عيناً».
پس روشن شد که این «لا لما صح» تعلیلی است، تالی کجاست. بعد از اینکه این روشن شد، توجه داشته باشید «لكونها» تعلیل بر چیست؟ «لكونها محمولة عيناً» تعلیل برای چیست؟ تعلیل برای «تلازم» بنا بر توجیه این بعض است. تعلیل «تلازم» بنا بر توجیه ما چه بود؟ «لحمله عليه حمل هو هو» بود. تعلیل «تلازم» بنا بر قول این بعض «لكونها محمولة عيناً» است؛ یعنی «لكونها محمولة عيناً» تعلیل برای «لما صح أنّ المحمولات كلها ذهنية» است. خب، این مطلب روشن باشد، بعد از روی آن دوباره تطبیق میکنم.
بیایید خط پایین: «إذ لو صح ذلك» - بله؟
پرسش: یعنی کلیت ندارد که «محمولات» ذهنیاند همه جا؟ یعنی بعضی موارد هم میتواند عینی باشد؟
پاسخ: بله، این را البته الان بیان میکنم. این «إذ لو صح ذلك لامتنع حمل السواد مطلقاً» را توجه کنید تعلیل از چیست: تعلیل از «لا لما صح أنّ المحمولات كلها ذهنية» است، «لا لما صح»؛ آن «لكونها» تعلیل از «لما صح» است، این «إذ لو صح» تعلیل از «لا لما صح» است. این «إذ لو صح» دارد رد میکند کلام بعض شارحین را که «لما صح أنّ المحمولات كلها ذهنية» را «تالی» قرار دادند، آن را رد میکند؛ میگوید این نمیتواند «تالی» باشد، «إذ لو صح ذلك لامتنع حمل السواد مطلقاً». اینها همه را توضیح میدهمها، فقط خواستم ترکیب بکنم و این ترکیب جزء واجبات است، حتماً باید معلوم باشد. حتماً باید معلوم باشد که «لا لما صح» خوانده بشود، لِما صح خوانده نشود؛ «لا لما صح» خوانده بشود تا این «لا لما صح» عطف باشد بر آن، بر «لما صح»ی قبلی و به جای آن «تالی» که مصنف، شارح «تالی» قرارش داد قرار داده بشود. بعد «لكونها محمولة عيناً» حتماً باید معلوم باشد که تعلیل است برای «لما صح أنّ المحمولات»؛ یا به تعبیر دقیقتر، تعلیل است برای «تلازم» در «قیاسی» که بعض شارحین تشکیل دادند. «إذ لو صح» کلام شارح خودمان، قطب شیرازی است که میخواهد این تعلیل بعض شارحین را باطل کند، این «تالی» را که بعض شارحین گفتند باطل کند؛ یعنی تعلیل است برای «لا لما صح».
مطلب از خارج روشن، ترکیب عبارت هم تقریباً روشن شد؛ حالا توجه کنید مطلب را عرض کنم: «لا لما صح» یعنی اینطور نگویید که: «لو صح حمل السواد وحده على الجوهر لما صح أنّ المحمولات كلها ذهنية»؛ اینطور نگویید: «إذ لو صح ذلك لامتنع حمل السواد» تا آخر. حالا ما «قیاس» را به همون نحوی که بعض شراح قرار دادند قرار میدهیم و معنا میکنیم، اینطور بشود: حالا حرف بعض شراح را میخواهیم نقل کنیم، اصلاً کاری به شارح خودمان نداریم، فکر میکنیم داریم کتاب آن آقا را میخوانیم:
«لو صح حمل السواد وحده على الجوهر لما صح أنّ المحمولات كلها ذهنية» - دارم حرف اون شارحین را میزنمها! کاری به حرفهای مصنف ندارم، کار به حرفهای شارح خودمان ندارم؛ اونجوری، اون قسمتهایی که شارح خودمان گفته داریم حذف میکنیم - «لو صح حمل السواد وحده على الجوهر لما صح أنّ المحمولات كلها ذهنية»؛ اگر صحیح باشد «حمل» سواد به تنهایی - یعنی بدون ذو و بدون اشتقاق، «حملش» بر «جوهر» صحیح باشد - صحیح نخواهد بود آن قانون کلی که ما قبلاً گفتیم: «محمولات» کلشان ذهنیاند؛ چرا صحیح نخواهد بود اون قانون کلی؟ «لكونها محمولة عيناً»، چون این «محمول» که سواد است «محمول» عینی است؛ پس اگر این سواد «حملش» بر «جوهر» جایز باشد، لازمهاش این است که آن قانونی که گفتیم «محمولات» كلها ذهنيةٌ دیگر درست نباشد. چون «محمولات» همه ذهنیاند، این «محمول» که کلی، ذهنی نشد که، عینی شد! پس معلوم میشود که اون قانون که گفتیم، به طور کلی گفتیم «همه محمولات ذهنیاند»، درست نبود؛ چون این محمولی که الان ما یافتیم خارجی شد.
