85/01/29
بسم الله الرحمن الرحیم
مرور استدلال اول بر عدم وجود خارجی لونیت در انواع بسیطه/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /مرور استدلال اول بر عدم وجود خارجی لونیت در انواع بسیطه
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مرور استدلال اول بر عدم وجود خارجی لونیت در انواع بسیطه
بحثمان در اموری بود که مدعی بودیم وجود خارجی ندارند، بلکه موجود فی العقلاند. از جمله آن امور لونیت و امثال لونیت است. برای اینکه این مطلوب را که وجود خارجی نداشتن است در مثل لونیت ثابت کنیم، ابتدا فرق بین «نوع بسیط» و «نوع مرکب» را گفتیم و معلوم شد که در «نوع مرکب» آن دو جزئی که در ذهن ما دو جزءاند در خارج هم به دو «جعل» و به دو وجود موجودند؛ یعنی از، آن «عامش» قابل انفکاک از «خاص» هست و میتواند جدای از این «خاص» موجود باشد. و اما در «نوع بسیط» اینچنین نیست؛ آن دو جزء که در ذهن جدا هستند در خارج جدا نیستند و «جعل» جدا و وجود جدا ندارند. اینچنین نیست که برای لونیت وجودی باشد و برای سواد وجود دیگری که ما بتوانیم بعد از از بین رفتن سواد، لونیت را باقی نگه داریم.
به بعضی از قسمتهای این بحث در جلسه گذشته اشاره شد. حالا با تکرار آنچه که لازم است و اضافه کردن آنچه که خوانده نشده، بحث را شروع میکنیم. میفرمایند که لونیت برای سواد اینچنین نیست که به «جعل» جدا موجود باشد در خارج. ما در خارج لونیت به علاوه سواد نداریم، بلکه یک چیز داریم که آن چیز سواد است و لونیت هم از این سوادی که در خارج هست «تصور» میشود؛ پس ما در وجود عقلی لونیتی را به دست میآوریم.
بعد وارد استدلال میشوند؛ این مدعا است. وارد استدلال میشوند، دو دلیل بر این مدعا ذکر میکنند. دلیل اول این است که لونیت، یعنی لون، امر «لابشرط» است؛ زیرا که میبینیم با خصوصیات مختلفه جمع میشود. یعنی هم سواد را قبول میکند، هم مضاد، هم مضاد سواد را که بیاض است قبول میکند، هم مخالف سواد را که حمره است قبول میکند؛ هم با مضاد میسازد، هم با مخالف میسازد. از اینجا میفهمیم که، از اینجا میفهمیم که لونی، لون امر «لابشرط» است.
پس اگر امر «لابشرط» است و در خارج وجود دارد، باید خصوصیات موجود «لابشرط» را هم داشته باشد. خصوصیات موجود «لابشرط» این است که میتوانیم شرطی را که واجد است از او بگیریم، شرط دیگر را به او بدهیم. پس لون اگر در خارج موجود باشد باید اینچنین باشد که بتوانیم سواد را از او بگیریم، بیاض را بر او وارد کنیم؛ باز بیاض را بگیریم، حمره را بر او وارد کنیم و هکذا، و در همه حال این همان لونی که بوده باشد.
نظیرش هم داریم؛ مثلاً «هیولی» نسبت به «صور» «لابشرط» است، هر یک از «صور» را که به او بدهیم قبول میکند. خب، این خصوصیت «لابشرطی» را هم دارد؛ در خارج موجود است، «صورت مائی» را بر او وارد میکنیم میشود ماء، «صورت مائی» را از او میگیریم «صورت هوائی» را به او میدهیم میشود هوا و هکذا. هی این انقلابات به وجود میآید، «هیولی» باقی است و «صور» منقلبه را یکی پس از دیگری قبول میکند. خب، اگر لون هم در خارج موجود باشد، همین خصوصیت را باید داشته باشد که دائماً بتواند خصوصیت عوض کند، «فصل» عوض کند و «فصل» دیگری را بگیرد؛ در حالی که این شدنی نیست. اگر شما «فصلی» را از لونی گرفتید و آن لون نتوانست، بله، «فصلی» را از لون گرفتید، آن «فصل» برای لون موجود نبود، خود آن لون هم دیگر موجود نیست؛ اینچنین نیست که باقی باشد و «فصول» دیگر را قبول کند.
پس توجه کردید که دلیل به صورت یک «قیاس استثنائی» مطرح شد. تمام آنچه هم که توضیح دادیم برای بیان «ملازمه» و بطلان «تالی» این «قیاس» بود. به این صورت گفتیم: اگر لون در خارج موجود باشد، با توجه به اینکه «لابشرط» است، باید بتواند «فصول» مختلف را متعاقب همدیگر قبول کند؛ در حالی که «تالی» باطل است، یعنی لون نمیتواند «فصول» متعاقبه را قبول کند، پس «مقدم» که وجود خارجی لون است باطل است. لون در خارج وجود ندارد، لونیت امری است ذهنی که عقل ما درکش میکند. آنچه که در خارج هست خالصاً سواد است یا خالصاً بیاض است یا امثال ذلک. این لونیت را که امر مشترک است، ما با، عقل ما با برخورد به این سواد خارجی یا با برخورد به بیاض خارجی در خودش تصویر میکند و الا لونیتی ما در خارج جدای از سواد نداریم. این دلیل اول بود بر اینکه لونیت و امثال لونیت که آن بخش «عام» «انواع بسیط» است، بخش «عام» «انواع بسیط» است، وجود خارجی ندارند؛ وجودشان «وجود ذهنی» است.
پرسش و پاسخ درباره جعل واحد برای سواد و لونیت
پرسش: نمیشود که به «جعل» سواد موجود بشود؟ لونیت...
پاسخ: بله، به «جعل» سواد موجود میشود، یعنی ما در خارج دو تا «جعل» و دو وجود نداریم. همین که دو تا «جعل» و دو وجود نداریم کافی است که بگوییم یکیاش ذهنی است؛ چون اگر دو چیز در خارج داشته باشیم، دو وجود میخواهیم. ما دو چیز، دو چیز در خارج نداریم، یک چیز داریم که عبارت است از همان سواد، آنوقت لون هم از این سواد انتزاع میشود.
پرسش: «جعلا بجعل واحد شیئاً واحداً»[1] .
پاسخ: بله، یعنی به یک «جعل» مجعول شدند و در خارج دو چیز نیستند. اینی که در ذهن دو چیزند، «جعلا» یعنی تثنیه که میآورد به اعتبار ذهن است. به اعتبار ذهن میگوید «جعلا بجعل واحد شيئا واحدا فى الخارج»؛ آنوقت در خارج یک چیز بیشتر نیست، در خارج دیگر جعلا نیست، جعل است.
تطبیق استدلال اول بر عبارات کتاب
خب، این قسمت ابتدای این عبارت صفحه ۱۹۳ را خوانده بودم، خط ۲۱ به بعد را. فقط نمیدانم اشاره کردم قبلاً یا نه، که این «في الأعيان» که در عبارت آمده، «في الأعيان»ای که در عبارت آمده مربوط به «ليست» است، متعلق به «ليست» است. «و اعلم» - متن را میخوانم، شرح دیگر لازم نیست خوانده بشود - «و اعلم أنّ لونية السواد ليست لونية و شيئاً آخر في الأعيان»؛ یعنی لیست فی الاعیان، لیست فی الخارج لونیة و شیئاً آخر. در خارج این لونیت، این لونیت سواد دو چیز نیست: یکی لونیت، یکی شیء آخر. چرا در خارج دو چیز نیست؟ زیرا در خارج یک «جعل» بیشتر نداریم: «فإنّ جعله لوناً هو بعينه جعله سواداً»؛ که تا اینجا خوانده بودم.
