85/01/28
بسم الله الرحمن الرحیم
مروری بر تفاوت نوع بسیط و نوع مرکب/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /مروری بر تفاوت نوع بسیط و نوع مرکب
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مروری بر تفاوت نوع بسیط و نوع مرکب
بحثمان در اشیایی بود، در اموری بود که معتقد بودیم وجود خارجی ندارند. بیان کردیم که از جمله آن امور به ادعای ایشان، لونیت و امثال لونیتی است که در سواد و امثال سواد هست؛ یعنی «جنسی» که برای «انواع بسیط» هست. اینها را هم معتقدیم که وجود خارجی ندارند، بلکه «وجود ذهنی» و اعتباری دارند. برای تبیین مسئله لازم شد که مقدمهای ذکر بکنیم و در آن مقدمه فرق بین «نوع بسیط» و «نوع مرکب» را بگوییم.
فرمودند که همه «انواع» در ذهن مرکباند از یک «عامی» و یک «خاصی»؛ اما در خارج متفاوتاند. بعضیها در خارج هم مرکباند و بعضی در خارج دیگر از ترکیب خالیاند. آنهایی که در خارج مرکباند اصطلاحاً «نوع مرکب» نامیده میشوند و آنهایی که در خارج مرکب نیستند «نوع بسیط».
«نوع مرکب» دارای دو جزء است: یک جزء «عام» و یک جزء «خاص». این دو جزء به دو وجود موجودند، به دو «جعل» مجعولاند؛ نه اینکه در یک شیء دو تا «جعل» باشد، بلکه منظور این است که آن «جنس» و آن «عام» به صورت جدا و فاقد این «خاص» در جای دیگر یافت میشود و اگر این «خاص» را از او بگیریم، آن «عام» باقی میماند که توضیحش در جلسه گذشته بیان شد.
و «نوع بسیط»، «نوعی» است که «عام» و «خاصش» به یک وجود در خارج موجودند؛ یعنی اگر «خاص» را گرفتیم، «عام» هم گرفته میشود و از بین میرود، دیگر «عامی» باقی نمیماند. این «عام» را نمیتوانیم بدون این «خاص» در جای دیگر موجود ببینیم.
مثلاً نبات گفتیم «نوع مرکب» است؛ به دلیل اینکه اگر نمو را از او گرفتیم، جسمیتش که آن «عام» است باقی میماند. انسان «نوع مرکب» است؛ به دلیل اینکه اگر نطق را از او گرفتیم، آن حیوان باقی میماند. بدنش هم باز مرکب است؛ زیرا که اگر «صورت انسانی» را از او گرفتیم، آن جسم باقی میماند. اما سواد و بیاض «نوع بسیطاند»؛ زیرا که اگر از آنها این قابضیت بصر را گرفتیم، آن لونی هم که در ضمن اینها موجود بوده دیگر باقی نمیماند، آن هم از بین میرود، گرفته میشود.
پس اینطور شد که هذا النبات اگر نموش گرفته بشود، هذا الجسمی که «جنسش» بوده باقی است؛ ولی هذا اللون، هذا السواد اگر قابضیت بصرش گرفته بشود، آن لونیتی که در ضمنش بوده، آن از بین میرود و گرفته میشود. از اینجا میفهمیم که آن اولی «نوع مرکب» است و این دومی «نوع بسیط» است؛ چون اولی به «جعل» دیگری موجود میشود، اما دومی به «جعل» دیگر موجود نمیشود. همان «جعل» اولی است؛ اگر آن «جعل» را از او گرفتیم، به کلی از بین میرود. دومی به کلی از بین میرود، ولی اولی آن «خاصش» از بین میرود، «عامش» باقی میماند. این توضیحاتی بود که داده شده بود، قبلاً هم گفتیم، الان تمامش تکرار بود.
تتمه پاسخ به اشکال عدم تطابق مافیالذهن و مافیالخارج در جنس و فصل
رسیدیم به این بحث که لازم نیست آنچه که در ذهن است در خارج هم مطابق داشته باشد. اشکال شد که اگر در، شیئی در ذهن مرکب است و در خارج بسیط است، پس مافیالذهن با مافیالخارج مطابق نیست؛ در حالی که همه جا باید مافیالذهن با مافیالخارج مطابق باشد. جواب دادند که نه، لازم نیست مافیالذهن با مافیالخارج مطابق باشد. این در بعضی مواضع لازم است؛ آنجایی که ما بخواهیم حکم کنیم بر یک امر خارجی به یک «محمول» خارجی، یعنی میخواهیم حکایت کنیم مافیالخارج را، لازم است که ذهن مطابق خارج باشد؛ ولی آنجایی که تصمیم حکایت نداریم، احتیاجی نیست که مافیالذهن با مافیالخارج مطابق باشد. بعد مثال زدند که «جزئیت» را و «حقیقت» را ما بر زید خارجی «حمل» میکنیم بدون اینکه این «جزئیت» و «حقیقت»، «ذاتی» یا صفت زید در خارج باشد، بلکه این صفت زید در ذهن است و در ذهن این صفت هست، در خارج هم نیست. پس لازم نیست که همه مافیالذهنها مطابق مافیالخارج باشند.
بعد میفرمایند حال «جنس» و «فصل» هم اینچنین است. «جنس» و «فصل» هم در واقع جزء خارجی «محدود» نیستند، بلکه جزء ذهنی او هستند. جزء خارجی نیستند، بلکه جزء ذهنیاند. آنچه که ما در خارج داریم «محدود» است، آنچه که در ذهن داریم «حد» است. «جنس» و «فصل» جزء «حدند»، یعنی جزء مافیالذهناند؛ ولی جزء «محدود» نیستند، یعنی جزء مافیالخارج نیستند.
شاهدمان بر این مدعا این است که به طور «کبرای» کلی این قاعده را داریم که جزء شیء بر شیء «حمل» نمیشود. ما میبینیم «جنس» و «فصل» بر «محدود» «حمل» میشوند، پس معلوم میشود که جزء «محدود» نیستند؛ چون اگر جزء «محدود» بودند، بر «محدود» «حمل» نمیشدند. آن قاعده میگفت جزء شیء بر شیء «حمل» نمیشود. ما میبینیم «جنس» و «فصل» بر «محدود» «حمل» میشوند، پس معلوم میشود جزء «محدود» نیستند؛ ولی بر «حد» «حمل» نمیشوند، پس معلوم میشود جزء «حد» هستند.
میتوانیم بگوییم این انسان خارجی حیوان است و میتوانیم بگوییم ناطق است؛ «جنس» و «فصل» را بر او «حمل» میکنیم. ولی بر حیوان ناطقی که در ذهن تصویر کردیم، نه حیوان را «حمل» میکنیم، نه ناطق را «حمل» میکنیم؛ بر آن «حدی» که در ذهنمان تصویر کردیم هیچکدام از این دو جزء را «حمل» نمیکنیم. آنچه که ما در ذهنمان تصویر کردیم حیوان ناطق است؛ نه حیوان، نه ناطق، بلکه فقط حیوان ناطق است. اما آنی که در خارج است، هم حیوان ناطق است، هم حیوان است، هم ناطق است.
خب، اگر توجه کنیم که جزء را، جزء شیء را بر شیء نمیتوانیم «حمل» کنیم، وقتی دیدیم که این «جنس» و «فصل» را بر «حد» نتوانستیم «حمل» کنیم، میفهمیم که جزء «حد» هستند که قابل «حمل» بر «حد» نشدند؛ و اگر دیدیم که بر «محدود» میتوانیم «حمل» کنیم، میفهمیم که جزء «محدود» نیستند و لذا توانستند بر «محدود» «حمل» بشوند. پس از طریق همین قاعده که جزء حقیقی شیء بر شیء «حمل» نمیشود، تشخیص داده میشود که «جنس» و «فصل» جزء چه هستند و جزء چه نیستند: جزء «حدند» چون بر «حد» «حمل» نمیشوند، جزء «محدودند» چون بر «محدود» «حمل»، جزء «محدود» نیستند چون بر «محدود» «حمل» میشوند. این یک تتمهای بود از بحث گذشته.