پس اگر صحیح باشد «حمل» سواد بر «جوهر»، محذورش این است که لازم میآید که «محمولات» همه ذهنی نباشند؛ چرا لازم میآید؟ زیرا که این «محمول» ما «محمول» عینی است. و چون قانون هست که همه «محمولات» ذهنیاند، پس باید این سواد را «محمول» قرار ندهیم؛ یعنی لا یصح «حمل» السواد علی الجوهر. تمام شد؛ فکر میکنم دیگه با توضیحاتی که دادم روشن شده باشد مطلب.
«فلهذا تعرض لبيانه»؛ به همین جهت که مصنف خواست بفهماند که قانون گذشته ما که «المحمولات كلها ذهنية» هست نقض نمیشود، «تعرض لبيان» اینکه «حمل» سواد بر «جوهر» صحیح نیست؛ زیرا که اگر «حمل» سواد بر «جوهر» صحیح باشد قانون کلی قبلی ما نقض میشود، و چون قانون کلی ما به کلیت خودش معتبر است، پس «حمل» سواد بر «جوهر» صحیح نیست: «على ما قيل».
خب، این «إذ لو صح» میخواهد این «على ما قيل» را رد کند. چرا نمیتوانیم حرف ما قیل را در اینجا تبیین عبارت مصنف قرار بدهیم؟ زیرا اگر حرف ما قیل درست باشد، «لو صح ذلك» - یعنی اگر این حرف درست باشد که علت «حمل» نکردن سواد بر «جوهر» خارجیت داشتن سواد است، اگر این درست باشد - همین علت در «حمل» سواد بر «عرض» هم میآید؛ چون سواد در آن صورت هم باز میشود خارجی، و جا ندارد که «حمل» بشود؛ و نتیجهاش این میشود که «حمل» سواد بر «عرض» جایز نباشد، در حالی که «حمل» سواد بر «عرض» جایز است. دوباره عرض میکنم: اگر این تعلیلی که این بعض شراح گفته درست باشد - یعنی علت بطلان «حمل» سواد بر «جوهر»، علتش خارجیت داشتن سواد باشد - همین علت در «حمل» سواد بر «عرض» هم جاری است؛ یعنی در وقتی که سواد را بر «عرض» «حمل» میکنیم، آنجا هم سوادی که «محمول» شده خارجیت دارد؛ پس باید آنجا هم این «حمل» جایز نباشد، در حالی که جایز هست.
اگر محذور ما از این «حمل» خارجیت داشتن سواد است - تعبیر را باز واضحتر - اگر محذور ما از این «حمل» خارجیت داشتن سواد است، این محذور در جایی که سواد بر «عرض» «حمل» میشود باز موجود است؛ پس باید این «حمل» سواد بر «عرض» هم جایز نباشد چون این محذور در آن هست، در حالی که جایز است این «حمل». پس معلوم میشود محذور این نیستش که سواد خارجیت دارد؛ محذور همون است که ما گفتیم، محذور این است که سواد اگر بر «جوهر» «حمل» بشود لازم میآید که «جوهر» با «عرض» یکی بشود؛ نه محذور این است که لازم میآید که «محمول» ما ذهنی نباشد؛ چون در صورتی هم که ما این سواد را «حمل» بر «عرض» میکنیم اونجا هم لازم میآید که «محمول» ما ذهنی نباشد. محذور مشترک است؛ در حالی که مصنف گفته: سواد بر «جوهر» «حمل» نمیشود، نگفته مطلقاً «حمل» نمیشود. «إذ لو صح ذلك»، زیرا اگر این تعلیل بعض درست باشد، «لامتنع حمل السواد مطلقاً»، یعنی هم بر «جوهر» هم بر «عرض»؛ در حالی که مسلم بر «عرض» جایز است، بر «جوهر» ممنوع است.
خب، انشاءالله که مطلب روشن شد دیگر؛ تا آنجایی که فکر میکردم لازم است بیان کردم. احتمالاً اگر تلقین نکرده باشید به خودتان، مطلب روشن شده؛ اگه تلقین کرده باشید که باید تلقین را بردارید دو مرتبه مطالعه کنید.
پرسش: فلهذا تعرض لبیانه کلام شارح است؟
پاسخ: بله، تعرض مصنف.
پرسش: مصنف؟
پاسخ: نخیر، «فلهذا تعرض» المصنف لبیان این مطلب.
پرسش: کدام جمله برای مصنف است؟
پاسخ: نه، هیچی. این «على ما قيل»ش را در کروشه گذاشته، نصفش هم یادش رفته بگذارد؛ یعنی بعد از قیل باید کروشه میبست، آمده اینجا بسته. نه اینکه کروشه را گذاشته، شاید در بعضی نسخ نبوده؛ شاید در بعضی نسخ نبوده است.
پرسش: ...
