85/01/16
بسم الله الرحمن الرحیم
برهان اول بر بطلان تسلسل و بررسی اشکال آن/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /برهان اول بر بطلان تسلسل و بررسی اشکال آن
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
برهان اول بر بطلان تسلسل و بررسی اشکال آن
آخرین مطلبی که در این مقدمه ذکر میکنند، دلیل بطلان تسلسل است. اولاً اشارهای کردند به اینکه سلسلهای که آحادش مجتمع باشد و بینشان ترتیب باشد، ممکن نیست بینهایت باشد؛ و بعداً بر این مدعا دلیل اقامه کردند.
بیان کردیم که دو دلیل در این مقدمه بر بطلان تسلسل آمده است. بعد از اینکه این دو دلیل تمام میشود، شارح میفرماید که: «و لا يخفى ما في هذين البرهانين من المنع»[1] . بنابراین باید منع این دو برهان هم گفته بشود، همانطور که خودشان گفته میشوند.
در جلسه گذشته برهان اول خوانده شد و سزاوار بود که منعش هم پشت سر آن گفته بشود؛ منتها حالا اشتباهاً دیگر تأخیر افتاد؛ چون اگر منعش هم پشت سر آن گفته میشد، دیگر دو مرتبه برهان تکرار نمیشد. اما الان باید برهان را تکرار کنم، منعش را هم بیان کنم و بعد برهان دوم را بخوانیم.
برهانی که خواندیم این بود که هر سلسلهای که فرض شود—حالا چه متناهی، چه نامتناهی، ما به تناهی و عدم تناهیاش کار نداریم—اگر بین یک حلقهاش و هر حلقهای که شد، موجوداتی را که بین یک حلقه و هر حلقهای که شد برداریم، یعنی ملاحظه کنیم این موجودات را، یا متناهی هستند یا نامتناهی.
اگر نامتناهی باشند اشکال دارد؛ اگر متناهی باشند مطلوب ما که تناهی سلسله است ثابت میشود.
اگر نامتناهی باشند، اشکالش این است که ما گفتیم بین این حلقه خاص و هر حلقهای که شد؛ آن حلقهای که شد، آن هم بالاخره یک حلقه خاصی است؛ بین آن حلقه خاص و این حلقه خاص، حصر است، محصور است؛ آن وقت بینهایت را بین محصورین قرار بدهید نمیشود؛ این ممتنع است.
اما اگر بخواهید بین این دو حلقه موجودات متناهی ببینید، در این حالت میگوییم که چون بین این حلقه و هر حلقهای که شد داریم میگوییم موجودات متناهی هستند، به این جهت باید بگوییم خود سلسله هم متناهی است؛ زیرا که ما داریم بین این حلقه خاص و هر حلقهای که شد میسنجیم، نه بین دو حلقه خاص. اگر بین دو حلقه خاص سنجیدیم و گفتیم متناهی است، نمیتوانیم حکمش را به کل سلسله سرایت بدهیم، حکم تناهی را؛ اما حالا که داریم اینطوری بیان میکنیم که بین این حلقه و هر حلقهای که بشود تناهی است، پس معلوم میشود کل سلسله متناهی است، و الا نمیگفتیم هر حلقهای که شد با این حلقه اگر سنجیدیم بینشان متناهی است.
خب این دلیلی بود که بیان کردیم که شق اولش باطل شد، شق دومش هم ثابت کرد که سلسله متناهی است، یعنی مطلوب ما را اثبات کرد؛ یعنی نتیجه گرفتیم که سلسله نامتناهی نمیتوانیم داشته باشیم.
خب اشکالاتی هم در جلسه گذشته از طرف آقایان بر این دلیل وارد شد که بیان کردم هیچکدامش وارد نبود. تمام بزرگواران اشکالشان—بزرگواران حاضر در مجلس ها! نه بزرگواران از حکما؛ البته آنها هم که حاضر در مجلس هستند از حکما هستند؛ بله—تمام اشکالاتی که آقایان داشتند بر شق دوم بود؛ میخواستند بر شق دوم اخلال وارد کنند، در حالی که اخلال این دلیل در شق اول است. هیچکس سمت شق اول نرفت و اشکال را بر شق اول وارد نکرد، در حالی که شق اول اشکال دارد.