«و كذا حال الجنس و الفصل»[1] ؛ حال «جنس» و «فصل» هم همینطور است؛ یعنی آن هم جزء ذهنی است نه جزء خارجی. جزء است لما فی الذهن، یا به تعبیر دیگر جزء است للحد؛ نه جزء است لما فی الخارج، و به تعبیر دیگر نه جزء است للمحدود. «و معنى كونهما جزءي الماهية هو كونهما جزءي» حدها، «حدّها»؛ اینکه ما میگوییم «جنس» و «فصل» جزء «ماهیتاند»، منظورمان این نیست که جزء «ماهیت» خارجی هستند، بلکه منظور این است که جزء «حد» آن «ماهیتاند»، یعنی جزء «ماهیت» ذهنیاند. پس باز هم مافیالذهن مطابق با مافیالخارج نشده و ایرادی ندارد.
«و لهذا»[2] ؛ لهذا را توجه کنید به کجا اشاره است. لهذا یعنی چون جزء «محدود» نیستند ولی جزء «حد» هستند؛ هر دو به، هر دو را در مشارالیه بیاورید. لهذا یعنی چون جزء «محدود» نیستند ولی جزء «حد» هستند، «يحملان على المحدود و لا يحملان على الحد». خب، این چه قرینهای است که اگر «حمل» شدند بر «محدود»، جزء «محدود» نیستند و اگر «حمل» نشدند بر «حد»، جزء «حد» هستند؟ این چه قاعدهای است؟ از کجا به دست میآید؟ از اینجا که «فإنّ الجزء الحقيقي للشيء لا يحمل عليه»؛ این «کبرای» کلی است. اگر چیزی جزء حقیقی شیء باشد، نمیتواند بر شیء «حمل» بشود؛ و ما میبینیم «جنس» و «فصل» میتوانند بر «محدود» «حمل» بشوند، پس جزء حقیقی او نیستند؛ و نمیتوانند بر «حد» «حمل» بشوند، پس جزء حقیقی «حد» هستند.
بیان مثال برای نوع بسیط
خب، جواب آن اشکال مقدر تمام شد. اشکال مقدری که در جلسه گذشته شروع کردیم که مافیالذهن، مافی ال، مافیالذهن مطابق نیست با مافیالخارج و این اشکال دارد، جوابش را دادیم که همه مافیالذهنها لازم نیست با مافیالخارج مطابق باشند. مثال زدیم به «جزئیت» و «حقیقت»؛ حالا آن مثال را تکمیل کردیم، دو مثال دیگر هم اضافه کردیم: «جنس» و «فصل». دیگر سؤال و جواب تمام شد. حالا برمیگردیم به اصل بحثمان. ما داشتیم فرق بین «نوع مرکب» و «نوع بسیط» را توضیح میدادیم. «نوع مرکب» توضیح داده شد و مثالش هم زده شد؛ «نوع بسیط» را توضیح دادیم، مثالش را نزدیم. حالا میخواهیم مثالش را بگوییم. در بین توضیح «نوع بسیط»، اشکال وارد شد که ما اشکال را جواب دادیم؛ حالا به مثال «نوع بسیط» میپردازیم.
«و ذلك كالسواد الذي شارك البيض في اللونية» یا «البياض في اللونية». «و ذلك» یعنی این «نوع بسیط» مثل سوادی است که با بیاض مشارک است در لونیت، ولی «امتاز» عن، از س، از بیاض «بقابضية البصر»؛ که «حدش» و ذهنش مرکب است، در ذهن مرکب است؛ مرکب است از لونیتی که مابهالاشتراکش است و قابضیت بصری که مابهالامتیازش است. در خارج، در ذهن مرکب است، ولی در خارج مرکب نیست. در خارج دو چیز نداریم، دو وجود و دو «جعل» نداریم. یعنی چه؟ یعنی «فإنّ جعله لوناً في الأعيان هو جعله سواداً في الأعيان».
توضیح وحدت جعل لون و سواد در خارج
اینکه در اعیان ما این را لون قرار دادیم، عین همین است که سواد قرارش دادیم؛ لون قرار دادنش جدا با سواد قرار دادنش نبوده، برخلاف جسم قرار دادنش که جدا با نمو قرار دادن بود؛ به دلیل اینکه نمو را میگرفتیم جسم باقی میماند. در اینجا لون قرار دادن با سواد قرار دادن عین هماند، جدا نیستند؛ به دلیل اینکه اگر سواد را بگیرید دیگر لون باقی نمیماند، یعنی هذا السواد را بگیرید هذا اللون باقی نمیماند. بله، اگر سواد را بگیرید لون مطلق ممکن است در ذهنتان باقی بماند، ولی هذا السواد را اگر گرفتید هذا اللون باقی نمیماند؛ در حالی که هذا النمو را میگرفتید هذا الجسم باقی میماند.
«إذ لو اختلف الجعلان»؛ زیرا اگر دو تا «جعل» لون و سواد در خارج مختلف بود، ممکن بود که لون باقی بماند بدون سواد؛ یعنی سواد از بین برود، لون باقی بماند، در حالی که «هو باطل». اگر سواد از بین رفت، لون هم از بین میرود؛ با از بین رفتن سواد، لون باقی نمیماند. «فإنّه إذا لم يوجد هذا السواد لا يوجد هذا اللون» که اشارهها، هذاها را گفتم برای چه ایشان میآورد. چون در همه جا اگر ما بخواهیم «فصل» را برداریم، «جنس» به طور کلی باقی میماند، اما در خارج باقی نمیماندها، در ذهن باقی میماند. چه در نبات، چه در سواد، در این مسئله هر دو مشترکاند که اگر شما «فصلشان» را برداشتید، «جنسشان» باقی است؛ منتها «فصل» در ذهن برداشته میشود، «جنس» در ذهن میماند.
اگر بخواهید به خارج مراجعه کنید، حتماً چون خارج شخص است، باید هذا را بیاورید. اگر هذا نیاورید، شما آنچه را که دارید بیان میکنید مربوط به ذهنتان است. اگر بگویید ما «فصل» را برمیداریم، «جنس» به طور مطلق باقی میماند، «جنس» به طور مطلق که ما در خارج نداریم، در ذهن داریم؛ پس شما در ذهنتان دارید تصویر میکنید که «فصل» را برداشتید، «جنس» باقی ماند؛ و این مورد بحث ما نیست. ما بحثمان در خارج است که در خارج «فصل» را برداریم و «جنس» باقی بماند. اگر بحثمان در خارج است، با توجه به اینکه خارج شخص است، حتماً باید هذا بیاید. هذا النمو را در خارج برمیدارید، هذا الجسم در خارج میماند. هذا السواد را در خارج برمیدارید، هذا اللون در خارج نمیماند. این تفاوت بین نبات و سواد هست؛ زیرا که آن اولی، نبات، «جنس»، «نوع مرکب» است و این سواد «نوع بسیط» است.
پس توجه کردید که مهم این است که ما در خارج «فصل» را برداریم ببینیم «جنس» میماند یا نمیماند. اگر دیدیم در خارج «فصل» را برداشتیم و «جنس» نماند، میفهمیم «نوعمان» بسیط است؛ اگر در خارج «فصل» را برداشتیم دیدیم «جنس» ماند، میفهمیم که «نوعمان» مرکب است. کاری به ذهن نداریم؛ در ذهن مطلقاً وقتی «فصل» را بردارید «جنس» میماند، چه در «نوع بسیط» چه در «نوع مرکب»؛ آن، محل، در ذهن محل بحث ما نیست.