پاسخ: نه، این حتماً برای همین است که در بعضی نسخ نبوده، و الا کروشه را شما ندیده بگیرید. این عبارتها گاهی در بعضی نسخ میآید، در بعضی نسخ نمیآید؛ ایشان در کروشه میگذارد، یعنی مصحح در کروشه میگذارد. آن را شما ندیده بگیرید، اصلاً فکر کنید نبوده این چیز. در عبارت ما متصل به آن چیز است، متصل به ما قبل است.
به این علامتها خیلی توجه نکنید؛ این علامتها برای این است که در نسخهای بوده،در نسخهای نبوده. حالا در این نسخه هست ما داریم معناش میکنیم؛ در نسخهای هم که نبوده ایرادی ندارد، نسخهای هم که نبوده این قسمت عبارت حذف شده است.
پرسش: لبیانه یعنی بیان اینکه سواد «حمل» بر «جوهر» نمیشود؟
پاسخ: نمیشود، بله.
پرسش: همین لبیانه یعنی بیان همین مطلب؟
پاسخ: بله، بله. خب، یک پنج دقیقه وقت داریم ظاهراً؟ نداریم؟ وارد نشم؟ بله. نمیدانم به بحث بعدی میرسیم بخوانیم یا نه. حالا شروعش میکنیم.
اشتباه ناشی از تعبیر «ممتنع فی الاعیان» و رفع آن
گفتیم که امتناع مثل امکان امر ذهنی است؛ «مشتق» از امتناع، یعنی ممتنع، مثل «مشتق» از امکان، یعنی ممکن، امر ذهنی است؛ که در این مورد هم ما «مشتق» و «مشتقمنهمان» ذهنی است. ولی گاهی از اوقات یک کلمهای به این ممتنعٌ میچسبد که اون کلمه ما را به اشتباه میاندازد؛ میگوییم: «هذا ممتنعٌ فی الاعیان». این «هذا ممتنعٌ فی الاعیان» به توهم میاندازد که نکند این ممتنعٌ در خارج وجود داشته باشد؛ امتناع در خارج باشد، امتناع در خارج باشد چون فی الاعیان دارد.
ایشان میگوید که: ولی توجه کنید که منظور این نیست؛ وقتی میگوییم «هذا ممتنعٌ فی الاعیان»، معناش این نیستش که امتناع در اعیان هست، معناش این است که هذا در اعیان نیست. وقتی میگوییم «هذا ممتنعٌ فی الاعیان»، نه معناش این است که امتناعِ این شیء در اعیان هست، بلکه معناش این است که این شیء در اعیان نیست. پس امتناع در خارج وجود ندارد، امتناع یک امر ذهنی است که گاهی نسبتش میدهیم به فی الاعیان، گاهی نسبتش میدهیم به فی الاذهان؛ میگوییم «هذا ممتنعٌ فی الاعیان»، یک وقت هم میگوییم «هذا ممتنعٌ فی الاذهان». یعنی مثلاً میگوییم وجود خارجی ممتنع است در اذهان، در اذهان نمیآید؛ یا این شیء، مثلاً فرض کنید شریکالباری، ممتنعٌ فی الاعیان، در خارج نمیآید.
این ممتنعٌ که میگوییم فی الاذهان، فی الاعیان، یعنی نه که امتناع در خارج هست یا در ذهن هست؛ اون شیئی که حکم به امتناعش کردیم در خارج نیست یا در ذهن نیست، منظورمون این است؛ نمیخواهیم بگوییم امتناعش در خارج هست یا در ذهن هست. پس این قید فی الاعیانی که آورده میشود، دلیل بر این نمیشود که امتناع در خارج هست؛ بلکه همونطور که حکم کردیم، امتناع و ممتنع، «مشتق» و «مشتقمنه»، هر دو در ذهناند و هیچکدام در خارج نیستند.
«و إذا قلنا ج هو ممتنع في الأعيان»، معناش این نیست که امتناع حاصل است فی الاعیان. در اکثر نسخ به جای این عبارت اینطور آمده: «ليس أنّ له امتناعاً حاصلاً في الأعيان»؛ منظورمون این نیست که برای اون «ج» امتناعی است که اون امتناع در اعیان و در خارج هست. «بل هو أمر عقلي»، یعنی امتناع امر عقلی است؛ که این امتناع امر عقلی را «نضمه» - یعنی نسبتش میدهیم - «إلى ما في الذهن تارة و إلى ما في العين» بار دیگر؛ «فنقول» یک بار میگوییم ممتنعٌ فی الذهن، یک بار هم میگوییم ممتنعٌ فی العین؛ یعنی یک بار نسبت میدهیم میگوییم ممتنعٌ فی الذهن، یک بار نسبتش میدهیم به خارج میگوییم ممتنعٌ فی العین. این معنایش این نیست که امتناع در ذهن است یا امتناع در خارج است؛ معنایش این است که آنی که متعلق امتناع قرار گرفته در ذهن نیست، یا آنی که متعلق امتناع قرار گرفته در خارج نیست.