85/01/27
بسم الله الرحمن الرحیم
ادله اعتباریت امکان و امتناع وجود خارجی آن/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /ادله اعتباریت امکان و امتناع وجود خارجی آن
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
ادله اعتباریت امکان و امتناع وجود خارجی آن
بیان دلیل سوم بر ذهنی بودن امکان
بحث در این بود که امکان، امری است که وجود خارجی ندارد، بلکه وجودش فی الذهن است. بیان کردیم که بر این مدعایشان دلیل اقامه میکنند. دلیلش طوری است که میشود هم واحد قرارش داد و هم متعدد. به صورتی که در جلسه گذشته بیان شد، دلیل را متعدد گرفتیم؛ یعنی سه دلیل بر این مدعا اقامه شده است.
دو دلیل را خواندیم و اکنون دلیل سوم است.
دلیل سوم این است که امکان، ذات یک ماهیت یا ذاتیِ یک ماهیت نیست. شاهدش هم این است که وقتی ما آن ماهیت را تعقل میکنیم، امکان به ذهنمان نمیرسد؛ در حالی که وقتی شیء را تعقل کنیم، ذاتش و ذاتیاش حتماً به ذهنمان میرسد. پس معلوم میشود که امکان، ذات یا ذاتی نیست؛ و الا در تعقل شیء باید به ذهن ما میرسید.
از طرفی امکان، صفت هم هست؛ چون صفت است، قائم به ذات نیست، بلکه قائم به غیر است. و به خاطر صفت بودن و قائم به غیر بودن، واجب هم نیست؛ چون اگر شیئی قائم به غیر باشد، محتاج به غیر میشود و قهراً میشود ممکن، نه واجب.
پس سه خصوصیت ما درباره امکان داریم: یکی اینکه ذات و ذاتیِ ماهیت نیست، و دوم اینکه قائم به نفس نیست، و سوم اینکه واجب هم نیست.
اکنون با توجه به این سه خصوصیتی که درباره امکان داشتیم، ادعا میکنیم که امکان، امری است موجود فی الذهن نه موجود فی الخارج. این ادعا را با یک قیاس استثنائی که با بطلان تالی، بطلان مقدم را نتیجه میدهد، اثبات میکنیم. قیاس استثنائی به این صورت است که: اگر امکان موجود باشد فی الخارج، قهراً یک موجود ممکن خواهد بود.
با آن سه خصوصیتی که برای امکان ذکر کردیم، دیگر احتیاج نداریم که تلازم بین مقدم و تالیِ این قیاس را ثابت کنیم؛ زیرا که ما اول گفتیم که امکان، واجب نیست، و چیزی که واجب نیست و موجود هست، حتماً ممکن است. شیء میتواند واجب باشد، میتواند ممکن باشد، میتواند ممتنع باشد؛ ولی موجود دیگر نمیتواند ممتنع باشد، چون موجود شده است؛ فقط منقسم میشود به دو قسم: یا واجب یا ممکن. و فرض این است که امکان، موجود است در خارج؛ و قبلاً هم گفتیم که واجب نیست، پس قهراً باید ممکن باشد. بنابراین تلازم بین مقدم و تالی ثابت است: اگر امکان در خارج موجود باشد، حتماً موجودی است ممکن.
و موجود ممکن، همانطور که قبلاً گفتیم، امکانش قبل از خودش ثابت است؛ یعنی شیء ممکن هست که موجود میشود، نه موجود هست که ممکن میشود. امکان، سابق بر وجود است. شیء تا ممکن نباشد موجود نمیشود؛ پس امکان، سبقت دارد و وجود، تأخر دارد. اگر این ممکن موجود ممکن است—اگر این امکان، موجود ممکن است—پس قبل از خودش باید امکانی باشد؛ چون هر موجود ممکنی همینطور است که قبل از هر موجود ممکنی ما امکان داریم. اکنون هم فرض کردیم که امکان، خودش موجود ممکن است؛ پس قبلش باید امکانی باشد.
این امکانی که قبل از امکان است، با خود این امکان بعدی فرق دارد؛ زیرا هیچ قبلی با بعدی یکی نیست، و الا لازم میآید تقدم الشیء علی نفسه یا معیت... بله، تقدم المتأخر و تأخر المتقدم. پس باید بگوییم آن امکانی که قبل از این امکان فرض میشود، آن با این امکان فرق دارد.
دومرتبه میآییم سراغ آن امکان قبلی؛ آن امکان قبلی یا موجود است و یا موجود نیست. اگر موجود نباشد فی الخارج، که مدعای ما ثابت میشود؛ و اگر فی الخارج موجود باشد، باز میگوییم یک موجودی است ممکن، و این موجود ممکن امکانی قبل از خودش دارد، و آن امکان قبل از خودش با خودش فرق دارد؛ پس لازم آمد که قبل از این امکان دوم هم امکان سومی باشد. و هکذا. دوباره نقل کلام در آن امکان سوم میکنیم و همچنین پیش میرویم. امکانات بینهایتی همه با هم جمع میشوند در حالی که مترتبند؛ یعنی یک امکان سابق است، یک امکان لاحق است. اینطور نیست که امکانها با هم باشند؛ سبق و لحوق بینشان هست، یعنی ترتب بینشان برقرار است. پس اگر اینها با هم جمع بشوند، لازم میآید اجتماع مترتبات. اجتماع مترتبات هم اگر متناهی باشد ایراد ندارد، ولی اگر نامتناهی باشد ایراد دارد به دلیل تسلسل، به دلیل بطلان تسلسل. پس اگر ما امکان را امر موجود فی الخارج بگیریم، تسلسل لازم میآید؛ و چون تسلسل باطل است، پس ناچاریم که امکان را موجود فی الخارج نبینیم، بلکه بگوییم امکان یک موجود ذهنی است.
همانجوری که توجه کردید، قیاس استثنائی با بطلان تالی، بطلان مقدم را نتیجه داد، و تلازمش را و بطلان تالیش را هر دو را هم اثبات کردیم. قیاس به این صورت بود که: اگر امکان موجود باشد فی الخارج، لَیکون مُمکِناً، و التالی باطل، فالمقدم مثله. این قیاس، تلازمش اثبات شد که اگر موجود فی الخارج باشد باید ممکن باشد؛ چون بیان کردیم که متوقف بر موصوف است، و هر چیزی که متوقف بر چیزی دیگر باشد ممکن است، پس امکان هم ممکن است. تلازم ثابت شد. اما بطلان تالی، که ممکن بودن امکان درست نیست، بطلانش به این جهت است که ممکن بودن امکان، مستلزم تسلسل است؛ چون ممکن بودن امکان، یعنی امکان سابق داشتنِ امکان. آن امکان هم دوباره امکان سابق خواهد داشت و آن امکان هم امکان سابق و هکذا تسلسل لازم میآید. پس تالی باطل است للزوم التسلسل. تلازم هم که خب ثابت شد، بنابراین قیاس نتیجه میدهد بطلان مقدم را. مقدم این بود که امکان، موجود فی الخارج باشد؛ این را ما باطل میکنیم، پس ثابت میشود که امکان موجود فی الخارج نیست. امکان، موجود فی الذهن است. این دلیلی است که در جلسه گذشته هم اشاره شد و اکنون تقریباً مفصلتر گفته شد.
پرسش: امکان که صفت شیء است، امکان استعدادی است یا امکانی دیگر؟
پاسخ: هر دو. هر دو امکانها. البته ما بحثمان در امکان استعدادی نیست؛ بحثمان در امکان ماهوی است. امکان ماهوی هم باید سابق باشد. یعنی شیء همانطور که جلسه گذشته گفتیم، وجودش مستند میشود به امکانش؛ میگوییم چرا این را علت موجود کرد؟ جواب میدهیم چون ممکن بود. چون ممکن بود، علت است؛ علت هم سابق است، پس امکان شیء سابق بر خود شیء است؛ چون میشود علت برای او، زمینهساز برای او، نه علت فاعلی، این را اشاره کردم؛ امکان علت فاعلی نیست، ولی بالاخره نقش علیت دارد؛ اگر علت و سبب است باید تقدم داشته باشد، همین امکان ماهوی، نه امکان استعدادی. البته امکان استعدادی هم مقدم است، ولی بحث ما در امکان استعدادی نیست.
