85/01/25
بسم الله الرحمن الرحیم
اعتباری بودن وحدت، کثرت و عدد از دیدگاه شیخ اشراق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /اعتباری بودن وحدت، کثرت و عدد از دیدگاه شیخ اشراق
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
دلیل سوم بر اعتباری بودن وحدت: لزوم دو محال از فرض خارجیت وحدت
بحثمان در این بود که وحدت هم مثل وجود امر اعتباری است و در خارج حاصل نیست. برای این مدعا دو دلیل ذکر کردیم؛ دلیل سوم که اکنون میخواهیم بخوانیم این است که اگر ما ماهیتی در خارج داشتیم که واحد بود، ما معتقدیم که آنچه که در خارج هست یک چیز است و آن ماهیت است. اما اگر کسی در مقابل بگوید که آنچه که در خارج هست دو چیز است: یکی ماهیت است و یکی هم وحدت آن ماهیت؛ ما برایش بیان میکنیم که چند محال لازم میآید. و این محالها ما را وادار میکنند که بگوییم در خارج دو چیز، یکی به نام ماهیت و یکی به نام وحدت نداریم؛ بلکه آنچه که در خارج است فقط همان ماهیت است و وحدت را ذهن ما از اینکه این ماهیت را در کنار چیزی نمیبیند انتزاع میکند.
اگر بگوییم این ماهیت و وحدت اثنان هستند، یعنی در خارج دو چیز هستند، محالاتی لازم میآید که دو محال اینجا ذکر میشود:
یکی اینکه ما به ماهیت تنها نظر میکنیم؛ چون ماهیت یک چیز میشود و وحدت یک چیز دیگر میشود، ما از وحدت قطع نظر میکنیم و به ماهیت تنها توجه میکنیم. میگوییم که آیا این ماهیت وحدت دارد یا ندارد؟ با قطع نظر از آن وحدتی که از آن قطع نظر کردیم، آیا وحدت دارد یا ندارد؟ مسلم وحدت دارد. خب، این وحدتی که اکنون برای ماهیت هست—غیر از آن وحدتی که قطع نظر کردیم—آیا آن وحدت باز امر انتزاعی است یا در خارج وجود دارد؟ اگر بگویید امر انتزاعی است که مدعای ما ثابت میشود؛ و اگر بگویید در خارج وجود دارد، ما باز میتوانیم از آن قطع نظر کنیم؛ میگوییم خب یک امر خارجیِ جدای از ماهیت است و میتوانیم کنارش بگذاریم. آن را ما کنار میگذاریم، دوباره به ماهیت تنها توجه میکنیم و میبینیم باز هم وحدت دارد؛ یک وحدت دیگر درست میکنیم و هکذا. پس وحدات کثیره و وحدات بینهایت در اینجا درست میشود. اما ما دیگر به خود وحدت نظر نمیکنیم و فقط به ماهیت نظر میکنیم؛ هرگاه که این ماهیت دارای وحدتی میشود، وحدتش چون امر جدای از خودش است، کنارش میگذاریم؛ دوباره خود ماهیت را ملاحظه میکنیم و یک وحدت جدیدی مییابیم، باز آن وحدت جدید را کنار میگذاریم. و به این ترتیب با توجه به ماهیت، وحدات بینهایتی درست میشود.
محذور دوم این است که ما ماهیت را ملاحظه نمیکنیم و وحدت را ملاحظه میکنیم؛ یعنی دو چیز در خارج هست: یکی ماهیت است و یکی وحدت است. اکنون به ماهیت کار نداریم؛ به خود وحدت توجه میکنیم و میبینیم که بالاخره این وحدت یک امری در خارج است و یکی هم هست؛ چند وحدت نداریم، یک وحدت داریم. خب پس این وحدت دارای یک وحدت است. دوباره در آن یکی که برای این وحدت دیدیم سؤال میکنیم—یعنی به آن یکی که برای وحدت دیدیم توجه میکنیم—میگوییم آن هم یک موجود خارجی است و او هم اکنون چیزی کنارش نیست، پس او هم وحدت دارد. باز به این وحدت سوم توجه میکنیم، میبینیم باز هم یک امر خارجی است و او هم یک امر است و کنارش چیزی نیست؛ دوباره وحدتی دیگر برای او درست میکنیم و هکذا.
پس دو محال ما ذکر کردیم: در یک محال همانطور که توجه کردید از وحدت قطع نظر میکنیم و ماهیت را دائماً ملاحظه میکنیم و هی برایش یک وحدتی تصور میکنیم؛ و یک بار دیگر به ماهیت اعتنا نمیکنیم و وحدت را ملاحظه میکنیم و میبینیم این وحدت، واحد است؛ پس برای وحدت، وحدتی است و دوباره برای آن وحدت دیگر هم وحدتی است و هکذا. این دو محال که تکرار وحدت در دو نظر بود—یکی نظر به ماهیت و یکی نظر به خود وحدت—این محالی که عبارت از تکرار و تسلسل بود، از اینجا ناشی شد که ما این ماهیت و وحدت را در خارج دو تا دیدیم. برای اینکه این محال لازم نیاید، ناچاریم که بگوییم آنچه که در خارج است یک چیز است و آن ماهیت است؛ وحدت یک امری است که ذهن ما انتزاع میکند و در خارج وجود ندارد. این هم دلیل سوم ایشان بود.
تطبیق دلیل سوم با متن کتاب
«ثم الماهیة و الوحدة»[1] . ضمناً دیروز به من گفتند که تو عبارت را خواندی: «لما کان الواحد ذا وحدةٌ واحداً»! خیلی به نظر من عجیب آمد که من «ذا وحدةٌ» بخوانم. اکنون علیایحال گفتند خواندی دیگر، چند نفر گفتند. «ذا وحدةٍ» درست است؛ این روشن است و غلط روشنی است.
«ثم الماهیة و الوحدة التی لها إذا أخذتا شیئین فهما اثنان»؛ ماهیت و وحدتی که «لها» برای ماهیت است، «إذا أخذتا شیئین»، اگر در خارج دو چیز باشند—نه اینکه یکی در خارج باشد و یکی در ذهن؛ آن محذور ندارد—اگر بخواهند در خارج دو تا باشند، «فهما اثنان؛ أحدهما الوحدة و الآخر الماهیة»ای که «هی لها»، یعنی وحدت لها. «فیکون لکل واحد منهما وحدة»؛ خب وقتی که در خارج ما دو چیز داریم، این دو چیز را جداجدا که حساب کنیم، هر کدام به تنهایی وحدت مناسب خودشان را دارند.
«فیلزم منها محالات»؛ از اینکه هر یک از این دو تا واحد باشند و وجود خارجی برای وحدت داشته باشیم و وحدت، واحد باشد و ماهیت هم واحد باشد، «یلزم منها محالات» که بیان کردم «محالات» در اینجا جمع منطقی است و دو تا بیشتر را شامل نشده است؛ یعنی دو تا را ایشان گفته است، اکنون بیشتر از این هم اگر بوده نگفته است:
«منها أنا إذا قلنا هما اثنان»—این «هما اثنان» را خوب نکرده است که در کتاب ما در گیومه برده است؛ فقط خواسته است بگوید مقول قول هستند و از این جهت عیبی ندارد، ولی «هما اثنان» یک امر مهمی نیست که اکنون در گیومه برود، فقط همین که مقول قول هستند—اگر ما بگوییم این دو تا، یعنی ماهیت و وحدتی که هست، در خارج دو چیز هستند (اعتقاد ما این است که در خارج یک چیز است و فقط ماهیت است و وحدت دیگر در خارج نیست و وحدت را ما انتزاع میکنیم؛ اما اگر کسی فکر کند که در خارج ما دو چیز داریم: یکی ماهیت و یکی وحدت)، آنوقت اینطوری این مشکل برایش پیش میآید که: «یکون للماهیة دون الوحدة وحدة»؛ برای ماهیت، «دون الوحدة» یعنی با قطع نظر از وحدتی که در کنارش است، یک وحدتی هست. غیر از این وحدتی که اکنون ما در خارج کنار ماهیت میبینیم، اگر از این وحدت قطع نظر کنیم، میبینیم خود ماهیت باز تک است؛ پس برایش دومرتبه یک وحدت دیگری درست میشود. «و یعود الکلام»؛ کلام دوباره به این وحدت جدید برمیگردد که آیا این در خارج هست یا اعتباری است؟ اگر بگویید اعتباری است که مطلوب ما ثابت میشود؛ و اگر بگویید در خارج هست، دوباره کنارش میگذاریم و میآییم سراغ ماهیت؛ به ماهیت توجه میکنیم و باز میبینیم تنهاست؛ اگر تنهاست، پس یک وحدت دیگر هم برایش درست میشود. همینجور کلام را هی به این وحدتها عود میدهیم و دوباره درباره این وحدتها تکرار کلام میکنیم، «متسلسلاً إلی غیر النهایة»؛ پس یک وحدات بینهایتی برای یک ماهیت درست میشود.
