85/01/30
بسم الله الرحمن الرحیم
تکمیل استدلال بر اعتباری بودن اضافات و تطبیق با متن/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /تکمیل استدلال بر اعتباری بودن اضافات و تطبیق با متن
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
تکمیل استدلال بر اعتباری بودن اضافات و تطبیق با متن
بحثمان در امور اعتباریه بود؛ یعنی اموری که وجود فی الذهن دارند و وجود فی الخارج ندارند. از جمله این امور گفتیم «اضافاتاند». برای اثبات مدعا اینچنین استدلال کردیم که «اضافه»[1] مثلاً اخوت به دو طرف است، مثل همه «اضافهها» که دو طرف دارند: یک طرفش محلش است، مثلاً زید؛ طرف دیگرش شخص آخر است، مثلاً عمرو؛ که تعبیر ما همین بود: به مثل زید تعبیر، از مثل زید تعبیر کردیم به محل، از مثل عمرو تعبیر کردیم به شخص آخر.
بعد گفتیم بین این دو تا «اضافه» اخوت است. اگر «اضافه» وجود خارجی نداشته باشد، کما هو المطلوب، ما در خارج فقط زید را داریم و عمرو را داریم؛ و در ذهن وقتی این دو تا را ملاحظه میکنیم اخوت را اعتبار میکنیم. اما اگر «اضافه» در خارج موجود باشد، این «اضافه» به زید هم که محل است مرتبط است، به شخص آخر هم که عمرو است مرتبط است؛ یعنی ما سه تا امر در خ، سه تا شیء در خارج داریم: یکی زید است، یکی عمرو است، یکی «اضافه» بینهما است.
این «اضافهای» که بینهما است خودش بیارتباط با زید و عمرو نیست، بلکه ارتباط به زید دارد، ارتباط به عمرو دارد. حالا ارتباط به عمرش را توجه نمیکنیم؛ ارتباط به محل را، یعنی ارتباط به زید را توجه میکنیم، میگوییم خود این ارتباط هم نوعی «اضافه» است؛ ارتباط به عمرو را هم توجه میکنیم؛ میگوییم بین این «اضافه» که بی، بین این «اضافه» و زید یک «اضافه» دیگر برقرار است، بین این «اضافه» و عمرو هم «اضافه» دیگری برقرار است. پس دو تا «اضافه» از طرف این «اضافه» هست؛ یعنی این «اضافه» دو تا «اضافه» دارد: یکی «اضافه» به زید دارد، یکی «اضافه» به عمرو دارد. و این دو تا «اضافه» جدید غیر از خود این «اضافه» هستند؛ چون آنها دو تااند، این یکی است؛ دو تا با یکی فرق دارد، پس این دو «اضافه» هم با این یک «اضافه» فرق دارد.
خب، حالا اگر این «اضافه» اصلی را که همان «اضافه» اولی است ما ملاحظه کنیم با محل که زید است - با عمرو دیگر کار نداشته باشیم؛ البته همین بحث در عمرو هم پیاده میشود، منتها کافی است برای ما که در مورد زید پیادهاش کنیم - میگوییم این «اضافه» به زید دارای «اضافهای» است؛ این «اضافه» اصلی به زید اضافه میشود، پس برای این «اضافه» اصلی «اضافه» دیگری است. میآییم سراغ آن «اضافه» دیگر؛ آن «اضافه» دیگر دوباره وجود خارجی دارد و با زید مرتبط است، پس با زید «اضافه» دارد؛ پس «اضافه» سومی هم درست کردیم. این «اضافه» سوم هم باز امر خارجی است، با زید «اضافه» دارد، هکذا؛ «تسلسل» لازم میآید. آن هم «تسلسل» در اموری که مترتباند، یعنی یکی روی دیگری قرار میگیرد؛ و «تسلسل» در امور مترتبه محال است. پس لازم میآید که اگر، پس اگر «اضافه» امر خارجی باشد مستلزم «تسلسل» است، و اگر امر ذهنی باشد «تسلسلی» لازم نمیآید. و چون هر امری که از وجودش فی الخارج «تسلسل» لازم میآید اعتباری است، کشف میکنیم که امر، «اضافه» هم امر اعتباری است.
این دلیل را در جلسه گذشته گفته بودیم، مقداریاش هم خوانده بودیم، مقداری از متن را هم تطبیق کرده بودیم. حالا بقیه متن را میخوانم که تکراری هم نباشد دیگر، فقط توضیح مطلب تکرار شد. ظاهراً رسیده بودیم: «ثم الإضافة التي لها إلى المحل»؛ به اینجا رسیده بودیم احتمالاً.
بعد این «اضافهای» که برای «اضافه» به محل حاصل است - محل را گفتیم همان زید است؛ این «اضافه» اصلی، همان «اضافه» اولی که بین زید و عمرو بود، خودش وجود خارجی دارد و باز به محل «اضافه» دیگری دارد، یعنی بین این «اضافه» و زید دوباره یک «اضافه» دیگر فاصله است - «ثم الإضافة التي لها إلى المحل»، آن «اضافهای» که این «اضافه» به محل، برای این «اضافه» به محل حاصل است، آن «اضافه» دیگر هم که «اضافه» دوم ما است، «يعود هذا الكلام»؛ برمیگرداند... این «يعود» را دیگر ناچاریم به معنای برمیگرداند معنا کنیم؛ من نسخه دیگر را ندیدم یعود فیه هذا الکلام داشته باشد. اگر یعود فیه باشد، یعنی در این فیها باشد، یعنی در این «اضافه» هم کلام دوباره برمیگردد؛ اما حالا چون فیها نداریم... بله، «يعود هذا الكلام إليها»؛ الیها را بعدش داریم، بله: «يعود هذا الكلام إليها». این کلام برمیگردد به این «اضافه» دیگر هم. این کلام چه بود؟ کلام این بود که «اضافه» موجودی است از موجودات، مغایر با «اضافه» سابقه. همین کلام را ما دو مرتبه به خود این «اضافه» برمیگردانیم و لازم میآید که برای این «اضافه» دوم هم «اضافه» سومی باشد؛ آنوقت «و تتسلسل الإضافات»، آن هم تتسلسل «على الوجه الممتنع»، یعنی به نحو ترتب، «لكون» این «اضافات» «مترتبة مجتمعة معاً»؛ و چنین «تسلسلی» که سلسلهاش و افرادش مترتب و مجتمع با هم باشند محال است.
«و هو محال» که این محال لازم آمد از اینکه «اضافه» موجود فی الخارج باشد؛ پس باید ما از موجودیت «اضافه» فی الخارج صرفنظر کنیم تا این محال لازم نیاید. «فإذن هذه الإضافات» و غیر این «اضافات» - «اضافاتی» که الان مورد بحث ما هستند و غیر این «اضافات» «مما تقدم» مثل لونیت و وجوب و امکان و وحدت و کثرت و وجود و امثال اینها که قبلاً بیان کردیم - همهشان «ملاحظات عقلية» هستند، موجودات خارجیه نیستند، همه ملاحظات عقلیه هستند. خب، این نتیجهگیری است به طور کلی از تمام مطالب گذشته.
اعتباری بودن عدمیات (اعدام ملکات) و استدلال بر آن
از جمله چیزهایی که باز اعتباری هستند و وجود فی الخارج ندارند، عدمیاتاند؛ اما عدمیات در مقابل «ملکات». اعدام مطلق را که همه قبول دارند که وجود فی الخارج ندارند و هیچکس هم مدعی نیست که اینها وجود فی الذهن دارند؛ از دو جهت از بحث ما بیرون است: یکی اینکه همه قبول دارند که وجود خارجی ندارند، دوم اینکه همه قبول دارند که موجود فی الذهن نیستند. ما داریم بحث میکنیم در اموری که فی الخارج نیستند و فی الذهن هستند؛ که هم فی الخارج نبودنشان مطرح است، هم فی الذهن بودنشان مطرح است. «عدم مطلق» نه فی الخارج است و نه فی الذهن است؛ بنابراین از بحث به طور کلی بیرون است.