«فلو كان» شروع در استدلال است. همانطور که بیان کردم استدلال، «قیاس» به صورت «قیاس استثنائی» است که ما در ابتدا لابشرطیت لون را اثبات میکنیم تا «تلازم» درست بشود. لابشرطیت لون دخیل در استدلال ما نیست، یعنی از اجزای استدلال نیست، تبیین «ملازمه» است. یعنی برای اینکه ثابت کنیم، ما اینطور میگوییم: اگر لون در خارج موجود باشد، باید خصوصیات به او ملحق شود یکی پس از دیگری، باید بتواند خصوصیات به او ملحق شود یکی پس از دیگری. این «ملازمه» را از کجا به دست میآوریم؟ از اینکه لون «لابشرط» است و هر «لابشرطی» این خصوصیت را دارد. پس این «لابشرط» بودن لون را و خصوصیت کذا داشتن هر «لابشرط» را، اینی که ما در ابتدای عبارت میگوییم برای تبیین «ملازمه» «قیاس» است و الا این جزء «قیاس» نیست. «قیاس» ما به این صورت است که اگر لون در خارج موجود باشد باید این خصوصیات بر او متبدل شود، همانطور که «هیولی» در خارج موجود است و خصوصیات «صورت» بر او متبدل میشود؛ لکن التالی باطل، یعنی تبدل خصوصیات روی لون درست نیست، فالمقدم که وجود لون در خارج است آن هم باطل است؛ که «قیاس» این صورت است.
«و إلا»؛ «و إلا» یعنی - این دیگر عبارت شارح است - «و إلا» یعنی اگر جعل، «جعل» لون «جعل» سواد نباشد، بلکه لون «جعل» جدا داشته باشد و سواد «جعل» جدا داشته باشد؛ به تعبیر دیگر سواد دو بار «جعل» بشود در خارج: یک بار به خصوصیت سوادی، یک بار هم به عمومیت لونی.
«فلو كان»؛ این «فلو كان» تفصیل همین «قیاس» است؛ یعنی «قیاس» را که شروع کرد، ادات شرطش و ادات اتصالش را گفت، بخشی از «مقدم» را گفت، دو مرتبه شروع میکند ادات اتصال را مجدد میگوید، تمام «مقدم» را هم میگوید و بعد هم «تالی» را میآورد.
«و إلا أي فلو كان للونية وجود و لخصوص السواد وجود آخر»؛ اگر این دو تا، دو تا وجود داشتند، به دو تا «جعل» مجعول بودند - این «مقدم»، «تالی» - «جاز لحوق أي خصوصية بها»[2] ؛ جایز است که هر خصوصیتی بتواند به این س، به این لون ملحق بشود. یعنی خصوصیتها باید متعاقب هم متبدل بشوند، یکی پس از دیگری بر لون وارد بشود، آن از بین برود دوباره جایش را به خصوصیت بعدی بدهد؛ این هم «تالی». حالا «إذ ليس واحد من الخصوصيات» بیان «تلازم» است که میخواهد ثابت کند در این عبارت که لون «لابشرط» است. میفرماید هیچیک از خصوصیات در لون اخذ، در لونیت اخذ نشده، یعنی صدق لونیت متقوم نیست به صدق سواد. لونیت میتواند در ضمن سواد صدق کند، میتواند در ضمن مضاد سواد که بیاض است صادق باشد، میتواند در ضمن مخالف سواد که حمره است تحقق پیدا کند؛ در تمام این حالات لونیت هست، خصوصیات عوض میشوند. از اینکه یک خصوصیت معینی لازم نیست برای لون حاصل بشود، میفهمیم که لون نسبت به این خصوصیات «لابشرط» است و هر یک از این خصوصیات را میتواند قبول کند. وقتی هر یک از خصوصیات را توانست قبول کند، پس تبدل خصوصیات هم باید اتفاق بیفتد؛ یعنی اگر لون در خارج وجود داشت، باید تبدل خصوصیات در او اتفاق بیفتد، همانطور که در هر «لابشرطی» که در خارج موجود است این عمل انجام میشود.
پرسش و پاسخ درباره لابشرط بودن لون در ذهن و خارج
پرسش: حالا لون «لابشرط» هست یا نیست؟
پاسخ: بله، «لابشرط» است.
پرسش: اگر هست، خصوصیات...
پاسخ: «لابشرط» هست، خصوصیت «لابشرط» را هم دارد؛ منتها چون موجود است فی الذهن، خصوصیت «لابشرطی» را در ذهن ظهور میدهد. موجود در خارج نیست تا خصوصیت «لابشرطی» را در خارج داشته باشد. قبول داریم که «لابشرط» است و قبول داریم که خصوصیت، خصوصیت «لابشرط» را هم واجد است؛ اما کجا؟ در ذهن یا در خارج؟ چون در خارج وجود ندارد، پس ما «لابشرطی» در خارج نداریم که خصوصیت «لابشرطی» را به او بدهیم. و چون این «لابشرط» را در ذهن داریم، این خصوصیت فقط در ذهن است. در ذهن شما میتوانید بیاض را، سواد را و خصوصیات دیگر را از لون بردارید و لونیت را همچنان «تصور» کنید که میکردید؛ که «تصورتان» از لونیت برداشته نشود، ولی «تصور» سواد را بردارید، «تصور» بیاض را بردارید. در ذهن میتوانید خصوصیات را متبدل کنید در حالی که این لونیت و آن «عام» همچنان باقی بماند؛ اما در خارج این کار را نمیتوانید بکنید. تا خصوصیت را برداشتید، لون هم میرود. لونیت مطلق که ما در خارج نداریم؛ لونی که داریم لونی بود که در ضمن سواد موجود بود، وقتی سواد را بردید لون در ضمنش هم میرود.
ادامه تطبیق استدلال اول بر عبارات کتاب و تعمیم حکم به تمام انواع بسیطه
«إذ ليس واحد من الخصوصيات بعينه شرطاً للونية»؛ زیرا هیچیک از خصوصیات معینه مثل قابضیت بصر مثلاً در مثال ما که خصوصیت سواد است، هیچکدام از اینها شرط لونیت نیستند. «و إلا» دلیل است بر اینکه لونیت «لابشرط» است و هیچیک از این خصوصیات شرطش نیستند؛ یعنی دلیل در دلیل است همینجور آورده میشود. «و إلا» یعنی اگر این خصوصیات، یکیشان، یک معینشان شرط لونیت بودند، لونیت با خصوصیت دیگر جمع نمیشد؛ چون مشروط با انتفای شرط منتفی میشود، یعنی اگر شما شرط را منتفی کردید باید مشروط از بین برود. اگر شرطش یکی از این معینها بودند، با از بین رفتن این شرط، لونیت از بین میرفت؛ در حالی که از بین نمیرود، پس میفهمیم که شرطش معین نیست، با هر یک از این شرایط میسازد. هر کدام از اینها را گرفتید، یکی دیگر را به او دادید، کافی است.
«و إلا»، یعنی اگر لونیت متقوم بود به خصوصیت قابضیت بصر، «ما أمكنت اللونية مع ما يضادها أو يخالفها»؛ لونیت تحققش ممکن نبود در صورتی که با مضاد آن خصوصیت یا با مخالفت آن، با مخالف آن خصوصیت میخواست جمع بشود. خصوصیت عبارت بود از قابضیت بصر؛ مضادش عبارت است از تفریق بصر. آن قابضیت بصر در سواد بود، این تفریق بصر در بیاض است: «في البياض المضاد». عبارت را توجه کنید: «كتفريق البصر في البياض»ای که «المضاد» است با سواد. این مثال است برای «ما يضادها».
«ما يخالفها» را ایشان قبل از اینکه عبارت مصنف را بیاورد شروع میکند به توضیح دادن و بعد هم میگوید که مراد مصنف از «ما يخالفها» همین توضیحی است که ما دادیم. الان شرح قبل از متن شروع میشود: «و غيره في الحمرة و نحوها المخالف».
«غيره» عطف بر «تفريق» است، لذا کاف «تفريق» بر سرش درمیآید، ضمیرش هم به «تفريق» برمیگردد: مثل تفریق البصر در بیاضی که مضاد است، و مثل غیر تفریق البصر در حمره و نحو حمرهای که مخالف با سواد است. برای بیاض میگوید مضاد با سواد است، برای حمره و نحو حمره میگوید مخالف با سواد است. آنوقت در خصوصیتی که در مضاد هست، «كتفريق البصر»، خصوصیتی که در حمره هست میگوید مخالف با خصوصیت سواد است: «و هو المراد من قوله أو يخالفها».
خب، «و إذا لم يكن» دنباله بحث است که اگر سواد «لابشرط» بود، یعنی هیچیک از این خصوصیاتی که گفتیم شرط تحققش نبود، آنوقت «فيجوز تعاقب اقتران»، یعنی باید دارای خصوصیات، خصوصیت «لابشرطی» هم باشد که همان «فيجوز تعاقب اقتران الخصوصيات بها» است. تکرار «تالی» را دارد میکندها؛ چون «ملازمه» را اثبات کرده، حالا دو مرتبه دارد «قیاس» را تکرار میکند تا مشخص بشود که بین «تالی» و «مقدم» «ملازمه» هست.