«و منها»، از جمله آن محالات، محال دوم است که در این محال دوم همانطوری که بیان کردم ماهیت را قطع نظر میکنیم و به خود وحدت توجه میکنیم. خود وحدت را هم میبینیم واحد است، پس «للوحدة وحدة»؛ دومرتبه وحدتش را هم ملاحظه میکنیم و میبینیم واحد است، باز به آن وحدت دوم هم وحدة و هکذا. «و منها أن یکون للوحدة وحدة و یعود الکلام» در این وحدتی که برای وحدت است؛ آنوقت وحدات کثیرهای به عنوان صفت ماهیت جمع میشوند، «فیجتمع صفات مترتبة غیر متناهیة». هر کدام از این وحدات، صفت برای ماهیت هستند و مترتب هستند؛ یعنی اینطور است که اول یکی هست، بعد به توسط تصور آن یکی، یکی دیگر درست میشود و به تصور آن دومی باز سومی درست میشود و هکذا متسلسلاً. پس صفات هم مترتب هستند، هم مجتمع هستند و هم غیرمتناهی هستند، و تمام شرایط تسلسل محال در آنها جمع است؛ پس این امر هم محال است.
پرسش: ترتبش چگونه است؟
پاسخ: ترتبش به این صورت است که اول وحدتی هست؛ من این وحدت را که ملاحظه کردم و دیدم تنهاست، خب یک وحدت دیگری هم باز بر او هست. همینطور البته با لحاظ ما وحدات پشت سر هم درست میشود و الا در خارج شاید همه وحدات با هم است؛ ما هر دفعه لحاظ میکنیم، میبینیم که یک وحدتی هست؛ نه اینکه لحاظ ما این وحدت را درست بکند.
پرسش: در واقع هر وحدتی را از وحدت قبلی ما انتزاع میکنیم؟
پاسخ: از وحدت قبلی انتزاع نمیشود، متکی بر وحدت قبلی است. ببینید اینطوری بیان میکنم: ماهیت موصوف به اولین وحدت است؛ پس اولین وحدت متکی بر ماهیت است خود این وحدت، موصوف به دومین وحدت است؛ پس دومین وحدت متکی بر وحدت اول است. باز این وحدت دوم موصوف به وحدت سوم است؛ پس وحدت سوم هم متکی به وحدت دوم است و هکذا. که وحدات چون هر کدام برای ماقبل خودشان صفت قرار میگیرند و هر صفتی هم مترتب بر موصوف است، پس هر وحدت بعدی مترتب بر وحدت قبلی است تا به ماهیت برسیم که دیگر متکای همه وحدات است. از طرف ماهیت، وحدتها بسته میشوند، ولی از آن طرف باز هستند؛ به این ترتیب که تا بینهایت ما وحدت داریم که هر کدامشان بر ماقبل خودشان متکی هستند، پس ترتب بینشان هست؛ از یک طرف هم بینهایت هستند و همه هم مجتمع هستند؛ پس تمام شرایط استحاله تسلسل جمع است. «و هو ظاهر لا یحتاج إلی بسط و تقریر».
خب بحث ما در وحدت تمام شد و روشن شد که وحدت هم امر اعتباری است.
ادامه تبیین ترتب وحدتها و نقد کلام شیخ اشراق
لازم نیست جواب اینها را بیان بکنم، چون خیلی از این مباحث را صدرا هم جواب داده است؛ اما بهطور خلاصه اشاره میکنم که وحدت برای وحدت، ذاتی است. اینچنین نیست که ما یک وحدتی داشته باشیم و دوباره برای آن وحدت هم وحدتی داشته باشیم. درست مثل وجود میماند که اگر وجود را ما در خارج داشتیم، به این معنا نیست که برای این وجود یک وجود داریم؛ نه، خودش را در خارج داریم. وحدت هم اگر در خارج باشد، به این معنا نیست که چیزی برای وحدت به نام وحدت داریم؛ یعنی خودش را در خارج داریم. پس از وجود وحدت در خارج، تسلسلی لازم نمیآید. تسلسل در صورتی لازم میآید که این وحدت خودش برای وحدت بودن کافی نباشد که ما برای وحدت بودنش احتیاج به یک وحدت دیگر داشته باشیم؛ اما اگر این وحدت برای وحدت بودنش خودش کافی باشد، دیگر تکرار نمیشود و احتیاج به وحدت بعدی نداریم.
پرسش: ایشان یک قاعده کلی درست کرده است که از هر چیز... در موارد بسیاری که تطبیقش...؟
پاسخ: هر چیزی که از وجودش، تکرر نوعش لازم بیاید، امر اعتباری است. این قاعده درست است، ولی همانطور که در ابتدای بحث هم عرض کردم، در تطبیقش اشتباه شده است. بعضی جاها اصلاً تکرار لازم نمیآید و ایشان فکر میکند تکرار لازم میآید؛ یعنی در بحث وجود تکرار لازم نمیآید و در بحث وحدت تکرار لازم نمیآید. شیء که به ذات خودش تکرار نمیشود! یعنی اگر وجود، وجود است و بخواهد وجود بگیرد، دیگر تکرار وجود لازم نمیآید؛ شیء دیگر اگر بخواهد وجود بگیرد وجود میخواهد، خود وجود اگر بخواهد وجود بگیرد دیگر وجود نمیخواهد و تکرار لازم نمیآید. نمیخواهیم قاعده را کبرویاً منع کنیم؛ قاعده از جهت کبروی درست است که هر شیئی که از وجودش در خارج، تکرار نوعش لازم بیاید، امری اعتباری است و در خارج وجود ندارد؛ اما حرف ما این است که از وجودِ وجود و از وجودِ وحدت در خارج، تکرار نوع لازم نمیآید. حرف شما درست است، ولی این دو مورد صغرای آن قاعده شما نیست.
پرسش: جواب محال اول چیست؟
پاسخ: کدام محال اول؟ وقتی که ما ماهیت را تنها ملاحظه کردیم، آن وحدتی که در خارج هست... این سؤال را من باید خودم جواب میدادم که دیگر نوبت به سؤال نرسد، ولی خب گاهی غفلت میشود. میفرمایند که محال اول این بود که ما وحدات را کنار میگذاشتیم و ماهیت را ملاحظه میکردیم؛ دیگر وحدت، ذاتیِ ماهیت نیست که بگوییم تکرار نمیشود. هرگاه وحدتی را که برای ماهیت دیدیم کنار گذاشتیم، باز خود ماهیتِ تنها یک وحدتی پیدا میکند؛ مثل وحدت نیست که وحدت، وحدت پیدا نکند و وحدت خودش وحدت داشته باشد؛ این ماهیت است که ملاحظهاش میکنیم و ماهیت، وحدت ذاتیاش نیست و هر بار ملاحظهاش کردیم یک وحدتی درست میشود.