عدمیاتی که الان ما در اینجا بحث میکنیم، عدم نه، عدمیاتاند؛ عدمیات یعنی «عدم ملکه»، عدمی که به وجود اضافه میشود و گفته میشود که بهرهای از وجود دارد. این آیا فی الخارج موجود است یا فی الخارج موجود نیست؟ ایشان میفرماید که عدمیات هم در خارج موجود نیستند. وقتی میگوییم در خارج موجود نیستند، دو احتمال میآید: یکی اینکه فی الذهن موجود باشند، یکی اینکه اصلاً وجود نداشته باشند، فی الذهن هم وجود نداشته باشند. ما مدعی هستیم که فی الذهن موجودند و فی الخارج موجود نیستند؛ پس باید دو مطلب را، ما دو مطلب را ادعا میکنیم: یکی اینکه فی الخارج موجود نیستند، یکی اینکه اینچنین نیست که اصلاً موجود نباشند بلکه فی الذهن موجود هستند. پس هم باید فی الخارج نبودنشان اثبات بشود، هم معدوم مطلق نبودنشان اثبات بشود.
ما معدوم مطلق نبودنشان را دیگر اثبات نمیکنیم چون روشن است؛ فقط فی الخارج نبودنشان را اثبات میکنیم با دلیلی که الان بیان میکنیم. دلیل به طور مطلق مطرح است، منتها برای اینکه روشن بشود ایشان در ضمن مثال مطرحش میکند؛ یعنی سکون را تعریف میکند، بعد میفرماید که به این تعریف توجه بکنید: دو تا کلمه در این تعریف آمده که معنای این دو کلمه وجود خارجی ندارند، بلکه وجود عقلی دارند. اگر ما در تعریف سکون از دو امری که وجود عقلی دارند استفاده کردیم، پس باید خود سکون هم امر عقلی باشد؛ زیرا که شیئی که امر خارجی است نمیتواند از امور عقلیه فراهم آمده باشد. اگر این سکون از امور عقلیه فراهم آمده، پس حتماً خودش هم عقلی است.
تعریف میکنیم سکون را به اینکه انتفای حرکت است در جسمی که حرکت در او ممکن است؛ نه انتفای حرکت به طور مطلق، چون «عدم ملکه» است باید امکان «ملکه» در او شرط بشود. مثلاً نمیتوانیم بگوییم که خدا حرکت نمیکند پس ساکن است، با اینکه آنجا انتفای حرکت هست ولی سکون نیست. انتفای حرکت در آن جسمی که امکان حرکت دارد میشود سکون. پس در این تعریف توجه میکنید یک کلمه انتفا اخذ شده، یک کلمه امکان اخذ شده. انتفا امر عدمی است، در خارج محقق نیست؛ امکان هم چنانکه قبلاً گفتیم امر عقلی است، در خارج محقق نیست. پس این دو شیئی که دخیل در حقیقت سکوناند اعتبار عقلیاند، اعتباری عقلیاند؛ بنابراین خود سکون هم که فراهم آمده از این دو تا است باید اعتبار عقلی باشد، زیرا که ممکن نیست چیزی که خارجی است از دو امر عقلی حاصل شده باشد؛ دو امر عقلی یک شیء خارجی را نتیجه نمیدهند. از اینجا کشف میکنیم که سکون امر عقلی است.
اگر سکون امر عقلی است، سکون به عنوان مثال آمده، همه عدمیات امر عقلی هستند؛ یعنی همه اعدام و ملکه این وضع را دارند که در آنها انتفاء الملکه است فی موضوع هو قابل للملکه، یعنی ممکن فیه الملکه. آن موضوعی که امکان «ملکه» در او هست، اگر «ملکه» در او منتفی شد، ما این انتفا را میگوییم «عدم ملکه». پس هم انتفا، هم امکان در تعریف تمام «ملکات» مأخوذ است، در تمام، تعریف تمام اعدام ملکات مأخوذ است؛ پس همه اعدام و ملکات امر اعتباری عقلی هستند و وجود خارجی ندارند.
تطبیق مبحث اعتباری بودن عدمیات بر عبارات کتاب
«و العدميات»؛ یعنی اعدامی که مقابل «ملکاتاند». بحث ما در عدم، عدم مقابل «ملکات» است، نه در هر عدمی. دلیلمان بر اینکه مراد مصنف از عدمیات اعدام مقابل «ملکات» است، مثالی است که زده: «و لهذا»، یعنی چون مرادش اعدام مقابل «ملکات» بوده، «مثل بقوله كالسكون»، این مثال را زد «ليعرف مراده من العدميات».
«فالعدميات أيضاً أمر عقلي». بیان کردم برای اینکه امر عقلی، وقتی میخواهیم امر عقلی بودن را ادعا کنیم دو چیز را نفی میکنیم: یکی اینکه اصلاً موجود نباشد، این را نفی میکنیم؛ یکی اینکه فی الخارج موجود باشد، این را هم نفی میکنیم. لذا در عبارت میبینید هر دو کار را شارح انجام داده: «إذ ليست عدماً محضاً»؛ عدم محض که نیست، چون مقید است و مضاف است به «ملکات»، پس عدم محض نیست. «و لا لها صورة في الأعيان»؛ در خارج هم که موجود نیست. پس نه عدم محض است، نه در خارج موجود است؛ لا یبقی جز اینکه در ذهن موجود باشد. عدم محض نیست، پس موجود است؛ اگر موجود است باید یا در خارج موجود باشد یا در ذهن موجود باشد، ولی در خارج که الان میخواهیم بگوییم موجود نیست، پس قهراً امر عقلی است. تا اینجا مدعا بود که عدمیات امر عقلیاند: نه موجود فی الخارجاند و نه معدوم محضاند.
حالا بعد از اینکه مدعا ذکر شد میخواهیم دلیل را شروع کنیم: «فإنّ السكون إذا كان عبارة عن انتفاء الحركة فيما يتصور فيه»؛ ضمیر «يتصور» برمیگردد به حرکت. در بعضی نسخ دیگر در «يتصور» ضمیر نیست، خود حرکت را ظاهر کرده؛ در بعضی نسخ دارد: فیما یتصور فیه الحرکه؛ که الحرکه را آورده و با آمدن الحرکه دیگر ضمیر در «يتصور» نیست که به حرکت برگردد. هر کدام از دو نسخه را قبول کنید درست است. سکون عبارت است از انتفای حرکت در چیزی که «يمكن الحركة فيه»، یعنی چیزی که قابلیت حرکت را دارد. در عبارت مصنف «يتصور» آمد، شارح «يتصور» را به «يمكن» معنا کرد؛ و همین «يمكن» هم درست است، مصنف هم که «يتصور» گفته منظورش همین «يمكن» بوده.
پس در تعریف سکون دو کلمه اخذ شده که هر دو اعتباریاند: یکی انتفا، یکی یتصور یا یمکن. هم انتفا امر عقلی است، هم امکان امر عقلی است چنانکه قبلاً گفته شد: «و الانتفاء ليس بأمر محقق في الأعيان»، انتفایی که جزء این تعریف قرار گرفته موجود فی الخارج نیست، بلکه «لكنه في الذهن معقول»؛ و امکانی هم که باز در تعریف اخذ شده، قید دیگر تعریف اخذ، گرفته شده در تعریف امر عدمی - یعنی در اینجا در تعریف سکون آمده - «أيضاً عقلي». «فيلزم» که اعدام مقابله للملکات هم همهشان امور عقلی باشند؛ زیرا همهشان تحصل پیدا کردند و فراهم آمدند از اموری که کذلکاند، یعنی از اموری که آنها هم همه امر عقلیاند، و محال است که موجود خارجی از اعتبارات ذهنی حاصل شود.
«لتحصلها من أمور كذلك» «صغری» است، «و استحالة حصول موجود خارجي من اعتبارات ذهنية» «کبری» است. یعنی امور عقلیه همگی از، امور عدمیه، امور عدمیه همگی از اموری که عقلیاند فراهم شدند، و محال است که موجود خارجی از امور عقلی فراهم شود؛ پس محال است که عدمیات موجود خارجی باشند، بلکه عدمیات همگی موجود ذهنیاند.