شق اول این بود که بین این حلقه خاص و هر حلقهای که شد، یک موجودات نامتناهی باشند. خوب دقت کنید، آن «هر حلقهای که شد» طرفش باز است، یک حلقه خاص نگرفتیمش؛ گفتیم این حلقه و هر حلقهای که شد. هر حلقهای که شد میرود تا بینهایت. همانطور که آن حلقه آنطرفی تا بینهایت میرود، واسطه بین این حلقه خاص و آن حلقهای که تا بینهایت میرود، بینهایت است دیگر. آخر ما دو طرف را که نبستیم که شما بگویید حاصر شدند، آن وقت لازم میآید که... محصور شدند، لازم میآید که نامتناهی بین حاصرین محصور بشود. ما یک طرف را باز گذاشتیم؛ اگر دو طرف این موجودات را میبستیم، میگفتیم این حلقه و آن حلقه، خب مسلماً بینشان نمیشد نامتناهی قرار بگیرد؛ ولی گفتیم این حلقه و هر حلقهای که شد؛ هر حلقهای که شد میرود تا بینهایت. خب بین این حلقه و آن حلقهای که شد، ممکن است یک موجودات بینهایتی فاصله بشوند.
پس اینکه شما اشکال کردید بر فرض اول ما که لازم میآید نامتناهی بین حاصرین محصور شده باشد، این اشکال واردی نیست؛ چون ما یک طرف سلسله را باز گذاشتیم، هر دو طرف را نبستیم. اگر یک طرف سلسله باز است، آن طرف میرود تا بینهایت، این وسط هم میرود تا بینهایت. پس مشکلی در شق اول نداریم؛ اصلاً ما به شق دوم نمیرسیم که مطلوب شما نتیجه داده بشود. گاهی از اوقات میشود بین دو حلقهای که یکیاش همین حلقه مفروضه است، یکی هم هر حلقهای که شد، بینشان وجودات متناهی باشند، در این صورت سلسله را بگویید متناهی؛ یک وقت هم میشود نامتناهی باشند، در این صورت سلسله نامتناهی است. پس اینکه شما گفتید حتماً باید به شق دوم برسیم و سلسله را متناهی کنیم، این درست نیست؛ و گاهی از اوقات هم در همان شق اول و فرض اول ما نظرمان را تأمین میکنیم، سلسله را نامتناهی میگیریم، دیگر نوبت به شق دوم نمیرسد. این اشکالی بود که در دلیل اول موجود است. در جلسه گذشته بیان نشد، ولی باید گفته میشد.
برهان دوم بر بطلان تسلسل؛ برهان تطبیق
اما دلیل دوم؛ دلیل دوم بر بطلان تسلسل.
پرسش: استاد، یک سلسله بینهایت میتواند از بینهایت سلسله متناهی تشکیل شده باشد؟
پاسخ: از بینهایت حلقات نامتناهی، یا بگویید سلسله نامتناهی، بله؛ از بینهایت حلقات نامتناهی یا از بینهایت سلسلههای نامتناهی، فرقی نمیکند. اگر نامتناهی باشد، هر چند تا چند تایش را که سلسله فرض کنید و ملاحظه کنید، باز هم نامتناهی است؛ یکی یکیاش را هم ملاحظه کنید نامتناهی است.
پرسش: میخواهم بگویم که برای تناهی، عدم تناهی یک سلسله لازم نیست که همه حلقاتش نامتناهی باشند؛ همهشان متناهی باشند، ولی بینهایت حلقه متناهی داشته باشیم؟
پاسخ: بینهایت حلقه متناهی یا بینهایت سلسله نامتناهی.