جواب این هم روشن است: در خارج، ماهیت با وحدت خودش همراه است. ما این را قطع نظر میکنیم، خب خودمان یک کاری در ذهن خودمان میکنیم؛ و وقتی این وحدت را کنار میگذاریم و ماهیت را دوباره ملاحظه میکنیم، یک وحدت در ذهن ما درست میشود، نه اینکه یک وحدت در خارج درست بشود. در خارج همان وحدتی که بوده، هست و دیگر تکرار وحدت لازم نمیآید؛ وحدات بعدی در ذهن ما درست میشود. حرف ایشان در وحدات بعدی درست است؛ همهاش انتزاعی است، یعنی همهاش را خود ما درست میکنیم. ما میآییم این وحدتی را که در خارج به ماهیت واقعاً وحدت داده است، از آن میگیریم و بعد خودمان هی لحاظ میکنیم و وحدت برایش درست میکنیم. این درست کردن وحدت در ذهن ماست و تسلسل هم که در ذهن عیبی ندارد؛ تا وقتی که تصور میکنیم وحدت هست و وقتی تصور نمیکنیم نیست. مهم این است که وقتی ما تصور نمیکنیم، دیگر در خارج وحدتی نیست؛ اگر وحدت نیست، تسلسل هم در خارج نیست. تسلسل میخواهد در ذهن من درست بشود، در ذهن من هم که تا بینهایت نمیرود.
پس توجه کردید که ما اگر از وحدت ماهیت قطع نظر کردیم، نه به این معناست که ماهیت دیگر وحدتش را از دست داد؛ من نگاه نکردم! خب اکنون من میخواهم به ماهیت تنها نظر کنم؛ یعنی آنجوری که این ماهیت در خارج هست که با وحدت است، من وحدتش را کنار میگذارم و خودش را برهنه تصور میکنم. خب وقتی برهنه تصور شد، در ذهن من یک وحدتی درست میشود؛ در خارج وحدتی دیگر درست نمیشود و همان وحدت خودش است. چون وحدتی دیگر درست نمیشود، تسلسل لازم نمیآید؛ در ذهن من تسلسل است، آن هم که بیان کردیم قطع میشود و اشکالی ندارد.
پرسش: در توضیح اولتان فرمودید که اولاً بین این وحدتها ترتب نیست تا یکی از شرایط تسلسل محال جمع بشود؛ در صورتی که وقتی ما وحدت را از آن گرفتیم، دیگر ماهیت عاری از وحدت میشود و در این حال نه واحد است و نه کثیر، تا دوباره وحدت بعدی از آن انتزاع شود؟
پاسخ: در خارج که واحد است. وقتی ما وحدت را از آن گرفتیم...
پرسش: در ذهن از آن گرفتیم دیگر؟
پاسخ: ما گرفتیم، یعنی در ذهنمان گرفتیم؛ ما که آن وحدت را نمیتوانیم از ماهیت بگیریم! در ذهنمان از آن قطع نظر میکنیم؛ گرفتن کار ما نیست. وجود را هم که نمیتوانیم بگیریم، وحدت را هم... هیچ کاری ما نمیتوانیم انجام بدهیم، فقط ذهنمان میتواند یک کارهایی کند. این ماهیت در خارج همراه وحدت است—وحدت خارجی فرض کنید—ما با ذهن خودمان چه کار میتوانیم بکنیم؟ آیا میتوانیم وحدت را از آن بگیریم یا میتوانیم خودمان توجه نکنیم؟ ما که وحدت را از ماهیت نمیتوانیم بگیریم؛ آن وحدت خودش را دارد. ما میتوانیم به این وحدت توجه نکنیم و به ماهیت تنها توجه کنیم؛ آنوقت در ذهن خودمان میبینیم ماهیت تنهاست، چون آن وحدتش را نگاه نکردیم، و یک وحدت دیگری در ذهن خودمان برایش درست میکنیم.
که همانطور که توجه میکنید، ما وحدت را از آن نمیگیریم و در خارج یک وحدت بیشتر نداریم که بحث کنیم آیا ترتب دارد یا ندارد. فرمایش شما درست است، ترتبی هم نیست؛ ولی ما اصلاً نوبت به این نمیدهیم و میگوییم اصلاً در خارج یک وحدت بیشتر نداریم. دو تا نیست تا ترتب بینشان باشد! اکنون اگر هم توانستیم دو تا را در خارج درست کنیم، ترتب بینشان نیست؛ و اگر به همان حرف اولمان اهمیت بدهیم—که باید هم اهمیت بدهیم، چون نوبت به ترتب نمیرسد—میگوییم که اصلاً در خارج یک وحدت بیشتر نداریم. اگر یک وحدت بیشتر نداریم، ترتب هم نیست؛ بله، وحدت مترتب بر ماهیت است چون صفت است؛ فقط همین را داریم و دیگر وحداتی نداریم که بر هم مترتب باشند.
خب این دلیل سوم ایشان هم تمام شد.
اعتباری بودن کثرت و عدد به تبع اعتباری بودن وحدت
اکنون بعد از اینکه بحث وحدت را گذراندیم و روشن شد که وحدت امر اعتباری است، وارد بحث کثرت میشویم. در کثرت هم همین حرف را میزنیم: میگوییم اگر وحدت اعتباری است، کثرت هم که متشکل از وحدات است اعتباری خواهد بود؛ زیرا که اجتماع اعتباریات، اعتباری است و از اجتماع اعتباریات یک امر واقعی درست نمیشود. وحدات همهشان تکتک اعتباری هستند با بیانی که اکنون گفتیم؛ کثرت هم که از همین وحدات اعتباری ساخته میشود؛ پس باید گفت که کثرت هم اعتباری است. زیرا که از کنار هم قرار گرفتن امور اعتباری، یک امر واقعی درست نمیشود؛ مجموعه اعتباریات هم اعتباری است، پس کثرت اعتباری است.
مصنف بحث را روی کثرت نمیبرد؛ این بحثی که اکنون ما گفتیم حرف شارح بود. شارح میگوید اگر وحدت اعتباری است، کثرت هم که متشکل از وحدت است اعتباری است و بحث را روی کثرت میبرد؛ ولی مصنف بحث را روی عدد میبرد و به کثرت کاری ندارد. شارح در اینجا توجیه میکند که چرا مصنف به جای کثرت، عدد را گفته است. ما کثرت را گفتیم و صلاحیت هم دارد که کثرت گفته بشود؛ ولی چرا مصنف به جای کثرت، عدد را مطرح کرده است؟
میفرماید که—جواب را اینطور میدهد که—عدد هم کثرت است؛ از طرفی هم غرض مصنف این است که اعداد را اعتباری کند و به کثرت کاری ندارد. چون غرضش به عدد تعلق گرفته است و عددی هم که مورد توجه و غرض ایشان بوده با کثرت فرق ندارد، همان حکم کثرت را به عدد داده و به جای کثرت، عدد گفته است؛ تا هم غرضش تأمین بشود و هم یک چیزی را به جای کثرت نشانده است که با کثرت فرقی ندارد. عدد یعنی ما یتشکل من اجتماع الوحدات؛ عدد هم مثل کثرت است. کثرت هم اجتماع وحدات است و عدد هم اجتماع وحدات است؛ چون به «یک»، عدد نمیگوییم؛ به «دو» به بعد عدد میگوییم، و دو به بعد هم اجتماع وحدات است پس کثرت اجتماع وحدات است و عدد هم اجتماع وحدات است؛ از این جهت هر دو مثل هم هستند. از طرفی مصنف غرضش این بود که عدد را اعتباری کند و به کثرت کاری نداشت؛ به این جهت به جای اینکه کثرت بگوید، عدد گفته است.