اعتباری بودن جوهریت و استدلال اول بر آن
خب، بعد از اینکه عدمیات را هم ثابت کردیم که از امور اعتباری هستند، به جوهریت میپردازیم و ثابت میکنیم که جوهریت هم امر عقلی است. و بعد از اینکه جوهریت امر عقلی، ثابت شد که امر عقلی است، به مناسبت وارد بحث در اوصاف عقلی و اوصاف خارجی میشویم؛ چون جوهریت وصف است، اگر وصف عقلی است پس مناسب هست که ما یک بحث مختصری هم در اوصاف عقلیه داشته باشیم. به این جهت وارد بحث در اوصاف عقلی هم میشویم، با اوصاف خارجیه مقایسهاش میکنیم، فرق بینهما را هم بیان میکنیم.
اما حالا میخواهیم جوهریت را ثابت کنیم که فی الاعیان نیست، بلکه در اذهان است. جسمیت دارای جوهریت است، یعنی جسم «جوهر» است، نفس و عقل هم «جوهرند»؛ پس ما هم «جوهری» داریم که مادی است، هم «جوهری» داریم که مجرد است. الان مدعای ما این است که جوهریت در هر دو قسم امری است موجود فی الذهن نه موجود فی الخارج؛ در هر دو، چه جوهریتی که در جسم است و چه جوهریتی که در «جواهر مجرده» است. این جوهریت در هر جا که باشد امری است عقلی، اختصاصی به جسمیت ندارد. اگرچه مصنف جسمیت ذکر کرده، ولی شارح در همه جا در کنار جسمیت، مجرد را هم میآورد تا بفهماند که مطلق جوهریت مورد بحث ما است، نه جوهریت مربوط به جسم.
میفرماید که جوهریت در خارج زائد بر جسمیت نیست و در خارج هم زائد بر «مجردات عقلیه» نیست، بلکه با «جعل» جسم «جعل» میشود، با «جعل» آن موجود مجرد فی الخارج «جعل» میشود؛ «جعل» جدیدی ندارد، و گفتیم چیزی که «جعل» جدید ندارد در خارج، در خارج «جعل» جدید ندارد، در خارج موجود نیست. آنچه که در خارج «جعل» دارد جسم است و جوهریت به تبع او مجعول است؛ آنچه که در خارج مجعول است و واقعیت دارد موجود مجرد است و جوهریت به تبع او مجعول است. پس توجه کردید که ما در خارج جوهریتی نداریم، چه جوهریت مربوط به جسم چه جوهریت مربوط به «مجردات عقلیه». این ادعایمان بود؛ اما دلیلمان:
دلیل این است که جوهریت در نزد ما معنایی دارد که ما به آن معنا فعلاً توجهی نداریم؛ ما جوهریت در نزد مشاء را با معنایی که خودشان گفتند مطرح میکنیم و ثابت میکنیم که جوهریتی که آنها گفتند امر عقلی است. و مهم هم همین است که ما ثابت کنیم جوهریت در، جوهریت آنها امر عقلی است؛ چون ما خصم مقابلمان مشاء است، اگر آنها را قانع کردیم که جوهریت امر عقلی است دیگر با کسی درگیر نیستیم و ثابت میشود که جوهریت امر عقلی است.
در نظر ما جوهریت کمال «ماهیت» شیء است؛ کمالی که باعث میشود شیء از محل مستغنی بشود. این تعریفی است که ما برای جوهریت داریم. هر جسمی که دارای اینچنین کمالی باشد، هر شیئی که دارای اینچنین کمالی باشد که مستغنی از محل بشود، اینچنین شیئی را ما میگوییم «جوهر»؛ پس جوهریت یعنی کمالی که منشأ استغنای شیء از محل میشود. این تفسیری است که ما برای جوهریت میکنیم.
اما تفسیری که مشاء برای جوهریت دارد این است که: «الموجود لا فی موضوع»؛ این را تفسیر جوهریت گرفتند. کون الموجود لا فی موضوع به نظر آقایان مفاد جوهریت است. خب، در این تعریف دو قید داریم: یکی الموجود، یکی لا فی موضوع. مسلم که لا فی موضوع موجود خارجی نیست دیگر، چون با نفی شروع میشود؛ چیزی که با نفی شروع میشود فی الخارج موجود نیست. موضوع در خارج هست ولی لا فی موضوع امر نفی است، امر نفی در خارج نیست؛ پس این جزء تعریف خارجی نیست. آن جزء دیگر که موجود بودن است، آن هم موجودیت است؛ موجودیت را ما در ابتدای همین حکومت ثابت کردیم که در خارج نیست. وجود و موجودیت و اینها را در ابتدا ثابت کردیم که امر عقلیاند و در خارج نیستند. پس هر دو قیدی که در تعریف جوهریت پیش مشاء معتبر است هر دو امر اعتباری هستند؛ و واضح است که از تلفیق دو امر اعتباری یک امر واقعی و خارجی تشکیل نمیشود. پس نمیتوانیم بگوییم جوهریتی که از این دو امر اعتباری فراهم آمده موجود فی الخارج است؛ جوهریتی که از این دو تا درست شده موجود فی الخارج است، نمیتوانیم این را بگوییم. پس جوهریت میشود امر ذهنی.
«و اعلم أنّ الجوهرية أيضاً ليست في الأعيان أمراً زائداً على الجسمية»؛
جوهریت هم در خارج امر زائد بر جسمیت نیست.
شارح میفرماید: «و لا على المجردات العقلية أيضاً»؛ زائد بر «مجردات عقلیه» هم نیست. این تکه را اضافه میکند تا بفهماند که ما بحثمان در جوهریت مربوط به جسمیت تنها نیست، بلکه بحثمان در مطلق جوهریت است: چه جوهریت مربوط به جسمیت باشد، چه جوهریت مربوط به «مجردات عقلیه» باشد؛ مطلق جوهریت را میگوییم امر عقلی است.
«بل جعل الشيء جسماً بعينه هو جعله جوهراً»؛ اینکه شیء را به عنوان جسم «جعل» کنیم عیناً این است که او را به عنوان جوهریت «جعل» کرده باشیم؛ یعنی جوهریت «جعل» جدا ندارد، همان «جعلی» که برای جسمیت هست کافی است، جوهریت هم به همان «جعل» مجعول میشود. این در جسم؛ در غیر جسم هم همچنین: «كذا جعل الموجود» یا جعل الشیء «عقلاً أو نفساً هو بعينه جعله جوهراً» است. وقتی ما عقلی را یا نفسی را «جعل» میکنیم جوهریتش هم «جعل» میشود؛ نه اینکه یک بار نفس و عقل را «جعل» کنیم، یک بار مجدداً برایش جوهریت را «جعل» کنیم. «جعل» جوهریت «جعل» جدا نیست، پس معلوم میشود که جوهریت موجود فی الخارج نیست. تا اینجا مدعا بود؛ حالا میخواهیم دلیل را شروع کنیم:
«إذ الجوهرية عندنا ليست إلا كمال ماهية الشيء على وجه يستغني في قوامه عن المحل»؛ جوهریت در نزد ما جز کمال «ماهیت» شیء چیزی نیست؛ که جوهریت یعنی کمال، آن هم کمال به این معنا که شیء مستغنی باشد فی قوامش عن المحل، علی وجه یستغنی آن شیء فی قوامش عن المحل؛ این را ما میگوییم جوهریت. که البته خود همین مفاد جوهریت هم میشود امر عقلی؛ به خاطر اینکه کمال اینچنینی که مستلزم استغنا باشد یا خود استغنا امری است خارجی، عقلی. حالا البته ما بحث در جوهریت به مبنای خودمان نداریم، بحث در جوهریت به مبنای مشاء داریم؛ آن را میخواهیم اثبات کنیم که امری است عقلی.