«فإنّه إذا لم يوجد هذا السواد لا يوجد هذا اللون»؛ این یک مطلب. از، تقریباً «عکس نقیضش»: «و كلّ ما كان هذا اللون فهو هذا السواد»؛ هر چیزی که هذا اللون باشد، هذا السواد هم هست. یعنی نمیتوانید هذا اللون را بدون هذا السواد درست کنید، همانطور که نمیتوانید هذا اللون را بدون هذا السواد باقی نگه دارید. اولی که میخواهید تحقق بدهید، هذا اللون باید در ضمن هذا السواد باشد؛ وقتی هم میخواهید تحقق را بردارید، با برداشتن هذا، سواد، هذا اللون میرود. اولی اشاره میکرد: لم یوجد هذا السواد، إذا لم یوجد، بله، «إذا لم يوجد هذا السواد لا يوجد هذا اللون»، اشاره میکرد به سلبش؛ میگفت اگر هذا السواد را برداشتی، هذا اللون از بین میرود. دومی اشاره میکند به اثباتش؛ میگوید اگر هذا اللون را گذاشتی، حتماً باید هذا السواد هم کنارش باشد: «و كلّ ما كان هذا اللون فهو هذا السواد».
استحاله انفکاک هذا اللون از هذا السواد
«و لا يحتمل أن يكون هذا اللون» در حالی که «و لا يكون هذا السواد بل كان لوناً آخر غير السواد أو سواداً آخر غير هذا»؛ همانطور که خواندم متصل بخوانید که این «بل كان لوناً» تتمه مدخول «لا يحتمل» است، اعراض از «لا يحتمل» نیست؛ یعنی «لا يحتمل» بر بل، «بل كان لوناً آخر» هم داخل میشود. «لا يحتمل» بر تمام این جملهای که عربی خواندم داخل است. آخر «بل» که میآید «اضراب» میکند؛ در اینجا «بل» «اضراب» از لم یحتمل، «لا يحتمل» نیست، «اضراب» از «لا يكون هذا السواد» است. لذا «لا يحتمل» بر همه آن «اضراب» و قبل از «اضراب» داخل است.
و احتمال نمیرود که تحقق پیدا کند هذا اللون در حالی که هذا السواد تحقق پیدا نکرده، بلکه لون دیگری غیر از سواد تحقق پیدا کرده یا اصلاً سواد شخصی دیگری غیر از این سواد شخصی حاصل شده. ممکن نیست که ما این احتمال را بدهیم که هذا اللونی که در ضمن سواد الف پیدا شده، این لون پیدا بشود و سواد الف پیدا نشود، بلکه یا اصلاً سواد پیدا نشود یا سواد دیگر پیدا بشود؛ هیچکدام از این دو تا احتمال داده نمیشود. بلکه اگر هذا اللون پیدا شد، حتماً باید هذا السوادی که الف است پیدا بشود. معنا ندارد هذا اللونی که در ضمن سواد الف است حاصل بشود، لون سواد پیدا نشود یا لون سوادی که الف است پیدا نشود؛ هیچکدام از این دو تا احتمال نمیرود.
یعنی خلاصه در اینجا سه مطلب داریم:
یکی اینکه هذا اللون پیدا بشود، هذا السوادی هم که هذا اللون در ضمنش است، که سواد الف نامیده شده، آن هم پیدا بشود. یکی هذا اللون پیدا بشود که در ضمن سواد الف است، اصلاً سواد پیدا نشود، یک بیاض پیدا بشود. یکی هذا اللونی که در ضمن سواد الف است پیدا بشود، سوادی که الف است پیدا نشود، سوادی که ب است پیدا بشود.
ایشان میفرماید اگر هذا اللون پیدا شد، فقط هذا السوادی که الف است پیدا میشود؛ آن دو تای دیگر درست نیست. اینکه سواد پیدا نشود و بیاض پیدا بشود، یا سواد دیگری غیر از سواد الف پیدا بشود، این احتمالش اصلاً نیست. پس «فلا يحتمل» که تحقق پیدا کند هذا اللون در حالی که محقق نشود هذا السواد، بلکه محقق شود غیر، لونی غیر از سواد یا محقق شود سوادی غیر از این سوادی که هذا اللون در ضمنش هست.
«لاستحالة» تعلیل برای «لا يحتمل» است؛ لای، «لا يحتمل». چرا «لا يحتمل» که با تحقق هذا اللون، بیاض یا سواد دیگری که سواد ب است حاصل نمیشود؟ زیرا محال است که منسلخ شود «عنه»، یعنی از هذا اللونی که در ضمن سواد الف است، «فصل السواد» یعنی سواد الف، و مقترن شود به او «فصل» دیگری، حالا از بیاض یا اصلاً مقترن نه، یا از بیاض یا از سواد دیگر، «أو لا يقترن به فصل أصلاً بل يبقى مجرداً عن الفصل»؛ یا اصلاً «فصلی» به هذا اللون نچسبد، بلکه این مجرد از «فصل» بماند. هر دویش ممتنع است؛ هم ممتنع است که هذا اللون باقی بماند بدون «فصل»، هم ممتنع است که هذا اللون باقی بماند با «فصل» دیگری غیر از آنی که قبلاً داشته. اگر آنی را که قبلاً داشته از او گرفتید، دیگر هیچی از او باقی نمیماند.
عدم صحت تفکیک در جعل لون و سواد
«و لهذا»؛ این «و لهذا» میتواند مرتبط باشد به این بحث اخیری که گفتیم که «لا يحتمل أن يكون» تا آخر باشد؛ میتواند مرتبط به این بشود و میتواند هم مرتبط به اصل بحث باشد که سواد «نوع بسیط» است، یعنی دو تا «جعل» برای لونیت و قابضیت للبصرش نیست، بلکه یک «جعل» بیشتر نداریم. چون دو تا «جعل» نیست، نمیتوانیم بگوییم جعل الس، «جعل لوناً فجعل سواداً»، ثم جعل سواداً؛ در حالی که در «نوع مرکب» این کار را میکردیم، میگفتیم جعل جسماً ثم جعل نباتاً. در اینجا نمیتوانیم بگوییم جعل الس، لوناً ثم جعل سواداً، بلکه به یک «جعل» سواد درست شد که لون هم در ضمنش محقق شد.
همانطور که نمیتوانیم بگوییم جعل سواداً ثم جعل لوناً، که همه این را غلط میدانند، نمیتوانیم بگوییم جعل لوناً ثم جعل سواداً. همانطور که سواد بودن را نمیتوانیم مقدم کنیم، دو تا «جعل» درست کنیم با تقدم سواد، با تقدم «جعل» سواد، همچنین نمیتوانیم دو تا «جعل» درست کنیم با تقدم «جعل» لون. اینکه تقدم «جعل» سواد را نداریم همه قبول دارند، یعنی نمیتوانیم بگوییم جعل سواداً ثم جعل لوناً؛ این را همه قبول دارند که نمیتوانیم بگوییم. عکسش هم ما داریم ادعا میکنیم که جعل لوناً ثم جعل سواداً هم باطل است. و دلیل بطلان هر دو همین است که این دو تا «جعل»، دو تا «جعل» جدایی نیست.
حالا دو، اولی که میگوییم جعل سواداً ثم جعل لوناً دو تا اشکال دارد: یک اشکال اینکه «جعل» را جدا کردید در حالی که «جعل» جدا نیست؛ یک اشکال این است که متکی را که «فصل» است قبل از متکا که «جنس» است قرار دادید. این هم یک اشکال دیگری است؛ اما این اشکال دیگر در آنکه میگوییم لوناً ثم جعل سواداً دیگر نیست. در جعل لوناً ثم جعل سواداً ما متکا را اول آوردیم، متکی را بعداً آوردیم، لذا مبتلا به اشکالی که در آن فرض میشدیم نمیشویم؛ اما فقط این اشکال هست که تفکیک در «جعل» ایجاد کردیم و تفکیک در «جعل» جایز نیست در مثل سواد.