پس در مورد عدد هم اینطور میگوییم و همان استدلال کثرت را داریم: در کثرت گفتیم چون متشکل از وحدات است و وحدات هم اعتباری است، پس کثرت متشکل از امور اعتباری است؛ این یک قیاس. قیاس بعدی: کثرت متشکل از امور اعتباری است و هر چیزی که متشکل از امور اعتباری باشد خودش اعتباری است، پس کثرت اعتباری است. همان دو قیاس—یعنی قیاس مرکب—را در مورد عدد هم داریم: میگوییم عدد متشکل از وحدات است و وحدت اعتباری است، پس عدد متشکل از اعتباریات است. بعد قیاس بعدی: عدد متشکل از اعتباریات است و هرچه که متشکل از اعتباریات باشد خودش اعتباری است، پس عدد خودش اعتباری است.
ادامه تبیین اعتباری بودن عدد و تطبیق با متن کتاب
«و إذا کان حال الوحدة کذا»؛
«کذا» را بیان میکند: «من کونها أمراً اعتباریاً عقلیاً فقط»؛ یعنی فقط عقلی است و دیگر خارجی نیست. اینطور نیست که هم خارجی باشد و هم عقلی، بلکه فقط عقلی است. اگر حال وحدت اینچنین است—یعنی اگر وحدت اعتباری است—«فالکثرة لا تکون إلا عقلیة»؛ کثرت هم همینطور است و آن هم باید عقلی باشد، «لترکبها من الوحدات»؛ چون کثرت از وحدات گرفته شده است.
بعد به عبارت مصنف توجه میکنیم، میبینیم گفته است: «و إذا کان حال الوحدة کذا فالعدد أیضاً أمر عقلی»؛ نگفته است: فالکثرة أیضاً أمر عقلی. حکم و بحث را روی عدد برده است، نه روی کثرت؛ کثرت را شارح گفته است. خب باید توجیه کنیم که چرا مصنف به جای کثرت، عدد گفته است؟ توجیهش را شارح اینطوری میفرماید: «و لما کان العدد کثرة مجتمعة من الوحدات»، این اولاً؛ «و کان الغرض بیان کون الأعداد أموراً اعتباریة»، این ثانیاً؛ «عبر عن الکثرة بالعدد».
«و لما کان العدد کثرة مجتمعة»، یعنی از طرفی میبینیم عدد همان کثرت مجتمعه من الوحدات است، یعنی عدد با کثرت فرق نمیکند؛ همانطور که کثرت مجتمعه من الوحدات است، عدد هم مجتمعه من الوحدات است؛ این از یک طرف. از طرفی هم مصنف نظرش این نبود که بحث را روی کثرت ببرد، بلکه نظرش این بود که بحث را روی عدد ببرد: «و کان الغرض»، یعنی غرض مصنف، بیان این مطلب بود که اعداد امور اعتباری هستند و به کثرت کار نداشت؛ چون اینچنین شد، به جای اینکه کثرت را ذکر بکند، عدد را گفت. حکم در کثرت روشنتر از عدد است؛ ما از طریق کثرت وارد عدد شدیم، ولی مصنف مستقیم از طریق وحدت سراغ عدد رفت و دیگر کثرت را این وسط قرار نداد. ما گفتیم که چون وحدت اعتباری است، کثرت اعتباری است و چون عدد هم کثرت است، پس عدد هم اعتباری است؛ ما کثرت را واسطه قرار دادیم برای اینکه از اعتباریت وحدت به اعتباریت عدد منتقل بشویم. مصنف این کار را نکرده است؛ چون غرضش کثرت نبوده و مستقیم غرضش روی عدد بوده است و دیده است کثرت با عدد هم فرق نمیکند، دیگر این میانجی را حذف کرده است.
پرسش: از کجا معلوم است غرض مصنف روی عدد بوده است و به چه توجیهی شارح میگوید غرض مصنف روی عدد بوده است؟
پاسخ: از اینکه ذکر کرده است؛ از اینکه بحث را روی عدد مطرح کرده است، میفهمیم غرضش عدد بوده است.
پرسش: دلایل بعدیاش هم مشخص میکند؟
پاسخ: بله، غرضش عدد بوده است؛ چون اصلاً تصریح کرده است دیگر! اگر غرضش کثرت بود، میرفت سراغ کثرت؛ چون اکنون عدد را مطرح کرده است، میفهمیم غرضش عدد بوده است. ما از او نپرسیدیم—یعنی در آن زمان ایشان نبودیم که بپرسیم غرضت چه بوده است—خود ظاهر عبارت به ما نشان میدهد که غرض ایشان عدد بوده است؛ چون اگر غرضش کثرت بود، خب بحث را روی کثرت میبرد.
بله، چون عدد کثرتی مجتمعه من الوحدات است و غرض مصنف هم این بود که بیان کند اعداد امور اعتباری هستند، به این جهت «عبر عن الکثرة بالعدد»، به جای کثرت، عدد را گفته است. «و قال: فالعدد أیضاً أمر عقلی»؛ اگر وحدت امر عقلی باشد، عدد هم امر عقلی خواهد بود. «فإن العدد إذا کان من الآحاد و الوحدة صفة عقلیة فیجب أن یکون العدد کذا»؛ اگر عدد از آحاد—یعنی از وحدات—باشد و وحدت هم صفت عقلی باشد، «فیجب أن یکون العدد کذا»، عدد هم باید صفت عقلی باشد چون مترکب از همین وحدات اعتباری است. که این کلمه مصنف اشاره به همان قیاس مرکبی دارد که از خارج عرض کردم، «کما قررناه».
«فالعدد معنی قائم بالنفس به یعرف القلیل و الکثیر و الزائد و الناقص»؛ نتیجهای که از این استدلال میگیریم این است که عدد یک امر اعتباری و امر قائم به نفس است؛ امر خارجی نیست، امر اعتباری است. منتها این امر اعتباری به ما کمک میکند که قلیل و کثیر را که در خارج است بشناسیم و بتوانیم مقایسه کنیم و بگوییم این کم است و آن زیاد است؛ با این امر اعتباری، نه اینکه واقعاً عددی در خارج باشد و این عددها کمی یا زیادی را برای ما مشخص کنند. نه، آنچه که در خارج است همین موجودات خارجی و همین معدودات هستند؛ آنوقت ما در ذهن خودمان این معدودات را ملاحظه میکنیم و میبینیم کم هستند یا میبینیم زیاد هستند، و وقتی مقایسه میکنیم کم و زیاد روشن میشود. پس عدد یک امر اعتباری است که به ما کمک میکند کمی و کثرت، و نقص و زیادت اشیای خارجی را بفهمیم.
«فالعدد معنی قائم بالنفس»، یعنی یک معنای اعتباری و قائم به نفس است؛ قائم به خارج نیست و صفت خارجی برای شیء نیست. منتها «به یعرف القلیل و الکثیر و الزائد و الناقص»؛ به این معنای قائم به نفس که همین عدد است، ما میتوانیم قلیل و کثیر را در خارج بشناسیم و زائد و ناقص را هم بشناسیم. قلیل و کثیر روشن است یعنی چه؛ زائد و ناقص هم معنایش روشن است، چون منظور ایشان از زائد و ناقص به معنای لغوی است و بعید است که نظر ایشان به معنای اصطلاحی زائد و ناقص باشد؛ نه اینکه بعید است، بلکه اصلاً شاید جا نداشته باشد. ولی در عین حال من معنای اصطلاحی زائد و ناقص را هم بیان میکنم که مطلب روشن بشود. تقریباً شاید از بحث هم خارج بشویم؛ چون منظور از زائد و ناقص در اینجا زائد و ناقص اصطلاحی نیست، بلکه زائد و ناقص لغوی است. یعنی ما از طریق عدد میفهمیم که این اشیای خارجی کم هستند یا زیاد هستند، زائد هستند یا ناقص هستند. مثلاً فرض کنید که ما به پنج کتاب احتیاج داریم؛ اکنون چهار تا را پیش ما آوردهاند. این چهار تا در خارج «چهار تا» نیستند؛ اینها کتاب هستند، نه کتاب و چهار تا! ما وقتی توجه میکنیم، میفهمیم که اینها ناقص از حاجت ما هستند و آنی که ما میخواستیم نشد. یک وقت میبینیم شش کتاب برداشته و آورده است؛ باز توجه میکنیم، میبینیم زائد بر حاجت است و میگوییم یکیاش را بردار و برگردان، یا در اول میگوییم یکی دیگر هم اضافه کن. زائد و ناقص را با عدد تشخیص میدهیم که اکنون اضافه بر حاجت ما آورده شده و اضافه بر خواسته ما داده شده است، یا کمتر داده شده است. این معنای لغوی است و منظورشان این است.