«بل المشاءون عرفوه»، یعنی «جوهر» را، به اینطور تعریف کردند: «الموجود لا في موضوع». در این تعریف همانطور که توجه میکنید دو تا قید هست: یک قید اول که ما دوم مطرحش میکنیم، که الموجود باشد؛ یک قید دوم که ما اول به او میپردازیم، که لا فی موضوع باشد. حالا اول میپردازیم به این قید دوم: «فنفي الموضوع سلبي»؛ اینکه نفی موضوع میکنیم میگوییم لا فی موضوع یک امر سلبی است، امر ایجابی نیست. امر سلبی که شد «لا صورة له في الخارج»، در خارج وجود ندارد؛ پس این بخش از تعریف وجود خارجی ندارد، وجود عقلی دارد. بخش دیگر، حالا آن بخش اول تعریف که موجود باشد: «و الموجودية» هم «عرضية لأنّها أمر اعتباري عرضي»[2] چنانکه در سابق بیان کردیم. پس دو قیدی که در این تعریف آمده هر دو امر عقلی هستند؛ بنابراین خود جوهریت هم که از این دو امر درست شده آن هم امر عقلی است.
نقد دفاعیه مشائین درباره تعریف جوهر و عادت آنها در مجهول قرار دادن حقایق
ما با این بیان ثابت میکنیم که جوهریت امر عقلی است و با مشاء مخالفت میکنیم که جوهریت را امر خارجی گرفته. مشاء عرضیت را امر عقلی گرفتند؛ ما در این مسئله با آنها موافقیم، حرفشان را قبول داریم، ولی جوهریت را امر خارجی گرفتند. لذا گفتند «جوهر» بر «جواهر» صدق میکند و «جوهر» در خارج هست که بر «جواهر» صدق میکند؛ اما «جوهر» را گفتند بر «جواهر» به نحو «ذاتی» صدق میکند، «عرض» بر «اعراض» به نحو «عرضی» صدق میکند. یعنی «عرض» در خارج موجود نیست، مفهومی است که ما از این مجموعه «اعراض» انتزاع میکنیم و بر آنها «حمل» میکنیم. قبول دارند در «اعراض» که امر عقلی است، ولی در «جوهر» امر عقلی بودن را قبول ندارند، جوهریت را امر خارجی میدانند؛ آنوقت ما با آنها الان درگیریم.
و به همین جهت هم تعریف آنها را تحلیل کردیم و بیان کردیم که تعریف اینها مستلزم اعتباری بودن و عقلی بودن جوهریت است؛ به تعریف خودمان کاری نداشتیم. ولو ما نظرمان این است که جوهریت مطلقاً امر عقلی است، ولی چون خصممان مشاء بودند به تعریف آنها پرداختیم و تعریف خودمان را ملاحظه نکردیم.
حالا اگر کسی آمد از جانب مشاء دفاع کرد، گفت: نه، جوهریت معنای دیگری دارد؛ جوهریت معنای دیگری دارد و به آن معنا دیگر امر عقلی نیست بلکه امر خارجی است. ما به او میگوییم که: حالا آن معنا، معنای دیگر را بگو چیست تا ما در موردش نظر کنیم، ببینیم که آیا میتوانیم خارجی بگیریمش یا اینکه حتماً آن را هم باید عقلی بگیریمش. پیشنهاد میکنیم که تعریف «جوهر» را خب بگو؛ این تعریف مشاء را که قبول نداری، تعریفش را بگو. وقتی پیشنهاد ما را میشنود، عاجز میشود از آوردن تعریف؛ معلوم میشود تعریف دیگری ندارد.
بعد شارح میگوید که فکر نکن که این اولین بار است که اینها این کار را میکنند - این کار انجام شده که ایشان دارد به او حمله میکند - فکر نکن اولین بار است که این کار را میکنند، که تا میبینند بر تعریفشان اشکال وارد میشود و با مبنایشان سازگاری ندارد، زود میگویند تعریف دیگر داریم؛ از آنها میپرسیم تعریف دیگر چیست، چه هست، جواب نمیدهند. همین، به همین بهانه که تعریف دیگر داریم میخواهند اشکال ما را رد کنند؛ ولی حالا آن تعریف دیگر چیست، توضیح نمیدهند.
نه تنها در «جوهر» این کار را کردند، در خیلی جاهای دیگر این کار را کردند. در «جوهر» الان دیدیم که تعریفشان مبتلا شد به امری که مبنایشان، مخالف مبنایشان است؛ یعنی تعریفشان کاشف شد از وجود خارجی نداشتن جوهریت، که این مخالف مبنایشان است. تعریف اینها منشأ مخالفت با مبنایشان شد؛ خب برای اینکه دیدند اشکال بر تعریف وارد است خواستند خودشان را خلاص کنند، چاره ندیدند جز اینکه بگویند ما تعریف دیگری برای «جوهر» داریم، این تعریف هیچی، یک تعریف دیگر. خب ایشان میگوید: خب تعریف دیگر را شرح بده؛ نمیتواند شرح بدهد.
«فإذا قال الذاب عنهم»؛ «الذاب» یعنی دافع. اگر دافعی از جانب اینها بگوید که «إنّ الجوهرية أمر آخر» موجود فی الخارج، آنوقت جوابش را خواهیم داد که: خب آن امر آخر چیست؟ آنوقت «يصعب عليه شرحه». «الذاب» را معنا میکنند: «أي الدافع عنهم»؛ از ذب گرفته میشود که ذب به معنای دفع است، و از همین جهت ذباب را، یعنی مگس را ذباب گفتند. مگس را میگویند ذباب گفتند زیرا که مشتق است از «ذب آب». ذب آب یعنی: ذب یعنی دفع شد، آب یعنی برگشت. قانون مگس این است که هر چه بزنید برود دوباره برمیگردد. خب، این هم عرب وقتی این را میدیده، میبیند که خب این خیلی ولکن نیست، سمج است، هر چه دفعش میکنند دوباره برمیگردد؛ میگوید خب اسمی برایش بگذارم که با کارش سازگار باشد: ذب آب، دفع شد دوباره برگشت. آنوقت این ذب آب را تلخیصش کردند، خلاصهاش کردند، شده ذباب. پس ذباب هم از همین ذب که دفع است مشتق شده. «و منه سمي الذباب ذباباً لأنّه» چون این ذباب یعنی مگس «كلّما ذب آب»، هر وقت که دفع میشود دو مرتبه برمیگردد، «أي مهما دفع رجع».
خب، اگر «الذاب عنهم»، یعنی مدافع از مشاء، اینچنین بگوید که «إنّ الجوهرية أمر آخر» موجود - جوهریت چیز دیگری است غیر از آنی که مشاء تعریف کردند که در آن چیز دیگر، آن چیز دیگر موجود فی الخارج است - «وراء هذا التعريف»، یعنی «أمر آخر» وراء هذا التعریف، غیر از این تعریف یک تعریف دیگری برای «جوهر» داریم. چرا این تعریف مشاء را قبول نمیکنید؟ «لأنّه ليس بحدّ تام و لا رسم كذلك»، یعنی تام، «بل هو رسم ناقص». خب، پس ارزشی ندارد؛ اگر ارزش ندارد پس جوهریت امر دیگری است که در این تعریف مشخص نشده. چون این تعریف که «حد تام» نیست که کاملاً ذات «جوهر» را مشخص کرده باشد، «رسم تام» هم تا تازه نیست، بلکه «رسم ناقص» است؛ «رسم ناقص» که نمیتواند حقیقت شیء را بگوید! پس حقیقت «جوهر» در این تعریف نیامده؛ جوهریت یک امر دیگری است، حقیقت دیگر دارد غیر از اینی که اینها گفتند. بله، اگر حقیقت این باشد که اینها گفتند، «جوهر» میشود امر اعتباری؛ ولی حقیقت «جوهر» چیز دیگری است، چون این، این تعریفی که اینها کردند که نشاندهنده حقیقت نیست، «رسم ناقص» است، «رسم ناقص» هم حقیقت را نشان نمیدهد.
