85/01/26
بسم الله الرحمن الرحیم
ادامه مباحث اعتباریات: عدد و امکان/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /ادامه مباحث اعتباریات: عدد و امکان
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
ادامه مباحث اعتباریات: عدد و امکان
یادآوری و تکرار دلیل دوم بر اعتباری بودن عدد
بحثمان در این بود که بعضی از امور هستند که اعتباری هستند و وجود خارجی ندارند و وجودشان فقط در عقل است. یکی از این امور وجود بود که بحث کردیم؛ دیگری وحدت بود که آن را هم اثبات کردیم؛ رسیدیم به سومی که عدد است.
فرمودند که عدد هم امری اعتباری است.
برای اثبات مدعا اینچنین دلیل آوردند که—یک دلیل گذشت—دلیل دومشان این بود که اگر اربعه را مثلاً بخواهیم حساب کنیم و به نظرمان این اربعه موجود باشد و یک عرض خارجی باشد، باید قائم به معدود باشد. مثلاً چهار انسان را فرض میکنیم؛ اینها اگر اربعه بودنشان یا اربعهای که وصف اینهاست در عقل باشد، حرفی نیست و مدعای ما ثابت است. اما اگر نه، اربعه بودنشان بخواهد در خارج باشد و وصف خارجی برای این چهار نفر باشد، سؤال میشود که اربعه وصف تکتک اینهاست یا وصف مجموع اینها؟
اگر وصف تکتک اینها باشد که غلط است و لازم میآید هر نفری چهار نفر باشد. اگر وصف مجموعشان باشد، باید این اربعه بین این چهار نفر تقسیم بشود و به هر کدام، واحد میرسد. پس واحد وصف این است، واحد هم وصف آن است، دو واحد دیگر هم وصف آن دو تای دیگر است و مجموعاً چهار تا میشود. در این حالت و در این فرض که وصف هر یک، واحد باشد، چون واحد را در بحث قبلی ثابت کردیم که اعتباری است، مجموع چهار واحد هم اعتباری میشود.
پس اگر بگوییم چهار، وصف تکتک اینهاست که غلط است؛ اگر چهار وصف مجموع باشد، این چهار بر این مجموع توزیع میشود و به هر یک، واحدی میرسد؛ و چون واحد امر اعتباری است، مجموع وحدات هم امر اعتباری میشوند؛ چون از مجموع اعتباریات یک امر اصیل درست نمیشود. اگر چهار واحد داریم که هر چهار تایشان هم اعتباری هستند، وقتی اینها را با هم جمع کردیم باز هم اعتباری میشوند؛ پس باز اربعه اعتباری شد.
تطبیق مجدد دلیل دوم با متن کتاب
خب، در عبارت صفحه ۱۹۰، خط دوم، «إذ علی هذا...»[1] ؛ اجازه بدهید من دومرتبه این «وجه آخر»[2] را بخوانم؛ تعطیلی زیاد فاصله انداخته و فکر میکنم فراموش شده باشد، منتها تندتر میخوانم چون قبلاً خواندهام:
«وجه آخر فی أن العدد أمر اعتباری عقلی: هو»—آن وجه این است که—«أن الأربعة إذا کانت عرضاً قائماً بالإنسان»؛ یعنی اگر عقلی باشد که خب مدعای ما ثابت است و هیچ حرفی نداریم؛ و اما اگر عقلی نباشد، عرض خارجی باشد و قائم به انسان خارجی باشد مثلاً، «فإما أن یکون فی کل واحد من الأشخاص الأربعیةُ تامةً»؛ یا در هر یک از این چهار نفری که بیرون هستند، اربعیت بهطور تام حاصل است، یعنی وصف هر یک به تنهایی اربعه است؛ «و لیس کذا»، این درست نیست و این فرض باطلی است؛ زیرا که «و إلا کان کل شخص أربعةً»؛ هر شخصی لازم میآید که اربعه باشد. اینها را تند میخوانم چون قبلاً خواندهام.
«أو فی کل واحد شیء من الأربعة»؛ یا فرض دیگر این است که فی کل واحد از این چهار نفر، شیء من الأربعة باشد. آنوقت یعنی اربعه بر این چهار نفر توزیع بشود. اگر توزیع بشود، فرض درستی پیدا نمیکنیم جز اینکه بگوییم به هر یک و به هر نفری واحدی از این اربعه میرسد: «و لیس ذلک الشیء من الأربعیة الذی فی کل واحد إلا الوحدة»؛ آن شیء و بعض و بخشی از اربعیت که در هر یک از این چهار انسان قرار میگیرد، چیزی جز واحد نیست؛ پس نصیب هر انسانی، واحد میشود. خب، وحدت هم که «التی لا وجود لها إلا فی العقل»؛ قبلاً گفتیم وحدت وجود خارجی ندارد و وجود عقلی دارد. اگر وحدت وجود عقلی دارد، «فمجموع الأربعیة»[3] هم که چهار تا از این اعتباریها هستند، «لیس له محل غیر العقل»؛ محلی غیر از عقل دیگر ندارد. چرا؟ چون تکتک این واحدها محلی جز عقل ندارند؛ مجموع این واحدها هم که چهار تا میشود، آن هم محلی جز عقل ندارد؛ چون عرض کردم از مجموع اعتباریات یک امر اصیل درست نمیشود و مجموع اعتباریات هم اعتباری است. «لترکبها من الوحدات»ای که «لا وجود لمجموعها إلا فیه»، یعنی إلا فی العقل.
«إذ علی هذا التقدیر»؛ خب، چرا این مجموع وجودی جز در عقل ندارد؟ «إذ علی هذا التقدیر»؛ «هذا التقدیر» یعنی بنا بر اینکه فی کل واحد شیء من الأربعیة باشد—تقدیر دوم—چون ما دو تقدیر داشتیم: یک تقدیر این بود که هر شخصی وصفش اربعه باشد که گفتیم این تقدیر غلط است؛ یک تقدیر این بود که اربعه به این چهار نفر توزیع بشود و وصف هر شخصی وحدت باشد. «إذ علی هذا التقدیر»، یعنی بنا بر اینکه فی کل واحد شیء من الأربعة باشد، «لکل وحدة محل خارجی»؛ بر فرض هر وحدتی محل خارجی دارد، اما مجموع وحدات محل خارجی ندارند.
یعنی این یک امر اضافه است: علاوه بر اینکه وحدات امر اعتباری هستند و مجموع اعتباریات هم اعتباری است، علاوه بر این، آنی هم که در خارج متکا دارد وحدت است؛ اربعه که در خارج متکا ندارد! چون ما مجموعی که در خارج نداریم؛ ما در خارج شخص واحد داریم: زید و عمرو و بکر و خالد؛ این چهار نفر را در خارج داریم. وحدت به هر یک از این چهار نفر قائم است—اکنون یا در خارج یا در ذهن؛ که البته ما معتقدیم در ذهن، ولی فرض هم کنید در خارج—باز هم وحدت است که در خارج متکا دارد؛ اربعه که در خارج متکا ندارد! مجموع وحدات که محل و متکایی در خارج ندارد، پس حتماً باید محلش در عقل باشد.
«لا وجود لمجموع» این وحدات «إلا فی العقل»، یعنی محلشان باید عقل باشد؛ زیرا «علی هذا التقدیر» که فی کل واحد شیء من الأربعة هست، بنا بر این تقدیر «لکل وحدة» محل خارجی پیدا میشود که شخصی است که «قامت الوحدة به، دون مجموعها». «دون مجموعها» مربوط به «لکل وحدة» است؛ یعنی هر وحدتی محل خارجی دارد، نه مجموع وحدات. مجموع وحدات که محل خارجی ندارد؛ چون ما در خارج مجموع نداریم که این مجموع وحدات را به آن مجموع خارجی متکی کنیم. بله، در خارج شخص داریم و وحدتها را به هر یک از این اشخاص متکی میکنیم؛ اما مجموع وحدتها را نمیتوانیم به کسی متکی کنیم، چون در خارج ما کسی را نداریم که مجموع وحدتها را قبول کند.