اما زائد و ناقص یک معنای اصطلاحی هم دارد که آن معنای اصطلاحی را اکنون بیان میکنم:
عدد را به تقسیمی به سه قسم تقسیم میکنند: تام، زائد و ناقص. «تام» عبارت از عددی است که مجموع کسورش برابر با خودش بشود؛ و «ناقص» عبارت از عددی است که مجموع کسورش کمتر از خودش باشد؛ و «زائد» عددی است که مجموع کسورش بیشتر از خودش باشد.
اکنون یکییکی حساب بکنیم: عدد تام، مثلاً دوازده؛ کسورش را حساب میکنیم و بعد با هم جمع میکنیم، مجموع این کسور دوازده میشود؛ یعنی مجموع کسور با خود عدد برابر است. دوازده کسر یکدوم را دارد؛ یکدومِ دوازده، شش میشود. کسر یکسوم را هم قبول میکند؛ یکسومِ دوازده... بله، دوازده عدد زائد است، من اشتباه مثال زدم. دوازده عدد زائد است، یعنی مجموع کسورش از خودش بیشتر میشود. اکنون یکدومِ دوازده، شش میشود؛ یکسومِ دوازده، چهار میشود؛ چهار و شش، ده شد. باز یک کسر یکچهارم هم دارد؛ یکچهارمِ دوازده، سه میشود؛ سه با ده، سیزده میشود. کسر یکپنجم را ندارد؛ دوازده کسر یکپنجم را ندارد، یعنی به یکپنجم تقسیم نمیشود. کسر یکششم را دارد؛ یکششمِ دوازده، دو میشود؛ دو با آن سیزده، پانزده میشود. کسر یکهفتم را ندارد، یکهشتم را ندارد، یکنهم را ندارد، یکدهم و یکیازدهم را ندارد؛ یکدوازدهم را باز دارد؛ کسر یکدوازدهم، یک میشود.
پرسش: یکدوازدهم یک میشود؟
پاسخ: یکدوازدهم یک میشود، بله. کسر یکدوازدهم یک میشود که با آن پانزده جمع میشود و شانزده میشود. مجموع کسور دوازده، شانزده است در حالی که میبینیم بزرگتر از خود دوازده است. میفهمیم که این عدد، عدد زائد است؛ عدد زائد عددی بود که مجموع کسورش بیشتر از خودش باشد.
میآییم سراغ هشت: هشت کسر یکدوم را دارد، چهار میشود؛ کسر یکسوم را ندارد؛ یکچهارم را دارد، دو میشود. دو و چهار، شش میشود. کسر یکپنجم را ندارد، یکششم را ندارد، یکهفتم را ندارد؛ یکهشتم را دارد، یک میشود. یک با آن ششی که قبلاً داشتیم، هفت میشود. مجموع کسور هشت، کمتر از خودش هستند.
اکنون عدد چهار را هم که حساب کنید، آن هم باز ناقص است. اما عدد شش؛ عدد شش را حساب میکنیم: کسر یکدوم را دارد، سه میشود؛ کسر یکسوم را دارد، دو میشود؛ مجموعاً پنج. کسر یکچهارم را ندارد، یکپنجم را ندارد؛ یکششم را دارد، یک میشود. یک و پنج هم شش میشود؛ پس مجموع کسورش برابر با خودش است، این عدد تام میشود. بنابراین عدد تام عبارت از عددی است که مجموع کسورش برابر با خودش باشد، عدد ناقص آنی است که مجموع کسورش کمتر از خودش باشد و عدد زائد آنی است که مجموع کسورش بیشتر از خودش باشد.
و اینجا مراد این عدد زائد و ناقص نیست؛ این، معدودِ زائد و ناقص را اراده کرده است. «به»، به عدد شناخته میشود «القلیل و الکثیر»، یعنی معدودی که کم باشند یا زیاد باشند، و معدودی که زائد باشند یا ناقص باشند؛ به خود عدد کاری ندارد. فقط من آن معنای اصطلاحی را گفتم که اشتباه نشود و مراد در اینجا معنای اصطلاحی نیست.
وجه آخر (دلیل دوم) بر اعتباری بودن عدد: بررسی نحوه وجود عدد چهار در افراد
«وجه آخر»
باز بیان دیگری میکنیم و دلیل دوم بر اینکه عدد امری اعتباری است میآوریم. در این دلیل، «چهار» را به عنوان مثال انتخاب میکنیم؛ اختصاص به چهار نداریم، دلیل فقط بحث را روی چهار برده، ولی به عنوان مثال انتخاب کرده است. فرض کنید چهار انسان ما در خارج داریم؛ این چهار اگر بخواهد در خارج باشد، چهجوری در خارج هست؟ آیا در هر فردی چهار هست، یا در هر فردی بخشی از چهار هست که در مجموع افراد، مجموعاً چهار است؟
اگر بگویید در هر فردی این چهار وجود دارد که غلط است؛ چون لازم میآید هر فردمان چهار فرد باشد، هر فردی متصف به اربعه بشود و هر فردی چهار تا بشود؛ آنوقت ما در واقع شانزده فرد در خارج پیدا میکنیم که این بالبداهه غلط است. پس باید هر کدام از این افراد ما شیئی از چهار را داشته باشند. شیئی از چهار را چهجوری داشته باشند؟ آیا یکی نصف داشته باشد و یکی یکونصفی داشته باشد که مجموعش دو تا بشود، یا نه، هر کدامشان یکی دارند؟ راهی نداریم جز اینکه بگوییم هر کدامشان یکی دارند؛ معنا ندارد یکی نصف داشته باشد و یکی یکونصف داشته باشد. پس هر کدامشان یک دارند که این یکها را با هم جمع کنیم چهار میشود؛ یعنی به تعبیر دیگر هر کدامشان وحدت دارند. وحدت را که در بحث قبل ثابت کردیم اعتباری است؛ چهار وحدت را هم کنار هم بگذاریم باز هم اعتباری میشود. پس این چهاری که اکنون ملاحظه میکنیم اعتباری است؛ چرا؟ چون متشکل از چهار وحدت است و وحدت هم در بحث قبل ثابت شد که اعتباری است؛ متشکل از چهار امر اعتباری هم اعتباری است، پس چهار اعتباری میشود. به دلیل توجه کردید چه شد؟
پرسش: توضیحی که قبل دادند برای همین بود دیگر؟
پاسخ: آن توضیح قبل اصلاً بهطور کلی گفت که عدد مرکب من الوحدات است و با این تفصیل وارد نشد. نه، صغری فرق کرد. ببینید آنجا گفت که عدد مرکب از وحدات است و وحدت هم امر اعتباری است، هرچه هم که مرکب از امر اعتباری باشد خودش اعتباری است، پس عدد اعتباری است. این کبری که «هرچه مرکب از امر اعتباری باشد خودش اعتباری است» را اکنون ما در دلیل دوم به کار میگیریم، ولی صغری عوض میشود. صغری در آنجا مطلقالعدد بود و کاری هم به موصوف نداشتیم؛ در اینجا صغری «چهار» است و به موصوف هم کار داریم: چهار انسان. میبینید خود صغری فرق میکند. بارها عرض کردهام که دلیل با مختصر تغییری متعدد میشود. در اینجا صغری یک تغییر مختصری کرده که تغییرش هم مشهود است؛ همین باعث تکرار دلیل میشود، یعنی دلیل دو تا میشود و یکی نمیشود. اگر در صغری و کبرای دلیل هیچ تفاوتی نبود، میتوانیم بگوییم این دو دلیل یکی هستند و تکرار همدیگر هستند و تعددی نیست؛ ولی در اینجا صغری فرق کرده است، و چون صغری فرق کرده است پس دلیل متعدد است.