این گفته قائل است: «فإذا قال الذاب عنهم إنّ الجوهرية أمر آخر» موجود؛ این قول قائل بود و قول قائل بود. جواب «إذا» در عبارت مصنف - جواب «فإذا قال الذاب» در عبارت مصنف - «يصعب عليه شرحه» است؛ در عبارت شارح «فإذا قيل له فاشرح» ذلک است؛ که شارح جواب را مقدماً چیز دیگر گرفته، آنوقت «يصعب»ای را که در عبارت مصنف آمده جواب إذایی قرار داده که خودش اضافه کرده؛ شارح «يصعب» را جواب إذایی قرار داده که خودش اضافه کرده. اگر ذابی و دافعی از مشاء دفاع کند و این را بگوید، «فإذا قيل له» اگر در مقابلش گفته شود که «فاشرح لنا ذلك الأمر الآخر»، آن امر دیگری را که ادعا داری حقیقت جوهریت را توضیح میدهد برای ما شرح بده، «يصعب عليه شرحه»؛ برایش سخت است که شرح بدهد. در حالی که «إثباته على المنازع»؛ قانون این است که او اثبات کند، او منازع ما است، او... [قطع صدا] ...«جوهر» این است: موجود لا فی الموضوع. ما ادعا نکردیم که «جوهر» امر دیگری است؛ این منازع، مدعی، آمده ادعا کرده که «جوهر» امر دیگر است. خب، ادعا کرده، اثبات بکند؛ چون اثبات این مطلب بر منازع و بر مدعی است: «و إثباته على المنازع». در حالی که نمیتواند اثبات کند. تمام شد.
بعد شارح میگوید فکر نکن این اولین بار است که اینها اینجوری از زیر بار اشکال درمیروند؛ از این قبیل کارها زیاد کردند. میبینند اشکالی بر بعضی از تعاریفشان وارد میشود و باعث میشود که این تعریف با مبنا نسازد، میگوید: خب این تعریف حقیقی نیست، تعریف حقیقی یک چیز دیگری است که باید رفت دنبالش. بعد میگوییم: خب برو دنبالش پیدایش کن؛ نمیتواند، تواناییاش را ندارد.
«و ليس هذا أول قارورة كسرت في الإسلام»؛ این اولین شیشهای نیست که در اسلام شکسته. این مثال معروفی است که زده میشود در اینجور موارد. داستان اصلیاش را هم جدیداً من مراجعه نکردم ولی ظاهراً، اینطور که حالا از ذهنم از خیلی قدیمها یادم است، از خیلی قدیمها یادم است، مرحوم ادیب ظاهراً نقل میکردند، مال خیلی قبل است؛ جدید هم اصلاً به فکرم نرسید که مراجعه کنم، ولی مراجعه میکردم بد نبود. اینجور بوده که کسی میآید پیش خلیفه، عمر، از اسلامی که داشته برمیگردد، کاری انجام میدهد در هر صورت؛ عمر میگوید که این اولین شیشهای نیست که در اسلام شکسته، نظیر این اتفاق افتاده. یعنی این اولین بار نیست که اتفاق میافتد؛ یک امری اتفاق افتاده، بعد عمر میگوید این اولین بار نیست که اتفاق افتاده. برای اینکه بگوید این اولین بار نیست اتفاق افتاده، این تکه را میگوید؛ میگوید اولین شیشهای نبوده که در اسلام شکسته باشد، شیشههای قبلی هم شکسته، این بار اول نیست. حالا ایشان هم با همین مثال میفهماند که این بار اول نیست که آقایان یک همچین روشی را عمل کردند، بلکه این روش را در خیلی جاها که گرفتار اشکال میشوند مورد عملشان قرار میدهند؛ یعنی زود میگویند که این تعریف ما تعریف حقیقی نیست، حقیقت شیء یک چیز دیگری است که بر طبق آن حقیقت حتماً مثلاً فرض کنید که وجود فی الخارج دارد، «وجود ذهنی» ندارد؛ وجود فی الخارج دارد و اختصاص ندارد وجودش به فی الذهن. کسی یادش نیست این مثال در چه موضعی آمده؟ علی ای حال، حالا خودم انشاءالله نگاه میکنم میگویم، یادم باشد.
«و ليس هذا أول قارورة كسرت في الإسلام»؛ یعنی اولین بار نیست که این مطلب اتفاق افتاده، اینها نمونه دارد. این کار آقایان، این ادعای آقایان که گفتند جوهریت امر آخر موجود، این نمونه دارد. «فإنّ من عادة المشائين» این است که قرار بدهند حقایق معلومه را «مجهولة»؛ حقایق معلومه را «لكثرة ما لزمتهم من الأقوال و الإشكالات»، به خاطر کثرت اشکالاتی که بر آنها وارد میشود، ناچار حقایق معلومه را مجهول قرار میدهند؛ «كما فعلوا بالجوهر» در همین جا. بعد «و اعتبره فى غيره»؛ تو در غیر هم برو آزمایش بکن! در غیر «جوهر» برو آزمایش بکن ببین همین کار را کردند. حالا ما در «جوهر» برای تو گفتیم، در بقیه جاها خودت برو توجه بکن، ملاحظه کن ببینی که در خیلی از جاها این کار را انجام دادند؛ که وقتی دیدند تعریفشان مبتلا به اشکال است، زود گفتند این تعریف ما تعریف حقیقی نیست، خودشان را خلاص کردند؛ بعد گفتیم خب حالا تعریف حقیقی را بیان کن، نتوانستند بیان کنند.
پرسش: شارح در کتابهای دیگرش هم همینطور میگوید یا اینجا که میخواهد شرح اشراق بگوید؟
پاسخ: شارح؟ اینجا که میخواهد شرح اشراق بکند، نه؛ شارح دیگر از مشائین نمیتواند باشد دیگر، دارد شرح اشراق مینویسد. حالا هر چه هست، فعلاً بالاخره دارد حکمتالاشراق را شرح میکند باید پیرو مصنف باشد.
استدلال دوم بر اعتباری بودن جوهریت: لزوم تسلسل
خب، این دلیلی بود بر اینکه جوهریت امری است موجود فی الذهن نه موجود فی الخارج. دلیل دیگری میآوریم بر اینکه جوهریت موجود فی الخارج نیست، به همان وجود جسمیت موجود است. دلیل دیگرمان این است که جوهریت اگر در خارج موجود باشد، آیا خودش هم «جوهر» است یا «عرض» است؟ خودش هم فی موضوع است یا لا فی موضوع است؟ خودش هم لا فی موضوع است دیگر، وجود لا فی موضوع دارد؛ خودش هم وجود لا فی موضوع دارد. پس خودش هم «جوهر» است؛ بنابراین برای این جوهریت، جوهریتی ثابت است. آن جوهریت هم دوباره «جوهر» است، پس برای او هم جوهریت ثابت است و هکذا؛ «تسلسل» لازم میآید. چون جوهریت اگر موجود فی الخارج باشد، خودش هم «جوهر» است؛ وقتی «جوهر» شد جوهریت برایش ثابت میشود، دوباره برای آن جوهریت، جوهریت ثابت میشود و هکذا لا الی نهایه؛ لازم میآید «تسلسل»، آن هم «تسلسل» در امور مترتبه که محال است. پس برای اینکه این محال لازم نیاید باید بگوییم جوهریت «جوهر» نیست، یعنی جوهریت در خارج موجود نیست.
این خیلی عجیب است! جوهریت اگر موجود فی الخارج باشد حتماً «جوهر» است، این خیلی عجیب است؛ چون جوهریت وصف است، لزومی ندارد که «جوهر» باشد؛ وصف است، لزومی ندارد که «جوهر» باشد. ولی ایشان معتقد است که جوهریت باید در خارج باشد، جوهریت اگر خارجی است باید «جوهر» باشد؛ جوهریت اگر خارجی است باید «جوهر» باشد به بیانی که بعداً میگوییم. چون اوصاف دو قسماند: اوصافی که در خارجاند باید صورت ذهنیشان مطابق خودشان باشد، تا بتواند این صورت ذهنی حاکی از مافیالخارج و مطابق با فی الخارج باشد. پس اگر جوهریت در خارج هست، به عنوان جوهریت تعقل میشود؛ و اگر بخواهد این تعقل ما مطابق خارج باشد، باید واقعاً این جوهریت، جوهریت داشته باشد و الا تعقل مطابق خارج نیست و حکایت از خارج نمیکند، در حالی که باید حکایت بکند. این مطلب را بعداً توضیح بیشتر انشاءالله میدهیم.