خب، اما دلیل دوم؛ دلیل دوم معروف است به برهان تطبیق. دیگران دو تا سلسله فرض میکنند و این دو تا سلسله را با هم مقایسه میکنند. ایشان راه مختصرتر و کوتاهتری رفته است، یک سلسله فرض کرده است. حالا بیانی که میکنم معلوم میشود؛ البته بعداً بالاخره به دو سلسله هم میرسیم، منتها به همین صورت که بیان میکنم.
میفرماید که یک سلسلهای را که شما میفرمایید نامتناهی است در نظر بگیرید. حالا این سلسله نامتناهی باشد، یعنی اعدادی از موجودات نامتناهی در ردیف هم قرار گرفته باشند، یا نه یک بعد نامتناهی باشد؛ قبلاً هم گفتیم، فرقی نمیکند، هر دویش محال است: یک جسم نامتناهی داشته باشیم که در او حیثیات نامتناهی فرض میشود، یا اینکه نه، اعدادی از جسم داشته باشیم که ردیف هم قرار گرفته باشند و نامتناهی باشند؛ هر دویش را ما مورد بحث داریم.
میفرماید اگر سلسله نامتناهی را فرض کنید، به شما میگوییم از وسط این سلسله، نه از دو طرف، چون دو طرف قابل دسترسی نیست؛ یک طرف ازلی است، یک طرف ابدی است، دست به آنجاها نمیرسد؛ از این وسط مقداری بردارید. حالا مقدار زیادی هم بردارید، یا مقدار کم، فرق نمیکند؛ حالا مقدار زیاد بردارید. خب، سلسله قطع میشود، از وسط قطع میشود. بعد سلسله را پایین بکشید یا بالا بدهید، بهطوری که این شکاف به هم بیاید؛ آن قسمتی را که برداشتید دوباره جایش پر بشود؛ یعنی این دو سری را که شکافته شده به هم بچسبانید که سلسله وصل بشود. فرض کنید سلسله را کشیدیم پایین، آن قسمت بالایی را کشیدیم پایین و وصلش کردیم به این قسمت پایینی. این سلسله را الان داریم در ذهنمان؛ در خارج که معتقدیم نداریم، چون بینهایت است، بینهایت در خارج نداریم؛ اینها را در ذهنمان داریم تصور میکنیم.
تقریر برهان تطبیق بر بطلان تسلسل
باز همین سلسله را، نه یک سلسله دیگر را، همین سلسله را قبل از اینکه آن وسطش را خالی کنید و این بلا را سرش در بیاورید، قبل از آن هم در ذهنتان بیاورید. یک سلسله است، دو بار میآوریدش در ذهنتان: یک بار آن وقتی که چیزی از آن کم نکردید، یکی هم آن سلسلهای که از آن کم کردید و شکافش را بستید.
آن سلسله که از آن کم نکردید، نامتناهی است. این سلسله دوم، این را حالا میخواهیم حساب کنیم ببینیم چه خبر است. این باید از آن کمتر داشته باشد یا نباید داشته باشد؟ یک مقداری از وسطش کم شده است. این باید از آن کمتر داشته باشد یا نداشته باشد؟ خب این همان است؛ دو تا سلسله ما نداشتیم، این همان است. یک چیزی از درونش برداشتیم؛ مسلماً کم شده است. اگر یک سلسله دیگر داشتیم، میتوانستید بگویید نه، این با آن یکی است، چون از اول این بیشتر از آن داشته است، آن مقدار بیشتر شده را برداشتیم. اما نه، یک سلسله است؛ آن بینهایت بود، این یکی هم بینهایت بود، هر دو یکی بودند؛ منتها یک بار کم کردیم، یک بار کم نکردیم. خب آنی که کم کردیم کمتر شده است مسلماً.
حالا سلسله دوم را که نامتناهی است با سلسله اول تطبیق میدهیم، بهطوری که ابد این دو سلسله با هم یکی باشد؛ مثلاً ابدشان، حالا یا ازلشان، فرق نمیکند. حالا من ابد که میگویم برای اینکه مطلب را یک طرفش را تعیین کرده باشیم که روشن بشود. ابد این دو سلسله را به هم وصل میکنید. حالا ما دستمان نمیرسد، ولی خودشان به هم وصل میشوند؛ چون بینهایت هستند دیگر، دو تا بینهایت بر هم تطبیق میشوند.