«و لهذا لا يقال» که سواد «جعل لوناً فجعل سواداً» که این اشاره به تفکیک «جعل» است؛ میفرماید این تفکیک «جعل» در اینجا درست نیست، در نبات درست بود در اینجا درست نیست. همانطور که مسلم و بالاتفاق گفته نمیشود «جعل سواداً فجعل لوناً» که این هم تفکیک در «جعل» است، علاوه بر تفکیک در «جعل» اشکال دیگری هم دارد که اشاره کردم. «بل يقال جعلا»، یعنی سواد و لون، «بجعل واحد شيئاً واحداً في الخارج». «في الخارج» متعلق به «جعلا» هست، متعلق به «جعل» هست، متعلق به «شيئاً واحداً» هست؛ به هر کدام متعلق بگیریم درست است: جعلا فی الخارج بجعل واحد شیئاً واحداً، جعلا بجعل واحد خارجی شیئاً واحداً، جعلا بجعل واحد شیئاً واحداً فی الخارج؛ همهاش درست است، هر سهاش درست است.
تمایز جنس و فصل در انواع مرکبه و عدم تمایز آنها در انواع بسیطه
خب، بعد از اینکه «انواع مرکبه» و «انواع بسیطه» توضیح داده شد، دوباره یک خلاصهگیری میکنند و توضیح بیشتری میدهند. میفرمایند در «انواع مرکبه»، «جنس» و «فصل» در خارج از هم ممتازند؛ در خارج از هم ممتازند. یعنی چیزی که جسم، «جنس» بر او صدق میکند، میتواند متفاوت باشد با چیزی که «فصل» بر او صدق میکند. مثلاً «جنس» عبارت از جسم است، «فصل» عبارت از نامی است. ممکن است شما «جنس» را بر چیزی صادق بدانید که «فصل» بر او صادق نشده. مثلاً فرض کنید که این نباتی است که دارای جسمیت است، دارای نباتیت است؛ الان بر این مجموعه، نامی صادق است. میتوانید این نمو را از این مجموعه بگیرید، جسم را صادق کنید. پس جسم و نمو الان بر دو چیز صادق شدند: نامی صادق شد بر همین جسم در حالتی که نمو را دارد، جسم صادق شد بر همین جسم در حالتی که فاقد نمو است.
پس در خارج میتوانید «جنس» و «فصل» را جدا کنید، به این معنا که برای او وجودی قرار بدهید، برای این وجودی دیگر؛ نه در وقتی که با هم توأماند دو تا وجود حساب کنید. این را دقت کنید، جلسه قبل هم گفتم. نمیخواهیم بگوییم این جسم نامی الان دو وجود دارد: یک وجود برای نموش است، یک وجود برای جسمش است. این با یک وجود موجود است. میخواهیم بگوییم میتوانید برای نموش یک وجود و برای جسمش یک وجود دیگر درست کنید به این صورت که حالا که نامیه یک وجود دارد، نموش را از او بگیرید، جسمیت تحقق پیدا میکند، باز میبینید یک وجود دیگر دارد. باز یک وجود دیگر دارد؛ ولی تا وقتی با نمو است، هر دو یک، به یک وجود موجودند. جسمیت با نامی، با نامی بودن در آن حال به یک وجود موجودند؛ ولی ما که میگوییم به دو وجود، معنایش این است که اگر نمو را گرفتی، وجود باطل نمیشود، دوباره وجود در یک چیز دیگر حاصل است که در آن جسم باشد. این اصطلاحاً گفته میشود دارای دو وجودند؛ نه اینکه آن شیء خارجی دارای دو وجود است، هیچ شیء خارجی دارای دو وجود نیست. معنایش این است که میتوانید یکی از این دو وجودها را باطل کنید، وجود دیگر دوباره ظاهر میشود؛ وجود نامی را باطل میکنید، وجود جسم حاصل است هنوز.
این در «جنس» مرکب است، در «نوع مرکب» است. «نوع بسیط» خلاف این است. «نوع بسیط»، «جنسش» وجود جدایی از خودش ندارد، و به تعبیر دیگر «جنسش» وجود دیگری جدای از «فصلش» ندارد. هذا اللون نمیتواند در غیر ضمن سواد موجود باشد؛ فقط باید در ضمن سواد، در ضمن هذا السواد موجود باشد. یعنی هذا اللون وجود دیگری ندارد غیر از وجود هذا السواد؛ برخلاف هذا الجسم که وجود دیگری غیر از هذا النبات داشت؛ دیدید هذا النبات را گرفتیم باز وجودش باقی بود.
«فالأنواع المركبة تتميز أجناسها عن فصولها في الخارج»؛ «انواع مرکبه»، «جنس» و «فصلشان» در خارج متما، متمایزند به این معنا که «أنّ وجود ما صدق عليه الجنس كالجسم يغاير وجود ما صدق عليه الفصل»، یعنی «نفس نامیه». آنچه که بر او جسم صادق است، یعنی جسم، وجودی دارد؛ آنچه که بر او «فصل» صادق است، یعنی «نفس نامیه»، وجود دیگر دارد. این دو تا وجود اگرچه با هم وقتی جمع بشوند میشوند یک وجود، ولی ممکن است این دو وجود را از هم تفکیک کرد؛ یعنی «نفس نباتیه» را گرفت، «نفس نامیه» را گرفت و آن جسم را خالیاً عن، نف، «نفس نباتیه» باقی گذاشت.
«بخلاف البسيطة»، یعنی به خلاف «انواع بسیطه»؛ «فإنّ وجودات أجناس» این «انواع»، هم «لا تغاير وجودات» خود این «انواع» را، هم لا تغایر «وجودات فصول» این «انواع» را. «اجناس»، که مثلاً لونیت، هذا اللون، هذا اللون باشد، این نه با وجود این مجموعه فرق دارد، نه با وجود قابضیت بصری که در این مجموعه هست فرق دارد. یک وجود جدایی ما برای هذا اللون نداریم؛ شاهدش هم همین است که اگر شما هذه القابضیة للبصر را گرفتید، هذا اللونی باقی نمیماند، در خارج باقی نمیماند.
«و إن تغايرت في العقل و تركبت فيه»؛ ولو اینکه این وجودات در عقل مغایرند و لذا این «انواع بسیطه» «تركبت فيه»، یعنی در عقل. «انواع بسیطه» در عقل مرکباند؛ زیرا وجودات «اجناسشان» با وجودات خودشان اولاً، و وجودات «اجناسشان» با وجودات «فصولشان» ثانیاً تغایر دارد. در ذهن تغایر هست، پس ترکب هست؛ اما در خارج تغایر نیست، پس ترکب نیست.
منشأ ترکیب ذهنی در انواع بسیطه: تکرر تصور
بعد ایشان اشاره به یک مطلبی میکند که آن مطلب را از خارج هم بیان کنم. میفرمایند ترکیب در ذهن از تکرر «تصور» پیدا شده. در خارج ما تکرر وجود نداشتیم؛ در خارج ما تکرر وجود نداشتیم در «انواع بسیطه». اینطور نبود که هذا السواد یک وجودی داشته باشد، هذا اللون بدون هذا السواد بتواند وجود دیگر داشته باشد. این را رد کردیم، اینطور بود که دو تا وجود در خارج نداشتیم، تکرر وجود نداشتیم؛ ولی در ذهن تکرر «تصور» داریم. تکرر «تصور» یعنی تکرر «وجود ذهنی»؛ «تصور» یعنی «وجود ذهنی»، پس تکرر «تصور» یعنی تکرر «وجود ذهنی». پس در ذهن تکرر «تصور» داریم، لذا ترکب داریم؛ در خارج تکرر وجود نداریم، لذا ترکب نداریم. آنجایی ترکب میآید که تکرر باشد؛ اگر تکرر نیست، ترکب هم نیست. در خارج تکرر، در ذهن تکرر «تصور» هست، لذا ترکب هست؛ در خارج تکرر وجود نیست، لذا ترکب نیست.
حالا تکرر «تصور» در خارج چگونه حاصل میشود؟ میفرمایند یک بار ما سوادی را «تصور» میکنیم؛ در ذهنمان میبینیم که مثلاً سوادی تصویر شد. دو مرتبه میآییم بیاضی را تصویر میکنیم؛ باز در ذهنمان بیاضی حاصل میشود. این دو تا حاصل در ذهن را با هم مقایسه میکنیم؛ میبینیم در یک چیز با هم شریکاند و این است که هر دو لوناند، هر دو جسم را از شفافیت بیرون میآورند؛ در این مسئله با هم شریکاند. اما یکی قابض بصر است، یکی مفرق نور بصر است؛ در این جهت فرق دارند.