پس الان این در ذهنتان باشد که جوهریت را ایشان گفت اگر در خارج موجود باشد باید «جوهر» باشد؛ در حالی که جوهریت وصف است و اگر در خارج موجود باشد هیچ لزومی ندارد که «جوهر» باشد، چون وصف که لازم نیست «جوهر» باشد، وصف میتواند «عرض» باشد. جوهریت اگر در خارج باشد باید «جوهر» باشد، این را انشاءالله باید بعداً ثابت کنیم که چرا باید «جوهر» باشد؛ ولی دیگر اگر جوهریت در خارج «جوهر» بود «تسلسل» لازم میآید، این دیگر واضح است، احتیاج به اثبات ندارد.
«ثم إذا كانت الجوهرية أمراً آخر موجوداً في الجسم فلها وجود لا في موضوع»؛
جوهریت اگر امر دیگری باشد موجود فی الجسم، یعنی غیر از جسمیت باشد - ما مدعی هستیم که با همان جسمیت جوهریت حاصل میشود، اما اگر بگویید، اگر بگویید جوهریت امر دیگری است که در جسم موجود است - ما میگوییم «فلها وجود لا في موضوع»، خود همین جوهریت هم وجود لا فی موضوع دارد؛ «فتكون الجوهرية موصوفة بالجوهرية»، یعنی برای جوهریت، جوهریت هست. آنوقت «و يعود الكلام إلى جوهرية الجوهرية»؛ کلام چیست؟ «من كونها» جوهریة جوهریة، «من كونها جوهرية أخرى زائدة عليها» که حرفمان این است که این جوهریت دوم هم جوهریت دیگری است زائد بر آن جوهریت اول، پس باز باید برای خود همین جوهریت دوم هم جوهریتی باشد؛ فتت، «فتتسلسل الجوهرية مترتبة موجودة معاً إلى غير النهاية»، پس جوهریت در حالی که افرادش مترتباند و همه با هم موجودند تا بینهایت ادامه پیدا میکند. «و هو»، چنین «تسلسلی»، «تسلسل» ترتبی است و «محال فالجوهرية ليست بزائدة في الأعيان». نتیجه میگیریم که جوهریت در اعیان زائد نیستند؛ چون اگر در اعیان زائد باشند لازم میآید که، «تسلسل» لازم میآید و «تسلسل» محال است، پس وجود اینها در اعیان محال است.
همانجور که توجه میکنید به صورت یک «قیاس استثنائی» است: اگر جوهریت در خارج موجود باشد مستلزم «تسلسل» است، لا و هو یعنی «تسلسل» محال است، پس «مقدم» هم محال، یعنی «فالجوهرية ليست بزائدة في الأعيان»؛ جوهریت در خارج موجود نیست.
پرسش و پاسخ درباره قاعده تعدد معانی و مصادیق
پرسش: اگر حقیقت «جوهر» از آن مفهوم «جوهر» انتزاع بشود، همین که انتزاع کردیم باید این مفهوم مابهازا داشته باشد...
پاسخ: حالا الان این بحث میشود، الان بحثش را میکنیم.
پرسش: دلیل تام نیست.
پاسخ: البته ایشان این را به عنوان دلیل نمیگوید، ما داریم دلیل قرارش میدهیم؛ به عنوان دلیل نمیگوید. حالا توجه بکنید...
پرسش: اینها یک قاعدهای دارند که از یک مصداق خارجی نمیتواند دو تا معنا از او انتزاع بشود و بعد بر اساس این قاعده دارند سیر میکنند. مثلاً ما میگوییم جسم در خارج است، از این جسم، از این حقیقت جسم هم معنای جوهریت انتزاع میشود هم معنای جسمیت انتزاع میشود؛ اینها میگویند اگر خب دو تا معنا داریم باید دو تا مصداق داشته باشیم، نمیشود دو تا معنا و یک مصداق.
پاسخ: کی میگوید؟ یعنی مشاء میگوید؟
پرسش: نه، اشراق میگوید.
پاسخ: اشراق میگوید؟
پرسش: میگوید اگر ما دو تا معنا داریم باید دو تا مصداق هم داشته باشیم. اگر جوهریت در جسم موجود است، کمااینکه ما برای جسم یک معنا انتزاع میکنیم، باید برای جوهریت هم یک معنای دیگر انتزاع بکنیم؛ پس ما علاوه بر جسم، «جوهر» در خارج نداریم.
پاسخ: خب، استدلال از خودتان میگیرید، اینجا ندیده...
پرسش: نه، منظور ایشان این است، در...
پاسخ: خب، یعنی استد، پس این استدلال نیست، یک استدلال دیگری است.
پرسش: با آن قاعدهای که خودشان ریختند دارند این استدلالها را درست میکنند که هر مص، هر مص، هر، هر مفهومی، هر معنایی باید یک مصداق داشته باشد اگر بخواهد موجود باشد، و ما از یک مصداق خارجی نمیتوانیم دو تا معنا انتزاع بکنیم؛ کمااینکه از جسم ما نمیتوانیم هم جسمیت انتزاع بکنیم و هم جوهریت انتزاع بکنیم.
پاسخ: این کار را کردیم دیگر!
پرسش: اگر من جسمیت را انتزاع میکنم، جوهریت را هم انتزاع میکنم، پس باید برای جوهریت هم مابهازا داشته باشیم؛ و در حالی که نداریم.
پاسخ: پس نمیتوانید، پس نمیتوانید جوهریت انتزاع کنید؛ که این مدعی است که جوهریت انتزاع میشود که! شیخ اشراق مدعی است که جوهریت انتزاع میشود.
پرسش: جوهریت از آن، میگوییم از مصداق دارد انتزاع، مابهازا دارد انتزاع میشود؛ یعنی مابهازا دارد خب، در واقع به خود جسم...
پاسخ: علی ای حال، حالا آن دلیل، آن یک دلیل مستقلی است، ظاهراً اینها این را مطرح نکرده، حالا باید آن را ملاحظه کرد.
پرسش: در تعدد صفات و اسماء...
پاسخ: بله، بله، آن میگویم دلیل مستقلی است؛ دلیلی که ما الان اینجا داریم چیز دیگر است. شما الان اشکال بر این دلیل...
پرسش: نه، نه، یک قاعدهای خودشان ریختند، دارند بر اساس آن قاعده...
پاسخ: قاعدهشان این است که هر...
پرسش: اینها را درست میکنند.
پاسخ: قاعده این است که هر چیزی که از وجود خارجیاش تکررش لازم بیاید، تکرر نوعش لازم بیاید...
پرسش: این یک قاعده است.
پاسخ: آن میشود امر اعتباری؛ این یک قاعده دیگر است.
پرسش: بله، دو تا قاعده است.
پاسخ: خیلی خب، پس بیان کردم پس دلیل دیگری است که حالا ما در صدد بحثش نیستیم؛ آن هم شاید هم درست باشد، باید به او رجوع کرد.
تقسیم صفات به عینیه و ذهنیه و تطبیق با متن
حالا ایشان در عبارت «فإذن الصفات» وارد این بحث میشوند که ثابت میکنند ما دو جور صفت داریم: یک صفتی داریم که در خارج موجود است، صورت عینی هم در ذهن ما دارد؛ این یک قسم صفت. یک قسم صفت داریم که در خارج موجود نیست، فقط صورتی ذهنی پیش ما دارد. این دو نوع صفت را ما داریم. بعد از اینکه این تکه را توضیح دادند، میگویند که اگر صفتی بود که در خارج موجود بود، حتماً آن صورت، بله، صورت باید مطابق باشد با آن خارجی تا بتواند حکایت کند از آن خارجی؛ و اگر مطابق، و اگر مطابق نباشد نمیتواند حکایت کند. بالاخره در صورتی که برای وصف ما هم وجود خارجی است هم صورت ذهنی، این صورت ذهنی باید مطابق باشد با آن امر خارجی. حالا از این چه استفاده میکنیم، به طور مطلق گفته شده ولی استفادهاش را قبلاً بیان کردم، دوباره هم تکرار میکنم.