شاید در اینجا هم احتیاج به قیاس مرکب نداشته باشیم در دلیل قبلیمان قیاس مرکب بود، اما این دلیل ممکن است قیاس مرکب نباشد و به این صورت بگوییم—همانطور که توجه میکنید تشقیق میکنیم—میگوییم که: ما چهار انسان داریم؛ آیا این چهار در خارج قائم به کل فرد است و همه چهار قائم به کل فرد است—یعنی به این هم چهار قائم است، به آن هم چهار قائم است و به آن هم چهار قائم است، اینجوری است—یا به کل فرد بخشی از چهار قائم است؟ این بحثهای صغروی را که ما میکنیم میبینید که در دلیل قبل نداشتیم. یا به هر کدام بخشی از چهار قائم است؟ نمیتوانید بگویید تمام اربعیت به هر یک متعلق است و الا لازم میآید هر یک از این انسانها چهار انسان باشند که بالبداهه باز باطل است.
پس باید بگوییم که به هر کدام از این انسانها جزئی از چهار تعلق گرفته است. اکنون میآییم سراغ اینکه این جزء چیست؟ آیا به یکی نصف تعلق گرفته و به یکی یکونصفی تعلق گرفته است، یا به همه مساوی تعلق گرفته است؟ خب به همه مساوی تعلق گرفته است؛ به این هم یک تعلق گرفته، به آن هم یک و همچنین دو تای دیگر. پس هر کدام وحدتی از این اربعه را دارند. تا اینجا با دلیل قبل فرق کرد؛ اکنون میخواهیم مثل دلیل قبل حرف بزنیم: این چهاری که متشکل از وحدات اعتباری است، خودش هم اعتباری است؛ زیرا که هر چیزی که متشکل از اعتباریات باشد اعتباری است. از اینجا به بعد دیگر مثل دلیل قبل میگوییم، ولی خب قبلیهایش فرق کرد. پس نتیجه میگیریم که چهار امری اعتباری است، چون متشکل از وحدات است و وحدت هم امری اعتباری است.
ادامه تقریر دلیل دوم بر اعتباری بودن عدد و دیدگاه ملاصدرا
پرسش: اکنون اگر ما ثابت کنیم که وحدت واقعاً امر اعتباری نیست، استدلال ایشان بر اعتباری بودن عدد هم منتفی میشود؟
پاسخ: بله دیگر، عدد هم اعتباری نمیشود. و اتفاقاً عدد هم دو لحاظ دارد: اگر ما ثابت کنیم که وحدت اعتباری نیست، این دلیل نمیتواند ثابت کند که عدد اعتباری است؛ ممکن است دلیل دیگر ثابت کند که عدد اعتباری است. هر دو دلیل همانطور که توجه کردید مبتنی بر این بود که وحدت اعتباری است—هم دلیل قبل و هم دلیلی که اکنون گفتیم—اگر وحدت اعتباری است، عدد هم که متشکل از وحدت است اعتباری است. ولی اگر ما ثابت کردیم که وحدت اعتباری نیست، این دو دلیل باطل میشود؛ ولی در عین حال ممکن است باز عدد را اعتباری بدانیم، اما به دلیل دیگری که از اعتباریت وحدت استفاده نکند—اگرچه ایشان آن دلیل را نیاورده است—ولی اگر ما ثابت کردیم که این دو دلیل باطل است، نمیتوانیم نتیجه بگیریم که عدد اعتباری نیست؛ چون ممکن است خصم بگوید من دلیل دیگر دارم.
همه دلایل را باید باطل کنیم؛ چون ذهنمان نمیرسد که همه دلایل را باطل کنیم، باید بر حقیقت داشتن عدد دلیل بیاوریم. کسی که معتقد باشد که عدد اعتباری نیست، باید بر اعتباری نبودن عدد دلیل بیاورد؛ باطل کردن این دو دلیلِ اعتباریت کافی نیست، چون ممکن است دلایل دیگر داشته باشیم. دلایل دیگر را هم باطل کند کافی نیست؛ چون ممکن است یک دلیل ناشناختهای در یک جا باشد که ما به آن دسترسی پیدا نکردیم. حتماً اگر بخواهیم حقیقت داشتن عدد را ثابت کنیم، باید بر حقیقت داشتنش دلیل بیاوریم؛ باطل کردن دلایل اعتباریت کافی نیست. یا باید اعتباریتش را باطل کنیم و یا باید حقیقت داشتنش را ثابت کنیم؛ دلیل باطل کردن، کار را تمام نمیکند.
پرسش: حکمت متعالیه قائل است که عدد وجود حقیقی دارد؟
پاسخ: عدد دو اعتبار دارد: به یک اعتبار وجود حقیقی دارد و به یک اعتبار وجود اعتباری دارد.
پرسش: چون میگویند لازم نیست برای اینکه هر شیئی در خارج تحقق پیدا کند یک وجود منحاز داشته باشد؛ عدد در خود معدود تحقق و عینیت دارد، یعنی لازم نیست یک «چهار» داشته باشیم و چهار معدود هم کنارش باشند؛ چهار همان معدود است؟
پاسخ: عدد را—این تعبیری که عرض میکنم بهتر است—عدد را اگر «نوعی» بگیریم، امری اعتباری است؛ اگر عبارت از «کثرت» بگیریم، امری حقیقی است. چهار انسان داریم؛ یک چیز نوعی به نام «عدد چهار» در خارج نداریم و امر اعتباری است؛ عدد چهار به عنوان یک نوع منحاز و یک نوعی که غیر از این موجودات خارجی باشد و یک چیزی به نام چهار، در خارج نداریم که بگوییم پنج چیز در خارج داریم: چهار انسان و یک دانه هم چهار! این نیست. پس اگر عدد را نوعی بدانیم، باید بگوییم امر اعتباری است؛ اما اگر عدد را همین کثرات بدانیم، خب اکنون این کثرات را در خارج ما داریم دیگر! کثرات یعنی همین کثرات خارجی؛ عدد در خارج هست.
پرسش: به آن کثرات دیگر عدد چهار نگویند و فقط به عنوان کثرت بگویند؟
پاسخ: بله، همین کثرت خارجی. ما دو جور میتوانیم چهار را اعتبار کنیم: یکی چهار به عنوان یک نوع، که اکنون وقتی میگوییم چهار در ذهنمان همان نوع میآید؛ این امر خارجی نیست و چیزی به نام چهار در خارج نداریم. اما کثرت، چرا دیگر، این افراد کثیر هستند دیگر! کثرتی که در خارج داریم، عنوان کثرت را در خارج نداریم ولی مصادیق کثرت در خارج هست. اگر عدد عبارت از کثرت باشد، در خارج هست. این تعبیری که بیان کردم عین عبارت ملاصدرا در حاشیه است. بدهید کتابتان را، آن کتاب را بدهید.
مرحوم ملاصدرا اینطور میگوید: «الأربعة و کذا کل عدد و کثرة لها اعتباران: اعتبار کونها نوعاً من أنواع العدد و اعتبار کونها کثرةً؛ فهی بالاعتبار الأول أمر واحد له حد نوعی لکن نحو وجودها إنما یکون فی العقل، و بالاعتبار الثانی موجودة فی الخارج»[2] ؛ که همان است که بیان کردم.