«و إذا لم يكن واحد من الخصوصيات شرطاً لوجود اللون»، اگر هیچیک از خصوصیات شرط وجود لون نباشد، با اینکه للون وجودی است غیر از وجود خصوصیات - یعنی با این فرض که لون وجود خارجی داشته باشد غیر از وجود سواد و بیاض - اگر اینچنین است، «فيجوز» - این تکرار «تالی» است - «فيجوز تعاقب اقتران الخصوصيات بها»؛ جایز است که خصوصیات متعاقباً مقترن بشوند به این لونیت. یعنی یک خصوصیت برداشته بشود، در عقب آن خصوصیت، خصوصیت دیگر جانشین بشود؛ و دو مرتبه باز آن خصوصیت دوم هم از بین برود، خصوصیت سوم بیاید و هکذا. اگر لون واقعاً در خارج موجود باشد باید تمام شرایط، تمام آن حالتی را که در «لابشرط» هست داشته باشد.
چهجوری تعاقب اقتران الخصوصیات به این لونیت حاصل میشود؟
به اینکه «نستبقي اللونية مع زوال السواد بخصوصه»؛ با اینکه سواد به خصوصه زائل شده، سوادی که «خاص» است به تنهایی زائل شده، ما لونیت را در خارج نگه داریم. البته در ذهن میتوانیم این کار را بکنیم؛ در ذهن لونیت را نگه میداریم، نمیگذاریم از بین برود، چون لونیت در ذهن موجود، موجود جدای از سواد هم هست. اگر در خارج لونیت موجود باشد و جدای از سواد موجود باشد، باید بتوانیم این کار را بکنیم که با از بین رفتن سواد به خصوصه، بتوانیم لونیت را باقی بگذاریم؛ آنوقت «و نقرن» به این لونیت «خصوص البياض» را؛ آن خصوص سواد که از بین رفت، خصوص دیگری را که خصوص بیاض است به او مقرون کنیم و بگوییم این لونیت الان از این به بعد با بیاض ادامه وجود میدهد.
همانطور که ما باقی میگذاریم «هیولی» را با زوال «صورتی» از او مثل «صورت هوائیه»، و ملحق میکنیم «صورت» دیگری را به این «هیولی» مثل «صورت مائیه». همانطور که «هیولی» چون «لابشرط» است نسبت به «صور» و وجود خارجی هم دارد، ما میتوانیم خصوصیتی را در خارج از او بگیریم، خصوصیت دیگری را به او بدهیم در حالی که «هیولی» در هر حال و داشتن هر یک از این خصوصیات در خارج موجود است، همچنین باید نسبت به لونیت این کار را بتوانیم انجام بدهیم؛ در حالی که «و التالي باطل». اینکه در مورد لونیت بتوانیم تعاقب خصوصیات را در خارج داشته باشیم باطل است؛ اگرچه در ذهن میتوانیم تعاقب خصوصیات داشته باشیم، ولی در خارج نمیتوانیم داشته، در خارج داشته باشیم. «فالمقدم مثله»؛ پس «مقدم» هم که وجود خارجی لون است، این هم مثل «تالی» باطل است. پس ما در خارج لونیتی نداریم.
نه تنها لونیت؛ بیان کردم لونیت به عنوان مثال است. در هر «نوع بسیطی»، آن جزء «عامش» وجود خارجی ندارد؛ در هر «نوع بسیطی». در «نوع مرکب» جزء «عام» وجود خارجی دارد؛ در «نوع بسیط» جزء «عام» وجودی جدای از جزء «خاص» ندارد، هر دو جزء به یک وجود موجودند.
لذا ایشان مطلب را جمع میکند، یعنی از حالت اختصاص به لونیت درش میآورد، تعمیمش میدهد، میگوید در تمام «انواع بسیطه» این حکم هست: «فذاتيات الأنواع البسيطة الخارجية شيء واحد في الخارج». «انواعی» که در خارج بسیطاند، «انواع بسیطه» خارجیه؛ چون همه «انواعی» که در خارج بسیطاند اینها در ذهن مرکباند، لذا قید خارجیه لازم است. «انواع بسیطه» یعنی به لحاظ خارج بسیطاند، ولو به لحاظ ذهن مرکباند. «ذاتیات» اینچنین «انواعی»، «شيء واحد في الخارج»؛ در خارج اینها به یک «جعل» موجودند و به یک وجود موجودند، به یک «جعل» مجعولاند و به یک وجود موجودند. «لا جعلين فيها و لا وجودين»؛ در این «ذاتیات»، دو «جعلی» و دو وجودی حاصل نیست، بلکه یک «جعل» و یک وجود حاصل است. این تعمیم بحث استها و الا همه مطالبش را قبلاً گفته بودیم. بحث را چون روی لونیت پیاده کردیم و خاص شد، خواستیم بعداً تعمیمش بدهیم که معلوم بشود اختصاصی به لونیت ندارد، در همه اجزای «عام» «انواع بسیطه» این حکم هست.
«فالنوع البسيط شيء واحد في الخارج ليس له ذاتيات متغايرة في الأعيان»؛ «ذاتیاتی» که در اعیان مغایر باشند ندارند، «و لو تغايرت» این «ذاتیات» در مفهوم عقلی «و تركبت» این «انواع بسیطه» در ذهن «كما ذكرنا»؛ بله، در خارج ترکیبی نیست، در خارج تعددی و تغایری نیست. این دلیل اول بود بر اینکه لونیت و امثال لونیت در خارج موجود نیستند، بلکه از اعتبارات عقلیاند.
بیان استدلال دوم بر عدم وجود خارجی لونیت
دلیل دوم این است که لونیت اگر وجود مس، اگر وجود داشته باشد در خارج، مستقل از خصوصیت خودش، یعنی یک «جعل» جدایی داشته باشد، وجود جدایی داشته باشد؛ اگر یک وجود و «جعل» جدایی داشته باشد، باید «عرض» باشد؛ چون لونیت نمیتواند «جوهر» باشد. واضح است که لونیت «جوهر» نیست، به خاطر اینکه خصوصیت «عرض» را دارد؛ چیزی که خصوصیت «عرض» را دارد باید «عرض» باشد. خصوصیت «عرض» این است که حلول کند در محلی و شیوع پیدا کند در آن محل، به طوری که تمام اجزایش در تمام اجزای محل نفوذ پیدا کند؛ این را میگوییم، هر چه که اینچنین وجودی داشته باشد به او میگوییم «عرض». لونیت هم از همین قبیل است؛ لونیت به صورت مستقل ما در خارج نداریم، لونیت حتماً در یک جسمی حلول میکند و شیوع پیدا میکند. پس اگر چنین است، خصوصیت «عرض» را دارد؛ حالا که خصوصیت «عرض» را دارد، اگر بخواهد موجود بشود حتماً باید به نحو «عرض» بودن موجود بشود. وجود جوهری نیست، وجود عرضی است.
خب، اگر وجود عرضی است، محل میخواهد؛ محلش چیست؟
ما دو تا محل فقط میتوانیم برای آن درست کنیم، غیر از آن دیگر نمیتوانیم درست کنیم. هر دو هم مبتلا به اشکالاند، پس محل داشتن این لونیت در خارج مبتلا به اشکال است؛ و چون وجودش متقوم به محل داشتن است، اگر محل داشتنش مبتلا به اشکال شد، وجودش که متقوم به محل داشتن است آن هم مبتلا به اشکال میشود، پس وجود خارجی ندارد. چون لونیت اگر بخواهد موجود باشد باید در محل موجود باشد؛ در محل موجود بودنش به دو فرضی تحقق پیدا میکند که هر دو باطلاند، پس در محل بودنش و در نتیجه وجود خارجی داشتنش باطل است.
بررسی دو فرض در محل حلول لونیت
اما آن دو فرض چیست؟ آن دو فرض یکی این است که حلول کند در خود سواد؛ لونیت حلول کند در سواد. یکی اینکه لونیت حلول کند در همان محلی که سواد حلول میکند؛ هر چه هست، جسم است، هر، دیوار و کاغذ و هر چیز. غیر از این دو فرض دیگر یک فرض دیگر نداریم: یا باید در خود سواد حلول کند، یا در چیزی که سواد میتواند حلول کند حلول کند. مثلاً در جسم شفاف دیگر حلول نمیکند، چون سواد هم نمیتواند حلول کند؛ در «مجردات» نمیتواند حلول کند، چون سواد هم نمیتواند حلول کند. همان جاهایی که سواد میتواند حلول کند، او هم حلول کند؛ یا در خود سواد حلول کند.