«فإذن الصفات التي توصف بها الموصوفات كلها»، همه صفات، «تنقسم إلى قسمين»: یک: «صفة عينية» که «و لها صورة في العقل»؛ صفتی است خارجی، ولی در عین خارجیت صورتی هم در عقل دارد؛ هم وجود خارجی دارد، هم وجود عقلی دارد، مثل سواد، بیاض، حرکت. قسم دوم: «و صفة وجودها في العين ليس إلا نفس وجودها في الذهن»؛ وجود خارجیاش جز همان «وجود ذهنیاش» چیز دیگری نیست؛ یعنی دو تا وجود ندارد: یکی فی الذهن یکی فی الخارج، فقط وجود فی الذهن دارد، وجود فی الخارج هم همان «وجود ذهنیاش» است، یک وجود جدیدی نیست، وجود دیگری نیست؛ «و ليس لها في غير الذهن وجود»، در غیر ذهن دیگر وجود ندارد.
اینچنین قسم دومی، کون فی الذهن مرتبه او است که با کون غیر این صفت فی الاعیان برابر است؛ یعنی بقیه اوصاف کونها فی الاعیانشان مرتبهشان است، این کونها فی الذهن مرتبهاش است. مرتبه فی الذهن بودن این، برابر با فی الخارج بودن، با مرتبه فی الخارج بودن اوصاف خارجی است. همانطور که اوصاف خارجی، فی الخارج بودن مرتبهشان را تشکیل میدهد، این وصف ذهنی هم فی الذهن بودن مرتبهاش را تشکیل میدهد.
«فالكون في الذهن لها في مرتبة كون غيرها في الأعيان»، مرتبةِ کون غیرها فی الاعیان؛ مرتبةً با تنوین نوشته، غلط است. «فالكون في الذهن لها»، برای چنین صفتی که قسم دوم ما است، در مرتبه کون غیر این صفت فی الاعیان است؛ یعنی آن بقیه صفاتی که در اعیاناند مرتبه فی الاعیان بودنشان چیست، این فی الذهن بودنش برابر با فی الاعیان بودن آنها است. یعنی بالاخره آنها مرتبهشان فی الاعیان بودن است، این مرتبهاش فی الذهن بودن است؛ مثل امکان، جوهریت، لونیت و وجود «و غيرها مما ذكرنا» که «من الوحدة»، عدد - عددی که مجتمع از وحدات است - اعدام الملکات؛ اینها همه امور اعتباری بودند، همهشان هم اوصافی هستند که در خارج وجود ندارند بلکه فقط فی الذهناند.
لزوم مطابقت در صفات عینیه و عدم لزوم آن در صفات ذهنیه
خب. «و إذا كان للشيء وجود في خارج الذهن»، اگر شیء در خارج ذهن وجود داشته باشد - یعنی صفت هم در ذهن موجود است هم در خارج ذهن - «فينبغي أن يكون ما في الذهن منه يطابقه»؛ پس لازم است که آنچه که در ذهن از این شیء آمده - «منه» یعنی «من ذلك الموجود الخارجي» - آنچه که در ذهن از این موجود خارجی آمده باید «يطابقه»، با این موجود خارجی مطابقت کند، «ليصح أنّـه منه»، تا صحیح باشد که این شیء ذهنی، منه، از آن شیء خارجی گرفته شده. اگر مطابقت نکند، معنا ندارد که بگوییم این ذهنی از خارجی گرفته شده؛ مگر آنچه که گرف، مگر آنچه که گرفته شده مطابق نیست؟ حتماً مطابق است؛ پس باید مافیالذهن هم مطابق باشد با مافیالخارج.
این برای صفتی است که هم وجود خارجی دارد هم «وجود ذهنی» دارد، که مافیالذهنش باید مطابق باشد با مافیالخارج. «و أما الذي في الذهن فحسب فليس له في خارج الذهن وجود حتى يطابقه الذهني»؛ آن صفتی که در ذهن است به تنهایی، دیگر در خارج وجود ندارد، «فليس له» در خارج ذهن وجودی تا اینکه این ذهنی با آن وجود خارجی لازم باشد که تطابق کند، مطابقت داشته باشد. مطابقتش لازم نیست؛ چرا؟ چون طرف مطابقت که خارج است موجود نیست. پس صفتی که هم در خارج موجود است هم در ذهن صورتی دارد، لازم است که ذهنیاش با خارجیاش مطابقت کند؛ اما صفتی که فقط ذهنیت دارد، خارجیت ندارد، دیگر احتیاجی به مطابقت ندارد چون طرف مطابقه را که خارج است از دست داده و ندارد.
همانطور که توجه کردید این «فإذن الصفات» کلها تنقسم الی قسمین تفریع بر کل مباحثی است که ایشان در این حکومت ذکر کرده. بعد از اینکه این، در این حکومت اموری را اعتباری کرده، حالا برمیگردد میگوید که صفات دو قسماند: بعضیهایشان وجود خارجی دارند که اینها دیگر اعتباری نیستند، بعضیهاشان وجود خارجی ندارند که اعتباری هستند؛ آنهایی که اعتباری هستند ما بیان کردیم تا حالا. بعد هم یک قانون در مورد اعتباریات میگوید که مطابقتشان با مافیالخارج لازم نیست چون مافیالخارجی نداریم؛ اما در صفاتی که خارجیت دارند چرا، مطابقتشان با مافیالخارج لازم هست.
این یک مطلب، تفریع بر حرف گذشته است؛ ولی در عینی که تفریع بر حرف گذشته است که ظاهر عبارت هم این است، میتوانیم همانطور که بیان کردم این عبارت را تتمه آن استدلال بر نفی خارجی بودن جوهریت قرار داد؛ که جوهریت را ما میخواهیم بگوییم خارجی نیست، دلیلمان این بود که اگر خارجی باشد «تسلسل» لازم میآید، زیرا که خود جوهریت اگر در خارج باشد برایش جوهریت ثابت است و هکذا. این را اگر بخواهیم اثبات کنیم با همین دلیل میشود اثبات کرد، با همین بیانی که ایشان گفته؛ اگرچه بیان کردم این بیان ظاهرش این است که تفریع بر اصل مسئله است، ربطی به ادامه استدلال ندارد، ولی خب ما میتوانیم این را ادامه استدلال هم بگیریم به این صورت که: جوهریت چطور اگر در خارج باشد باید «جوهر» باشد؟ زیرا که هر شیء خارجی اگر وصف است، اگر وصف است صورتی دارد در ذهن که مطابق با او است. اگر من جوهریت این جوهریت خارجی را «تصور» میکنم، باید این جوهریتی که «تصور» میشود مطابق با این جوهریت باشد. کی مطابق است؟ وقتی که این جوهریت در خارج «جوهر» باشد؛ آنوقت صورت جوهریتی که در ذهن من آمده «جوهر» خارجی را نشان میدهد.
توجه میکنید چه بیان میکنم؟ ما مدعی میشویم که جوهریت در خارج موجود است؛ شا، مصنف میگوید اگر جوهریت در خارج موجود باشد پس باید او هم «جوهر» باشد. میپرسیم چرا باید «جوهر» باشد؟ میگوید چون جوهریت وصفی است در خارج موجود؛ وصف اگر در خارج موجود باشد صورت ذهنیاش هم در ذهن موجود میشود و این صورت ذهنی باید مطابق باشد با مافیالخارج. صورت ذهنی ما جوهریت است، یعنی حکایت میکند که مافیالخارج «جوهر» است؛ صورت ذهنیای که ما از جوهریت داریم جوهریت است، پس حکایت میکند که مافیالخارج «جوهر» است. بنابراین اگر جوهریتی که در خارج هست «جوهر» نباشد، این صورتی که ما از او گرفتیم - که حکایتکننده از جوهریتِ جوهریت است - صورت غلطی است، صورت غیرمطابقی است؛ و چون صورت باید مطابق باشد، پس باید این جوهریتی که ما در ذهن گرفتیم از جوهریت فی الخارج حکایت کند، پس این جوهریت فی الخارج باید «جوهر» باشد.