«إذ لیس فی کل واحد الأربعیةُ و لا شیءٌ منها». قبلاً گفتم که «من» اضافه است و باید خط بخورد: «إذ لیس فی کل واحد الأربعیةُ و لا شیءٌ منها»؛ زیرا در هر یک از این اشخاصی که بیرون هستند، اربعیت کامل که نیست—اربعیت کامل که ما در هر یک از این اشیاء نداریم—تا اینکه بگوییم این افراد متکای اربعه هستند و برای مجموع وحدات محل در خارج درست کنیم. چون در هر یک از اشخاص خود اربعیت نیست، پس برای مجموع نمیتوانیم در خارج محلی پیدا کنیم. «و لا شیءٌ منها»، و بخشی از این اربعه هم جز آن وحدتی که گفتیم نیست؛ وحدت هم که عرض کردیم امر اعتباری است، یک؛ و تازه بر فرض هم امر اعتباری نباشد، او متکا دارد و خود اربعه متکا ندارد.
«فلیست علی هذا التقدیر»؛ «علی هذا التقدیر» هم باز بر «علی هذا التقدیر» بالا معنا میشود؛ یعنی بنا بر اینکه فی کل واحد من الأشخاص شیء من الأربعة باشد، بنا بر این تقدیر هم اربعه جز در عقل وجود ندارد. بر هر تقدیری شما فرض کنید، اربعه فقط در عقل باید وجود داشته باشد. این مطلب تمام شد. خب، تا اینجا را میفرمایید که خوانده بودم.
نتایج و شواهد اعتباری بودن عدد: انتزاع عدد از امور متفرق، جماعات و نفس اعداد
این «و إذا کان العدد مما یعتبره العقل» اول بحث است، یعنی یک مطلب جدیدی است. اگر عدد امر خارجی باشد، وجودش دست ما نیست؛ یعنی ما نمیتوانیم بگوییم ما دو تا اعتبار میکنیم یا سه تا اعتبار میکنیم؛ بلکه اگر در خارج واقعاً دو باشد، دو هست و اگر واقعاً سه باشد، سه هست. اگر امر خارجی و واقعی باشد، اعتبارش دست ما نیست. اما اگر عدد امر اعتباری، یعنی امر عقلی باشد—چنانکه ادعای ما این است—ما میتوانیم یک انسانی را در شرق ملاحظه کنیم و یک انسانی را هم در غرب ملاحظه کنیم، بعد دوئیت را هم در ذهنمان برای این دو تا ثابت کنیم. احتیاجی ندارد که این دو تا کنار هم باشند و ما «دو» را ببینیم؛ بلکه این دو تا جدای از هم هم باشند، چون عددشان در ذهن ما ترسیم میشود و ذهن ما هم میتواند یکی از شرق بگیرد و یکی از غرب بگیرد، پس میتواند دو بودنشان را ملاحظه کند.
وجود خارجی این دو انسانی که یکی در شرق است و یکی در غرب است به ما ارتباط ندارد، ولی دو تا بودنشان را ما درست میکنیم؛ چه اکنون این دو تا کنار هم ایستاده باشند و چه یکی اینور باشد و یکی آنور باشد. علیایحال دو تا بودن در اختیار ماست؛ یعنی ما میتوانیم بگوییم این دو است و این سه است، و ما میتوانیم اعتبار کنیم. و در اعتبار کردن هم احتیاجی ندارد که ما از بین دو چیزی که کنار هم هستند یک امری را اعتبار کنیم، بلکه میتوانیم از این دو چیزی که خیلی با هم فاصله دارند یک امری را اعتبار کنیم. این هم روشن است.
«و إذا کان العدد مما یعتبره العقل فظاهر أن الذهن إذا جمع واحداً فی الشرق إلی آخر فی الغرب فیلاحظ الاثنینیة»؛ «فیلاحظ الاثنینیة» جواب «إذا» است و تفریع نیست. ظاهر است که وقتی عدد اعتبار عقلی باشد، «فظاهر» که ذهن اگر ضمیمه کند—«جمع» چون با «إلی» متعدی شده است، به معنای ضمیمه میگیریمش—ذهن وقتی انسانی را که در شرق است یا موجودی را که در شرق است به موجود دیگری که در غرب است ضمیمه کند، اگر چنین ضمیمهای را انجام بدهد، «فیلاحظ الاثنینیة»، اثنینیت را ملاحظه میکند. لازم نیست که اثنینیتی در خارج باشد و او ببیند؛ میتواند خودش اثنینیت را از دو موجودی که با هم فاصله فراوان دارند انتزاع کند.
«لأنه المعتبر و الملاحظ للاثنینیة و الأربعیة و غیرهما»؛ زیرا انسان و ذهن انسان است که اعتبارکننده و ملاحظهکننده اثنینیت و اربعیت و غیر اینهاست. اثنینیت و اربعیت در خارج نیستند و به ملاحظه ما درست میشوند؛ خب ملاحظه ما ممکن است هم از دو انسانی که کنار هم ایستادهاند پدید بیاید و هم از دو انسانی که در شرق و غرب هستند پدید بیاید. ملاحظه دست ماست و متقوم به این نیست که حتماً از روی دو موجودی که نزدیک هم هستند حاصل بشود، بلکه از هرجا که گرفتیم میتوانیم ملاحظه را انجام بدهیم. خب، اکنون که عدد اعتباری شد، این نتیجه اولی است که ما از آن گرفتیم؛ چون اگر اعتباری نبود که دست ما نبود، اما چون اعتباری است دست ماست و ما میتوانیم همهجور اعتبار کنیم: از دو چیزی که کنار هم هستند اعتبار میکنیم و از دو چیزی هم که فاصله دارند اعتبار میکنیم.
مطلب بعدی که داریم این است که ما گاهی از اوقات به یک جماعتی توجه میکنیم و یکدفعه میگوییم که خب اینها سه نفرشان، آن چهار نفرش، که از بین این جماعت چند نفری را انتخاب میکنیم و میگوییم خب این سه نفر؛ در حالی که در خارج آنچه که هست، یک و یک و یک است و سهای ما در خارج نداریم. اما اکنون با ملاحظه این سه تا یکی، ما «سه» را ملاحظه میکنیم و میگوییم که از بین این جماعت، سه نفر را ما دیدیم مثلاً. میفرماید که چون عدد ساخته ذهن ماست، ما میتوانیم به جماعتی توجه کنیم و از بین این جماعت، گروهی را مجتمعاً ببینیم؛ اجتماعشان را اعتبار کنیم و بعد عددی برای اینها به ذهن بیاوریم.
که حتماً قید اجتماع و ملاحظه اجتماع هم باید بشود؛ و الا اگر شما جماعت را ملاحظه کردید و اجتماعشان را ملاحظه نکردید، یک مجموعه به نام سه یا چهار یا پنج را نمیتوانید به دست بیاورید، بلکه فقط یک و یک و یک را به دست میآورید. اما اگر اجتماع را هم ملاحظه و اعتبار کردید، آنوقت سه یا چهار یا پنج یا عددهای دیگر در ذهن شما درست میشود. پس این هم نتیجه دومی که ما برای اعتباریت عدد میگیریم: که به خارج کار نداریم؛ در خارج همانطور که توجه میکنید سه تا یکنفر وجود دارند، نه اینکه «سه تا» وجود دارد. سه تا یکنفر است؛ یعنی یک و یک و یک وجود دارد، نه اینکه «سه» در خارج وجود داشته باشد. اما من به خارج که توجه میکنم، «سه» در ذهنم میآید؛ به این یک و یک و یکی که در خارج هستند توجه میکنم، «سه» به نظرم میآید؛ چون این افراد خارجی را در ذهنم جمع میکنم و برای این مجموعه، چیزی را به نام «سه» اعتبار میکنم.