اگر در خود سواد حلول کند، میگویند دو تا مشکل پیش میآید. مشکل اول اینکه لازم میآید که سواد قبل از لونیت موجود باشد؛ چون هر محلی قبل از حالش موجود است. اگر سواد محل بشود و لونیت حال بشود، طبق قانونی که میگوید هر محلی باید قبل از حالش موجود باشد، پس سواد هم باید قبل از لونیت موجود باشد. اگر سواد قبل از لونیت موجود باشد، پس دیگر لون نیست؛ که سواد حاصل شده در حالی که لونیت حاصل نشده. سواد حاصل شده در حالی که لونیت حاصل نشده؛ پس در واقع سواد در همان لحظات اول لون نیست. اگر توانست در لحظات اول لون نباشد در مابقی هم لون نیست.
توجه کردید؟ پس اشکال اول این بود که اگر لونیت حلول کند در سواد، یلزم که سواد محل باشد و لونیت حال باشد؛ و طبق قاعدهای که میگوید هر محلی باید سابق بر حال باشد، یلزم که سواد هم سابق بر لونیت تحقق پیدا کند. و اگر سواد سابق بر لونیت تحقق پیدا کرد، هنوز لونیت نیامده سواد هست، پس سواد لون نیست؛ چون بدون لونیت محقق شده دیگر. قبل از اینکه سواد، قبل از اینکه لونیت بیاید سواد هست؛ پس سواد احتیاجی به لونیت ندارد و از لون، از مصادیق لونیت هم نیست، زیرا توانسته بدون لونیت موجود بشود؛ در حالی که مسلم این است که سواد لون است، نمیتواند لون نباشد. این اشکال اول.
اشکال دوم این است که لون اعم از سواد است و در هر «نوعی» جزء اعم باید در هر «نوعی» یک جزء اعم داریم، یک جزء «خاص» داریم؛ که جزء اعم را اصطلاحاً اسمش را میگذاریم «جنس»، جزء اخص را اصطلاحاً، جزء «خاص» را اسمش را میگذاریم «فصل». و «عام» همیشه سبق وجود دارد بر «خاص»، یا لااقل سبق رتبی دارد بر «خاص»؛ مثلاً حیوانیت بر ناطقیت سبق رتبی دارد. جزء «عام» همیشه سبق رتبی دارد بر «خاص»؛ در حالی که اگر لونیت در سواد حلول بکند و که لازمهاش این است که سواد مقدم باشد، لازمهاش این است که سواد مقدم باشد، یلزم که «خاص» جلوتر از «عام» باشد؛ در حالی که همیشه «عام» جلوتر از «خاص» است. از اینجا نتیجه میگیریم که پس لونیت «عام» نیست؛ اگر توانسته مؤخر بشود، پس معلوم میشود «عام» نیست. چون قاعده اقتضا میکند که هر چیزی که «عام» است مقدم بشود، در «ذاتیات» آنی که «عام» است مقدم باشد؛ و ما در اینجا میبینیم لونیت مقدم نبود، پس کشف میکنیم که «عام» نیست، در حالی که لونیت مسلماً «عام» است. پس چندین محذور داریم؛ اگر بخواهد لونیت در سواد حلول بکند چندین محذور داریم.
پرسش: یعنی کشف میکنیم که لونیت «عام» نیست یا حال نیست؟ حال به در سواد نیست.
پاسخ: خب، «عام» هم که نیست؛ «عام» نیست و «عام» نبودنش مشکل دارد، پس حال بودنش که منشأ «عام» نبودنش است مشکل دارد. بله، آخرش کشف میکنیم که حال نیست؛ ولی مستقیماً کشف میکنیم که «عام» نیست، بعد میگوییم «عام» نبودنش باطل است، پس حال بودنش هم که مستلزم «عام» نبودنش است باطل است؛ اینطوری استدلال است.
پس مطلب را اگر جمع کنیم اینطور میشود: اگر سواد بخواهد محل باشد و لونیت در این محل حلول کند،
اولاً یلزم که لونیت، یلزم که لونیت، بله، یلزم که سواد، سواد قبل از لونیت پیدا بشود نه به سبب لونیت؛ در حالی که سواد به لونیت پیدا میشود، یعنی با آمدن لون پیدا میشود، نه لون با آمدن سواد پیدا بشود.
و ثانیاً یلزم که سواد دیگر لون نباشد؛ چون قبل از اینکه لونیت بیاید سواد حاصل شده، پس سواد آمده لونیت نبوده، یعنی سواد لون نیست.
ثالثاً یلزم که لون اعم نباشد؛ چون آنچه که در این دو «ذاتیها» مؤخر است، چه مؤخر رتبی چه مؤخر وجودی، این «خاص» است، «عام» نیست. پس اگر لونیت هم مؤخر باشد دیگر «عام» نیست؛ در حالی که لونیت «عام» باید باشد، پس نمیتواند حال در سواد باشد. این فرض اول بود که سواد محل بشود و لونیت حال بشود. گفتیم اگر وجود، لونیت وجود خارجی داشته باشد حتماً «عرض» است و اگر «عرض» است محل میخواهد؛ محلش را گفتیم یکی از دو چیز است: یا خود سواد است یا هر چیزی که محل سواد قرار بگیرد. دیدیم که نتوانست خود سواد محل قرار بگیرد، زیرا مبتلا شد به این اشکالاتی که گفتیم.
اما حالا میخواهیم این فرض را مطرح کنیم که سواد، که لونیت محلش همانی باشد که محل لونیت است، مثلاً دیوار. دیوار محل شده برای سواد، همین دیوار هم محل بشود برای لونیت. این چه محذوری دارد؟ میفرمایند محذورش این است که هر جا سواد بود ما دو تا رنگ داشته باشیم؛ چون جدا از هماندها! توجه بکنید: سواد جدا است، لونیت جدا است؛ دو تا «جعل» دارند، دو تا وجود دارند. در همان محلی که سواد حلول کرده، در همان محل هم لونیت حلول کرده... [قطع صدا] ...پس دو تا «عرض» داشته باشیم.
حالا از آن دو تا «عرض» یکی نوعاً حالا لون است؛ حالا فرض کنید لون هم نباشند، بالاخره لازم نیست بگوییم دو تا لون داریم، دو تا «عرض» داریم. آنجایی که، لازم میآید آنجایی که سواد حلول میکند ما دو تا «عرض» داشته باشیم؛ مثلاً در این دیواری که سواد حلول کرده هم «عرضی» را به نام سواد داشته باشیم، هم «عرضی» را به نام لون داشته باشیم. اگر لون و سواد هر دو یک وجود داشته باشند خب ما یک «عرض» داریم؛ اما اگر دو وجود داشته باشند و هر دو هم در یک محل حلول کرده باشند، لازمهاش این است که در یک محل ما دو تا «عرض» داشته باشیم، در حالی که بالوجدان یک «عرض» بیشتر نداریم.
البته میشود محلی، محل باشد برای «عوارض» متعددی؛ مثل اینکه مثلاً انسان هم «عرض» است برای رنگ، هم «عرض» است برای «کم»، هم «عرض» است، هم «معروض» است برای «کم»، هم «معروض» است برای «کیف»، هم «معروض» است برای «وضع» و هکذا. پس میشود در یک جا ما چند تا «عرض» داشته باشیم؛ ولی در یک جا چند تا رنگ داشته باشیم، «عرض» اینچنینی، دو تا رنگی که با هم جمع نمیشوند، دو تا رنگی که بالاخره هر دوشان از یک سنخاند، یعنی هر دو یک نوع «عرضاند»، این دو تا یک جا نمیتوانند باشند.
پس اگر سواد، اگر لونیت بخواهد در همان محلی که سواد حلول کرده حلول بکند، یلزم که ما در آن محل دو تا «عرض» از یک سنخ داشته باشیم؛ در حالی که این بالوجدان شدنی نیست، پس اینکه لونیت هم در آن محلی که سواد حلول کرده حلول بکند شدنی نیست. پس دیدیم که چه بخواهد حلول بکند این لونیت در سواد ممکن نیست، و چه بخواهد حلول کند در محل سواد ممکن نیست، پس اصلاً ممکن نیست که «عرض» باشد؛ و چون غیر از «عرض» بودن هم نمیتواند وجودی داشته باشد، پس اصلاً ممکن نیست که موجود باشد فی الخارج. پس لونیت در خارج موجود نیست. این هم دلیل دوم ما.