تطبیق دلیل سوم با متن کتاب
«ثم هو»[1] ، یعنی امکان، «عرضی للماهیة». این خصوصیت اولی است که برای امکان ذکر میکنیم که امکان عرضی است؛ نه ذات ماهیت است، نه ذاتی ماهیت است، بلکه فقط عرضی است. چرا عرضی است؟ «إذ لو کان ذاتیاً» و همچنین «إذ لو کان ذاتاً»؛ اگر امکان، ذات و ذاتی شیء باشد، «لما أمکن تعقل» آن «ماهیت دونه»؛ اگر امکان، ذات یا ذاتی ماهیت باشد، ممکن نیست ما ماهیت را تعقل کنیم بدون امکان؛ چون هیچ شیئی را بدون ذاتش تعقل نمیکنیم، هیچ شیئی را بدون ذاتی تعقل نمیکنیم. پس اگر امکان هم ذاتی باشد، باید تعقل بشود.
این را به صورت یک قیاس اقترانی میتوانیم بیان کنیم، این دلیل را: «إذ لو کان ذاتیاً». اینطور بگوییم: ذاتیِ شیء را—سلام علیکم—ذاتیِ شیء را، عبارت را درست بگوییم، ذاتیِ شیء را با خود آن شیء تعقل میکنیم، ولی امکان ماهیت را با خود ماهیت تعقل نمیکنیم. نتیجه میگیریم: پس امکان ماهیت، ذاتیِ ماهیت نیست؛ که قیاس اقترانی به شکل دوم است.
بررسی اوصاف امکان و امتناع قیام آن به نفس یا وجوب ذاتی
«و توصف به الماهیة». این خاصیت دوم برای امکان است: «و توصف به الماهیة»، یعنی امکان را وصف ماهیت قرار میدهیم، «و هو ظاهر».
اکنون میخواهیم از این وصف دوم، مطلبی را استفاده کنیم و از آن مطلب، مطلب دیگر را که برایمان مهم است استفاده کنیم. از این خصوصیت دوم که امکان، صفت ماهیت قرار میگیرد، این را استفاده میکنیم که امکان، قائم به نفسه نیست؛ چون وصف است، و هیچ وصفی قائم به نفسه نیست. وصف قائم به موصوف است، نه قائم به خودش. پس از این مطلب که امکان وصف ماهیت قرار میگیرد، این خصوصیت را برای ماهیت استفاده میکنیم که امکان، قائم به نفسه نیست.
بعد از این خصوصیتی که استفاده کردیم، خصوصیت دیگری را به دست میآوریم: از اینکه امکان قائم به نفسه نیست، میفهمیم که واجب هم نیست؛ چون واجب باید قائم بذاته باشد. چیزی که قائم بذاته و قائم به نفسه نیست، نمیتواند واجب باشد؛ چون محتاج به آن متکایش است. امکان، محتاج به موصوف است و چیزی که محتاج است نمیتواند واجب باشد. و این برای ما مهم است که امکان اگر در خارج موجود باشد، باید ممکن باشد؛ چون در قیاسی هم که تشکیل دادیم توجه کردید که ما از همین تالی وارد بحث شدیم؛ یعنی گفتیم اگر امکان موجود است فی الخارج، «فیکون ممکناً». این «فیکون ممکناً» را اکنون داریم ثابت میکنیم: اولاً میگوییم امکان، وصف است؛ بعد ثانیاً نتیجه میگیریم که وصف، قائم بذاته نیست؛ ثالثاً نتیجه میگیریم که پس واجب هم نیست.
پرسش: امکان در ماهیت ممکنه هست یا در واجب هم امکان هست؟
پاسخ: ذاتی اگر هست، باید با تعقل آن ماهیت، این امکان هم تعقل بشود، در حالی که نمیشود. شما خارجاً تعقل میکنید امکان را. ماهیت، یعنی ماهیت مثلاً انسان؛ شما انسان را تعقل میکنید، امکانش هم به ذهنتان میآید؟ یا باید نظر جدید بکنید، توجه جدید بکنید تا امکانش به ذهنتان بیاید؟ و الا خود انسان بما هو انسان اگر مورد لحاظ قرار بگیرد، در این لحاظ، امکان دخالت نکرده است. بله، ملاحظه جدید میخواهد.
پرسش: عرض لازمش هست دیگر.
پاسخ: عرض لازم هست، ولی بالاخره ذاتی نیست. ذات یا ذاتی نیست؛ یعنی انسان را اگر بخواهیم تعریف کنیم—اکنون به عبارت دیگر—اگر بخواهیم انسان را تعریف کنیم، نه امکان را معرف قرار میدهیم و نه جزء معرف قرار میدهیم. چون معرف قرار نمیدهیم، پس ذات ماهیت نیست؛ چون جزء معرف قرار نمیدهیم، پس ذاتیِ ماهیت نیست؛ بلکه خارج از ماهیت است. خارج که شد، میشود عارض. حالا اگر قابل انفکاک بود میشود عرض مفارق، اگر قابل انفکاک نبود مثل امکان، میشود عرض لازم. امکان، عرض لازم است، نه ذات یا ذاتی.
بیانی که ایشان کردند که امکان را تعقل نمیکنیم در حالی که ماهیت را تعقل میکنیم، همین بیانی است که بنده بیان کردم که در تعریف، امکان اخذ نمیشود. بیانها هر دو یکی است، منتها عبارتها فرق میکند. ایشان میگوید اگر بخواهیم ما ماهیت را تعقل کنیم، امکان تعقل نمیشود. عرض کردم که اگر بخواهیم ماهیت را تعریف کنیم، امکان را در تعریف اخذ نمیکنیم؛ هر دو یکی است، چون وقتی تعریف میکنیم تعقل هم میکنیم. پس به یک بیان، یا به یک دلیل که با دو بیان مطرح میشود، میتوانیم ثابت کنیم که امکان، ذاتیِ ماهیت نیست.
اثبات عدم قیام امکان به نفس و تبیین معنای حلول صفت در موصوف
«و لأن وصف الشیء»، این «و لأن وصف الشیء» تعلیل متقدم است برای متنی که بعداً در عبارت مصنف میآید: چون وصف شیء قائم به خود شیء است، یعنی قائم به موصوف است، «فلیس الإمکان شیئاً قائماً بنفسه». این «لأن» مربوط به آن «فلیس الإمکان شیئاً قائماً بنفسه»[2] است که بعداً میآید؛ یعنی شارح اکنون قبل از اینکه به متن برسد، شرح متن را شروع کرده است. این، شرحِ قبلالمتن است.
میفرماید که وصف شیء باید قائم به شیء باشد. وصف شیء دو حالت را نمیتواند داشته باشد: یکی اینکه قائم به غیر این شیء باشد، و یکی اینکه قائم به خودش باشد. این دو چیز نمیتواند وصف شیء قرار بگیرد. مثلاً «الف» شیء ماست؛ «ب» اگر قائم به «جیم» باشد، نمیتواند وصف «الف» بشود؛ این روشن است دیگر، احتیاج به استدلال هم ندارد و ایشان هم استدلال نمیکند، فقط ادعا میکند و رد میشود. و اگر «ب» قائم بذاته باشد، آن هم باز نمیتواند وصف «الف» قرار بگیرد؛ این احتیاج به استدلال دارد که استدلال میکند.
پس در صورتی که ما «الف» را داشته باشیم، دو چیز نمیتواند وصف این «الف» باشد: یکی چیزی که قائم به غیر «الف» است، نمیتواند وصف «الف» باشد که این روشن است؛ یکی هم چیزی که قائم به خودش است، آن هم نمیتواند وصف «الف» باشد. تنها چیزی میتواند وصف «الف» باشد که قائم به خود «الف» باشد.