میآییم سر ازلشان؛ ازلشان بر هم تطبیق نمیکند. اینی که ما از آن کم کردیم، کمتر از آنی است که از آن کم نکردیم. بالاخره وسطش کم ندارد، چون به هم چسباندیم؛ وسط را به هم چسباندیم، وسط کم ندارد. ابد هم کم ندارد؛ چون این را از ازل کشیدیمش پایین، از ازلش باید کم بیاورد. ازل این سلسله اولی که کمش کردیم، باید از آن سلسله دومی که دست نزدیم کمتر باشد. چه مقدار کمتر است؟ بینهایت که کمتر نیست؛ همان مقداری که ما برداشتیم کمتر است، نه بیشتر. آن مقداری که ما برداشتیم متناهی بود، پس به مقدار متناهی کمتر است. این سلسله کمشده به مقدار متناهی کمتر از آن سلسله اصلی است. سلام علیکم. به مقدار متناهی کمتر از آن است.
حالا اگر مقدار متناهی را اضافه کردیم بر اینکه کم کرده بودیم... بله، آن وقت این سلسله که کمش کردیم—این را هم باید اضافه کنم—این سلسلهای که از آن کم کردیم، این هم در طرف ازل متناهی شد؛ بالاخره به یک جا رسیدیم تمام شد. در سلسله ازل کم شد، به یک جا رسیدیم تمام شد که این ایستاد، آن رفت. اینی که از آن کم کردیم ایستاد، آنی که از آن کم نشده بود رفت جلو. فرجمان این است؛ فرجمان این است که این ایستاده و آن رفته جلو، و الا اگر هر دویشان بروند جلو که باز کم نشده است. کم شده است یعنی یک جا رسیده است این تمام شده است، آن رفته است. این معنای کم شدن است.
خب، پس این سلسله الان از طرف ازلش، یعنی این سلسلهای که از آن کم کردیم، در طرف ازل متناهی شد. آن مقداری اگر رویش بگذاریم میشود مثل آن سلسله دیگر. مقداری که برداشتیم اگر روی این سلسله کمشده بگذاریم، میشود مثل آن یکی دیگر. این سلسله متناهی است؛ مقداری هم که کم کردیم الان میخواهیم رویش بگذاریم متناهی است. متناهی بهعلاوه متناهی، نامتناهی درست نمیکند؛ پس آن سلسله دیگر هم نامتناهی نیست!
اگر این سلسله شد متناهی، این سلسله که از آن کم کردیم شد متناهی، آنی هم که به آن اضافه کردیم مقدار متناهی بود؛ چون مقداری که برداشتیم متناهی بود. متناهی بهعلاوه متناهی، متناهی میسازد، نامتناهی نمیسازد؛ پس آن سلسله دیگر هم که عبارت است از این سلسله بهعلاوه مقدار برداشتهشده، این هم متناهی است. آن سلسله دستنخورده هم متناهی است؛ چون سلسله دستنخورده برابر است با مقدار این سلسله بهعلاوه آن مقدار متناهی. این سلسله که در طرف ازل متناهی شد، آن مقدار متناهی هم که به آن اضافه کنیم باز هم متناهی است، نامتناهی نمیشود.
فثبت که این سلسله دوم به این بیانی که گفتیم متناهی است، سلسله اول هم متناهی است؛ یعنی آن سلسلهای که فرض کردید نامتناهی، بالاخره متناهی شد. «هذا خلفٌ»[2] ؛ خلف از اینجا ناشی شد که آن سلسله را نامتناهی فرض کردید؛ این اشتباه است، نمیشود سلسله نامتناهی داشته باشیم. این خلاصه برهان تطبیق بود.