دلیل را جمع میکنم که بیان کردم: اگر لون، لونیت در خارج بخواهد موجود باشد حتماً باید به نحو عرضیت موجود باشد، چون «جوهر» نیست؛ اگر بخواهد به نحو عرضیت موجود باشد یکی از دو حال پیدا میشود: یا باید حلول کند در سواد یا باید حلول کند در محل سواد، و کلا الشقین باطل است؛ پس وجود خارجی داشتن لونیت، «عرض» بودن لونیت و در نتیجه وجود خارجی داشتنش باطل است.
تطبیق استدلال دوم بر عبارات کتاب
«و مما يدل» بر اینکه لونیت اعتباری است عقلی، یعنی «لا يزيد في الخارج على أنواعها»، در خارج بر «انواع» خودش اضافه ندارد - «انواعش» مثل چه؟ مثل سواد و بیاض و غیرهما - لونیت در خارج زائد بر «انواع» خودش نیست بلکه یک اعتبار عقلی است، شاهد، دلیل بر این مطلب قول مصنف است که گفت - یعنی دلیل دوم -: «و أيضاً اللونية إن كان لها وجود مستقل فهي هيئة أي عرض». لونیت اگر وجود مستقل داشته باشد، یعنی مستقل از سواد، مستقل از آن «فصلش»، یعنی یک بار «جعل» جدا داشته باشد، «فهي هيئة»، یعنی «عرض»؛ زیرا «عرض» هر موجودی است که حال باشد در غیر خودش، شایع باشد در این غیر، آن هم بالکلیه، یعنی شیوع به طور کامل، به طوری که تمام اجزای این در تمام اجزای آن نفوذ کرده باشد؛ این را میگویند، این را میگویند «عرض». و فرض این است که همین خصوصیت برای لون هم هست؛ پس اگر لون بخواهد وجود داشته باشد، چون دارای این خصوصیت است حتماً باید هیئت باشد، حتماً باید «عرض» باشد. «فاللونية إذا فرضت موجودة كانت هيئة».
خب، حالا اگر هیئت بود و احتیاج به محل داشت، یکی از دو حال اتفاق میافتد: یا محلش سواد است یا محلش محل سواد است. «و تلك الهيئة إما أن تكون» - در بعضی نسخ به جای «تكون» داریم تؤخذ - «إما أن تكون هيئة في السواد»، أو فی محله؛ عبارت بعدی دارد «أو في محله». این هیئت، این هیئت یعنی این لونیت اگر بخواهد وجود بگیرد، یا باید هیئت باشد فی السواد یا هیئت باشد در محل سواد.
اگر هیئت باشد فی السواد، «تالی» فاسدش این است: «فيوجد السواد قبلها لا بها»؛ لازمهاش این است که سواد قبل از لونیت حاصل بشود، چون سواد محل لونیت است و هر حالی به محل خودش احتیاج دارد، پس محل باید قبلاً حاصل بشود تا احتیاج این حالی که بعداً میآید برآورده بشود. پس لازمهاش این است که سواد قبل از لونیت حاصل بشود، «لا بها»، نه به وسیله لونیت، یعنی «لا مع اللونية»؛ در حالی که سواد به وسیله لونیت و با لونیت حاصل میشود.
بررسی مقدمات قیاس در فرض اول و ادامه تطبیق متن
پرسش: ای میخواهد اینجا؛ ای باللونیه.
پاسخ: لا بها ای باللونیه، بله؛ «على ما هو المتفق عليه». اینها، ایهایش را ایشان حذف کرده، من نمیدانم به چه مناسبت. در آن کتاب قدیم همه اینها ای دارد؛ یعنی لا بها ای باللونیه، اما ایشان حذف کرده. در بعضی جا هم حذفش اصلاً عبارت را خراب میکند؛ حالا بعضی جاها اگر حذف باشد خللی به عبارت وارد نمیکند، اما بعضی جاها عبارت را خراب میکند.
پرسش: لاحتیاج الحال تفسیر چیست؟ علت برای چیست؟
پاسخ: علت است برای یوجد السواد قبلها. «لاحتياج الحال إلى المحل» علت است برای «فيوجد السواد قبلها» و مقدمه محذوفه دارد؛ مقدمه محذوفهاش را بیان کردم. اینطور است عبارت: «فيوجد السواد قبلها»؛ زیرا که سواد محل میشود و لونیت حال میشود، و هر حالی احتیاج به محل دارد، و هر محتاجالیهی باید سابق بر محتاج حاصل شود؛ پس حال، پس محل باید قبل از حال حاصل شود. و چون در اینجا در فرض ما هم لونیت، چون در این فرض ما هم سواد محل است برای لونیت، پس سواد باید قبل از لونیت حاصل شود؛ که این «لاحتياج الحال إلى المحل» فقط یکی از آن مقدمات را گفته و الا مقدمات فراوان اینجا داریم. اگر حال داشته باشید مقدماتش را عرض کنم دوباره. بله؟ درست شد دیگر، مثل که حال... مثل که درست شد دیگر، احتیاج ندارد دوباره بگویم.
پرسش: نه، ما نوشتیم ولی...
پاسخ: بله.
پرسش: این مقدمه که اول آوردیم، حذفش کردیم...
پاسخ: بله. آخر یک «قیاس» نیستها، دو تا «قیاس» است؛ یک «قیاس» نیست، دو تا «قیاس» است، بله. در یک «قیاس» ثابت میشود که هر محلی مقدم است بر حال؛ این «کبری» قرار داده میشود برای «قیاس» بعدی، ثابت میشود که سواد هم مقدم است بر لونیت. در یک «قیاس» ثابت میکنیم که سواد محل است و لونیت حال؛ در یک «قیاس» هم ثابت میکنیم که هر محلی بر حال مقدم است. چرا؟ چون محتاجالیه حال است، یعنی حال به او احتیاج دارد، و هر محتاجالیهی باید مقدم باشد؛ نتیجه میگیریم که پس سواد باید مقدم بر لونیت و قبل از لونیت باشد. که حالا به تعبیر بهتر، یک «قیاس» داریم که یکی از مقدمات این «قیاس» را دو مرتبه با یک «قیاس» دیگر اثبات میکنیم؛ اینجوری بهتر است. «قیاس مرکب» نیست، دو تا «قیاس» است: یک «قیاس» مدعای ما را ثابت میکند، یک «قیاس» یکی از دو مقدمه این «قیاس» را ثابت میکند. بله.
«على ما هو المتفق عليه». «و حينئذ»، در این هنگامی که سواد قبل از لونیت حاصل شد، «لا يسمى السواد لوناً»؛ دیگر سواد را نمیتوانیم لون بگوییم، چون قبل از اینکه لونیت حاصل بشود سواد حاصل بوده، پس در حین حدوث، سواد بوده و لونیت نبوده. اگر در حین حدوث، سواد بوده و لونیت نبوده، پس سواد لون نیست. حالا بعداً لون میشود کاری نداریم، ولی بالاخره الان لون نیست؛ از اول هم با، بدون لونیت تحقق پیدا کرده.
این یک مشکل؛ مشکل بعدی: «و لا يكون اللون أعم منه»؛ لازمهاش این است که لون اعم از سواد نباشد، چون همیشه آن جزء اعم سابق بر جزء اخص است. در تمام «ذاتیاتی» که ما داریم، جزء اعم مقدم بر جزء اخص است؛ در اینجا ما میبینیم لونیت مؤخر شده، پس لونیت نباید جزء اعم باشد. «فالكل باطل»؛ هر سه باطل است: چه سواد قبل از لونیت باشد لا به لونیت، که مصنف گفته؛ چه این دو تایی باشد که ما تفریعاً بر کلام مصنف ذکر کردیم: یکی اینکه سواد لون نباشد، یکی اینکه لون اعم نباشد؛ همه اینها باطل است. وقتی باطل شد، پس اینکه لونیت هیئتی باشد در سواد نیز باطل است؛ این هم درست نیست.