اما اینکه چیزی که قائم به غیر «الف» است نمیتواند وصف «الف» باشد، عرض کردم این بدیهی است و احتیاج به استدلال ندارد. اما اینکه چیزی قائم به ذات خودش است نمیتواند وصف «الف» باشد، این را استدلال میکنند؛ استدلالشان این است که قیام صفت به موصوف یعنی حلول صفت در موصوف، حلول کل صفت در کل موصوف. به تعبیر ایشان، باید امری شایع باشد در شیئی تا بتوانیم بگوییم این امر شایع، وصف آن شیء است. شیوع هم به اینطور باشد که این امر کلش با کل آن محل ملاقات داشته باشد. مثلاً اگر بخواهیم بگوییم که این شیء بیاض... ابیض است، البته در ابیض بودن، بیاض ظاهری کافی است؛ اگر بخواهیم بگوییم ظاهر این شیء ابیض است، ظاهرش بیاض داشته باشد کافی است؛ پس بیاض باید در تمام ظاهر این شیء موجود باشد، حلول کرده باشد تا بتوانیم بگوییم این شیء ابیض است. وقتی میتوانیم این شیء را به بیاض متصف کنیم که بیاض در تمام موصوف حلول داشته باشد. حالا اگر تمام موصوفمان ظاهر شیء است، در تمام ظاهرش حلول داشته باشد؛ اگر موصوفمان اعم از ظاهر و باطن است، در ظاهر و باطن، این بیاض حلول داشته باشد. بالاخره باید دید موصوف چیست؛ باید صفت در تمام موصوف حلول بکند تا بتوانیم بگوییم که این صفت است و این موصوف است.
و شیء قائم بذاته اصلاً نمیتواند در چیزی دیگر حلول کند، تا چه برسد به اینکه در کلش حلول کند؛ شیء قائم بذاته به خودش قائم است و در چیزی حلول نکرده است. ببینید، میخواهیم دلیل بیاوریم بر اینکه شیء قائم بذاته نمیتواند وصف قرار بگیرد؛ دو مقدمه گفتیم: یک مقدمه اینکه وصف باید شایع باشد یا داخل باشد به تعبیر دیگر؛ مقدمه دوم: چیزی که قائم بذاته هست، شایع در غیر نیست، پس وصف غیر نیست. خب حرف تمام شد؛ معلوم شد که چیزی که صفت شیئی قرار میگیرد، نمیتواند قائم به غیر آن شیء باشد و نمیتواند قائم به خودش باشد، بنابراین «لا یبقی» جز فرض سوم که قائم به آن شیء باشد. از اینجا میفهمیم که امکان اگر وصف ماهیت است، پس قائم به ماهیت هم هست.
بنابراین «و لأن وصف الشیء قائم به»، به خود شیء، «فلیس الإمکان شیئاً قائماً بنفسه»؛ امکان وصف ماهیت است، پس قائم به نفسه نیست، قائم به غیر ماهیت هم نیست، فقط قائم به ماهیت است. و این قائم به نفسه نبودن، باز مطلوب ما نیست ها؛ مطلوب ما این است که امکان واجب نیست. از این قائم به نفسه نبودن نتیجه میگیریم که واجب هم نیست، که آن مطلوب ماست؛ چون ما میخواهیم تلازم بین مقدم و تالی را ثابت کنیم، تلازم بین مقدم و تالی در صورتی ثابت میشود که بتوانیم امکان را موجود ممکن قرار بدهیم، و ما هم اکنون داریم وجوبش را نفی میکنیم؛ وجوبش که نفی میشود، امکانش اثبات میشود، آنوقت تلازم بین مقدم و تالی که بیان کردم ثابت میشود.
پرسش: حلول و انطباق و دخول در اینجا مترادف گرفته شده است؟
پاسخ: حلول و انطباق و دخول در اینجا مترادف گرفته شده است.
«و لأن وصف الشیء قائم به»[3] ، چون وصف شیء قائم به شیء است، «فلیس الإمکان شیئاً قائماً بنفسه»؛ این تمام شد. آنوقت «وصف الشیء قائم به» را ایشان دلیل میآورد و توضیح میدهد و الا مطلب تمام است؛ عبارت اینطور است: «لأن وصف الشیء قائم به فلیس الإمکان شیئاً قائماً بنفسه». آنوقت این «لأن وصف الشیء قائم به» را توضیح میدهد: «لاستحالة وصفه بما لم یقم به أو بما هو قائم بنفسه». دو تا قیام را باطل میکنیم، این قیام سوم که قیام به موصوف است ثابت میشود: قیام به غیر را باطل میکنیم، قیام به ذات را هم باطل میکنیم، قیام به موصوف ثابت میشود. پس این «لاستحالة» دلیل میشود برای «وصف الشیء قائم بالشیء». «لاستحالة وصفه بما لم یقم به»؛ نمیشود شیئی را موصوف کرد به چیزی که به این شیء قیام ندارد و به چیزی دیگر قیام دارد؛ این مطلب بدیهی است و استدلال نمیکند.
«أو بما هو قائم بنفسه»؛ و باز نمیتوانیم شیئی را موصوف کنیم به چیزی که قائم به نفسه است، به وصفی که قائم به خودش است؛ چیزی که قائم به نفسه است نمیتواند صفت قرار بگیرد. این «لاستحالة» دلیل این دومی است؛ یعنی «بما هو قائم بنفسه». اولی احتیاج به استدلال نداشت، ادعای اول. «لاستحالة أن ینطبع فی غیره»؛ چون این شیء قائم به نفسه محال است که در غیر خودش منطبع بشود؛ اگر قائم به نفسه است، انطباعش و حلولش در غیر ممکن نیست، «إذ لا بد فی الحلول من أن یکون شایعاً فیه»، یعنی فی الغیر. اگر چیزی بخواهد منطبع در غیر بشود—یعنی حلول در غیر بکند—ناچار باید شایع باشد فیه، در آن غیر؛ «ملاقیاً للکل بالکل»[4] .
«ملاقیاً للکل»، کلِ اول منظور کلِ حالّ است؛ «بالکل»، منظور از کلِ دوم کلِ محل است. شیء باید شایع باشد در غیر، در حالی که ملاقات میکند این شایع و این حالّ با کل خودش، ملاقات میکند با کل آن غیر؛ یعنی کل این امری که میخواهد شایع بشود، باید در آن کلی که محل قرار میگیرد شیوع پیدا کند و حلول پیدا کند. این میشود معنای حلول، این میشود معنای انطباع؛ و وصف هم که منطبع است و حالّ است در غیر، پس باید شیوع در غیر داشته باشد؛ شیوع یعنی «ملاقیاً للکل بالکل».
در حالی که «و ما کان مستقلاً بالأبعاد لا یتداخل»، این مقدمه دوم است. و چیزی که مستقل بالأبعاد است—یعنی قائم به نفسه است، خودش بُعد مستقل دارد و در بُعد چیزی دیگری شیوع پیدا نکرده است—«لا یتداخل»؛ آنکه قائم به نفسه است نمیتواند تداخل داشته باشد و شیوع داشته باشد در غیر. پس یک مقدمه این بود که حلول باید با شیوع همراه باشد؛ مقدمه دوم این است که «ما کان مستقلاً بالأبعاد لا یتداخل»، یعنی شیوع نخواهد داشت؛ نتیجه این میشود که «ما کان مستقلاً بالأبعاد» وصف نیست، حلول ندارد و وصف نیست.
خب، چون وصف شیء قائم به آن شیء و قائم به موصوف است، نتیجهاش این است که «فلیس الإمکان» که وصف شیء است، وصف ماهیت است، «فلیس الإمکان شیئاً قائماً بنفسه»؛ امکانی که وصف ماهیت است، قائم به خودش نیست و الا یعنی اگر قائم به خودش بود، نمیتوانست وصف ماهیت قرار بگیرد، در حالی که وصف ماهیت قرار گرفته؛ پس قائم به خودش نیست، قائم به ماهیت است. اگر قائم به ماهیت است، پس واجب نیست؛ چون قائم به ماهیت یعنی محتاج به ماهیت، محتاج هم با وجوب سازگار نیست؛ پس این امکان اگر قائم به ماهیت است، واجب هم نیست.
«و لیس بواجب»؛ بیان کردم این تمام مقدمه گفته میشود برای اینکه «و لیس بواجب» به دست بیاید. ما در اثبات تلازمی که در قیاس استثنائی آینده داریم، احتیاج به این عبارت داریم که «لیس بواجب»، امکان واجب نیست؛ اگر موجود باشد فی الخارج، باید ممکن باشد. این را بعداً میخواهیم ادعا کنیم، اکنون داریم اثباتش میکنیم. «و لیس بواجب الوجود»، یعنی امکان واجبالوجود نیست؛ «إذ لو وجب وجوده بذاته لقام بنفسه»؛ اگر واجبالوجود باشد باید قائم به نفسه باشد، در حالی که اکنون اثبات کردیم قائم به نفسه نیست. «فما افتقر إلی إضافة إلی موضوع»، «ما»، مای نافیه است؛ باید قائم به نفسه باشد و نتیجتاً محتاج به موضوع هم نباشد، در حالی که میبینیم محتاج به موضوع هست، محتاج به ماهیت هست، محتاج به موصوف هست. از اینجا میفهمیم که قائم به نفسه نیست و نتیجتاً واجب نیست.