پس میبینید که ما دو بار سواد را «تصور» میکنیم: یک بار سواد را «تصور» میکنیم به این عنوان که با بیاض اشتراکی دارد، یک بار دیگر سواد را «تصور» میکنیم به این عنوان که از بیاض ممتاز هست. دو بار «تصور» میشود: یک بار سوادش را ملاحظه میکنیم، بعد یک بار دیگر سواد را میکنیم، لونش را «تصور» میکنیم. همانطور که دقت میکنید دو تا «وجود ذهنی» درست میکنیم. در یک «تصور» و، سواد را ملاحظه میکنیم، با بیاض میسنجیم میبینیم فرق دارد... [قطع صدا] ...پیدا میشود. یک «عامی» پیدا میشود که مشترک است بین سواد و بیاض، اسمش را میگذاریم لون؛ یک «خاصی» پیدا میشود که مشترک بینهما نیست، مابهالامتیاز این دو تا است، اسمش را میگذاریم قابضیت بصر یا مفرقیت بصر، مفرقیت نور بصر.
از اینجا ما «عام» و «خاص» را پیدا میکنیم. با دو تا «تصور»، «عام» و «خاص» پیدا میشود، یعنی با دو تا وجود. آنوقت در ذهن این «عام» و «خاص» را تلفیق میکنیم، یک شیء مرکب به نام «حد» درست میشود: لون قابض للبصر، لون مفرق لنور البصر؛ که ترکیب در ذهن درست میشود چون تکرر «تصور» در ذهن درست میشود.
در خارج اینطور نیست؛ در خارج اینطور نیست که یک وجود را به ال، قابضیت بصر بدهیم، دو مرتبه یک وجود دیگری به هذا اللون بدهیم، یا اول به هذا اللون بعد به هذا القاب، هذه القابضیه بدهیم و تکرر در وجود درست بشود، بعد یک وجود مشترک داشته باشیم، یک وجود مختص داشته باشیم؛ این شدنی نیست. برخلاف نبات که این کار را میکنیم؛ در نبات یک وجود نباتی داریم، وقتی این وجود نباتی باطل میشود یک وجود جسمی برای همین که قبلاً نبات بوده حاصل میشود، پس تکرر در وجود در خارج هست: یکی مال ن، نامیاش، یکی مال جسمش. چون تکرر وجود در خارج هست، ترکب هم در خارج هست. اما در مثل لون اینطور نیست، تکرر ت، تکرر وجود در خارج نیست؛ سواد را که برداشتید، لون باقی نمیماند که یک وجود جدیدی داشته باشد، بلکه لون هم از بین میرود. پس معلوم میشود در خارج یک وجود بیشتر نیست که آن یک وجود را برداشتید، همهاش رفته.
اما در ذهن اینطور نیست؛ در ذهن تکرر «تصور» است، تکرر «تصور» یعنی تکرر وجود. یک بار «تصور» میکنید سواد را به عنوان اینکه قابض بصر است، با بیاض میبینید فرق دارد، یعنی یک بار وجود میدهید به سواد؛ دوباره قابضیت بصر را میگیرید، میبینید باز هم هذا اللون باقی ماند، هذا اللون در ذهنتان باقی ماند، از بین نرفت. این هذا اللون باقی ماند، با هذا اللونی که در بیاض است مقایسهاش میکنید، میبینید که مشترک است؛ از اینجا «عام» هم به دست میآید.
پس خلاصه این شد که در ذهن تکرر «تصور» حاصل میشود و لذا تکرر وجود است و لذا ترکیب است. اما همانطور که مشخص شد، در این تکرر «تصوری» که ما داشتیم، یکی از این وجودها به عنوان وجود «خاص» ملاحظه شد، یکی به عنوان وجود «عام» ملاحظه شد؛ پس ما دو وجود برای سواد ذهنی داریم: یکی «عام»، یکی «خاص». به همین جهت در وقت ترکیب هم «عام» و «خاص» را کنار هم قرار میدهیم، «حدی» درست میکنیم که اول آن «حد» «عام» آمده، دومش «خاص» آمده؛ میگوییم لون قابض للبصر، لون «عام» است و قابض للبصر «خاص» است.
«فإنّ التركيب الذهني»؛ چرا ترکیب ذهنی برای سواد هست؟ گفتیم «تركبت فيه»، سواد در ذهن ترکیب دارد، در عقل ترکیب دارد. چرا ترکیب ذهنی برای سواد هست؟ «فإنّ التركيب الذهني إنّما حصل من جهة تكرر التصور في العموم و الخصوص»؛ چون ما دو تا «تصور» داریم: یک «تصور» در عموم است، یک «تصور» در خصوص است. یعنی یک «تصور» در وقتی است که ما خصوص سواد را ملاحظه میکنیم، یک «تصور» در وقتی است که ما سواد را با بیاض میسنجیم و مابهالاشتراکشان را میگیریم. یک «تصورمان» «عام» است که سواد هم در او دخیل است، بیاض هم در او دخیل است؛ یک «تصور» «خاص» است که فقط خود سواد دارد «تصور» میشود.
تشابه و تمایز بیاض و سواد و چگونگی پیدایش ترکیب در ذهن
«لتشابه البياض و السواد»؛ این بیان برای تکرر «تصور» فی العموم و الخصوص است. چون بیاض و سواد در لونیت تشا، تشابه دارند، پس ما وقتی این دو تا را «تصور» میکنیم، «تصور» فی العموم محقق میشود؛ و «تمايز بالقابضية» دارند که مال سواد است «و تفريق نور البصر» دارند که مال بیاض است، پس ما وقتی این دو تا را «تصور» میکنیم آن «تصور» خصوص پیدا میشود. پس دو تا «تصور» پیدا شد: یک بار «تصور» عموم، یک بار «تصور» خصوص. «تصور» هم یعنی «وجود ذهنی»؛ پس دو تا «وجود ذهنی» درست شد: یک «وجود ذهنی» برای «عام»، یک «وجود ذهنی» برای «خاص».
قابضیت بصر و مفرق نور بصر که روشن است دیگر، نه، توضیح نمیخواهد بدهم، اینها همه را خواندید در منطق. قابض نور بصر یعنی نور بصر را جمع میکند، مفرق نور بصر یعنی پخش میکند. این دیگر خاصیت نور و خاصیت تاریکی است. در تاریکی نور بصر جمع میشود، در روشنایی نور بصر پخش میشود. خب، سواد هم چون رنگش با تاریکی جور است همان کار تاریکی را انجام میدهد و بیاض چون رنگش با روشنایی است کار روشنایی را انجام میدهد.
«و لأنّه يمكن أن يتصور السواد من حيث إنّه لون و هو عام و من حيث إنّه قابض للبصر و هو خاص»؛ این «و لأنّه» عطف بر «لتشابه البياض» است. لذا دنباله متعلق «لأنّه» نگردید؛ نگویید چون ممکن است «تصور» شود سواد کذا و «تصور» شود کذا، پس چنان؛ یک پس دیگر بعداً نمیآید. این «لأنّه» مربوط به قبل است. گفتیم «إنّما حصل من جهة تكرر التصور في العموم و الخصوص»؛ چرا حصل اینچنین؟ «لأنّه»؛ این «لأنّه» تعلیل قبل است. «إنّما حصل من جهة تكرر التصور في العموم و الخصوص»، به یک بیان: چرا حصل؟ به یک بیان «لتشابه البياض و السواد» تا آخر، به یک بیان «و لأنّه يمكن أن يتصور». این «و لأنّه» را ابتدای کلام نگیرید که دنبال معلل بعداً بگردید؛ چون اینجوری میشود، مثلاً میگویند چونکه سواد و بیاض مثلاً فرض کنید که در لونیت شریکاند، پس لونیت ، معنای «عام» است. این را ایشان اینجوری نگفته؛ گفته لونیت معنای «عام» است چون بین بیاض و سواد مشترک است، که تعلیل بعد از معلل آمده، معلل بعداً نمیآید.