ادامه تطبیق متن در فرض دوم و پاسخ به اشکالات
«أو في محله»؛ یا اینکه این لونیت هیئتی است در محل سواد، یعنی مثلاً در دیوار که سواد حلول کرده، این لونیت هم حلول کرده. اگر این باشد مشکلش این است که «فالسواد عرضان»؛ هر جا که سواد هست دو «عرض» است. آن دیوار دارای دو «عرض» است، یا بگویید خود سواد خودش دو «عرض» است؛ یعنی دو بار کأنه حلول کرده: یک بار به عنوان سواد، یک بار به عنوان لون. پس سواد میشود دو تا «عرض»: یکی لون و یکی «فصلش» که قابضیت للبصر باشد، «لا واحد». چون دو تا وجود داردها؛ چون دو تا وجود دارد، دو بار حلول میکند، پس دو تا «عرض» میشود. سواد دو وجود دارد، دو بار حلول میکند، پس دو تا «عرض» میشود. هم محلش دو تا «عرض» از یک سنخ را میگیرد، هم اینکه خود سواد دو تا «عرض» میشود؛ که این دومی واضحالبطلانتر از اولی است.
«لا عرض واحد»، در حالی که «و العقل يحكم بأنّ السواد شيء واحد محسوس لا كثرة فيه»؛ خود بداهت عقل حکم میکند که سواد یک چیز بیشتر نیست، دو تا نیست. «و هو عرض واحد قائم بالأجسام»؛ آن واحد، سوادی که شیء واحد است، «عرض» واحدی است که «معروضش» هم اجسام است. «فاللون نفس السواد في الأعيان و زائد عليه في الأذهان»؛ نتیجهگیری از این دلیل است و همچنین از دلیل قبلی. لون خود سواد است فی الاعیان، در اعیان خود سواد است، ولی در اذهان زائد بر سواد است. پس لون را اگر در اذهان بگیریم زائد بر سواد است، یعنی وجود جدایی از سواد دارد؛ اما اگر در اعیان ملاحظهاش کنیم زائد بر سواد نیست، عین سواد است، یعنی وجودش عین وجود سواد است، وجود جدایی ندارد.
پرسش: ببخشید استاد، میشود که در خارج به «جعل» واحد باشد، آنوقت باز این اشکال هم نیاید که دو تا «عرض» باشند؟
پاسخ: اگر به «جعل» واحد باشد نه دیگر، دو تا «عرض» نیست.
پرسش: خب، پس چرا آن را نگفت؟
پاسخ: خب، آن دیگر مطلوب ما است. آن مطلوب ما است، آن دیگر نمیخواهیم ردش کنیم که؛ ما آنهایی که میخواهیم رد کنیم ذکر میکنیم.
پرسش: آخر دارد ذهنی بودنش را ثابت میکند؛ در خارج منافاتی با آن ندارد.
پاسخ: چرا، در خارج دو تا «جعل» ندارد؛ این مطلوب ما است. شما میفرمایید که اگر دو تا «جعل» نداشت، دو تا «عرض» در یک جا جمع نمیشوند.
پرسش: نه، چرا این را رد نمیکند؟
پاسخ: ایشان نمیخواهد رد کند، میخواهد اثبات کند.
پرسش: آخر میگوید یک «جعل» باشد اما در خارج باشد دو جزئش؛ نه که ایشان میخواهد ثابت کند لونیت در ذهن است. دو تا «عرض» نمیشود با یک «جعل»...
پاسخ: یعنی دو تا باشند و در عین حال یک بار «جعل» شده باشند؟
پرسش: هر دوتاشان در خارج باشند، هم لونیت هم سوادیت، اما در خارج با یک «جعل»؛ دیگر این اشکال وارد نیاید.
پاسخ: اگر با یک «جعل» است، اگر با یک «جعل» حاصل شده باشد یک وجود بیشتر نیست؛ یعنی یک «عرض» بیشتر نیست.
پرسش: دوئیتش...
پاسخ: دوئیت اعتبار ذهن است. در خارج الان شما، در خارج شما الان دارید لون و بیاض را موجود میدانید یا نمیدانید؟ یک «جعل»، یک «جعل» میتواند دو تا وجود را موجود کند؟ نمیتواند. چهجوری...
پرسش: ما نمیگوییم دو تا است.
پاسخ: شما در ذهنتان این کار را میکنید، ولی در خارج یک «جعل» نمیتواند دو تا شیء را موجود کند؛ برای وجود این دو شیء ما احتیاج به دو «جعل» داریم. الان شما «تصور» میکنید که یک «جعل» آمد لونیت و سوادیت را در خارج جداجدا اثبات کرد؛
پرسش: یکی در ضمن دیگری است.
پاسخ: پس اگر یکی در ضمن دیگری است یک «جعل» بیشتر ندارد؛ خب پس یک «جعل» بیشتر نیست، یک «جعل» بیشتر نیست و دو وجود هم نیست، دو وجود هم نیست، یک وجود است. اگر یکی در ضمن دیگری باشد دیگر دو تا «عرض» نمیشود. شما میفرمایید که اگر به یک «جعل» جعلش کنیم، یکی در ضمن دیگری، بعد هم یک «عرض» بشود، هیچ مشکلی نداشته باشد؛ خب این مطلوب ما است که، ما هم همین را میخواهیم بگوییم! ما آنهایی که غیر از این است داریم رد میکنیم؛ اینی که شما میفرمایید داریم نتیجه میگیریم.
پرسش: یک «عرض» باشد یا دو تا «عرض»؟
پاسخ: یک «عرض»، بله، یک «عرض». همهاش را قبول دارند ایشان، همه مطلوب ما را قبول دارند! این دیگر رد کردنی نیست که، این مطلوب ما است، جای رد کردن ندارد.
پرسش: دیگر چیزی نمیماند برای اثبات.
پاسخ: بله.
ادامه پرسش و پاسخ درباره عرضان بودن سواد
پرسش: استاد، در شق دوم که «أو في محله» باشد، لونیت محلش همان باشد که سواد محلش است، خب چرا در تفریع فرمود «فالسواد عرضان»؟ چرا سواد دو تا «عرض» میشود؟ محل متحمل دو تا «عرض» شده؛ تقریری که شما فرمودید بهتر از متن است.
پاسخ: نه، هر دویش درست است. هم محل متحمل دو «عرض» از یک سنخ شده، هم اینکه، هم اینکه خود سواد دو تا «عرض» است. سواد دو تا «عرض» است،
پرسش: حالش که سواد نشد؛ دو تا «عرض» در طول هماند.
پاسخ: چون هر جا که سواد میآید، هر جا که سواد میآید لونیت هم هست، در آن محل وارد میشود؛ دو تا، دو تا «عرض» در یک محل وارد میشود. خب این مشکل است که دو «عرض» از یک سنخ در یک محل نمیآیند؛ دو «عرض» از یک سنخ در یک محل نمیآیند. مشکل دیگر این است که اصلاً خود سواد دو تا «عرض» میشود؛ چون هر جا سواد هست، لونیت که از او جدا نمیشود که! هر جا میخواهد سواد حلول کند، لونیت هم حلول میکند؛ این س، هر جا سواد میخواهد حلول کند دو تا «عرض» دارد حلول میکند، یعنی خود سواد میشود دو تا «عرض». خود سواد میشود دو تا «عرض»، چون سواد مرکب میشود دیگر؛ مرکب میشود من اللونیة و قابضیة بصر. حالا سواد هم نگویید، بگویید قابضیت بصر. سواد مرکب میشود از دو تا «عرض»: لونیت... حالا برای اینکه عبارت ایشان، اشکال ایشان بهتر حل بشود، بیان میکنم که نگویید سواد، بگویید قابضیت بصر و بگویید لونیت. این دو تا، دو تا وجود اگر داشته باشند، یلزم - هر دو هم «عرضاند»ها، قابضیت بصر هم «عرض» است، لونیت هم «عرض» است - اگر دو تا وجود داشته باشند و هر دو هم در یک جا حلول کنند، لازمهاش این است که آن محل دو تا «عرض» داشته باشد: یکی به نام قابضیت بصر، یکی هم به عنوان لونیت؛ این دو تا «عرض» را داشته باشد. علاوه بر این، لازم میآید که هر جا سواد حاصل است این دو تا «عرض» هم باشند؛ سواد ملفق باشد از دو «عرض»: یکی قابضیت بصر، یکی لونیت. چون قرار است که سواد مرکب باشد دیگر در خارج! اگر سواد مرکب باشد در خارج، یکی میشود لونیت، یکی میشود قابضیت بصر؛ هر جا که سواد هست این دو تا «عرض» هم هستند. قابضیت بصر که مسلم «عرض» است، لونیت هم اگر بخواهد جدا باشد آن هم باید «عرض» باشد؛ هر جا سواد صادق است این دو تا صادقاند.