تقریر نهایی امتناع وجود خارجی امکان بر اساس اوصاف سهگانه
خب، اکنون این سه خصوصیتی را که مصنف در این عبارت آورد، شارح ذکر میکند و بعداً مدعا را میگوید. خصوصیت اول این است که امکان، عین ماهیت یا ذاتیِ ماهیت نیست، بلکه عرضیِ ماهیت است. خصوصیت دوم این بود که قائم به نفسه نیست. خصوصیت سوم اینکه واجب نیست. حالا امکانی که این سه خصوصیت را دارد، نمیتواند در خارج موجود باشد؛ این هم مدعاست. امکانی که این سه خصوصیت را دارد نمیتواند در خارج موجود باشد، بلکه باید حتماً در عقل موجود باشد؛ «و إلا»، شروع در استدلال است که بعداً استدلال میکنیم.
«و إذا لم یکن الإمکان نفس الماهیة»، اگر امکان عرضی است، نه خود ماهیت است و نه ذاتیِ ماهیت است چنانکه مطلب اولمان بود، «و لا واجب الوجود» و واجبالوجود هم نیست چنانکه مطلب سوممان بود، «و لا شیئاً قائماً بنفسه» چنانکه مطلب دوممان بود، بلکه «قائماً بالماهیة»؛ حالا که امکان اینچنین است، «فلا یزید»، این شروع به بیان مدعاست، طرح مدعاست: «فلا یزید علی ماهیات الممکنات فی الأعیان»؛ «فی الأعیان» متعلق به «یزید» است، به «لا یزید» است. یعنی بر ماهیات ممکنات در خارج اضافه نیست؛ در ذهن اضافه هست. یعنی در ذهن ما امکان را چیزی علاوه بر ماهیت میبینیم، اما در خارج نه؛ ما یک امکان جدای از ماهیت نداریم، فقط ماهیت را داریم؛ امکان یک وصفی است که در ذهن ماست و در خارج نداریم. «فلا یزید»، این امکان بر ماهیات ممکنات در اعیان، یعنی «لا یکون أمراً ثابتاً فی الخارج»؛ این مدعاست.
حالا استدلال را میخواهیم شروع کنیم: «و إلا»، یعنی همانطور که بارها بیان کردم «إلا» استثناء نیست؛ «إلا» ادات اتصال به علاوه مقداری از مقدم است. «و إلا»، یعنی اگر امر ثابت نباشد... اگر «و إلا»، یعنی اگر «لا لا یکون أمراً ثابتاً فی الخارج». این «لا»ی «إلا» با آن «لا»ی «لا یکون أمراً ثابتاً» با همدیگر جمع میشود و نفیِ نفی میشود اثبات؛ میشود: «و إن یکن أمراً ثابتاً فی الخارج»، اگر این امکان امر ثابتی در خارج باشد، نتیجهاش این میشود که «فیکون الإمکان موجوداً ممکناً إذن». اگر امکان در خارج موجود بشود، میشود یک موجود ممکن.
چرا میشود موجود ممکن؟
تلازم به چه دلیل اثبات میشود، تلازم بین مقدم و تالی؟ میفرماید با همان بیانی که قبلاً گفتیم: چون شیء میتواند واجب باشد، ممکن باشد، ممتنع باشد؛ ولی موجود نمیتواند ممتنع باشد، چون فرض وجودش شده است؛ یا باید واجب باشد یا ممکن باشد. اکنون ثابت کردیم که واجب نیست، پس نتیجه میگیریم که ممکن است؛ «لانحصار الموجود الخارجي فی الواجب و الممکن»، این یک مطلب؛ مطلب دیگر اینکه «فما لیس بواجب» مثل همین امکانی که مورد بحث ماست، «فیکون ممکناً بالضرورة»؛ اگر واجب نیست حتماً باید ممکن باشد. پس تلازم ثابت شد و به این صورت ما قیاس را مطرح کردیم که: «إن یکن الإمکان موجوداً فی الخارج، یکون ممکناً إذن».
تسلسل در امکان و اثبات معقول ثانی بودن امکان، وجوب و امتناع
اگر امکان، ممکن باشد—موجود ممکن باشد—همانطور که در جلسه گذشته گفتیم، حتماً قبلش باید امکانی باشد؛ چون هر موجود ممکنی مسبوق به امکان است. پس اگر امکان هم خودش موجود ممکن باشد، مسبوق به امکان میشود؛ پس قبل از این امکان، یک امکان دیگری خواهد بود. «فإمکانه یعقل قبل وجوده»؛ امکانِ این امکان هم قبل از وجود امکان باید تعقل بشود؛ یعنی یک امکان هم باید قبل از این امکان داشته باشیم. «فإنه ما لم یمکن أولاً لا یوجد»؛ این امکان اگر قبلاً—«أولاً» یعنی قبلاً—امکانی نمیداشت، وجود پیدا نمیکرد. چیزی که امکان ندارد، وجود پیدا نمیکند؛ پس اگر وجود پیدا کرده است معلوم میشود قبلاً امکان داشته است؛ پس امکان، قبلاً امکان داشته است.
حالا یک نفر ممکن است بگوید که خب آن امکان قبلی با این امکان بعدی یکی است که تکرار امکان لازم نیاید؛ ما قبول داریم که امکان مسبوق به امکان است، ولی این دو تا امکانها یکی هستند، تکرار امکان لازم نمیآید تا چه برسد به تسلسلش. ایشان جواب میدهد: این امکان، مسبوق به امکان است، یعنی یک امکان سابق است و یک امکان لاحق است؛ هیچ وقت سابق و لاحق عین هم نیستند. سبق و لحوق اجازه نمیدهد که دو چیز عین هم بشوند؛ و الا لازم میآید ما هو المتقدم متأخراً باشد و ما هو المتأخر متقدماً باشد؛ یعنی محذور دور لازم میآید، نه خود دور، محذور دور لازم میآید. پس نمیشود گفت آن امکان سابق با این امکان لاحق یکی هستند، بلکه باید قبول کرد که دو تا هستند.
«فلیس إمکانه»؛ «أی إمکان الإمکان»، باز «أی» را در اینجا انداخته است: «فلیس إمکانه»، یعنی امکانِ امکان—ضمیر «إمکانه» را میخواهد بیان کند که به کجا برمیگردد—پس امکانِ امکان «هو»، یعنی خود وجود امکان نیست؛ آن امکان قبلی با این امکان بعدی عین هم و نفس هم نیستند. «لأن إمکان الإمکان سابق علی وجود الإمکان»، این یک مقدمه؛ مقدمه دیگر: «و السابق علی الشیء لا یکون نفس ذلک الشیء»؛ و نتیجه این است که پس امکانِ امکان، خود امکان نیست. این کبری را—مقدمه دوم را—مستدل میکنند؛ که «السابق علی الشیء لا یکون نفس ذلک الشیء» را مستدل میکنند و میفرمایند: «لامتناع تقدم الشیء علی نفسه»؛ چون اگر این متأخر همان متقدم باشد، لازم میآید که خود همین شیء بر خودش مقدم بشود. اگر مقدم و مؤخر یکی باشند، لازم میآید شیء بر خودش مقدم باشد و شیء از خودش مؤخر باشد. تقدم شیء علی نفسه و تأخر شیء عن نفسه جایز نیست، یا تقدم ما هو المتأخر و تأخر ما هو المتقدم جایز نیست؛ عبارات مختلف میتوانید بگویید، همه مفادشان یکی است.