مناقشات پیرامون برهان تطبیق و مفهوم بینهایت
پرسش: یک سلسله را دو بار تصور میکنید؟
پاسخ: بله، یک سلسله را که دو دفعه تصورش میکنیم. دو سلسله هم داشته باشید عیب ندارد؛ یک سلسله را که دو بار تصورش کنید مهم است؛ چون اگر دو سلسله داشته باشید، این به این خوبی بیان نمیشود. یک سلسله را میگوییم از آن چیزی کم کردیم، آن مقداری که کم کردیم متناهی بود؛ آن وقت وقتی مقایسه میکنیم میگوییم این کمتر از آن دارد؛ چون این همان اولی بود، یک چیزی از آن کم شد؛ وقتی کم شد کمتر دارد دیگر.
پرسش: از اول فرض شما نامتناهی است؟
پاسخ: چه کسی را؟
پرسش: هر دو سلسله را؟
پاسخ: نه، اول یک سلسله... اول یک سلسله نامتناهی داشتیم در ذهنمان، بعد از وسطش چیزی کم کردیم.
پرسش: باز این هنوز نامتناهی هست؛ درست است از آن نامتناهی اول کمتر میشود، ولی باز هنوز نامتناهی است که از ازلش کم...
پاسخ: حالا ما با نامتناهی بودنش کار نداریم؛ این سلسلهای که ما از آن کم کردیم، از آن حالت اولش که دستنخورده بود چیزی کم دارد یا ندارد؟ کمتر شد دیگر.
پرسش: کم دارد.
پاسخ: کم دارد؛ همین کمداشتنش برای ما مهم است. کم دارد، به چه مقدار کم دارد؟
پرسش: همان اندازهای که برداشتید.
پاسخ: اندازهای که برداشتیم. خب، بعد که این را آوردیمش پایین از طرف ازل، با آن یکی کمتر میشود یا نه؟ با هم مساوی هستند؟ نمیشود با هم مساوی باشند.
پرسش: در ازل و ابد اصلاً نامتناهی است.
پاسخ: نه، شما نمیتوانید بگویید این سلسلهای که از آن مقداری برداشتیم، با همین سلسله در حالی که از آن چیزی برنداشتیم مساوی است. پیداست مساوی نیست.
پرسش: مساوی نیست حاج آقا، مساوی نیست؛ منتها آن اندازهای که برداشتیم متناهی است، ولی بقیهاش باز نامتناهی است.
پاسخ: بالاخره این از آن کم دارد؟
پرسش: کم دارد، بله.
پاسخ: چقدر کم دارد؟
پرسش: همان اندازهای که برداشتید.
پاسخ: همان اندازهای که برداشتیم متناهی است. خب اینکه کم دارد یعنی چه؟ یعنی به یک جا میرسیم، ولو ما دسترسی نداریم، به یک جا میرسیم که این سلسله برداشتهشده میایستد، آن سلسله دیگر میرود؛ این معنای کم داشتن است دیگر.
پرسش: نه، این هم نامتناهی است، آن هم نامتناهی است.
پاسخ: خب نامتناهی باشد؛ ما دسترسی نداریم؛ تا همانجایی که میرود، که ما نمیدانیم کجاست، این سلسله بالاخره کمتر از آن دارد؛ این میایستد، آن نمیایستد.
پرسش: خب این همان اشکالی است که در برهان اول هم وارد میشود؛ یعنی اشکال، همان اشکال است.
پاسخ: بله.
پرسش: اشکالی که برادرها دارند، همان اشکالی است که شما به برهان اول وارد کردید.
پاسخ: بله.
پرسش: و به تعبیر ایشان درست است.
پاسخ: پس برهان دیگر روشن شد؛ اگر برهان روشن شد، آن وقت اشکالش را مطرح کنیم.
پرسش: آقا بینهایت دو جور داریم که یک خط است؛ یک دفعه هست میگوییم بینهایت و در مقابلش محدود، اینجا هر دو حق یکدیگر دارند. یک دفعه هست نه، بینهایت خودش دو قسم است: یک بینهایت من جمیع الجهات داریم، یک بینهایت من جمیع الجهات نیست. آنجاست که مسئله روشن میشود؛ یعنی ما الان مثلاً میگوییم اعداد حقیقی، اعداد حقیقی از دو سر به قول شما ابد و ازل، لایتناهی است. بعد میآییم سراغ اعداد مثلاً طبیعی؛ اعداد طبیعی از یک شروع میشود تا بینهایت؛ این هم به آن میگوییم بینهایت، اعداد حقیقی را هم میگوییم بینهایت.