خب، انما حصل ترکیب ذهنی، انما ت، «فإنّ التركيب الذهني إنّما حصل من جهة تكرر التصور في العموم و الخصوص»؛ اولاً به یک بیان «لتشابه البياض» تا آخر، به بیان دوم «لأنّه يمكن» ان یتصور الس، «أن يتصور السواد من حيث إنّه لون» یک، «و من حيث إنّه قابض للبصر» دو. به دو جور میتوانیم «تصور» کنیم سواد را: یکی من حیث ان، «من حيث إنّه لون» که با این «تصور» سواد میشود «عام»؛ یکی من حیث انه، «من حيث إنّه قابض للبصر» که با این «تصور» سواد میشود «خاص». پس ما سواد را دو تا «تصور» کردیم: یکی به لحاظی که «عام» است، یکی به لحاظی که «خاص» است. حالا روشن شد آن عبارت «فإنّ التركيب الذهني إنّما حصل من جهة تكرر التصور في العموم و الخصوص»؛ روشن شد که ما تکرر «تصور» داشتیم فی العموم و الخصوص، یعنی یک بار «تصورمان» را به «عام» تعلق دادیم، یک بار «تصورمان» را به «خاص» تق، تعلق دادیم، پس دو «تصور» پیدا کردیم: یکی در ناحیه عموم، یکی در ناحیه خصوص.
«فإذا كرر التصوران»؛ وقتی این دو تا «تصور» مکرر شدند. «كرر التصوران»، نه اینکه دو تا «تصور» را دوباره تکرار کردی که بشود چهار تا «تصور» باید باشد، شش تا «تصور» باید باشد، هشت تا «تصور»؛ یعنی دو تا «تصور» با تکرر «تصور» تحقق پیدا کرد. «كرر التصوران» یعنی دو تا «تصور» با تک، یعنی «تصوری» با «تصوری» تکرار شدند و با این تکرار، تصوران محقق شدند. شاید بگوییم مثلاً این از باب فرض کنید که «ضیق فم الرکیه» است که میگوید از اول... حالا تشبیهی کردم که بخواهم آن مشبهبه را توضیح بدهم خودش یک مشکلی دارد، رهایش کنیم بهتر است، بهتر است که نگوییم؛ ولی همین که عرض کردم مطلب را ظاهراً روشن میکند. «كرر التصوران» یعنی نه که این دو تا «تصور» را هی تکرار کن، بلکه با ت، با تکرار، با تکرار تصوران را حاصل کن، یا با پدید آمدن تصوران تکرار را کشف کن. «فإذا كرر التصوران»؛ اگر «تصور» مکرر شد و دو تا «تصور» در نتیجه تکرار حاصل شد...
پرسش: این را مفرد آورده بود بهتر بود؛ کرر التصور.
پاسخ: حالا بله، اگر مفرد میآورد دیگر ما مشکل نداشتیم؛ ولی حالا که تثنیه دارد، آورده، ما باید به همین صورت که بیان میکنم توضیح بدهیم، توجیه کنیم. چون ما با تکرار دو تا «تصور»، «حد» را به دست نمیآوریم؛ یک بار که دو تا «تصور» درست شد، «حد» به دست میآید. لازم نیست ده بار هی لونیت را «تصور» کنیم، ده بار قابضیت را «تصور» کنیم تا بتوانیم بگوییم السواد لون قابض للبصر؛ یک بار که «تصور» کردیم این را و یک بار که «تصور» کردیم آن را، میتوانیم «حد» را تشکیل بدهیم. پس تکرار تصوران معنایش این نیست که دو تا «تصور» را هی تکرار کن، بلکه «تصور» را تکرار کن تا تصوران محقق بشود.
«فإذا كرر التصوران» و آنوقت «عام» و «خاصی» هم از این تکرار «تصور» پدید آمد، این را هم اضافه کنید: «فإذا كرر التصوران» و وجد «عامی» و «خاصی» در «تصور» ما، آنوقت و «قيد العام بالخاص». «تصور» حاصل شد، از این «تصور» «عام» و «خاصی» به دست آمد، بعد «قيد العام» که لونیت است به «خاصی» که قابضیت للبصر است، آنوقت «لزم التركيب في الذهن و إن كان بسيطاً في الخارج»؛ سواد در ذهن مرکب بشود از آن «عام» و از این «خاص»، در حالی که در خارج بسیط بود. در خارج بسیط بود یعنی یک وجود بیشتر نداشت، یک «جعل» بیشتر نداشت.
معنای محسوس بودن سواد و بیاض به کلیت خود
«فالسواد بكليته محسوس و كذا البياض».
این «فالسواد بكليته محسوس» را دقت کنید یعنی چه. سواد به کلیتش محسوس است؟ مگر نبات به کلیتش محسوس نیست؟ نبات هم به کلیتش محسوس است؛ سواد هم به کلیتش محسوس است، نبات هم به کلیتش محسوس است. این را دو جور میشود این عبارت را معنا کرد که این اشکالی که عرض میکنم وارد نشود؛ چون ایشان میگوید سواد به کلیته محسوس و کذا البیاض، ظاهرش این است که در «نوع بسیط» اینچنین است، «نوع مرکب» اینطور نیست؛ در «نوع مرکب» مثلاً نبات محسوس نیست به کلیته، در حالی که در «نوع مرکب» هم اینطور است، نبات هم محسوس به کلیته هست. عبارت را دو جور میشود معنا کرد:
یکی «فالسواد بكليته محسوس» یعنی سواد یک چیز است در خارج و همین یک چیز دارد محسوس میشود؛ به کلیته، یک بار حس به او تعلق گرفته، برخلاف نبات که نبات دو چیز است. وقتی شما نبات را حس میکنید، در واقع دو، گویا دو تا محسوس دارید؛ آن هم به کلیته محسوس است، ولی یک بار شما نموش را میتوانید حس کنید، یک بار جسمیتش را میتوانید حس کنید، لازم نیست حتماً کلیتش را حس کنید. سواد را نمیتوانید کار دیگر بکنید، فقط باید کلیتش را حس کنید؛ یعنی به کلیته حس کنید، یعنی ب، لون و قابضیت للبصر را که یکی است باید حس کنید، تفرقه در حس ممکن نیست، به کلیته حسش میکنید. برخلاف نبات که میتوانید به کلیته حسش کنید، میتوانید هم جدا حسش کنید؛ میتوانید نبات را به کلیته یعنی جسم نامی حس کنید، میتوانید جدا حسش کنید، نموش را بگیرید فقط جسمش را حس کنید.
این یک معنا که منظور از اینکه به کلیته محسوس است یعنی چون در خارج یک چیز بیشتر نیست، پس با همان یک چیزی که هست، هر چه که هست دارد حس میشود؛ نه در خارج دو چیز باشد که شما یک بار کلیته را حس کنید، یک بار جزئش را حس کنید. چون در نبات اینطور است: یک بار به کلیته حسش میکنید، جسم نامی؛ یک بار هم نموش گرفته میشود، درخت خشکیده روی زمین افتاده، به عنوان جسم حسش میکنید که این به کلیته دیگر حس نشد. در بار دوم دیگر به کلیته حس نشد، جزئی از آن قبلی حس، حس شده؛ اما در سواد اینطور نیست، در سواد کلیته حس میشود، دیگر جزئی باقی نمیماند که شما آن جزء را جدا حس کنید. این یک معنا.
یک معنای دیگر اینکه «عام» را ما میشود تعقل کنیم، «خاص» را احساس کنیم؛ چون احساس مال موجود خارجی است، تعقل در ذهن اتفاق میافتد. ما اگر احساس بکنیم معلوم میشود شیء به وجود خارجی موجود است، به وجود محسوس موجود است؛ اما اگر بخواهیم تعقلش بکنیم همین شیء محسوس را باید بیاوریم کلی کنیم که میرود در ذهن. «معقول» در ذهن موجود است، مگر «معقولهایی» باشند که مجرد خارجی باشند مثل عقل و مثل نفس و اینها؛ ولی اگر موجودی مادی باشد و شأنش این باشد که محسوس باشد، این اگر بخواهد «معقول» بشود، به عنوان اینکه «معقول» است در خارج نیست، به عنوانی که «معقول» است در ذهن است، به عنوانی که محسوس است در خارج است.