خب، حالا ثابت شد که ما دو تا امکان داریم، و این دو تا امکان عین هم نیستند. دوباره میرویم سراغ امکان قبلی؛ میگوییم این امکان قبلی—یعنی امکانِ امکان—در خارج موجود است یا در خارج موجود نیست؟ اگر در خارج موجود نباشد، مدعای ما ثابت شده است؛ اگر بگویید در خارج موجود است، باز شروع میکنیم به استدلال کردن: میگوییم این موجود خارجی ممکن است، پس باید قبلش امکانی باشد؛ یعنی قبل از امکانِ امکان هم امکانی هست، و این امکانِ قبلی با امکانِ امکان یکی نیست، پس شد سه تا امکان. دوباره نقل کلام در آن امکان سومی میکنیم، و آن هم باز دوباره مسبوق به یک امکان دیگر میشود، و هکذا فیتسلسل.
پرسش: امکان قبلی با امکان بعدی با قاعده امتناع تشابه فرق دارد؟
پاسخ: این را بیان کردم؛ بله، آن قاعده هست، ولی ایشان از آن قاعده فعلاً استفاده نمیکند؛ از تسلسل استفاده میکند. و آن قاعده، قاعده مهمی بود که قبلاً هم گفتیم، در وجود هم مطرحش کردیم و حرف ملاصدرا را هم که گفت این قاعده درست است ولی مصداقش وجود نیست، آن را هم بیان کردیم.
پرسش: آیا این امکان در ذهن، وصف شیء است؟ صفت ماهیت است؟
پاسخ: وصف ماهیت است.
پرسش: بعد اینطور که اگر اصالت ماهیت باشد، این عرض لازم ماهیت در خارج است؛ چطور در خارج وصفی ندارد ماهیت؟
پاسخ: چه عیبی دارد؟ مگر هر چیزی که اصیل باشد باید اوصافش هم در خارج باشد؟ حالا یک وصفی اتفاقاً خودش قابلیت ندارد که در خارج باشد. ماهیت، اصیل است و در خارج موجود است، اما همه...
پرسش: چطور متصف به این شیء شده که اصلاً در خارج وجود ندارد؟
پاسخ: اگر عرض لازم خارجی باشد، در خارج منفک نمیشود؛ اگر عرض لازم ذهنی باشد، در ذهن منفک نمیشود. با عدم انفکاک که جایش را نمیشود تعیین کرد! شما با عدم انفکاک میخواهید ظرف این عرض را تعیین کنید: چون از این منفک نمیشود، پس باید در خارج باشد؟ نه، اگر در خارج منفک نشد... اگر عرض لازم بود در خارج، در خارج منفک نمیشود؛ اگر عرض لازم بود در ذهن، در ذهن منفک نمیشود. مثلاً نوعیت، عرض لازمِ انسان است؛ در ذهن از آن منفک نمیشود یا در خارج؟ در ذهن منفک نمیشود. هیچ لزومی ندارد که اوصاف یک امر خارجی همهشان خارجی باشند، بلکه میتوانند ذهنی باشند. آنوقت این اوصاف ذهنی بعضیهایشان لازمند و بعضیهایشان مفارقند؛ همانطور که اوصاف خارجی بعضیهایشان لازمند و بعضیهایشان مفارقند. از اینکه یک چیزی منفک نمیشود نمیتوانید نتیجه بگیرید که حتماً در خارج است؛ ممکن است در ذهن باشد و منفک نشود.
«و یعود الکلام هکذا»، یعنی به همین صورتی که گفتیم، «إلی إمکان إمکانه»؛ یعنی درباره خودِ امکانِ امکان هم همان حرف را میزنیم که درباره امکان گفتیم. و امر ادامه پیدا میکند، کلام ادامه پیدا میکند، «إلی غیر النهایة»؛ «فیفضی إلی السلسلة الممتنعة»، بله، «فیفضی إلی السلسلة الممتنعة». پس منجر میشود این تصویر ما به یک سلسله بینهایتی که ممتنع است وجودشان در خارج. یعنی یک سلسله از امکاناتی که مترتباً حاصل میشود بینهایت، که اجتماع اینها در وجود به معنای اجتماع موجودات مترتبه بینهایت در وجود است؛ و این اجتماع باطل است، پس اجتماع امکانات هم باطل است. «لاجتماع آحادها مترتبةً»؛ چرا این سلسله ممتنع است؟ چون آحادش مترتبند. بیان کردیم بارها که اگر آحاد یک سلسله مترتب نبودند بلکه متعاقب بودند، عدم تناهیشان ایراد ندارد بنا بر نظر فلاسفه—اگرچه بنا بر نظر متکلمین ایراد دارد، اما بنا بر نظر فلاسفه ایراد ندارد—اما آحاد اگر مترتب بودند، علی کلا النظرین ایراد دارد؛ چه متکلم و چه فیلسوف، هر دو معتقدند که اجتماع افراد مترتبه اگر بینهایت باشد، جایز نیست. در اینجا اینچنین پیش میآید؛ یعنی امکانات، افرادِ امکانند که بینهایتند و مترتبند. مترتبند از این جهت که یکی سابق و یکی لاحق است، و با فرض تحقق معلوم شد که یکی سابق و یکی لاحق است، پس ترتب بینشان هست؛ و چون ترتب هست، پس مجتمع میشوند و تسلسل لازم میآید.
«فالإمکان»، در جلسه گذشته بیان کردم ما قائلیم که امکان، امر ذهنی است؛ وجوب هم امر ذهنی است، امتناع هم امر ذهنی است. مطلب را منحصر به امکان نمیکنیم؛ وجوب و امتناع هم حکم امکان را دارند، منتها بیان را در امکان پیاده میکنیم، در آن دو تای دیگر—یعنی وجوب و امتناع—هم نتیجه میگیریم؛ چون در وجوب و امتناع هم دلیل به همین صورت ادامه پیدا میکند. لذا ایشان میفرماید: «فالإمکان و کذا قسیماه»؛ امکان و همچنین دو قسیمش که امتناع و وجوب هستند، «أمور معقولة» هستند که «تحصل فی العقل من إسناد المتصورات إلی الوجود الخارجی».
از کجا ما اینها را تعقل میکنیم، این امکان و وجوب و امتناع را؟ ایشان میفرماید ما آن را که تصور کردیم—ماهیت را که تصور کردیم—اسناد میدهیم به وجود خارجی: اگر دیدیم وجود خارجی را ذاتاً قبول نمیکند، امتناع را تعقل میکنیم؛ اگر دیدیم وجود خارجی را ذاتاً قبول میکند، وجوب را تعقل میکنیم؛ اگر دیدیم نه وجود خارجی را قبول میکند ذاتاً و نه وجود خارجی را رد میکند ذاتاً، بلکه اگر علت به او وجود دهد وجود میگیرد و اگر علت از او وجود را بگیرد وجود را پس میدهد، ما در این صورت امکان را تعقل میکنیم. پس متصورات را—یعنی ماهیات متصوره را—ما با وجود خارجی میسنجیم؛ از رابطهای که بین این ماهیات و وجود خارجی حاصل میشود، امکان را یا وجوب را یا امتناع را تعقل میکنیم.
پرسش: معقول ثانی بودنشان را میخواهد ثابت کند؟
پاسخ: بله، معقول بودن یعنی ذهنی بودنشان؛ میخواهد ذهنی بودنشان را ثابت کند.
لذا پشت سر آن میگوید: «و لیست بموجودات فی الخارج». گفتیم «الإمکان و کذا قسیماه أمور معقولة»، حالا عکس میگیریم: «و لیست بموجودات فی الخارج»؛ در خارج موجود نیستند. «و إن کانت زائدة فی العقل علی ما یتصف بها»، ولو اینکه این سه امر—یعنی امکان و وجوب و امتناع—در عقل و ذهن، زائد بر موصوف خودشان هستند؛ یعنی زائدند بر آنچه که متصف به این سه تا میشود. امکان، زائد بر موصوفش است در عقل؛ در خارج نه، در خارج ما امکانی نداریم. همچنین وجوب و امتناع.
بررسی تفصیلی اعتباریت وجوب و اثبات تسلسل در صورت عینی بودن آن
این بحثی بود درباره امکان و تعمیم دادن این بحث به وجوب و امتناع. حالا میخواهیم مستقلاً درباره خود وجوب بحث کنیم؛ اگرچه وضع وجوب هم از بحثی که در امکان داشتیم روشن شد، ولی دومرتبه میخواهیم درباره وجوب بحث کنیم و بگوییم وجوب هم امری است اعتباری.