پرسش: صادق هستند، اما خود سواد دو تا «عرض» نشود؛ در یک جا هست که هر، در هر محلی که سواد صادق است لون صادق است.
پاسخ: بله، بله، به محل کار نداریم. نه، یک وقت میگوییم در همان محلی که سواد هست لون هم هست، آن یک حرف است؛ یک وقت میگوییم نه، هر جا که سواد میخواهد تحقق پیدا کند دو چیز باید محقق بشود، کاری به محلش هم نداریم. هر جا میخواهد سواد محقق بشود دو چیز باید محقق بشود: یکی قابضیت بصر، یکی، یکی لونیت.
پرسش: یکی همان سواد، قابضیت بصر یعنی سواد.
پاسخ: سواد را نمیگوییم. نه، قابضیت بصر را...
پرسش: اسم را عوض میکنیم.
پاسخ: قابضیت بصر را میگوییم؛ قابضیت بصر، یکی هم لونیت. قابضیت بصر میشود یک «عرض»، لونیت هم میشود یک «عرض». کاری به محل نداریم؛ هر جا میخواهد س، سواد تحقق پیدا کند این دو «عرض» باید...
پرسش: باید دو چیز محقق بشود، اما...
پاسخ: ببینید، حالا مثال دیگر بزنم: حیوا، هر جا انسان میخواهد محقق بشود، دو تا - انسان «جوهر» است دیگر - هر جا انسان میخواهد محقق بشود دو تا «جوهر» باید محقق بشود: یکی حیوانیت، یکی ناطقیت؛ دو تا «جوهر» باید محقق بشود. یعنی انسان متقوم است به جوهرین و واقعاً دو «جوهر» است: یکی حیوان، یکی ناطق. در خارج دو «جوهر» است: یکی حیوان، یکی ناطق. ع، سواد هم اگر لونیتش جدای از قابضیت للبصرش وجود داشته باشد، لازمهاش این است که دو تا «عرض» باشد؛ دو تا «عرض» باشد: یکی قابضیت للبصر، یکی هم لونیت. درست است؟ اگر مقایسهاش کنید با انسان میبینید درست میشود؛ یعنی خود سواد هم میشود دو تا «عرض». نه دو تا محل پیدا، یک محل دو تا «عرض» آن جدا؛ اما خود سواد هم میشود دو تا «عرض»، چون دو جزء پیدا میکند، دو جزء خارجی پیدا میکندها! دو جزء خارجی، هر دو جزء هم «عرضاند». خب این سواد هم متقوم به آن دو جزء است، یعنی متقوم به دو «عرض» است؛ پس هر گاه بخواهد سواد محقق بشود دو تا «عرض» محقق میشود، در حالی که اینطور نیست؛ یعنی سواد خودش میشود دو «عرض». که این یک بحث جدای از این است که دو م، یک محل دو تا «عرض» داردها. یک محل دو تا «عرض» دارد البته با هم، کنار هماند، جدا از هم نمیشوند؛ ولی دو بیان است، دو مطلب است: یکی اینکه لازم میآید که هر جا سواد حلول کرد دو تا «عرض» حلول کرده باشد، این چرا؟ چون خود سواد دو تا «عرض» است. لازم میآید که سواد دو تا «عرض» باشد و لازم میآید هر جا که سواد حلول کرد دو تا «عرض» حلول کند؛ چون دو تا «عرض»، سواد دو تا «عرض» است پس هر جا حلول کرد دو تا «عرض» حلول کرده.
پرسش: یک مشکل دیگر هم این میشود که سواد مرکب بشود از خودش و غیرش.
پاسخ: نه دیگر، سواد مرکب از خودش و غیرش نمیشود؛ چون قابضیت للبصر تنها را ما دیگر سواد نمیگوییم. سواد مجموعه این دو تا است، یعنی لونیت و قابضیت للبصر. بله، اگر قابضیت للبصر تنها سواد باشد، آنوقت مرکب میشود از خودش و غیرش؛ سواد مرکب میشود از خودش که قابضیت است و غیرش که لونیت است.
پرسش: در شق اول که فرمود در سواد اگر حلول کند، دو تا مشکل دارد دیگر...
پاسخ: اگر در سواد حلول کند، یک مشکل دارد که دو جور این مشکل را توجیه، توضیح میدهیم؛ بله، دو تا تالی فاسد، دو تا تالی فاسد. من سه تایش کردم، یکی اصلی را با دو تا فرعی را جداجدا حساب کردم. یک دانه اصلی داشتیم که یل، که مصنف گفت؛ دو تا فرعی داشتیم که متفرع بر همین اصلی است که مصنف گفته، که شارح گفت. من این دو تا فرعیها را با آن یکی اصلی جدا حساب کردم شد سه تا. حالا شما فرعی اصلیاش بکنید سه تا نشود، بشود دو تا؛ یا بشود به تعبیر مصنفش یکی.
اعتباری بودن اضافات و استدلال بر عدم وجود خارجی آنها
خب، بعد از اینکه ثابت شد لونیت و اینها اعتباریاند، وارد بحث دیگر میشویم که «اضافات» هم امور اعتباریاند؛ «اضافات» هم امور اعتبار عقلیاند. بیان مطلب این است، استدلال بر مطلب این است که مثلاً «اضافه» اخوت را ملاحظه کنید؛ اخوت یک «اضافه» به محل خودش دارد، مثلاً زید؛ یک «اضافه» به شخص آخر دارد، مثلاً عمرو. فرض کنید زید و عمرو با هم برادرند؛ بین این دو تا نسبت اخوت برقرار است. این نسبت اخوت که امر «اضافه» است، این یک نسبت به محل خودش که زید است دارد، یک نسبت به شخص دیگر که عمرو است دارد. البته هر دو محلاند، منتها ما برای اینکه قاطی نشود نمیگوییم به محل، به این محل و به آن محل؛ میگوییم به محل و شخص آخر. میتوانیم بگوییم به محل الف و محل ب، که محلها را از هم جدا کنیم. گاهی تعبیر به شخص میکنیم، گاهی تعبیر به محل میکنیم؛ هر جا که میگوییم به محلش نسبت دارد یعنی به زید نسبت دارد، هر جا میگوییم به شخص آخر نسبت دارد یعنی به عمرو نسبت دارد.
خب، پس این «اضافه» به دو چیز نسبت دارد: یکی «اضافه» دارد به زید، یکی «اضافه» دارد به عمرو. «اضافه» این «اضافه» به زید و همچنین «اضافه» این «اضافه» به عمرو، فرق دارد با نفس این «اضافه» اصلی. میخواهیم سه تا «اضافه» درست کنیمها! این «اضافه» یک امری است؛ «اضافه» داشتنش به زید غیر از «اضافه» داشتنش به عمرو است. چون متقوم به طرفین است، هم باید به زید «اضافه» داشته باشد هم باید به عمرو «اضافه» داشته باشد؛ به دو، دو تا...
پرسش: دو تا «مضاف»، دو تا «مضافالیه»، دو تا «اضافه».
پاسخ: دو تا، دو تا طرف داریم؛ چون «اضافه» را با هر یک از دو طرف میسنجیم، دو دفعه «اضافه» تحقق پیدا میکند. چون در خود همین جا هم گفتند «اضافه» نسبت متکرره است دیگر؛ «اضافه» نسبت متکرره است، یعنی تکرر را ما قبول داریم، یعنی دو تا «اضافه» داریم. یک دفعه این «اضافه» را ملاحظه میکنیم با زید، یک دفعه این «اضافه» را ملاحظه میکنیم با عمرو؛ اگر «اضافه» وجود خارجی داشته باشدها، اگر وجود خارجی نداشت نه. اگر «اضافه» وجود خارجی داشته باشد، این را میگذاریم در وسط، بین زید و عمرو قرارش میدهیم؛ بعد این هم با زید ارتباط دارد، هم با عمرو ارتباط دارد. یک بار ارتباطش با زید حاصل است، یک بار ارتباطش با عمرو حاصل است. این خودش «اضافه»، به او میگوییم «اضافه» اصلیه؛ خود «اضافه» را با قطع نظر از انتسابش به زید و عمرو میگوییم «اضافه» اصلیه که وجود خارجی دارد. این را یک بار با زید میسنجیم، یک «اضافه» تولید میشود؛ یک بار با عمرو میسنجیم، «اضافه» دوم تولید میشود. دو تا «اضافه» از انتساب این «اضافه» به زید و عمرو پدید میآید. چون زید و عمرو دو تااند، «اضافه» به آنها هم میشود دو تا. خب، «اضافه» اصلی یکی است، «اضافه» این «اضافه» به زید و به عمرو دو تا است؛ یکی با دو تا فرق دارد، پس «اضافه» اصلیه با آن دو تا «اضافه» فرق دارد. بنابراین ما سه تا «اضافه» پیدا کردیم.