خب، «کلی» همیشه در ذهن است، «جزئی» یا شخص در خارج است. شما جسمیت نبات را که «کلی» است، جسمیت نبات را که «کلی» است در خارج در ضمن نامیت دارید، اما لونیت، لونیت سواد را که «کلی» است در خارج ندارید، فقط در ذهن دارید.
پرسش: لونیت در ضمن سواد هم هست؟
پاسخ: بله؟
پرسش: لونیت در ضمن سواد هست.
پاسخ: نه، الان میخواهیم بگوییم نیست. اصلاً تمام تلاش ما همین است که میخواهیم بگوییم در خارج لونیت در ضمن سواد نیست؛ بعداً این را توضیح میدهیم، با دو دلیل هم اثباتش میکنیم. میخواهیم بگوییم لونیت در ضمن سواد در خارج نیست، فقط در ذهن ما است. ایشان میخواهد لونیت را ثابت کند که امر خارجی نیست مثل وجود و مثل وحدت و اینها.
پرسش: آخر ما حکم میکنیم که السواد لون.
پاسخ: در ذهنتان، در ذهنتان حکم میکنید.
پرسش: در خارج هم حکمش میکنیم؛ میگوییم هذا السواد لون.
پاسخ: حکم خارج اگر بکنید، برای چه داشتیم که حکمش را خارجی نمیکنیم؟ بعد اشکال شد که اگر حکم خارجی نمیکنید ذهنتان با خارج تطبیق نمیکند و جواب دادیم؛ اینها برای چه بود؟ برای این بود که ما خارج را حکم نمیکنیم به اینکه لون است، در ذهن حکم میکنیم به اینکه لون است. در خارج لون نیست، در خارج فقط سواد است. در خارج فقط سواد است، دیگر لونی در خارج نیست. لذا کل، این همان معنای اول را دارم تکرار میکنم: کلیت سوادی که در خارج هست فقط همان سواد بودنش است، همان کلیتش همین است. دو قسمت نیست که یک بار این را حس کنید، یک بار آن را حس کنید؛ بلکه به کل، کلیاش همین یکی است، همین که هست سواد است. لونیت دیگر در او نیست در خارج، لونیت فقط در ذهن است؛ آنچه که در خارج است فقط همین سواد است. پس همین سواد هم درک میشود، حس میشود، پس به کلیته دارد حس میشود. خب، معنای دوم را فقط اشاره کردم، دیگر لازم نیست توضیح داده بشود.
نفی وجود خارجی برای لونیت در ضمن سواد و بیاض
پرسش: استاد این مطلب این است که «لابشرط» در ضمن «بشرط شیء»...؟
پاسخ: اینها را شما صبر کنید، همه توضیح داده میشود. ما بالاخره استدلال میکنیم بر حرف خودمان. ما که میگوییم لونیت در خارج نیست استدلال میکنیم؛ هنوز ما که نگفتیم، ادعا کردیم. شما دارید اعتراض میکنید، خب استدلال ما را گوش بدهید شاید انشاءالله استدلالمان اعتراض شما را برطرف کند. الان فقط ادعا داریم میکنیم که لونیت در خارج نیست. ما فرق بین «نوع مرکب» و «نوع بسیط» را گفتیم و بعد هم میخواهیم از این فرق به این مطلب منتقل بشویم که لونیت در خارج نیست؛ هنوز هم بیان نکردیم که چرا در خارج نیست. دو دلیل میآوریم بر اینکه لونیت در خارج نیست؛ بعد از اینکه دلایل را شنیدید اگر اشکالی داشته باشید بفرمایید. «لابشرط» در ضمن «بشرط شیء» هست؟ بله، اینها مطالبی است که میدانیمش، انشاءالله در مورد سواد و بیاض روشنش میکنیم، به امید خدا.
«فالسواد بكليته محسوس و كذا البياض»؛ سواد و بیاض هر دوشان به کلیته محسوساند. عرض کردم به کلیته یعنی چه؟ چون در خارج یک چیز بیشتر نیست، همان هم کلش است؛ شما هم همان را حس میکنید.
دوباره این مطلب را توضیح بیشتر میدهد: «و ليس في ذات أحدهما ما يطابق شيئاً من الآخر في الحس». «في الحس» را متعلق به «يطابق» نگیرید، حتماً متعلق به «ليس» بگیرید. «ما يطابق شيئاً من الآخر» یعنی همان «کلی». در سواد چیزی باشد که «يطابق شيئاً من الآخر»، که با آن سواد دیگر شرکت داشته باشد یا با بیاضی شرکت داشته باشد؛ چیزی در سواد داشته باشیم که مطابق باشد با چیزی از بیاض، یعنی لونیت، میخواهد لونیت را بگوید. لونیتی در سواد داشته باشیم که مطابق باشد با لونیتی که در بیاض داریم؛ ایشان میگوید این را نداریم. البته فی العقل داریم، ولی «في الحس» نداریم، یعنی در خارج نداریم.
لونیت امری است در سواد که مطابقش در بیاض هم هست، که مطابق است با لونیتی که در بیاض هست؛ مطابقش در بیاض هست یعنی مطابق است با لونیتی که در بیاض هست. اما در سواد «في الحس»، یعنی فی الخارج، اینچنین چیزی نیست، بلکه فی العقل هست. پس «ما يطابق شيئاً من الآخر» عبارت از همان «کلی» است، عبارت از همان «عام» است، در مثال ما عبارت از لونیت است که در سواد هست و مطابق است با همان لونیتی که در شیء آخر یعنی بیاض هست. میفرماید «ليس» فی الحس - عرض کردم «في الحس» متعلق «ليس» است - لیس فی الحس در ذات احدهما، یعنی مثلاً سواد، چیزی که مطابق باشد «شيئاً من الآخر»، یعنی بیاض را. لونیتی که مطابق با لونیت در بیاض است، در سواد «في الحس» یعنی فی الخارج نیست، بلکه فی العقل هست. فی الخارج ما که لونیتی نداریم، آنچه که داریم در خارج داریم؛ پس در حس یعنی در خارج، چیزی در سواد نیست که مطابقش در بیاض هم باشد؛ یعنی لونیتی که مطابقش در بیاض هست، این دیگر در سواد نیست. بله، در عقل چرا؛ در عقل چیزی در سواد هست که مطابقش در بیاض هم هست، یعنی لونیتی در سواد هست که مطابقش در بیاض هست، و چون در موارد مختلف این چیز هست ما میگوییم این «عام» است؛ لونیت را چون در موارد مختلف هست میگوییم «عام» است.
استدلال بر عدم وجود خارجی لونیت در نوع بسیط
«و إلى النوع البسيط الخارجي»، اش، اشاره به قول مصنف که گفت «و اعلم أنّ لونية السواد ليست لونية و شيئاً آخر». بعد از اینکه ما توضیح دادیم فرق بین «نوع مرکب» و «نوع بسیط» را، حالا باید وارد بحث بشویم که آیا در «نوع بسیط»، آنی که «عام» است فی الذهن، آیا او در خارج موجود است در ضمن آن «خاص»، یا اصلاً در خارج موجود نیست، آنچه که در خارج موجود است فقط خود همان «خاص» است؟ ایشان میفرمایند که آن «عام» دیگر در خارج موجود نیست در «نوع بسیط»؛ مثل لونیت دیگر در خارج موجود نیست، آنچه که در خارج موجود است همان قابضیت للبصر است.