به دو دلیل ما وجوب را امر اعتباری میدانیم؛ یعنی دو جور تسلسل درست میکنیم: اگر وجوب، امر خارجی باشد، تسلسل لازم میآید، و تسلسل محال است، پس وجوب، امر خارجی نیست؛ یعنی محال است که وجوب امر خارجی باشد. لازم آمدن تسلسل را به دو جور بیان میکنیم. و اصل قیاسمان یکی است؛ در هر دو دلیل قیاسمان این است: اگر وجوب، امر خارجی باشد، یلزم تسلسل؛ و تسلسل—یعنی تالی—محال است، پس مقدم هم که خارجی بودن وجوب است، محال است. اما تسلسل به دو جور بیان میشود.
نحوه اول اینکه: اگر وجوب بخواهد موجود باشد در خارج، حتماً صفت برای وجود قرار میگیرد؛ ماهیت را ما نمیگوییم واجب، وجود را میگوییم واجب، به وجود گاهی میگوییم واجب؛ پس صفتِ وجود قرار میگیرد. اگر صفتِ وجود قرار میگیرد، با بحثی که قبلاً کردیم معلوم میشود که امر واجبی نیست؛ چون صفت است. هیچ صفتی چون متکای به موصوف است نمیتواند واجب باشد. صفات واجب تعالی اگر واجب است، آنها متکی به ذات نیستند و عین ذات هستند؛ اگر آنها هم متکی به ذات باشند، آنها هم ممکن میشوند. لذا اشاعره را اگر توجه کرده باشید ادعا دارند که صفات واجب، اگرچه قدیمند، ولی بالاخره ناشیشده از خود ذات هستند؛ یعنی یک نوع امکانی را در صفات راه میدهند، ولو تصریح نمیکنند ولی یک نوع امکانی را در صفات راه میدهند؛ که میگویند متکی به خود ذات است و خود ذات عامل این صفات است؛ عامل دارند، یعنی خودبهخود حاصل نشدهاند. برخلاف متکلمین شیعه و همچنین فلاسفه که اینها معتقدند صفات خدا عین ذاتش است؛ اگر عین ذاتش است، اصلاً حاصل نشده است بلکه از اول حاصل بوده است؛ حاصل نشده است که بپرسیم عاملش چه بوده است، خود ذات بوده یا غیر بوده است.
پس هر صفتی باید ممکن باشد، و واجب تعالی صفت ندارد؛ آنچه که دارد عین ذاتش است. صفت با وصف صفتیت برای خدا نیست. بله، میگوییم خدا این صفات را دارد، ولی صفاتش عین ذاتش است و وصف صفتیت ندارد. وصف صفتیت این است که قائم به غیر باشد؛ در اوصاف خدا قیام به غیر معنا ندارد، عین ذات هستند. خلاصه، هر جا که صفتی داشته باشیم، آن صفت ممکن است؛ زیرا که قائم به موصوف است، یعنی محتاج به موصوف است، هر چیزی هم که محتاج باشد ممکن است؛ پس صفت ممکن است.
حالا وجوب هم صفت برای وجود است؛ اگر صفت برای وجود است، پس او هم ممکن است. پس وجوب، ممکن است. اگر در خارج موجود باشد، یک موجود ممکنی است؛ ولی اگر بخواهد موجود بشود، مثل همه ممکنات باید واجب بالغیر بشود تا موجود بشود: «الشیء ما لم یجب لم یوجد». همین وجوب، چون ممکنالوجود است، اگر بخواهد در خارج موجود بشود، طبق قاعدهای که در همه ممکنات هست، این هم باید مثل بقیه ممکنات واجب بالغیر بشود و بعداً موجود بشود. پس یلزم که این وجوبی که در خارج هست، ممکن باشد ذاتاً و واجب باشد غیراً؛ یعنی ممکن بالذات و واجب بالغیر باشد. پس برای وجوبی که در خارج تحقق پیدا میکند، دو تا وصف داریم: یکی امکان بالذات، یکی وجوب بالغیر.
دوباره میآییم سراغ این امکان بالذات و وجوب بالغیر که برای این وجوب هستند. برای وجوب، هم امکان بالذات است و هم وجوب بالغیر است؛ دوباره میآییم سراغ این امکان بالذات و وجوب بالغیر، میگوییم این امکان بالذات و وجوب بالغیر، اینها در خارجند یا امر تعقلیاند؟ اگر گفتید امر تعقلیاند، خب مدعای ما ثابت شد؛ اما اگر گفتید در خارجند، دوباره نقل کلام در آنها میکنیم. درباره امکان همان بحثی را میکنیم که قبلاً گفتیم، درباره وجوب بالغیر هم همین بحثی را میکنیم که اکنون گفتیم. باز وجوب بالغیر میشود امر موجود فی الخارج؛ امر موجود فی الخارج که شد، «له امکان بالذات و وجوب بالغیر». همانطور که توجه میکنید، اگر وجوب بخواهد امر خارجی باشد، دو تا شاخه درست میشود: یک شاخه در امکان بالذات، یک شاخه هم وجوب بالغیر؛ هر کدام از این شاخهها هی وجوب بالغیر پیدا میکنند، هی امکان بالذات پیدا میکنند؛ و هکذا تا بینهایت. تسلسل درست میشود؛ تسلسلی که وجوبهای بالغیر و امکانهای بالذات در آن تکرار میشود. باز هم چون هر یک سابق بر دیگری است، اینها هم باز سبق و لحوق محفوظ است؛ پس بین این حلقهها ترتب هست، و اجتماع این حلقههای مترتبه در صورتی که نامتناهی باشند محال است به دلیل تسلسل.
وجه اول تسلسل در وجوب و تطبیق آن با متن کتاب
پس اگر وجوب در خارج موجود باشد، یلزم تسلسل در چه؟ در وجوبهای بالغیر و امکانهای بالذات. و تسلسل باطل است، پس اینکه وجوب در خارج موجود باشد باطل است. این یک بیان برای لزوم تسلسل؛ بیان دیگر را بعداً بیان میکنم.
«و کذا الوجوب غیر زائد فی الأعیان علی الماهیة الواجبة»؛ این مدعای ماست که وجوب هم در خارج بر ماهیت واجب زائد نیست؛ در ذهن زائد هست، ولی در خارج زائد نیست؛ چون اصلاً در خارج موجود نیست که بخواهد زائد باشد. منظور از این ماهیت واجبه، ماهیت بالمعنی الأخص نیست؛ چون واجب ماهیت بالمعنی الأخص ندارد. ماهیت بالمعنی الأعم است؛ یعنی «ما به الشیء هو هو» که شامل وجود هم میشود. پس مراد از ماهیت در اینجا وجود است.
«بل هو أمر اعتباری کما ذکرنا؛ فإن الوجوب صفة للوجود»؛ وجوب صفتِ وجود است، به همین جهت گفته میشود وجود واجب «کما یقال وجود ممکن». پس تا اینجا صفتیت را برای وجوب درست کردیم. حالا که صفت شد، باید قائم به نفس نباشد، و وقتی قائم به نفس نشد، باید واجب نباشد. پس اگر این وجوب در خارج موجود باشد، یک موجود ممکن خواهد بود؛ یعنی ممکن بالذات، که برای وجودش باید واجب بالغیر هم بشود.
«فإذا زاد علیه»، اگر زائد بشود این وجوب «علیه»، بر آن وجود در خارج «علی ما یقوله الخصم»، «و لم یقم بنفسه»، و با فرضم همین است که قائم به خودش هم نیست. اگر قائم به خودش باشد که خب حرفی نیست، میشود همان وجود؛ که همان وجود یک چیزی اضافه بر وجود دیگر نیست. اما اگر قائم به نفسه نباشد—که نیست، قائم به نفسه هم نیست—«لکونه صفة محتاجة فی تقررها إلی ذات» که «متصفة بها»؛ چون صفتی است که در تقررش احتیاج به ذاتی دارد که موصوف است. پس به جای «متصفة بها»، موصوف را میگذاریم: «لکونه صفة محتاجة فی تقررها إلی ذات الموصوف». هر صفتی همینطور است؛ در تقرر خودش محتاج به ذات موصوف است. حالا که محتاج است، «فهو ممکن»؛ «فهو ممکن» را متوجه باشید تفریع بر چیست؟ تفریع بر «محتاجة» است. حالا که این صفت محتاج است، «فهو ممکن»؛ این وجوب، ممکن است.