همانطور که توجه میکنید، این نشاندهنده اعتباریت عدد و همچنین نتیجه حاصل از اعتباریت عدد است؛ یعنی اگر عدد اعتباری باشد یک چنین وضعی اتفاق میافتد. و الا اگر عدد امر خارجی باشد، دیگر اختیارش دست من نیست که من یکدفعه یک و یک و یک را انتخاب کنم و یکدفعه سه را انتخاب کنم؛ نه، واقعاً خب سه تا در بیرون هست! اگر واقعاً عدد خارجاً موجود باشد، دیگر دست من نیست که من بخواهم با ملاحظه خودم، سه را اعتبار کنم یا غیر سه را اعتبار کنم.
«و إذا رأی الإنسان جماعةً کثیرةً سواء کانت من نوع واحد»—همه انسان باشند—«أو لا»—یا بعضی انسان باشند و بعضی چیزهای دیگر باشند؛ یک مجموعه موجوداتی را ملاحظه بکند—سلام علیکم، «أخذ منهم ثلاثةً و أربعةً و خمسةً»؛ از این جماعت، سه موجود یا چهار موجود یا پنج موجود را—بستگی به مقدار نظری که کرده و انتخابی که کرده است دارد—انتخاب میکند، «بحسب ما یقع النظر إلیه و فیه»؛ «واو» از کتاب افتاده است: «بحسب ما یقع النظر إلیه و فیه».
این «بحسب ما یقع النظر إلیه و فیه»، بیانکننده این «ثلاثةً و أربعةً و خمسةً» است. کأنه کسی سؤال میکند—ایشان اینطوری میگوید: میگوید سه تا، چهار تا، پنج تا؛ کأنه کسی سؤال میکند چرا متعدد بیان کردی؟ چرا نگفتی سه تا، و گفتی سه تا یا چهار تا یا پنج تا؟—جواب میدهد: «بحسب ما یقع النظر إلیه و فیه»؛ به حسب نظری که این شخص کرده است، یک وقت ممکن است سه را انتخاب کند، یک وقت ممکن است چهار را، یک وقت پنج را و یک وقت ده و بیست و سی و هزار را. که به حسب نظری که میکند، تعدادی را که یا سه هستند یا چهار هستند یا پنج، انتخاب میکند. یک مثال خاصی ما نمیزنیم، بلکه به نظر خودش واگذار میکنیم: به حسب مقداری که نظر به آن مقدار واقع میشود، اکنون به سه واقع میشود یا به چهار واقع میشود یا به پنج یا به بیشتر و کمتر؛ «و فیه»، یا به حسب چیزی که نظر در او واقع میشود. اگر ما از دور این جماعت را ملاحظه کنیم، نظر میکنیم «إلی» مثلاً سه تا، «إلی» چهار تا؛ اما اگر خودمان در این جماعت باشیم، نظر میکنیم «در» این سه نفر، «در» این چهار نفر.
پس این «بحسب ما یقع النظر إلیه و فیه» روشن باشد که ایشان میخواهد بگوید اگر گفتیم سه، اگر گفتیم چهار و اگر گفتیم پنج و یکی را تعیین نکردیم، به خاطر این است که نظر شخص ناظر ممکن است مختلف باشد: یک وقت به سه نفر بیفتد، یک وقت به چهار نفر بیفتد و یک وقت به پنج نفر. اینکه میگوییم سه یا چهار یا پنج، به حسب نظری است که او کرده است؛ اگر نظر دیگر بکند، ما عدد دیگر تعیین میکنیم.
«بالاجتماع»؛ «بالاجتماع» مربوط به آن «أخذ منهم ثلاثةً و أربعةً و خمسةً» است... بله، مربوط به این «النظر» است؛ اشتباه گفتم، مربوط به این «النظر» است. یعنی اگر به این جماعت نظر کرد، اما نظرش با اجتماع بود—یعنی در این نظری که میکرد توجه به جمع داشت—آنوقت میتواند ثلاثه و اربعه و خمسه و امثال ذلک را انتخاب کند؛ اما اگر نظر به جمع نداشت و یک و یک و یک را ملاحظه کرد، این دیگر ثلاثه در ذهنش نمیآید و فقط یک و یک و یک در ذهنش میآید. اما اگر نظری که داشت توأم با اجتماع هم بود—یعنی نظر کرد، منتها با این فرض نظر کرد که این سه نفر جمع هستند و این سه نفر را یک مجموعه گرفت—اگر این سه نفر را یک مجموعه گرفت و اجتماع را هم اعتبار کرد، میتواند سه یا چهار یا پنج یا چند و چند را تصور بکند؛ و الا اگر قید اجتماع را هم نداشته باشد و اعتبار اجتماع را نداشته باشد، نمیتواند ثلاثه را اعتبار کند. پس توجه کردید که «بحسب ما یقع النظر إلیه و فیه»، آن هم به شرطی که نظر مع الاجتماع باشد؛ «بالاجتماع» یعنی مع الاجتماع، در صورتی که نظر با اجتماع باشد؛ یعنی به جمع نظر کند، نه اینکه به تکتک افراد نظر کند. اگر به تکتک افراد نظر کند، عدد در ذهنش نمیآید؛ اگر به مجموعهای از این تکتکها نظر کند، عدد در ذهنش میآید. پس قید اجتماع باید باشد؛ یعنی دو چیز لازم است: یکی اینکه به این افراد نظر کند، و یکی اینکه مجموعهای را هم منظور خودش قرار بدهد؛ در این صورت عدد در ذهنش میآید. و الا اگر نظر نکند، یا نظر بکند و تکتک را ملاحظه کند، عدد در ذهنش نمیآید.
ادامه بحث انتزاع عدد از جماعات و از نفس اعداد
این «لأنه لو لم یعتبر»، تعلیل برای این است که ما قید اجتماع را شرط کردیم. چرا قید اجتماع را شرط کردیم و چرا اجتماع را اعتبار کردیم؟ «لأن الشأن» این است: «لو لم یعتبر»—یا «یُعتبَر»—«فیما وقع علیه النظر اجتماعاً»، اگر در آنچه که نظر به او واقع شده است اجتماع اعتبار نشود، «لم یکن ما أخذ من الجماعة ثلاثة و لا غیر ثلاثة»؛ آنچه که از جماعت اخذ میشود یک و یک و یک است، نه ثلاثه. اگر ما در ذهن خودمان اجتماع را اعتبار نکنیم، آنچه که از این جماعتِ منظورٌالیها به دست ما میآید، یک و یک، یعنی تکتک افراد است؛ نه مجموعه به نام سه، یا مجموعه به نام چهار یا پنج. خب تمام شد.
همین مطلب را که اکنون ذکر کردیم میخواهیم تعمیم بدهیم: مطلب این بود که اگر ما به جماعتی نظر کردیم، به شرطی که در آن جماعت مجموعی را انتخاب کنیم، میتوانیم عددی را در ذهن خودمان ترسیم کنیم. هم به جماعت نظر میکنیم و هم مجموعی را در ذهن خودمان انتخاب میکنیم، آنوقت میتوانیم عدد را در ذهن خودمان پدید بیاوریم؛ این حرف ما بود. اما توجه کردید که در این بحث، یک جماعت خارجی ملحوظ و منظورٌالیه ما بودند؛ ما به یک جماعت خارجی که واقعیت داشتند توجه میکردیم و از این جماعت خارجی با اعتبار اجتماع، یک عددی را به نام سه یا چهار یا پنج به دست میآوردیم.