خب، حالا ما عمرو را میگذاریم کنار؛ نمیگوییم ز، این «اضافه»، «اضافه» دارد به عمرو، دوباره برویم سراغ آن «اضافهای» که به عمرو دارد نقل کلام بکنیم، بگوییم آن «اضافه» را باز مستقل فرض میکنیم، اضافهاش میکنیم به عمرو که دو مرتبه «اضافه» تکرار بشود؛ در طرف عمرو کار نداریم، میآییم سراغ زید. میآییم سراغ زید، میگوییم که این «اضافهای» که به محل داشته، «اضافهای» که این «اضافه» به زید داشته، خود این «اضافهای» که الان «اضافه» به زید دارد، خود این وجود دارد در خارج یا ندارد؟ اگر ندارد که خب مدعای ما ثابت است؛ اگر همین «اضافه» هم «اضافه» دارد در خارج، پس بین این «اضافه» - که شد «اضافه» اصلی - و آن «اضافه» اولیه رابطه است، بین این «اضافه» و زید رابطه دیگر است؛ دوباره یک «اضافه» سوم درست میشود. با «اضافه» سوم هم همین عمل را انجام میدهیم، «اضافه» چهارم پیدا میشود و هکذا فیتسلسل.
«تسلسل» هم بین «اضافات» مترتبه است، یعنی حلقات همه وجود خارجی دارند و مترتب هم هستند؛ یعنی اول «اضافه» اول را شما درست کردید، بعد آمدید «اضافه» دوم را از این متولد کردید، بعد «اضافه» سوم را از «اضافه» دوم متولد کردید و هکذا. «اضافاتی»، «اضافات» دیگر را در پی دارد که ترتب بینشان است؛ آنوقت لازم میآید «تسلسل» امور نامتناهیای که بینشان ترتب هم باشد؛ میشود «تسلسل» ترتبی و باطل. این دلیل ایشان بر اینکه «اضافات» هم نمیتواند وجود خارجی داشته باشد؛ زیرا اگر وجود خارجی داشته باشد، بالاخره به این بیانی که گفتیم به «تسلسل» منتهی میشود. و هر چیزی که از فرض وجود خارجیاش «تسلسل» لازم بیاید، معلوم میشود که در خارج وجود ندارد، امری است اعتباری؛ پس «اضافه» هم چون چنین است امری است اعتباری.
تطبیق بحث اضافات بر عبارات کتاب
«و الإضافات أيضاً اعتبارات عقلية أي لا وجود لها في الأعيان»؛ در خارج وجود ندارد، وجود خارجی ندارد. «فإنّ الأخوة» مثلاً، یکی از «اضافات» را مثال میزنیم، مثلاً اخوت، «إن كانت هيئة»، یعنی عرضاً موجوداً فی شخص کزید مثلاً، «فلها إضافة إلى شخص آخر»، «اضافه» به شخص دیگر هم که عمرو است دارد، چون بالاخره «اضافه» طرفینی است، کعمرو مثلاً؛ زیرا اخوت چون از «مقوله» «اضافه» است «إنّما تكون بين شخصين» یا اکثر، پس بالاخره باید لااقل باید دو طرف داشته باشد: یک طرفش که زید شد، طرف دیگرش باید عمرو باشد.
«فلها إضافة إلى شخص آخر»، این «اضافه» به عمرو دارد، «و إضافة إلى محلها» که همان شخص زید است. به دو چیز «اضافه» دارد: یکی به شخص آخر که عمرو است، یکی هم به محلش، همین زیدی که الان تا حالا بحث میکردیم؛ «لما ذكرنا» که ما ذکرنا این بود که این «اضافه»، «اضافه» است، این «اضافه» یتحقق بین شخصین: یک شخص، شخص دیگر است، یک شخص هم محلش است، یعنی یکی عمرو است، یکی زید؛ پس به دو طرف ارتباط دارد.
«فإحدى الإضافتين غير الأخرى»؛ یکی از این دو «اضافه» غیر از دیگری است، یعنی «اضافه» به عمرو غیر از «اضافه» به زید است. الان دو تا «اضافه» داریم: یکی «اضافه» به زید، یکی «اضافه» به عمرو. «لتغاير المتضايفين»[3] ، چون «متضایفین» که تغایر دارند: یکی زید است، یکی عمرو است؛ «و استلزامهما تغاير الإضافتين»، تغایر «مضافین» لازم دارد تغایر اضافتین را، یعنی اگر شما دو تا «مضاف» داشتید، قهراً دو تا «اضافه» دارید.
مثلاً فرض کنید که یک دفعه خودمان را بسنجیم با کف اتاق، یک دفعه خودمان را بسنجیم با سقف اتاق؛ دو دفعه «اضافه» داریم به دلیل اینکه طرفین «اضافه»، طرفین «اضافه» در هر دو، یکیاش منم، ولی در یک «اضافه» طرف کف است، طرف آخر کف است، در یک «اضافه» طرف آخر سقف است؛ چون یکی از طرفین عوض شد، «اضافه» عوض میشود. در مانحنفیه هم همینطور است: خود «اضافه» را که وجود خارجی فرضاً دارد، این را یک بار با زید میسنجیم، یک بار با عمرو میسنجیم. درست است خود این «اضافه» در هر دو سنجش ثابت است، ولی دو طرف دیگر عوض میشوند: یک دفعه زید میشود، یک دفعه عمرو میشود؛ پس بنابراین دو تا «اضافه» درست میشود. چون دو تا «متضایف» داریم، دو تا «اضافه» درست میشود.
«فهما غير ذاتها بالضرورة». «فهما»، این دو «اضافهای» که از نسبت دادن «اضافه» اصلی به زید یک بار، و از نسبت دادن «اضافه» اصلی به عمرو بار دیگر درست شد، این دو تا «اضافه» غیر از آن ذات الاضافهای است که بین زید و عمرو برقرار بود که حالا داریم بحث میکنیم وجود خارجی دارد یا ندارد؛ غیر از آن است، بالضروره.
«إذ ذاتها»، زیرا ذات این «اضافه» اصلیه که آن «اضافه» وسطی بود، بله، «ذاتها إذا فرضت موجودة»، اگر موجود خارجی باشد - ما که میگوییم موجود خارجی نیست - اگر موجود خارجی باشد ذات واحد است، در حالی که اضاف، دو «اضافه» این «اضافه» الی شخصین مت، «إلى الشخصين متغايرتان» است؛ «متغايرتان» خبر «إضافتاها» است. در حالی که «إضافتاها»، دو «اضافه» این «اضافه» به دو شخص زید و عمرو، دو «اضافه» متغایرند. پس آن «اضافه» اصلی اگر وجود خارجی داشته باشد ذات واحد است، در حالی که دو «اضافهای» که این «اضافه» اصلی به دو طرف دارد دو «اضافه» متغایرند؛ و مسلم است که یک با دو فرق دارد، فکیف تکونان الاضا، یعنی اضافتان، «هي» یعنی عین «اضافه» اصلیه؟ چگونه آن دو تا میشوند عین این یکی؟ دو تا که عین یکی نمیشود! پس آن دو «اضافه» با این «اضافه» اصلی فرق دارد. بنابراین «اضافه» اصلی یکی حساب میشود، آن دو تا هم دو تا حساب میشود.
«فتعين أن يكون كلّ واحدة من الإضافتين موجوداً آخر»؛ که لازم میآید که دو «اضافه» دیگری هم که الان ما تحصیل کردیم دو تا موجود جدایی باشند غیر از «اضافه» اصلی. پس فعلاً سه تا «اضافه» درست شد. حالا این سه تا «اضافه» که درست شد، «اضافه» این، «اضافه» این «اضافه» به زید را دو مرتبه مورد کلام قرار میدهیم که این «اضافه» اضاف، این «اضافهای» که از «اضافه» زید، از «اضافه» «اضافه» به زید درست شد، این «اضافه» خودش وجود خارجی دارد یا وجود خارجی ندارد؟ همینطور کلام را ادامه میدهیم تا «تسلسل» پیش بیاید. ظاهراً نمیرسیم بخوانیم. بعد جایی هم نیستیم بشود ادامه داد. علی ای حال نمی شود خواند.