«و إذا کان الوجوب ممکناً» از یک طرف، «و کل ممکن له وجوب بالغیر و امکان بالذات» از طرفی دیگر، «فللوجوب وجوب و امکان»؛ میدانیم که وجوب اگر بخواهد موجود باشد حتماً موجود ممکنی است، و از طرف دیگر میدانیم هر موجود ممکنی امکان بالذات دارد و وجوب بالغیر دارد؛ پس باید این وجوب هم امکان بالذات و وجوب بالغیر داشته باشد؛ یعنی «فله وجوب»، وجوب بالغیر، «و امکان»، یعنی امکان بالذات.
خب، دوباره برای همین وجوب و امکانی که قبل از وجوب تصویر میشود، دومرتبه برای همینها باز اگر وجود خارجی داشته باشند ما احتیاج داریم که وجوبی داشته باشیم و امکانی داشته باشیم؛ آنوقت: «و ذهب أعداد إمکاناته و وجوباته مترتبة إلی غیر النهایة». «إلی غیر النهایة» متعلق به «مترتبة» نیست، متعلق به «ذهب» است: اعدادِ امکاناتِ این وجوب—امکانات بالذاتش—و «وجوباته» یعنی وجوبات بالغیرش، تا بینهایت میروند در حالی که مترتبند. اعداد تا بینهایت میروند در حالی که مترتبند و متعاقب نیستند؛ اگر متعاقب بودند اشکال ایجاد نمیکرد، چون مترتبند اشکال ایجاد میکند.
خب، به چه بیان میگویید که اعداد تا بینهایت میروند؟ «إذ کل واحد من الوجوب و الإمکان» که قبل از این وجوبِ مورد بحث در نظر گرفته شدهاند، هر کدام از وجوب بالغیر و امکان بالذات، ممکنند: «مع أن لکل ممکن» باز هر ممکنی هم دارای وجوب و امکان است، پس هر یک از این وجوب و امکان هم دارای وجوب و امکان میشوند؛ «فیلزم سلسلة غیر متناهیة»، در حالی که ترتب و معیت بینشان هست؛ یعنی افرادش هم ترتب دارد، معیت دارد، «و قد عرفت استحالتها». ما قبلاً این مطالب را توضیح داده بودیم که اجتماع بینهایت—که وجود موجودات بینهایت—اگر مترتب باشند محال است، اگر متعاقب باشند محال نیست؛ اینها قبلاً توضیح داده شده و دیگر اکتفا میکنیم به همان حرفها.
پرسش: در تعاقب ترتب نیست؟
پاسخ: ترتیب علی و معلولی که مستلزم معیت باشد؛ اینها قبلاً توضیح داده شده است، بله. بله، ترتیبی که مستلزم معیت باشد، آن مشکل دارد؛ و الا ترتیب تعاقبی آن اشکال ندارد چون مستلزم معیت نیست. این بیان اول برای لزوم تسلسل که بیان کردیم.
وجه دوم تسلسل در وجوب بر پایه قاعده «الشیء ما لم یجب لم یوجد»
و اما بیان دوم: که میخواهیم بگوییم اگر وجوب در خارج موجود باشد تسلسل لازم میآید، منتها تسلسلی که لازم میآید غیر از آن تسلسلی است که الان گفتیم. بیانش این است که باز هم وجوب شیء قبل از شیء است، همانطور که قبل از وجود شیء است؛ همانطور که امکان هر شیئی قبل از وجود آن شیء است، وجوب هر شیئی هم قبل از وجود آن شیء است. دلیلش این است که میگوییم: «الشیء ما لم یجب لم یوجد»؛ یعنی اولاً باید واجب بشود و بعداً وجود بگیرد؛ پس وجوب بالغیر هر شیئی قبل از وجود بالغیر اوست، قاعده این را به ما میگوید.
بنابراین وجوب اگر موجود باشد—وجوب اگر موجود باشد، چون موجودی است ممکن—باید قبل از وجودش وجوب بالغیر پیدا کرده باشد. وجوب اگر موجود باشد، چون موجود ممکن است، مثل همه ممکنات باید قبل از وجودش وجوب بالغیر پیدا بکند؛ پس این وجوب، وجودش وجوب بالغیر پیدا میکند، وجودش وجوب بالغیر پیدا میکند. دوباره خود همین وجوب بالغیری که قبل از این وجوب حاصل شده است...
ببینید، وجوب موجود است؛ چون موجود است، پس قبلش باید وجوب بالغیر پیدا بکند: «فیلزم أن یکون للوجوب وجوب سابق»، وجوبی که بالغیر است. باز این وجوب بالغیر موجود است، و هر موجودی مسبوق به وجوب است؛ پس این وجوب بالغیر هم مسبوق به وجوب است. دوباره آن وجوب بالغیری که سابق است—یعنی وجوب بالغیر سوم—دوباره موجود است؛ هر موجودی مسبوق به وجوب بالغیر است، پس آن وجوب بالغیر هم مسبوق به وجوب بالغیر است و هکذا.
توجه میکنید؟ یک وجوب درست میکنیم، این را موجودش میکنیم؛ به اعتبار موجود شدنش، واجب بالغیرش میکنیم. دوباره میآییم سراغ واجب بالغیر، این واجب بالغیر را موجودش میکنیم؛ به اعتبار موجود شدنش، باز واجب بالغیرش میکنیم؛ چون قاعده میگوید اگر چیزی موجود است، باید قبلش واجب بشود. پس هر کدام از این وجوبها را که ما موجود گرفتیم، باید مسبوقش کنیم به وجوب بالغیر. خب فیلزم که به یک در میان وجوبی باشد، وجودی باشد؛ دوباره وجوبی باشد، وجودی باشد. منتها چون وجودها دیگر چندان به حساب نمیآید، میگوییم که وجوب بالغیر مسبوق به وجوب بالغیر است؛ یعنی تکرار وجوبها لازم میآید. البته تکرار وجوب و وجود لازم میآید؛ همانطور که بیان کردم: این وجوب برایش وجود است، برای وجودش وجوب است؛ آن وجوب دوم برایش وجود است، برای وجودش وجوب است؛ میبینید یک در میان وجود و وجوب میآید. اما چون ما دیگر وقتی میگوییم برای وجودش وجوب است، یعنی برای خودش دیگر؛ این است که وجودها را حذف میکنیم، میگوییم این وجوب مسبوق است به وجوبی، آن وجوب مسبوق است به وجوب دیگر، به وجوب دیگر و هکذا؛ که دیگر وجودها را این وسط حذف میکنیم و الا وجودها هم هستند.
این یک نوع تسلسل دیگر است غیر از آن تسلسلی که قبلاً گفتیم؛ آن تسلسلی که قبلاً گفتیم این بود که امکانات بالذات و وجوبهای بالغیر دو تا سلسله با همدیگر میروند تا بینهایت. اینجا میگوییم نه، وجوبها که با وجود مشبک شدهاند، این سلسله مشبک میرود تا بینهایت؛ آنوقت آن شبکه وجود را هم حذف میکنیم، میگوییم وجوبها میروند تا بینهایت. این هم بیان دوم. پس اگر وجوب در خارج موجود باشد، یلزم تسلسل به این بیان دوم، و تسلسل باطل است؛ پس اینکه وجوب در خارج باشد باطل است و وجوب یک امر ذهنی و عقلی است.
و این بیان دوم است: «و وجوب الشیء یکون قبله»؛ وجوب شیء قبل از شیء است؛ چون گفتم، همانطور که عرض کردم، شیء تا واجب نشود موجود نمیشود، پس باید وجوب قبلش باشد. «فلا یکون»، چون قبل هست، چون وجوب شیء قبل از شیء است، عین خود شیء نیست؛ چون قبل با بعد نمیتواند عین هم باشد، سابق با لاحق که نمیتواند عین هم باشد. «و وجوب الشیء یکون قبله فلا یکون» این وجوب شیء، خود آن شیء: «لأن السابق علی الشیء لا یکون نفس الشیء»[5] ؛ سابق با لاحق فرق دارد، سابق را که نمیشود عین لاحق گرفت. خب به چه دلیل میگویید وجوب باید قبل از شیء باشد؟ «و إنما کان الوجوب قبله»، یعنی قبل از شیء، به این دلیل: «إذ یجب ثم یوجد و لا یوجد ثم یجب»؛ اول واجب میشود و بعداً موجود میشود، نه اینکه اول موجود بشود و بعداً واجب بشود؛ چون دانستی قبلاً که شیء «ما لم یجب لم یوجد»، نه «ما لم یوجد لم یجب».