میفرماید این وضعی که ما گفتیم، اختصاص به آنجایی که این جماعت در خارج موجود هستند ندارد؛ بلکه اگر به یک اموری که در ذهن هستند—به آن امور ذهنی که خارجی نیستند—باز هم توجه کنیم و قید اجتماع را هم رعایت بکنیم، باز هم میتوانیم عدد در ذهنمان ترسیم کنیم. مثلاً همین خود وحدات؛ وحدات را قبلاً گفتیم امور ذهنیه هستند و امور خارجیه نیستند. ده واحد را شما در ذهن خودتان میآورید—هیچکدام خارجی هم نیستند، وحدات که خارجی نیستند—بعد اجتماعی را هم اعتبار میکنید؛ بعد از اینکه این اجتماع را اعتبار کردید، در ذهن شما «عشره» میآید. این عشره عددی است که از ملاحظه کردن ده واحد به شرط اجتماع، در ذهن شما ترسیم شده است. ده واحد را ملاحظه کردید، اجتماع را هم در کنارش ملاحظه کردید و بعد عشره در ذهن شما آمد؛ نه تکتک وحدات! تکتک وحدات ملاحظه شد، ولی از این تکتک وحدات، عشره در ذهن شما ترسیم شد.
پس عدد در صورت ملاحظه مجموعهای در خارج یا مجموعهای در ذهن، در ذهن ما ترسیم میشود. این حکمی که ما میگوییم که ترسیم عدد از ملاحظه جماعت است، اختصاص به آنجایی که این جماعت خارجی باشند ندارد؛ بلکه چه این جماعت خارجی باشند و چه جماعت ذهنی باشند، ما اگر به این جماعت توجه کنیم و اجتماع را هم اعتبار کنیم، حتماً عدد در ذهن ما میآید. پس این عبارتی که اکنون میخواهیم بخوانیم، تعمیم همان بحث گذشته است و یک مطلب جدیدی نیست. آن مطلب گذشته با فرض این بود که جماعت بیرونی ملحوظ بشوند، و اکنون مطلقاً بحث میکنیم: چه جماعت بیرونی و چه جماعت درونی. منتها چون جماعت بیرونی را قبلاً گفتیم، بحث را به جماعت درونی—یعنی آنچه که در ذهنمان هست—اختصاص میدهیم؛ آنها را هم که ملاحظه بکنیم، اگر اجتماع را هم اعتبار بکنیم، عدد در ذهنمان ترسیم میشود.
«و لیس اعتبار الذهن للأعداد موقوفاً علی تعقل أمور خارجیة و اعتبار کثرة مجتمعة منها»؛
اعتبار ذهن للأعداد که اکنون ما در این خطوط قبل گفتیم، موقوف بر این نیست که ما دو کار را بکنیم: یکی امور خارجیه را تعقل کنیم، و یکی کثرت مجتمعه از آنها را اعتبار کنیم—یعنی یکی امر خارجی را تعقل کنیم و یکی هم اجتماع را اعتبار کنیم—بلکه اعتبار اجتماع لازم است و حرفی در آن نیست و در همهجا لازم است، اما تعقل امور خارجی لازم نیست و میتواند تعقل امور ذهنی باشد.
پس اعتبار ذهن للأعداد موقوف بر دو چیز است: یکی اعتبار اجتماع، و یکی تعقل امور خارجیه یا ذهنیه علی سبیل البدل. آن اولی را که تعقل امور خارجیه باشد، میتوانیم علی سبیل البدل با تعقل امور ذهنیه عوضش کنیم؛ اما آن «اعتبار کثرة مجتمعة منها»، در همه اعتبارها لازم است. یعنی ما در صورتی میتوانیم عدد را اعتبار کنیم که دو چیز داشته باشیم: یک، تعقل أمور خارجیة أو ذهنیة—که این یکی اختصاص به خارجی ندارد: خارجیة أو ذهنیة—دو، اعتبار کثرة مجتمعة منها، یعنی از این جماعت و از این امور. این اعتبار کثرت مجتمعه در همهجا لازم است؛ چه ما به امور خارجیه توجه کرده باشیم و چه به امور ذهنیه توجه کرده باشیم.
ایشان میفرماید که «لیس اعتبار الذهن للأعداد» موقوف بر اینکه ما امور خارجیه را اعتبار کنیم و اجتماع را هم در کنارش؛ بلکه گاهی عدد حتی در امور اعتباریهای که با اجتماع ملاحظه میشود اعتبار میشود؛ که به جای امور خارجیه، امور اعتباریه و ذهنیه بگذاریم، ولی قید اجتماع را هم در اینجا رعایت بکنیم.
«حتی فی نفس الأعداد»؛ حتی در خود اعداد هم که به نظر ما امور اعتباری هستند، شما میتوانید باز به جماعتی از اعداد توجه کنید و جمعی از آن اعداد را مثلاً بیرون بکشید. صد عدد را در ذهنتان بیاورید و بگویید که ما ده تا ده تا داریم؛ ده تا ده تا یعنی هی جماعتی را از این صد تا بیرون کشیدید و اجتماعاً—اجتماع دهنفری—ملاحظهاش کردید و گفتید ما ده تا ده تا در این صد تا داریم.
«و إلیه الإشارة بقوله: و یأخذ الذهن أیضاً»—یأخذ الذهن یا الإنسان، فرق نمیکند؛ در عبارت شارح «الذهن» داشت و در عبارت مصنف «الإنسان» داشت؛ اکنون به هر کدام برگردانید، البته در عبارت مصنف به انسان باید برگردانید—یأخذ الإنسان یا یأخذ ذهن الإنسان، «أیضاً» یعنی همانطور که از جماعت کثیره میتواند اعداد را اخذ کند، «یأخذ أیضاً» در اعداد هم «مئة و مئات» را، «عشرة و عشرات» را، در حالی که اینها وحدات هستند. ما مئهای در خارج نداریم، مئاتی در خارج نداریم و همچنین عشره و عشرات را؛ وحدات در خارج هستند—آن هم متعلق به اعداد، نه خود وحدت؛ موصوف به وحدات در خارج هستند، نه خود وحدت—ولی ما اعداد را که خودشان در ذهن هستند ملاحظه میکنیم، بعد اجتماعی از این اعداد را باز در ذهن میآوریم و عدد جدیدی درست میشود.
مثلاً فرض کنید که دو تا پنج تا را که خودشان ذهنی هستند در ذهنمان میآوریم، به اینها اجتماعی میدهیم و یک «ده» درست میکنیم؛ یا همانطور که بیان کردم از صد تا، در بین جماعتِ صد تا که خود صد هم عددی ذهنی است، شما یک دانه ده تا انتخاب میکنید؛ به یک جماعت دهنفری و دهتایی توجه میکنید، اجتماع را هم اعتبار میکنید و میگویید که مثلاً ده تا از صد تا! این ده تا از صد تا در ذهن شما درست شده است: اولاً صد را در ذهنتان تصویر کردید، بعد باز دوباره به این صد توجه کردید و جماعتی را با قید اجتماع که ده تا شدند انتخاب کردید و گفتید ده تا از صد تا.