تطبیق دلیل دوم بر اعتباری بودن عدد با متن کتاب
«وجه آخر فی أن العدد أمر اعتباری عقلی»[3] ؛ وجه دیگری برای اینکه ما اثبات کنیم عدد امر اعتباری عقلی است. آن وجه این است که: «أن الأربعة إذا کانت عرضاً قائماً بالإنسان مثلاً»—به هر معدودی؛ اکنون ما انسان را به عنوان مثال میآوریم—اگر عرضی باشد قائم به انسان، «فإما أن یکون فی کل واحد من الأشخاص الأربعیةُ تامةً»؛ «الأربعیةُ» اسم «یکون» است، «تامةً» حال از این اربعیت است و «فی کل واحد من الأشخاص» خبر مقدم است. «الأربعة» که در نسخه قدیم است خیلی صاف نیست؛ البته عیبی ندارد ولی خیلی صاف نیست، چون خود نسخه حکمت الاشراق «الأربعیة» دارد؛ این نسخه هم که ما داریم «الأربعیة» دارد و فقط آن نسخه قدیم «الأربعة» دارد.
«فإما أن یکون فی کل واحد من الأشخاص»، در هر یک از اشخاص، اربعیت هست در حالی که تام است—یعنی اربعیت به تمامها و بهطور تام در هر یک از اشخاص هست که هر یک از اشخاص، اربعه بشود—«و لیس کذا»؛ اینطور نیست و این درست نیست، «و إلا کان کل شخص أربعةً»؛ هر شخصی لازم میآید که چهار نفر باشد، در حالی که اینچنین نیست.
خب، یا فرض دوم است که حتماً باید فرض دوم باشد: «أو فی کل واحد» از اشخاص انسان، «شیء من الأربعة»؛ در هر یک، بخشی از اربعه آمده است. اکنون آن بخش چیست؟ «و لیس ذلک الشیء من الأربعیة الذی فی کل واحد إلا الوحدة»؛ آن شیئی از اربعه که میخواهد در هر شخصی باشد، چیزی جز وحدت نیست. «لیس»، ضمیر «لیس» را میخواهد برگرداند: «ذلک الشیء من الأربعیة»، آن بخش از اربعیت؛ «الذی» صفت «الشیء» است: آن شیئی که فی کل واحد از انسانها هست—یعنی هر بخش از اربعیتی که در انسانها هست—لیس این بخش «إلا الوحدة»ای که در بحث قبلی ثابت کردیم که «لا وجود لها إلا فی العقل».
پس در هر یک از انسانها وحدتی هست که اعتباری است و در این چهار انسان هم چهار وحدت اعتباری است؛ پس چهار هم امر اعتباری میشود، چون چهار وحدت اعتباری باز هم اعتباری است: «فمجموع الأربعیة لیس له محل غیر العقل»[4] . مجموع اربعیت هم محلی غیر از عقل ندارد؛ اگر وحدت محلش عقل است و محلش این انسان در خارج نیست، پس مجموع چهار وحدت هم محلش این چهار انسان نیستند و محلشان عقل است. «لترکبها من الوحدات التی لا وجود لمجموعها إلا فیه»؛ زیرا که این اربعیت مترکب شده است از وحداتی که لا وجود لمجموعها إلا فی العقل.
«إذ علی هذا التقدیر لکل وحدة محل خارجی هو الشخص الذی قامت به دون مجموعها». به عبارتش توجه کنید: این «إذ» تعلیل برای «لا وجود لمجموعها إلا فی العقل» است—حتماً توجه کنید که تعلیل کجاست: «إذ» تعلیل برای «لا وجود لمجموعها إلا فی العقل» است—«هذا التقدیر» یعنی این تقدیر دوم و این فرض دوم که فی کل شخص شیء من الأربعیة باشد؛ نه اینکه فی کل شخص الأربعیة تامةً باشد که تقدیر اولمان بود، بلکه همین تقدیر دوم که فی کل شخص شیء من الأربعیة، یعنی فی کل شخص وحدة باشد و «دون مجموعها» عطف بر «لکل وحدة محل» است؛ اینطور میشود: إذ علی هذا التقدیر لکل وحدة محل لا لمجموعها. عطف بر «لکل وحدة» میگیریم که «دون» را هم برای روشن شدن به «لا» تبدیلش میکنیم: إذ علی هذا التقدیر لکل وحدة محل لا لمجموعها. چرا لا وجود لمجموع الوحدات إلا فی العقل؟ زیرا بنا بر این فرض، لکل وحدة محل خارجی لا لمجموع الوحدات. چرا مجموع وحدات محلی ندارند؟ چون بنا بر این فرضی که اکنون ما در آن هستیم، لکل وحدة محل است، لا لمجموع الوحدات محل باشد. بنا بر این فرضی که ما کردیم، هر وحدتی محلی دارد که عبارت از شخصی از این اشخاص اربعه است و مجموع دیگر محلی ندارد.
«إذ علی هذا التقدیر لکل وحدة محل خارجی» که آن محل خارجی عبارت است از شخصی که این وحدت به او قیام کرده است؛ برای وحدت و برای هر یک از وحدات محل است، نه برای مجموعشان. چون برای مجموعشان محل نیست، پس «لا وجود لمجموعها إلا فی العقل».
پرسش: کاما بعد از «قامت به» درست است؟
پاسخ: درست نیست؛ بله، من هم دیدم.
«إذ لیس فی کل واحد الأربعیةُ و لا شیءٌ منها»؛ «من» در عبارت ما («من الأربعیة») زائد است و حتماً باید خط بخورد؛ از زائدهای بسیار مزاحم است. در کتاب قدیم هم نیست و در نسخه خود حکمت الاشراق هم نیست.
«إذ لیس فی کل واحد الأربعیةُ» تعلیل است برای عبارت مصنف که گفته است: «فمجموع الأربعیة لیس له محل غیر العقل»؛ یا تعلیل است برای «دون مجموعها» که در عبارت شارح آمده است، چون مفاد هر دو یکی است. البته تعلیل برای کلام مصنف است؛ چون کلام مصنف است، تعلیل برای کلام خودش است؛ اما اگر تعلیل برای ذیل کلام شارح هم بگیرید مطلب فرق نمیکند، چون این «دون مجموعها» هم همان حرفی است که مصنف گفته است. مصنف گفته است: «مجموع الأربعیة لیس له محل»، و «دون مجموعها» هم یعنی مجموع الوحدات لیس له محل، که همان حرف مصنف است.
«إذ لیس فی کل واحد الأربعیةُ»؛ زیرا که در هر یک از این اشخاص خارجی که ما اربعیت نداریم که بگوییم محل اربعیت این اشخاص خارجی است؛ «و لا شیءٌ منها»، و در هیچیک از این اشخاص خارجی قسمتی از اربعه هم وجود ندارد—یعنی وجود خارجی ندارد ها! این با حرف قبلی تناقض ندارد—حرف قبلی گفت که بنا بر این فرض ما میگوییم در هر یک از این چهار نفر، شیئی از اربعه هست و آن شیء چیزی جز وحدت نیست؛ پس در هر یک از این اشخاص وحدت هست، منتها اثبات و بیان کردیم که وحدتی که در هر یک از اشخاص است وحدت اعتباری است و وحدت خارجی نیست. اینجا میخواهد وحدت خارجی را نفی کند و نمیخواهد اصل وحدت را نفی کند. بله، اصل وحدت در انسانها هست و در چهار انسانی که داریم، در هر کدامشان وحدت هست، منتها خارجاً در هیچکدامشان وحدت نیست.