تکرر وجوب بر وجود و رفع شبهه از وجوب باریتعالی
خب پس وجوب اگر بخواهد موجود بشود، باید مسبوق به وجوب باشد. حالا میآییم سراغ همین وجوب؛ میگوییم که بنا بر نظر خصم: «للوجود وجوبٌ»، «وجوبٌ فی الخارج». ما میگوییم «للوجود وجوبٌ»، اما «وجوبٌ فی الذهن»؛ او میگوید «للوجود وجوبٌ»، اما «فی الخارج».
«ثم للوجود وجوبٌ»، چه این وجوب من ذاتِ آن وجود باشد «کما فی الواجب»، «أو من غیر» ذاتِ وجود باشد «کما فی الممکن». در واجب، همان وجود مقتضیِ وجوب است؛ از ذات خود همین وجود، وجوب حاصل شده است؛ اما در ممکن، وجوب از ناحیه غیر آمده است، وجوب از ناحیه غیر آمده است. یعنی خلاصه، در بعضی موجودات این وجوبی که «للوجود» هست وجوب ذاتی است، در بعضیها وجوب بالغیر است. این تا اینجایش حرفی نداریم ما؛ «ثم للوجود وجوبٌ» را همه قبول داریم. همه قبول داریم که هر وجودی واجب است: یا واجب بالذات است یا واجب بالغیر است، این را همه قبول داریم. حرف سر این است که این وجوبی که هست—حالا چه وجوب بالذات چه وجوب بالغیر—ذهنی است یا خارجی؟
از این به بعد استدلال را شروع میکنیم: «و للوجوب وجودٌ». از اینجا خصم شروع میکند به حرف زدن: برای هر وجودی وجوب هست، حالا درباره این وجوبش میخواهیم بحث کنیم؛ ما میگوییم این وجوب، وجود ندارد، یعنی فی الخارج؛ اما خصم میگوید «للوجوب وجودٌ»، حرف خصم است. خصم میگوید وجوب، وجود دارد. ما میگوییم: «فیکون للوجوب وجوبٌ آخر». «له» دارید شما؟
پرسش: «فیکون له وجوب آخر» در نسخه ما هست.
پاسخ: «له» ندارید؟ خب «له» را خط بزنید؛ البته من درست کرده بودم که معنا بشود، اما جور درنمیآید، خیلی صاف نیست، «له» خط میخورد: «فیکون للوجوب وجوبٌ آخر».
ببینید، آن وجود، وجوب داشت؛ باز وجودش وجوب داشت؛ پس برای آن وجوب اولی با واسطه وجود، یک وجوبی درست شد: «فیکون للوجوب وجوبٌ آخر». «لکون» این وجوب—وجوب اول—موجود ممکن بود، این یک مقدمه؛ موجود ممکن هم «ما لم یجب لم یوجد» بود، این هم مقدمه دوم؛ پس اگر این وجوب که ممکن بود میخواست وجود بگیرد، باید واجب میشد؛ پس برای وجوب، وجوب حاصل میشد.
«و هکذا یلزم سلسلة أخری»؛ همینطور پیش میرویم، آن وجوب قبلی را هم نقل کلام در آن میکنیم و پیش میرویم: «و هکذا یلزم سلسلة أخری من تکرار الوجود علی الوجوب و الوجوب علی الوجود»؛ یعنی یک در میان وجوب و وجود تکرار میشوند: تکرر وجود بر وجوب و تکرر وجوب بر وجود؛ یعنی یک در میان، همانطور که بیان کردم، وجوب و وجود تکرار میشوند: وجوب بر وجود تکرار میشود، وجود هم بر وجوب تکرار میشود، همانطور که بیان کردم یک در میان. «غیر متناهیة».
لازم میآید سلسله دیگری که «غیر متناهیة» است؛ این «غیر متناهیة» صفت برای «سلسلة أخری» است. گفت «سلسلة أخری»، بعد به صورت جمله معترضه بیان کرد که این سلسله اخری از کجا درست میشود؛ گفت «من تکرار الوجود علی الوجوب و الوجوب علی الوجود»، این منشأ سلسله اخری را گفت، حالا وصف آن سلسله را میگوید: «سلسلة أخری غیر متناهیة»، یک سلسله دیگری که نامتناهی است. که این—«هی» یعنی این سلسله—مرکب است «من وجوبات مترتبة»ای که با هم موجودند. ایشان آن واسطهها را دیگر حذف کرد؛ گفتش که این سلسله مرکبند از وجوبات مترتبی که همه با هم موجودند؛ «و هی ممتنعة»، یک چنین سلسلهای ممتنع است؛ چون مترتبند، اگر بینهایت هم باشد ممتنع است، «لما سبق»؛ که در گذشته گفتیم سلسلهای که افرادش بینهایت باشد و بینشان ترتب باشد، وجودش محال است، وجودش ممتنع است. در اینجا هم همچنین میگوییم: وجود چنین سلسلهای باطل و محال است؛ اگر این سلسله محال است، آن چیزی هم که مستلزم این سلسله است محال است، یعنی موجود بودن وجوب فی الخارج؛ موجود بودن وجوب فی الخارج هم محال است.
خب، شما ممکن است به ذهنتان برسد که اگر وجوب نمیتواند در خارج باشد، پس وجوب خدا هم نمیتواند در خارج باشد؛ خود ایشان هم دارد تصریح میکند، میگوید وجوب چه ذاتی باشد چه بالغیر باشد نمیتواند در خارج باشد. خب اگر وجوب خدا در خارج نیست، این تعقل من است که آن را تعقل میکند، مشکل پیش میآید. خود آقایان جواب میدهند که نه، آن وجود، وجودِ واجب است؛ چه من تعقلش بکنم چه نکنم، نه وجوب در خارج هست، ولی من وجوب را از آن نحوه وجود تعقل میکنم؛ از نحوه وجودی که از چیزی دیگر گرفته نشده است و از جای دیگر استفاده نشده است، من وجوب را تعقل میکنم. اما مثل ملاصدرا میگوید وجوب خدا، وجوب خارجی است، عین وجودش است؛ چیزی زائد بر وجودش نیست که تسلسل لازم بیاید. وصفش نیست، عینش است. نه، وجوب، وصف واجب تعالی نیست؛ ایشان هم همانطور که توجه کردید، وجوب را وصفِ وجود گرفت و بعد به تسلسل رسید. صدرا میگوید اصلاً وجوب در واجب تعالی وصف نیست؛ وجوب در واجب تعالی عین ذات است. وجوب یعنی وجود متأکد؛ ذات واجب هم وجود متأکد است، پس ذات واجب هم همان وجوب است. ذات واجب را چه بگویید وجوب است، چه بگویید وجود متأکد است، فرق نمیکند؛ و اصلاً وجوب در واجب تعالی وصف نیست که تسلسل لازم بیاید. پس این بیانی که ایشان کرده است، اگر درست باشد، در وجوب بالغیر است و در وجوب بالذات نیست؛ چون در وجوب بالذات، همانطور که صدرا معتقد است، عین موصوف است، اصلاً موصوف و صفت نداریم، عین وجود است؛ چون موصوف و صفت نداریم، پس تسلسل لازم نمیآید.
خب بحث در امکان و وجوب هم تمام شد.
اعتباریت مفاهیم کلیه و اوصاف عامه نظیر لونیت و جوهریت
حالا بحث در مثل لونیت و جوهریت و امثال ذلک است، که از «إذا عرفتَ» شروع میکند به شرحِ قبلالمتن تا دو صفحه بعد متن شروع بشود.
پرسش: «لما سبق» با «کما سبق» فرق میکند در متن؟
پاسخ: نه.
پرسش: نسخه است.
پاسخ: نسخه است، بله. ظاهراً فرقی ندارد. یک نسخه داریم به جای «تکرار» داریم «تکرر»، یک نسخه هم به جای «لما سبق» داریم «کما سبق»، فرقی نمیکند، از نظر معنا فرقی ندارد.