«و نحوهما»، و در بعضی نسخ دارد: «و نحوها». اگر «مئة و مئات» را یکی حساب کنیم و «عشرة و عشرات» را هم یکی دیگر حساب کنیم، در مثال ما دو مثال زدیم و جا دارد که تثنیه بیاوریم و بگوییم «و نحوهما». اما اگر مئة، مئات، عشرة و عشرات را جدا کردیم که چهار مثال بشود، آنوقت جا دارد که ضمیر مؤنث بیاوریم و «و نحوها» بگوییم. پس هم «نحوهما» درست است و هم «نحوها» درست است؛ بستگی دارد به اینکه ما آن مئة و مئات یا عشرة و عشرات را چهجوری ملاحظه بکنیم. میتوانید هم ضمیر «نحوهما» را به مثلِ مئة و مئات برگردانید و دوباره به مثلِ عشرة و عشرات برگردانید؛ به دو تا باید برگردانید اکنون دو تا عبارت باشد از یک بار مئة و مئات، و بار دیگر عشرة و عشرات؛ یا نه، به هر چهار تا برگردانید: مئة و مئات را یکی بگیرید، عشرة و عشرات را یکی بگیرید و ضمیر را برگردانید. تمام شد؛ این هم سومین چیزی که خواستیم ثابت کنیم که اعتباری و ذهنی است.
ورود به مبحث اعتباری بودن امکان و پاسخ به دو پرسش درباره عدد
اولین چیزی که ثابت کردیم اعتباری است وجود بود، دومی وحدت بود و سومی عدد بود. از عدد فارغ شدیم؛ اکنون میخواهیم وارد چهارمین چیزی بشویم که به نظر ما امر اعتباری است، و آن «امکان» است. بعد از امکان هم نوبت «وجوب» میشود و همچنین هم «امتناع». این مواد ثلاثه همهشان امور ذهنیه و امور اعتباری هستند و امور خارجی نیستند؛ یعنی امکان و وجوب و امتناع. منتها ما بحث را فعلاً روی امکان قرار میدهیم؛ اگرچه این مباحث در وجوب هم میآید و بعداً هم اشاره خواهیم کرد، ولی بحث فعلی ما در امکان است.
پرسش: آقا این بحث از عدد و کثرت در فلسفه چه ثمرهای دارد که آیا اعتباری است یا حقیقی؛ در وجود ثمرات زیادی داریم، اما در عدد و کثرت چه ثمرهای دارد؟
پاسخ: بالاخره ما موظفیم که درباره وجود اشیاء و سنخ وجود اشیاء بحث کنیم و موظف به ثمرهاش نیستیم. میبینید که در فلسفه موضوع، وجود است و ما هرجا که وجود هست باید بحثمان را ببریم؛ و هم ببینیم که وجود دارد یا ندارد، و هم بعد از اینکه وجود دارد ببینیم سنخ وجودش خارجی است، اعتباری است یا ذهنی است؛ اینها را باید مشخص کنیم. اکنون اگر ثمرهای داشت فبها، ثمره هم نداشت، خود همین برای ما مورد بحث است. ما گاهی از اوقات مطلبی را برای اینکه خودش حل بشود مسئله علم قرار میدهیم و توقع نداریم که ثمرهای بر آن بار بشود؛ ممکن است ثمره داشته باشد و ممکن است اصلاً نداشته باشد، ولی خود همان مسئله بالاخره مشکل علم است و باید حل بشود. علم گاهی از اوقات به یک مسئله میپردازد که خود مسئله را حل کند؛ در اینجا هم اینچنین است و میخواهد ببیند وحدت امر اعتباری است و کثرت امر اعتباری است یا نه. اکنون ثمرهای در جاهای دیگر بر این مترتب میشود یا مترتب نمیشود، کاری نداریم؛ ولی بالاخره خود این یک مبحث و بحثی است و باید روشن بشود. فلسفه که در وجود بحث میکند، موظف است هم در وجود بحث بکند و هم در نحوه وجود.
پرسش: در آنجا ما قائل داشتیم در ماهیت و وجود که بعضی اصالت ماهیتی و بعضی اصالت وجودی بودند؛ آیا اینجا قائلی داریم که کسی عدد را مثلاً اعتباری نداند، یا اصلاً قائل مخالف اینجا نداشتیم؟
پاسخ: ظاهراً—البته من تفحص دقیق در این زمینه نداشتم—ولی آنجوری که به ذهنم میآید، عدد را همه اعتباری میدانند؛ ظاهراً اینطور است. اما اینکه اکنون کسی پیدا بشود که اعتباری نداند، بیان میکنم تفحص کامل ندارم؛ شاید هم کسانی باشند که حقیقی بدانند.
پرسش: وقتی عدد را جزء مقولات به حساب میآورند، به این معنا نیست که دیگر اعتباری نیست و وجود خارجی دارد و جدای از ماهیات است؟
پاسخ: چه را؟ عدد را جزء مقولات میآورند؟ مقولات لزومی ندارد که وجود خارجی داشته باشند. بله، ولی لزوم ندارد که وجود خارجی داشته باشند. مثلاً «اضافه» به اعتراف همه جزء مقولات است، ولی در آن اختلاف است: بعضی میگویند وجود خارجی دارد و بعضی میگویند وجود خارجی ندارد؛ آن هم که میگویند وجود خارجی دارد، میگویند وجود ضعیف دارد. ولی بعضی هم معتقدند که اضافه اصلاً وجود خارجی ندارد و در عین حال مقوله بودنش را قبول دارند. مقولات لزومی ندارد در خارج باشند ها!
پرسش: بالاخره باید وجود داشته باشند؟
پاسخ: نه، وجود بله، خب باید وجود داشته باشند: یا وجود ذهنی یا وجود خارجی. مقولات باید وجود داشته باشند، ولی اینکه در خارج باشند، فکر نمیکنم کسی این را گفته باشد. ببینید مقولات یعنی محمولات؛ یعنی چیزهایی که حمل میشوند؛ اکنون چه در خارج باشند و ما مفهومشان را هم حمل کنیم، و چه در خارج نباشند و خودشان را حمل کنیم. مقولات، ماهیات هستند؛ ماهیات هم ممکن است در خارج باشند و ممکن است در ذهن باشند. ممکن است ما ماهیتی فقط در ذهن داشته باشیم و ممکن است ماهیتی هم در خارج و هم در ذهن داشته باشیم؛ لزومی ندارد حتماً عینی باشند. عدد هم از اقسام کم است؛ مثل مثلاً امکان—اکنون خود همین امکانی که میخواهیم بحث کنیم—بهطور کلی هر مثالی اضافه کنیم فایده ندارد؛ قاعده کلی همین است که مقولات لازم است که موجود باشند، اما اینکه اکنون موجود فی الذهن باشند یا موجود فی الخارج باشند، این الزامی نشده است که حتماً خارجی باشند. و بنا بر قول اصالة الوجود، مقولات اولین چیزی هستند که به ذهن میآیند، نه اینکه در خارج موجود هستند؛ مقولات اولین چیزی هستند که به ذهن میآیند و به برکت وجود هم در خارج و در ذهن موجود هستند.
دلیل اول بر اعتباری بودن امکان: تقدم امکان بر وجودِ ممکن
خب، چهارمین چیزی که میخواهیم اعتباریتش را ادعا کنیم، «امکان» است. برای اثبات اعتباریت امکان، ادلهای را ذکر میکنند و سه دلیل میآورند؛ که باید توجه کنید این سه دلیل به نظر میرسد که یک دلیل پیوسته است، اما میتوانیم سه دلیل هم قرارشان بدهیم و بهتر هم هست همین کار را بکنیم و سه دلیل قرار بدهیم و جدایشان کنیم. منتها خب باید یک چیزی به عبارت مصنف و شارح اضافه کنیم تا این دلیل مستقل بشود؛ آن اضافه را هم انشاءالله میآوریم و خب دلیل هرچه بیشتر بشود بهتر است.