بیان مطلب؛ به دو دلیل ثابت میکند. دلیل اول را عرض بکنم: دلیل اول این است که لونیت مشروط نیست به اینکه با قابضیت للبصر توأم باشد؛ مشروط نیست، این واضح است. چون اگر مشروط باشد به اینکه با قابضیت للبصر توأم باشد، دیگر مفرقیت لنور البصر که «فصل» بیاض است نمیتواند به او ملحق بشود؛ چون وقتی قاب، مفرقیت لنور البصر ملحق شد، آن قابضیت لنور البصر را که شرط است از بین برده؛ مشروط با زوال شرط زائل میشود. اگر لونیت مشروط باشد به اینکه همراه باشد با قابض بصر، دیگر نمیتواند همراه بشود با مضاد قابض بصر؛ مضادش یعنی «فصل» بیاض. و همچنین نمیتواند همراه باشد با مخالف، که «فصل» مثلاً حمره و خضره و امثال ذلک باشد؛ چون بیاض ضد سواد است، حمره ضد سواد نیست، ولی بالاخره هر کدام از اینها «فصلی» دارند. حمره مخالف سواد است، «فصل» دارد؛ بیاض ضد سواد است، «فصل» دارد. اگر لونیت باید و مشروط است به اینکه حتماً همراه با «فصل» سواد باشد، دیگر «فصل» ضد سواد را که بیاض است نمیتواند قبول کند، «فصل» مخالف سواد را هم که حمره است نمیتواند قبول کند؛ در حالی که میبینیم لونیت همه را قبول میکند. از اینجا میفهمیم که «لابشرط» است؛ «لابشرط» است یعنی نه مشروط است به اینکه «فصل» سواد را داشته باشد، نه مشروط است به اینکه «فصل» بیاض را داشته باشد و نه بقیه. پس خود لونیت امری است «لابشرط». این مطلب روشن است.
اگر این «لابشرط» در خارج موجود باشد، مثل همه «لابشرطهای» دیگر، باید جایز باشد که ما شرطی به او بدهیم، او با این شرط موجود باشد؛ شرط را بگیریم، شرط دیگر وارد کنیم، باز او با همین شرط موجود باشد، بدون تفاوت. توجه میکنید؟ اگر یک چیزی به طور کلی و به طور «لابشرط» در خارج موجود بود، این مطلب در موردش صادق است که میتوانیم یک شرط را بر او وارد کنیم، این با آن شرط موجود باشد؛ دوباره این شرط را بگیریم، شرط دیگر به او بدهیم، باز با همین شرط دوم موجود باشد؛ نه عوض بشودها، همانی که قبلاً بوده موجود بشود.
مثالش این است که «هیولی» «لابشرط» است؛ میتواند «صورت مائی» را بگیرد، میتواند «صورت هوائی» را بگیرد. ما یک بار «صورت مائی» به او میدهیم، این «هیولی» با آن «صورت مائی» موجود است؛ دوباره «صورت مائی» را میگیریم، «صورت هوائی» به او میدهیم، همان «هیولی»، نه «هیولای» دیگر، همان «هیولی» با این «صورت هوائی» که الان جدید وارد شده موجود است. پس میتوانیم تبدل «صورت» روی «هیولی» انجام بدهیم، زیرا «هیولی» «لابشرط» است، با همه «صور» میسازد.
اگر لونیت در خارج موجود باشد با فرض اینکه «لابشرط» است، باید همین بلا را بتوانیم سرش بیاوریم که سر «هیولی» میآوردیم؛ یعنی باید لونیت را ثابت نگه داریم در خارج، یک بار قابضیت للبصر به او بدهیم سواد درست بشود، یک بار قابضیت را بگیریم، مفرقیت لنور الب، لنور البصر را به او بدهیم بیاض درست بشود، در حالی که در هر دو حال همان لونیت باقی بماند؛ و میبینیم که اینچنین نیست.
پس اگر لونیت در خارج موجود باشد با توجه به اینکه «لابشرط» است، یلزم که مثل «هیولی» - این «تالی» است - یلزم که مثل «هیولی» نسبت به «صورت» ماء و هوا، بتواند تحقق داشته باشد هم در ضمن قابضیت للبصر هم در ضمن مفرقیت لنور البصر؛ و «تالی» که تحقق داشتن لونیت در ضمن این دو تا است باطل است، فالمقدم که وجود خارجی داشتن لونیت است باطل است. پس لونیت نمیتواند وجود خارجی داشته باشد.
توجه کردید در این استدلال چه کردیم؟ اولاً ثابت کردیم که لونیت امری است «لابشرط»، این را اثبات کردیم؛ که این جزء دلیل ما نبود، ولی از این دلیل، از این مطلب استفاده بردیم در دلیلمان. بعد که این مطلب اثبات شد شروع کردیم به استدلال؛ گفتیم اگر لونیت در خارج موجود باشد، چون ثابت شد که «لابشرط» است، باید حکم تمام «لابشرطها» را داشته باشد. حکم «لابشرطها» این است که این موجود «لابشرط» را با هر شرطی جمعش کنید تغییر نمیکند، با همان شرط جمع میشود بدون اینکه تغییر بکند. اگر لونیت هم در خارج موجود باشد، چون «لابشرط» است باید این حکم را داشته باشد، در حالی که ندارد. از اینکه این حکم را ندارد میفهمیم که در خارج موجود نیست. استدلال تمام شد.
تطبیق بحث بر عبارت کتاب
«و اعلم أنّ لونية السواد»، و اعلم ان لونیة السواد یعنی لونیت «هذا اللون الخاص» - نمیخواهیم لونیت سواد مطلق را بگوییم، بحث ما در سواد موجود فی الخارج است - یعنی لونیت «هذا اللون الخاص و هو النوع البسيط ليست لونية و شيئاً آخر»؛ در خارج تحلیل نمیشود به دو چیز: یکی لونیت، یکی شیئاً آخر که شارح میگوید «و هو قابضية البصر» است مثلاً. در خارج نمیتوانید تحلیلش کنید به دو چیز.
در این نسخهای که ما خواندیم داشت: «لونية السواد ليست لونية و شيئاً آخر». در بعضی نسخ دارد: لونیة السواد، لونیة السواد لیست بشیء آخر؛ یعنی چیزی غیر از سواد نیست. لونیت سواد خود همان سواد است. قبلاً هم گفتیم: «جنس» در سواد عین خود سواد است یا عین «فصل» سواد است، تفاوت ندارد با اینها. «في الأعيان»؛ البته در اعیان تحلیل نمیشود؛ در ذهن چرا، در ذهن تحلیل میشود، در ذهن لونیت هست و شیئاً آخر.
«فإنّ جعله لوناً» - این هنوز مدعا استها - «فإنّ جعله لوناً هو بعينه جعله سواداً»؛ زیرا که ما وقتی که این سواد را به عنوان یک لون «جعل» میکنیم، عین همین است که به عنوان یک سواد «جعلش» میکنیم؛ یعنی «جعل» سواد جدای از «جعل» لونیت نیست و بالعکس، «جعل» لونیت جدای از «جعل» سواد نیست. «أي وجودهما واحد». «فلو كان للونية وجود»...
پرسش: این فإنّ تعلیل نیست؟
پاسخ: بله؟ چرا، فإنّ تعلیل است، ولی در عین حال دوباره تکرار مدعا است منتها با عبارت دیگر. تعلیل است، منتها باز هم هنوز ادعا است، هنوز اثبات نشده. دلیل بر اینکه در خارج دو تا نیستند این است که «جعلشان» یکی است. خب، حالا بگوییم «جعل»، چرا «جعلشان» یکی است؟ دو مرتبه دلیل میآوریم. ولی اینکه میگوییم «جعلشان» در خارج یکی است، این هم در واقع هنوز تکرار مدعا است، دلیل تکمیل نشده؛ دلیل از این «فلو كان» شروع میکند به تکمیل شدن. که در این «فلو کان» ابتدا ایشان شروع می کنند به اینکه لونیت لا بشرط است و بعدا ثابت می کند که قانون لا بشرط این چنین است پس اگر لونیت در خارج است باید این قانون را قبول کند که قبول نمی کند پس معلوم می شود که در خارج موجود نیست.
ظاهرا به بقیه ش نمی رسیم.