پس «لیس فی کل واحد»، در هر یک از این اشخاص، اربعیت که وجود ندارد؛ شیئی از اربعیت—یعنی وحدت—هم واقعاً وجود ندارد. اگر خود اربعیت در خارج روی یک شخصی وجود داشت، میتوانستیم بگوییم اربعیت محل خارجیاش این شخص است؛ اگر چهار شخص داشتیم و وحدت هم در خارج به هر چهار شخص تعلق داشت، میتوانستیم باز بگوییم مجموع این چهار تا که همان اربعیت است باز در خارج محل دارد؛ اما چون نه خود اربعه در خارج محل دارد و نه وحداتش در خارج محل دارند، پس ناچار باید بگوییم اصلاً اربعه در خارج محل ندارد و محلش فقط در عقل است.
«إذ لیس فی کل واحد الأربعیة»، یعنی در خارج در هر یک از اشخاص اربعیت نیست، و در خارج در هیچیک از اشخاص شیئی از اربعیت هم نیست—یعنی وحدت هم خارجاً در آنها موجود نیست؛ اعتباراً چرا، اعتباراً در هر یک وحدت هست، ولی خارجاً در هر یک وحدت نیست—پس نه اربعه مستقل را در خارج محلش را پیدا میکنید و نه مجموع وحدات را که چهار تا میشود در خارج محلی برایش دارید. هیچکدام در خارج محل ندارند؛ نه اربعه قلنبه و نه اربعه پخششده—این دو مطلب را میگوید ها!—نه اربعه یکجا جمعشده در خارج محل دارد و نه اربعه پخششده در چهار نفر در خارج محل دارد؛ پس این مجموعالوحدات که همان اربعه است، فقط محلش باید در ذهن باشد.
«فلیست علی هذا التقدیر أیضاً فی غیر العقل». میتوانستیم «علی هذا التقدیر» را به معنایی بگیریم که در عبارت شارح گرفتیم؛ «علی هذا التقدیر» را در عبارت شارح گرفتیم یعنی بنا بر این تقدیری که فی کل شخص من الأشخاص الأربعة شیء من الأربعیة باشد—این تقدیری بود که در عبارت شارح معنا کردیم—در عبارت ایشان هم میتوانستیم اینجور معنا کنیم، ولی «أیضاً» نمیگذارد و لفظ «أیضاً» یکخرده مزاحم است. لذا «هذا التقدیر» را در عبارت مصنف جور دیگر معنا میکنیم: «علی هذا التقدیر» یعنی «إذا کانت عرضاً قائماً بالإنسان» که در صدر عبارت خود مصنف آمده است. اربعه «إذا کانت» یک موجود مستقل جوهری، که این در خارج وجود ندارد؛ «إذا کانت عرضاً قائماً»، باز هم در خارج وجود ندارد. «علی هذا التقدیر» یعنی بنا بر اینکه عرض قائم باشد؛ «فلیست علی هذا التقدیر أیضاً»، یعنی همانطور که خود اربعه اگر بخواهد جوهری باشد و یک نوع مستقل باشد لیست إلا فی العقل، «علی هذا التقدیر»—یعنی بنا بر اینکه عرض قائم به انسان هم باشد—باز هم لیست إلا فی العقل.
پرسش: اینطور به ضمیر خیلی دور برمیگردد؟
پاسخ: عیب ندارد دیگر، چاره نداریم؛ چون «أیضاً» اگر نبود، این کار را میکردیم که «هذا التقدیر» را اشاره به نزدیک میگرفتیم، ولی در عبارت مصنف دو چیز نیست که بگوید: «علی هذا التقدیر أیضاً». چون ببینید اکنون «إذ لیس فی کل واحد الأربعیة» این فرض اول ماست، «و لا شیء منها» فرض دوم ماست؛ ایشان بنا بر هر دو فرض میگوید: «علی هذا التقدیر أیضاً»؛ آنوقت «أیضاً» یعنی یک تقدیر سومی هم داریم! در عبارت شارح فقط تقدیر دوم را گفت و مشکلی نداشتیم؛ در اینجا اکنون عبارت مصنف را توجه کنید: «إذ لیس فی کل واحد الأربعیة» این فرض اول ماست—فرض اول این بود که فی کل شخص از اشخاص، اربعیت باشد که گفتیم این باطل است—فرض دوم این بود که در هر شخصی شیئی از اربعیت باشد؛ اکنون هر دو فرض را ایشان در این عبارت آورده است. وقتی میگوید: «فلیست علی هذا التقدیر»، یعنی این تقدیری که هر دو فرض را شامل میشود و دیگر فرض دیگری نمیماند؛ پس ناچاریم «هذا التقدیر» را به آن اولی بزنیم که «إذا کانت عرضاً قائماً»، و «أیضاً» یعنی همانطور که اگر عرض قائم نبود؛ همانطور که اگر عرض قائم نبود محلی در خارج نداشت، اکنون هم که عرض قائم است محلی در خارج ندارد. پس «علی هذا التقدیر» را اینطور معنا میکنیم: یعنی إذا کانت عرضاً قائماً بالإنسان، «أیضاً» یعنی و إذا لم تکن عرضاً قائماً بالإنسان، در هر دو حال «لیست فی غیر العقل».
تبیین سه مثال برای اعتباری بودن اعداد
خب دلیل تمام شد و دو دلیل بر اعتباریت عدد آوردیم. اکنون میخواهیم از اعتباریت عدد، سه مطلب را نتیجه بگیریم که این سه مطلب از نظر مفاد یکسان هستند و تطبیقشان بر سه مورد است؛ بنابراین یک مطلب است که ایشان سه مثال برایش میزند. فقط اشاره میکنم، شاید نرسیم بخوانیم:
ایشان میگوید که اگر عدد امر اعتباری باشد، شما یک چیزی را در شرق عالم با یک چیزی در غرب عالم ضمیمه کنید، دو تایی را دو تا میبینیدشان! اینها دو تا نیستند؛ یکی آنور افتاده و یکی اینور افتاده است؛ دو تا نیستند، آن یکیِ جداست و این هم یکیِ جداست. اما تو در ذهنت این دو تا را با هم تصور میکنی و اثنینیت در ذهن تو ملاحظه میشود، ولو در خارج اثنینیتی نیست چون اینها خیلی از هم جدا هستند؛ اما در ذهن تو اثنینیت ملاحظه میشود.
چرا؟ چون اثنینیت خارجیت ندارد و لزومی هم ندارد در خارج باشد؛ همیشه در ذهن توست. این دو تا کنار هم باشند، اثنینیتش را تو میفهمی، نه اینکه در خارج اثنینیتی داشته باشد؛ کنار هم هم نباشند و جدای از هم باشند، باز اثنینیتش را تو میفهمی، نه اینکه اثنینیت داشته باشد. پس خلاصه مطلب این شد که اگر اثنان اعتباری بود، ما یک چیزی را در شرق عالم با یک چیزی در غرب عالم که هر کدامشان تک و واحد هستند، دو تا را کنار هم در ذهن خودمان جمع میکنیم و اثنان را اعتبار میکنیم.
همچنین اگر یک جمعی یک جا نشسته باشند، ما سه نفر، چهار نفر یا ده نفر را میگوییم اینجا ده نفر است؛ ده نفر این است که ما اعتبار میکنیم، نه اینکه اینجا واقعاً «ده تا» باشند؛ اینجا ده تا «یکی» هستند؛ «ده تا» نیست، ده تا «یکی» است.
یا مثلاً فرض کنید میگوییم «صد تا»—این مثال سوم—صد عدد؛ «صد» را که ما نداریم، ما صد تا «یکی» داریم! صد که نداریم؛ صد اعتبار ذهن ماست که این صد تا یکی را جمع میکند و میگوید صد، یا ده تا یکی را جمع میکند و میگوید ده. پس خلاصه اعدادی که حاصل اجتماع هستند، همه اعتباری هستند: یکی مثال زدیم به چیزی که در شرق و غرب عالم است یک مثال زدیم به وحدات و اجتماعات که مثلاً در انسانها هست، یکی هم مثال زدیم به خودِ اعداد، که این تفصیلش انشاءالله در جلسات آینده بیان خواهد شد.