دلیل اولی که ذکر میشود این است که امکان هر شیئی، مقدم بر خود آن شیء است؛ این یک مقدمه. مقدمه بعدی: امکان چون وصف شیء است، باید تکیه به شیء داشته باشد؛ و اگر این امکان خارجی باشد، تکیهاش هم باید در خارج باشد. و فرض این است که در خارج، آن شیءِ ممکن هنوز نیامده است، چون امکانش سابق بر خودش است و هنوز نیامده است؛ پس این امکان اگر در خارج هست، به چه چیزی تکیه دارد؟ اینکه به چیزهای دیگر تکیه دارد که خب وصف آنها نیست؛ به این شیئی که میخواهد بیاید تکیه دارد که هنوز نیامده است! اگر در خارج باشد، باید بالاخره به یک چیز تکیه کند؛ چون امکان، وصف است و قائم به ذات که نیست، وصف است. به اشیای دیگر که نمیتواند تکیه کند، چون وصف اشیای دیگر نیست؛ اگر وصف اشیای دیگر است، یک امکان دیگر وصف اشیای دیگر است؛ این امکان مال این شیء است و این شیء هم هنوز نیامده است. پس اگر در خارج ما وصفی به نام امکان داشته باشیم، متکایی برایش پیدا نمیکنیم؛ ناچاریم که بگوییم امکان در ذهن است و در خارج نیست.
پس به دلیل توجه کنید: دلیل این است که امکان هر شیئی، سابق بر آن شیء است؛ پس قبل از اینکه آن شیء بیاید این امکان هست. از طرفی این امکان وصف است—این مقدمه دوم: امکان هم وصف است—و وصف بدون موصوف در خارج نیست؛ پس امکان بدون ممکن در خارج نیست، در حالی که ممکن نیامده است ولی این امکان هست! میبینیم ممکن هنوز نیامده و امکان هست، پس میفهمیم که این امکان، وصف خارجی نیست.
دوباره بیان میکنم که مقدمات روشن بشود: امکان، سابق بر شیء ممکن موجود است؛ و خود این امکان، وصف است؛ پس وصف، قبل از موصوف موجود شد. اگر وصف خارجی باشد، نمیتواند قبل از موصوفش موجود باشد؛ پس حتماً باید ذهنی باشد. در ذهن ممکن است ما اول امکانی را برای موجودی داشته باشیم و بعد با توجه به اینکه این موجود ممکن است، موجودش کنیم؛ اما اینکه در خارج یک امکان مستقل داشته باشیم و بعداً متعلقش و موصوفش که این شیء است بیاید، این شدنی نیست؛ چون لازمهاش این است که در خارج ما وصفی بدون موصوف داشته باشیم و موصوفش بعداً بیاید، و این غلط است.
خب بحث تقریباً روشن شد؛ فقط این مطلب باقی مانده است که چرا میگویید امکانِ شیء، سابق بر شیء است؟ این البته وجدانی است، ولی در عین حال استدلال هم میکنند.
استدلالشان مثل یک قیاس اقترانی است؛ میگویند که ما به این صورت میگوییم: وجود شیء را به امکانش معلل میکنیم؛ چرا این موجود شد؟ چون ممکن بود موجود بشود. این یک مقدمه: وجود هر ممکنی را به امکانش معلل میکنیم؛ چرا این ممکن موجود شد؟ چون ممکن بود و فاعل هم افاضهاش کرد.
ادامه دلیل اول بر اعتباری بودن امکان و تطبیق با متن
از اینجا میفهمیم که امکان، علت وجود است—نه اینکه اکنون علت، علت فاعلی باشد ها! یعنی زمینهساز وجود است؛ علت وجود است—این یک مقدمه؛ پس امکان، علت وجود است. مقدمه دوم: و هر علتی، سابق بر معلول است؛ پس امکان هر شیئی هم سابق بر خود همان شیء است؛ این هم نتیجه.
خب بحث تمام شد. ایشان اینطور مطلب را مطرح کرده و گفته است که امکان شیء، مقدم بر وجود شیء است، و دلیل و قیاس اقترانیای را که اکنون عرض کردم آورده است و دیگر بیش از این توضیح نداده است. ما بقیه را باید خودمان اضافه کنیم: امکان شیء، سابق بر شیء است، و امکان وصف است—اینها را خودمان باید اضافه کنیم—امکان وصف است؛ پس اگر امکان شیء مقدم بر خود شیء است، یعنی وصف مقدم بر موصوف است؛ اما وصف در خارج نمیتواند مقدم بر موصوف باشد، پس حتماً در ذهن است. اینها را باید خودمان اضافه کنیم.
«و اعلم أن الإمکان للشیء متقدم علی وجوده أی وجود ذلک الشیء»؛ این «أی»ها را نیاورده است: «أی وجود ذلک الشیء و هو الممکن»؛ میخواهد بفهماند که ضمیر «وجوده» به کجا برمیگردد و تفسیر میکند: أی وجود ذلک الشیء و هو الممکن. «فی العقل»؛ متوجه باشید «فی العقل» متعلق به «الممکن» نیست—نگویید: و هو الممکن فی العقل—بلکه متعلق به «متقدم» است: «و اعلم أن الإمکان للشیء متقدم» فی العقل «علی وجوده». در عقل، مقدم بر وجود آن شیء است؛ در خارج ما امکانی نداریم که مقدم باشد. در خارج امکان مقدم نیست و الا اگر در خارج امکان مقدم باشد، یلزم که وصف قبل از موصوف موجود باشد.
این «لأن وجود الممکن»، دلیل بر سبق امکان است: چون وجود ممکن، معلل به امکانش است؛ این صغری. برای توضیح صغری گفتهاند: «فیقال»؛ این «فیقال» توضیح و تثبیت صغری است: «فیقال: إنما وجد لإمکانه». وجود ممکن معلل به امکانش است، یعنی امکان، علت وجود است؛ اکنون در این قول ما توجه کنید امکان، علت قرار داده شده است: «إنما وجد لإمکانه»، که امکان را علت قرار دادیم. «لا یقال»، عکسش گفته نمیشود: «إنما أمکن لوجدانه»؛ نمیگوییم وجدان، دلیل امکان است، بلکه میگوییم امکان، دلیل وجود است. این صغری، که صغری را با این «فیقال» و «لا یقال» اثبات کردند.
اکنون کبری: «و کل ما علل بشیء یجب تأخره عنه»؛ «کل ما علل بشیء»، یعنی کل ما کان معلولاً لشیء؛ یعنی هر چیزی که به شیئی معلل شود که شیء علت بشود و او معلول بشود—یعنی معلول کل علة—«و کل ما علل بشیء» یعنی معلول هر علتی، «یجب تأخر» این «کل ما» که معلول است، «عنه» از این شیء که علت است. یعنی هرجا که معلول علتی داشتیم، معلول باید از علت تأخر داشته باشد. این کبری. نتیجه: «فوجود الممکن متأخر عن إمکانه»؛ که ثابت کردیم وجود هر ممکنی از امکانش متأخر است.
ولی در بحث ما آنچه که به درد ما میخورد، سبقت امکان است و به تأخر ممکن کار نداریم؛ اگرچه این دو تا لازم و ملزوم هستند: اگر امکان سابق است، حتماً ممکن هم متأخر است؛ اگر یک طرف سابق باشد یک طرف دیگر مؤخر است و این دو تا با هم مساوی هستند. ولی آنچه که در این بحث به درد ما میخورد، سبقت امکان است نه تأخر ممکن؛ تأخر ممکن اجنبی از بحث ماست. لذا شارح پشت سرش میگوید: «بل إمکانه سابق علی وجوده»؛ نگو ممکن و وجود ممکن متأخر از امکان است، بلکه بگو امکان این شیء، سابق بر وجودش است! این تعبیر را بیاور، چون این تعبیر به درد ما میخورد؛ چرا که اگر ممکن متأخر از امکان باشد، این دخلی به استدلال ندارد، ولی اگر امکان سابق باشد، میگوییم امکانی که وصف است نمیتواند در خارج سابق بر موصوف موجود باشد، بلکه باید در ذهن موجود باشد؛ میبینید به دردمان خورد.