توجه میکنید؟ با این بیانی که ایشان میکند میتوانیم آن استدلالش را تمام کنیم. حالا بیان تمام است یا تمام نیست کار نداریم، ولی استدلال را میشود تمام کرد. البته بیان تمامی ظاهراً باز هم نیست؛ چون این جوهریت که در ذهن ما است حکایت میکند از جوهریتی که در خارج حالت وصفی دارد، و جوهریتی که در خارج حالت وصفی دارد لازم نیست که «جوهر» باشد. تطابق درست است، ولی از این تطابق، از مطابقت صورت لما فی الخارج ما کشف نمیکنیم جوهریت را. البته ایشان هم نظرش این نبوده که این کلام را به عنوان تکمیل استدلالش بیاورد؛ این ما میخواهیم این استفاده را بکنیم، اگرچه این استفاده هم خیلی استفاده صافی نیست. حالا اگر هم مطلب را متوجه نشدید خیلی نگران نباشید. خب، این تمام شد.
ذهنی بودن محمولات از حیث محمولیت
مطلب بعدی، باید سر خط نوشته میشد: «محمولات» بر «موضوعات» همگی امور اعتباری و امور عقلیاند؛ «محمولات» بر «موضوعات» همگی امور اعتباری و عقلیاند. بیان مطلب این است که «محمولات» هر «قضیهای» امر کلی، امور، «محمول» در هر «قضیهای» امر «کلی» است؛ و «کلی» موجود فی الخارج نیست، بلکه موجود فی الذهن است. پس همه «محمولات» موجود فی الذهناند و وجود خارجی ندارند.
خب، با استفاده از همین مطلبی که الان در مورد وصف گفتیم - که وصف اگر وجود خارجی داشت باید آنچه که در ذهن آمده با این وجود خارجی مطابقت کند - با استفاده از این مطلب میگوییم «محمولات» لازم نیست که در وقتی که «حمل» بر «موضوعات» میشوند مطابق «موضوعات» باشند؛ لازم نیست که مطابق «موضوعات» باشند. چون اگرچه «موضوعات» فی الخارج موجودند، ولی «محمولات» فی الخارج موجود نیستند؛ از این جهت مطابقت بین «محمول» و «موضوع» نیست.
پرسش: در خارجیت و ذهنیت؟
پاسخ: بله، بله، در خارجیت و ذهنیت مطابقت بینشان نیست.
پرسش: میشود «موضوع» خارجی باشد ولی «محمولش» خارجی نباشد؟
پاسخ: بله، بله. «موضوع» خارجی است، «محمول» خارجی نیست. ممکن است این «محمول» از یک امر خارجی حکایت کند، ولی «محمول» خارجی نیست چون «محمول» «کلی» است.
حالا عبارت را توجه کنید:
«و المحمولات من حيث إنّها محمولات ذهنية». «محمولات» ممکن است افرادش خارجی باشند، ولی به این لحاظ که «محمول» واقع شدند ذهنیاند؛ «من حيث إنّها محمولات ذهنية». «ذهنية» را صفت «محمولات» نگیرید، خبر «المحمولات» بگیرید: المحمولات من حیث انها محمولاتٌ ذهنیةٌ؛ که «من حيث إنّها محمولات» جمله معترضه میشود.
«لأنّها»، چون «محمولات» «كلية»اند - این یک مقدمه - «و الكلي لا يوجد في الخارج» - این دو مقدمه - نتیجه این میشود که پس «محمولات» لا یو، لا توجد فی الخارج. حالا چرا «الكلي لا يوجد في الخارج» را استدلال میکنند: «لما عرفت» که «أنّ كلّ موجود في الخارج له وحدة مشخصة و هوية معينة» که «تمنع الشركة فيها». بله، هر چیزی که موجود است دارای این وحدت و هویت است، که این وحدت و هویت مانع شرکت در خودش هست؛ نمیگذارد که شخص و شیء شریک داشته باشد، بلکه باید واحد باشد. در حالی که «کلی» معنایش این است که شیء شریک دارد؛ پس مافیالخارج نمیتواند «کلی» باشد، چون هر چه که در خارج هست وحدت مشخصه و هویت معینه و مانع شرکت است، هویت معینه دارد و مانع شرکت است؛ «کلی» وحدت مشخصه و هویت معینه ندارد و مانع شرکت نیست، پس «کلی» در خارج نیست. خب، این تبیین این مطلب بود که «محمولات» به حیث «محمول» بودنشان ذهنیاند.
حالا میخواهیم از این مطلب استفاده کنیم: «و إذا كانت المحمولات أموراً ذهنية فلا يلزم من حملها على» الموجودات، «على الموضوعات وجودها فيها و مطابقتها إياها». پس لازم نمیآید از «حمل» این، چونکه این «محمولات» امور ذهنیاند، از «حملشان» بر «موضوعات» لازم نمیآید که در «موضوعات» وجود داشته باشند و با «موضوعات» مطابق باشند. یعنی اگر موزو، «موضوعات» خارجیاند، لازم نیست که اینها هم در «موضوعات» فی الخارج موجود باشند، بلکه کافی است که ما بتوانیم از «موضوعات» انتزاعشان کنیم؛ لزومی ندارد که اینها در «موضوعات» موجود باشند. بله، «فلا يلزم من حملها على الموضوعات»ای که در خارج موجودند، لازم نمیآید وجود این «محمولات» در «موضوعات» تا اینها، «محمولات» هم در خارج موجود باشند؛ و مطابقت این «محمولات» با آن «موضوعات» لازم نیست که اگر «موضوعات» خارجیاند حتماً این «محمولات» هم خارجی باشند.
«لما عرفت أيضاً» - یعنی همانطور که آن خط بالا گفتیم «لما عرفت أنّ كلّ موجود في الخارج له وحدة مشخصة»، حالا اینجا «أيضاً»، یعنی باز هم میگوییم لما عرفت - که «أنّـه ليس كلّ ما يحمل على الشيء يحمل لأجل مطابقته الصورة العينية»؛ هر چیزی که بر «موضوعی» «حمل» میشود، نه به این جهت «حمل» میشود که مطابق با صورت، مطابق با صورت عینی خودش است؛ ممکن است چیزی «حمل» بشود، صورت عینی هم نداشته باشد. پس لزومی ندارد که در خارج برای این «محمولات» صورت عینیهای داشته باشیم که این صورت عینیه در «موضوعات» داخل باشند؛ چون اگر صورت، اگر این «محمولات» در «موضوعات» داخل باشند، همانطور که «موضوعات» در خارجاند، این «محمولاتی» هم که داخل در «موضوعاتاند» فی الخارج میشوند؛ ولی لزومی ندارد که این «محمولات» فی الخارج باشند. چون گفتیم که همه چیزهایی که «حمل» میشوند بر شیئی، به خاطر مطابقت با صورت خارجی «حمل» نمیشوند؛ همین الان گفتیم: بعضیها مطابق با صورت خارجی هستند، بعضی مطابق با صورت خارجی نیستند.
«فإنّه ليس كلّ ما يحمل على الشيء»، هر چیزی که «محمول» واقع میشود، «محمول» نمیشود به خاطر اینکه این «محمول» با صورت عینی خودش مطابق است؛ بله، ممکن است صورت عینیه اصلاً نداشته باشد چه مطابق باشد! و «محمولی» هست که صورت عینیه در خارج ندارد، یعنی در «موضوع» موجود نیست و فقط یک جوری است که ما از «موضوع» میتوانیم انتزاعش کنیم.
با این بیانی که داشتیم توجه کردید که «فإذن الصفات التي توصف بها الموصوفات» هم تفریع بر مطالب گذشته است، هم شرح «و المحمولات من حيث إنّها محمولات ذهنية» است؛ یعنی توضیح قبل از مطلب است، یعنی قبل از اینکه مطلب «و المحمولات من حيث إنّها محمولات ذهنية» را ایشان مطرح کند توضیحش را قبلاً گفته. پس عبارت «فإذن» را هم تفریع بر گذشته میتوانید بگیرید، هم شرحی برای آینده میتوانید قرار بدهید.
ظاهراً به بقیهاش نمیرسیم. انشاءالله جلسه بعد.