اگر سبقت امکان را ما ادعا کردیم، میتوانیم دلیل را ادامه بدهیم تا به اعتباریت امکان برسیم؛ اما اگر تأخر ممکن را اعتبار کردیم، به دردمان نمیخورد مگر اینکه از تأخر به سبقت امکان منتقل بشویم و آنوقت دلیل را ادامه بدهیم. به این مناسبت ایشان به «فوجود الممکن متأخر عن إمکانه» اکتفا نمیکند و پشت سر آن میآورد: «بل إمکانه سابق علی وجوده». این «بل إمکانه سابق علی وجوده» با آن قبلی فرقی نمیکند، لازمه آن است و از آن استنباط میشود؛ ولی چون دلیل ما مبتنی بر این مقدمه است، ایشان دوباره این مقدمه را ذکر میکند؛ نه اینکه اکنون این، چیز اضافهای بخواهد بگوید؛ این با آن قبلی فرقی ندارد: «فوجود الممکن متأخر عن إمکانه بل إمکانه سابق علی وجوده». این «بل إمکانه سابق علی وجوده» با «وجود الممکن متأخر عن إمکانه» از نظر اینکه یکی لازم و یکی ملزوم است فرق نمیکند؛ آن صادق باشد، این هم صادق است. ولی ایشان این دومی را تذکر میدهد چون میخواهد دلیل را بر این دومی مبتنی کند.
«کما قلنا»؛ «کما قلنا» یعنی...
پرسش: پس چرا با «بل» آورده است و با «أی» نیاورده است؟
پاسخ: نه خب، برایش اهمیت بیشتری دارد دیگر، ترقی میکند! این مطلب دوم چون اهمیت بیشتری دارد، برای ترقی با «بل» ذکرش میکند.
البته اگر عبارت اینطور میبود—عبارت شما هم مثل ماست دیگر، آره؟—اگر عبارت اینطور میبود که «وجود ممکن متأخر نیست از امکانش»—البته اینچنین نداریم و اینطور غلط هم هست—ولی اگر اینطور بود که وجود ممکن متأخر از امکانش نیست، میتوانستیم بگوییم «بل إمکانه سابق» یک مطلب جدیدی میگوید؛ چون وقتی متأخر نیست، دو مفاد دارد: یعنی یا «مع» است یا «سابق» است. اگر چیزی متأخر نباشد، یا معیت دارد یا سبقت دارد؛ ایشان برای اینکه معیت را هم همانطور که تأخر را باطل کرده است باطل کند، جا دارد بگوید «بل إمکانه سابق». ولی اینطور نیست؛ لذا ناچاریم این «بل إمکانه سابق علی وجوده» را بیان دیگری برای «فوجود الممکن متأخر عن إمکانه» بگیریم؛ و توجیهش همین است که چون شارح دیده است که با آن عبارت قبلی نمیتواند دلیل را تکمیل کند، سراغ این عبارت بعدی رفته و عبارت بعدی را آورده است تا دلیل تکمیل بشود، که توضیح دادم.
«کما قلنا»، یعنی همانطور که ما در وقتی که صغری را میخواستیم اثبات کنیم گفتیم که گفته میشود: «إنما وجد لإمکانه»، یا در بالا در عبارت مصنف گفتیم: «و اعلم أن الإمکان للشیء متقدم علی وجوده»؛ که در همه اینجاها سبقت امکان را ادعا کردیم، نه تأخر ممکن را. «و إلیه الإشارة» به قول مصنف که گفته است: «فإن الممکنات تکون ممکنةً ثم توجد»؛ که اکنون امکان را بر وجود مقدم کرده است: ممکنات اولاً ممکن هستند، «ثم» یعنی ثانیاً وجود میگیرند؛ که همانطور که توجه میکنید امکان را باز سابق کرده است. «و لا یصح أن یقال إنها توجد ثم تصیر ممکنةً»؛ نمیشود گفت اینها وجود خارجی پیدا میکنند و بعد ممکن میشوند، که وجود مقدم بر امکان بشود. این شدنی نیست و حتماً باید امکان مقدم باشد.
خب اگر امکان مقدم بود، بقیه دلیل را خودمان اضافه میکنیم و ایشان نگفته است. بقیه دلیل اینطور اضافه میشود که: امکانی که مقدم است، وصف است؛ و وصف اگر بخواهد در خارج موجود بشود، موصوفی را که در خارج موجود است میطلبد؛ در حالی که هنوز موصوف این امکان در خارج موجود نشده است، پس خود این وصف هم در خارج موجود نیست. این دلیل اول بر اعتباریت امکان بود که تمام شد.
دلیل دوم بر اعتباری بودن امکان: صدق به مفهوم واحد بر مختلفات بالماهیه
دلیل دوم: امکان یک مفهوم دارد و بر مختلفات صادق است؛ این صغری. امکان به مفهوم واحد بر امور مختلفه صادق است؛ یعنی ماهیت انسان را میگویید «ممکن»، ماهیت مثلاً کتاب را هم میگویید «ممکن»، ماهیت مثلاً فرض کنید نبات را هم میگویید «ممکن» و امثال ذلک؛ بر همه ماهیات که مختلف هستند شما «ممکن» را حمل میکنید و در همهجا هم معنایشان یکی است. خب، این یک مقدمه.
مقدمه دوم این است که چیزی که بر امور مختلف صادق است، عین هیچیک از آن امور مختلف نیست؛ و الا اگر عین یکی از آن امور مختلف میبود، باید بر باقی مختلفات صادق نمیشد؛ اگر عین یکی از اینها میبود، نباید بر بقیه صادق میشد.
ادامه دلیل دوم بر اعتباری بودن امکان: شمول مفهومی امکان بر ماهیات مختلف
پس نتیجه میگیریم که امکان هم عین هیچیک از این مختلفات نیست؛ یعنی منظور اینکه به معنای هیچیک از این مختلفات نیست. یعنی امکان به معنای انسان نیست، در حالی که بر انسان حمل میشود؛ امکان به معنای فرس نیست، در حالی که بر فرس حمل میشود؛ امکان به معنای کتاب نیست، در حالی که بر کتاب حمل میشود، و هکذا.
در حالی که اگر شیئی در خارج باشد، یک نوع بیشتر نیست: یا انسان است، یا فرس است، یا کتاب است، یا نبات است؛ یک نوع بیشتر نیست. میبینیم که این یک نوع نیست و با همه انواع سازگار است؛ امکان میبینیم با همه انواع سازگار است. از اینجا کشف میکنیم که امکان امر خارجی نیست؛ یک امر عقلی است که در عقل ما بر اشیاء صدق میکند. چون اگر امکان امر خارجی میبود، همانطور که عرض کردم، در خارج ما نوع داریم یا فردی از نوع داریم؛ نمیشود در خارج یک موجودی را پیدا کنیم بگوییم این دو نوع است، مثلاً هم فرس است و هم انسان است. امکان اگر امر خارجی باشد، بالاخره بر این مختلفات هم حمل بشود باید یکی از اینها باشد؛ مثل اینکه مثلاً انسان فرض کنید بر ما حمل میشود، این فقط انسان است که میتواند بر ما حمل بشود. حالا ببینید، امکان بر اشیاء حمل میشود، پس با همه این اشیاء مناسبت دارد. اگر بخواهد در خارج باشد، یعنی در خارج همه اشیاء است؛ در حالی که در خارج هر چیزی یک نوع بیشتر نیست، همه نوع نمیتواند باشد. بنابراین باید در ذهن باشد که در ذهن با همه اشیاء جور است و میتواند بر همه حمل بشود.
این دلیل دوم است.
«و الإمکان بمفهوم واحد یقع علی المختلفات»؛ با یک مفهوم بر امور مختلفه حمل میشود، این صغری. کبری: «و ما کان کذلک لا یکون نفس شیء من تلک المختلفات بالماهیة»؛ «بالماهیة» قید مختلفات است. چیزی که اینچنین است، یعنی بر مختلفات بالماهیه حمل میشود، نمیتواند عین یکی از این مختلفات باشد. مختلفات بالماهیه یعنی چیزهایی که با ماهیت اختلاف دارند، یعنی ماهیتشان مختلف است. «و إلا»، یعنی اگر بخواهد عین یکی از اینها باشد، «لما وقع بمفهوم واحد» بر غیر آن یکی. اگر بخواهد عین یکی از این ماهیات باشد، بر غیر آن یکی دیگر نمیتواند حمل بشود، مگر اینکه مفهومش عوض بشود؛ و الا با همان مفهوم دیگر نمیتواند بر غیر آن حمل بشود. از اینجا نتیجه میگیریم که پس عین هیچیک از این مختلفات نیست.
اگر عین هیچیک از این مختلفات نیست و در عین حال بر این مختلفات حمل میشود، معلوم میشود در خارج نیست؛ در عقل ما به معنای عام گرفته میشود: «بل یکون أمراً معقولاً أعم من کل منها»؛ یک امر معقولی است که با همه این مختلفاتی که تحتش هستند سازگار است. پس باید امکان را هم امر عقلی بگیریم، نمیتوانیم امر خارجی بگیریم. این دلیل دوم هم تمام شد.
دلیل سوم بر اعتباری بودن امکان: لزوم تسلسل در امکانات
«ثم هو» دلیل سوم است. دلیل سوم را اشاره کنم...
پرسش: قبلاً اینها را نگفتید؟
پاسخ: نه، اینها توضیحات است، دیگر نگفتیم، بله.
اما دلیل سوم را ایشان کامل میکند، دلیل سوم را کامل بحث میکند. دلیل سوم را عرض میکنم، مختصراً میگویم که برای جلسه آینده آماده بشویم.
درباره امکان، سه حکم ما داریم:
حکم اول این است که امکان، عین ماهیتی که موصوفش میکنیم به ممکن، نیست. امکان عین آن ماهیت نیست. دلیلش هم روشن است؛ چون وقتی آن ماهیت را شما به ذهن میآورید، امکان به ذهن نمیآید. یعنی مثلاً ماهیت انسان را به ذهن میآورید، امکان به ذهن نمیآید؛ در حالی که اگر امکان عین ماهیت میبود، با آمدن آن ماهیت به ذهن، امکان هم باید به ذهن میآمد. پس امکان عین آن ماهیت نیست؛ ذاتی آن ماهیت هم نیست. ذات آن ماهیت نیست، ذاتی آن ماهیت هم نیست؛ چون ذاتی هم اگر بود، باز به ذهن میآمد. با تصور آن ماهیت، هم ذاتش به ذهن میآید و هم ذاتیاش به ذهن میآید؛ در حالی که ما ماهیتی را تصور میکنیم، امکانش به ذهنمان نمیآید. پس معلوم میشود امکان نه ذاتش است و نه ذاتیاش. این یک حکم.
حکم دوم: امکان، قائم به نفسه نیست، یعنی جوهر نیست؛ بلکه عرض است، چون وصف است. هیچ وصفی هم قائم به ذاته نیست؛ اصلاً امری که قائم به ذاته است نمیتواند وصف قرار بگیرد، چون وصف باید در موصوف حلول کند و امر قائم به ذات نمیتواند حلول کند. پس امکان در خارج قائم به ذات نیست. این دو مطلب، دو حکم.
حکم سوم اینکه امکان، واجب هم نیست؛ واجبالوجود نیست، واجب بالذات نیست. دلیل این هم روشن است؛ چون امکان وصف است، هر وصفی محتاج به موصوف است، و چیزی که محتاج است واجب نیست؛ پس امکان واجب نیست.
این سه حکم را ما درباره امکان داریم که: اولاً ذات یا ذاتی ماهیت نیست؛ ثانیاً قائم به ذاته نیست؛ ثالثاً واجبالوجود نیست.
با توجه به این سه حکم، ادعا میکنیم که امکان، موجود فی الخارج نیست. اگر قبول کردید که موجود فی الخارج نیست، بحث ما تمام است؛ اگر قبول نکردید، با یک قیاس استثنائی ثابت میکنیم که موجود در خارج نیست، که در آن قیاس استثنائی از این سه حکم استفاده میکنیم. این سه حکم را مقدمتاً گفتم برای آن قیاس استثنائی.
که اگر امکان در خارج موجود باشد، با توجه به اینکه ذات و ذاتی ماهیت نیست، با توجه به اینکه واجبالوجود نیست، با توجه به اینکه قائم به ذاته نیست، ما استدلال میکنیم و ثابت میکنیم که مقدم باطل است. اگر امکان در خارج موجود باشد، حتماً موجود ممکن خواهد بود؛ چون وصف است، واجب نیست به بیانی که الآن گفتیم. و اگر ممکن باشد، امکانش سابق بر خودش خواهد بود، به بیانی که اول داشتیم. اگر امکانش سابق بر خودش هست، پس امکانش عین خودش نیست؛ چون گفتیم هیچ امکانی عین ماهیت نیست، ذات و ذاتی ماهیت نیست. پس این امکان، مسبوق است به امکانی که غیر از خودش است.
نقل کلام در آن امکان قبلی میکنیم: او آیا موجود است فی الخارج یا نه؟ اگر بگویید موجود فی الخارج است، درباره او هم همان قیاس استثنائی را درست میکنیم؛ اگر بگویید موجود فی الخارج نیست، مطلوب ما نتیجه داده میشود. اگر گفتید موجود فی الخارج هست، درباره او هم قیاس استثنائی را مطرح میکنیم که پس او هم ممکن است و موجود. اگر ممکن است و موجود، پس باید قبلش امکانی باشد؛ پس قبل از امکان دوم هم امکانی میآید، قبل از آن امکان هم امکانی میآید و هلمّ جرّا، یلزم التسلسل فی الإمکانات، آن هم امکانات مترتبه که هر کدام سابق بر دیگری است و هر کدام لاحق بر دیگری است؛ و درست همان تسلسل محال لازم میآید: اجتماع مترتبات در وجود لازم میآید که محال است.
پس اگر امکان امر خارجی باشد، یلزم به این بیان تسلسل در امکانات؛ و تسلسل باطل است، یعنی تالی باطل است، پس مقدم که خارجی بودن امکان است نیز باطل است.
بقیه مطالبی که ذکر کردیم به عنوان مقدمه بود، اصل دلیل همین قیاس استثنائی است که اگر امکان در خارج موجود باشد، یلزم تسلسل در امکانات، و تسلسل یعنی تالی باطل است، پس مقدم که وجود امکان در خارج است، آن هم باطل است. دیگر بقیه مطالب، استدلال بر تلازم بود یا استدلال بر بطلان تالی بود؛ بالاخره مقدماتی بود که در این دلیل لازم داشتیم.
همین دلیل را در وجوب و امتناع هم جاری میکنیم و نتیجه میگیریم که وجوب و امتناع هم اعتباری هستند. توجه کردید که در این دلیل سومی که داریم بیان میکنیم، از دلیل اول استفاده کردیم؛ به همین جهت گفتم دلیل اول و دوم و سوم را میشود همه را یک دلیل حساب کرد، چون آنها مقدمتاً گفته شدند برای این دلیل. و میشود هم جدا حساب کرد؛ یک چیزی اضافهشان میکنیم، همانطوری که ما اضافه کردیم دلیلِ جدا شدند. هر کدام دیگر به میل خودتان؛ میتوانید دلیلها را جدا کنید، میتوانید دلیلها را واحد کنید.
انشاءالله بقیهی بحث جلسه آینده پیگیری می کنیم.