پاسخ: منظورتان این است که طرف ابد این سلسله بینهایت است؟
پرسش: یک طرفش بینهایت است.
پاسخ: و آن طرف ازل است؟
پرسش: یک طرفش بسته است. این نسبت به مجموعهای که مثلاً از یک تا ده است که واقعاً از هر جهت محدود است، محدودتر از هر جهت، فرق میکند.
پاسخ: نه، ببینید ما این بیانی که کردیم، ازل را متناهی کردیم؛ همین بیان را پیاده میکنیم ابد را هم متناهی میکنیم. همین بیان را پیاده میکنیم ابد را هم متناهی میکنیم؛ دوباره یک مقدار دیگر از این سلسله برمیداریم، میکشیمش بالا که ابد متناهی بشود. آن دفعه سلسله را کشیدیم پایین، ازل متناهی شد؛ این دفعه سلسله را میدهیم بالا، ابد متناهی میشود.
پرسش: آن مقداری هم که کم میشود از آن، کم میشود ولی از جهت... باز هم بینهایت است.
پاسخ: خب این یک حرف دیگر است؛ این یک حرف دیگر است. دیگر آنی که شما توضیح دادید که من جمیع الجهات نامتناهی ببینید پس بحث یک سر و دو سر نداریم. شما رفتید سر یک سر و دو سر، آن وقت من جواب دادم که طرف ابدش را هم متناهی میکنیم. یک وقت صحبت آقایان است، شما هم همان را میفرمایید، خب حرف جدیدی نیست که، یک دفعه باید جواب داد. اگر نه، حرف جدیدی دارید خب باید دو تا جواب بدهیم: یکی برای آقایان، یکی برای شما. شما ظاهراً حرف جدیدی ندارید؛ ولو ظاهر حرفتان نشان میداد که حرف جدیدی است، ولی خب نه، نیست.
ببینید جواب اشکالی که آقایان کردند؛ جواب اشکال این است که اشکال وارد است! این را میگویند جواب اشکال!
متناهی کم و زیاد دارد؛ نامتناهی کم و زیاد ندارد. اصلاً نمیشود گفت کمتر شده است از او یا بیشتر؛ چون نامتناهی است. آن هم یک جا نمیایستد، آن هم دارد میرود.
پرسش: همین را ما میگوییم، قبول ندارید. همین را ما میگوییم کم دارد؛ نامتناهی هست، ولی کمتر است. یک نامتناهی من جمیع الجهات داریم، یک نامتناهی من جمیع الجهات نیست. این با هم تفاوت دارد.
پاسخ: شما میخواهید جواب آقایان را بدهید؟
پرسش: نه.
پاسخ: یا میخواهید اشکال بکنید؟
پرسش: یک سؤال هست که شما با دلیلی میخواهید بگویید، نمیتوانید بگویید. شما میفرمایید که اشکال وارد است؛ ما میخواهیم بگوییم نه، اشکال وارد نیست. منتها میگوییم ما دو تا بینهایت داریم، دو تا بینهایت داریم که یکی از این بینهایتها باز هم از آن کمتر است.
پاسخ: اصلاً کم و زیاد در بینهایت معنا ندارد.
ادامه مناقشات درباره برهان تطبیق و امکان زیادی و کمی در نامتناهی
پاسخ: بله، آن بینهایتی که شما میفرمایید با اینها فرق داشت. شما هر دو طرف را نامتناهی میگیرید، ایشان یک طرف را نامتناهی گرفته است. یک طرف را نامتناهی گرفته کم دارد دیگر، همان قسمت... مثلاً ما الان اعداد طبیعی را میسنجیم با اعداد...
پرسش: نه، در آن طرف بینهایت، در آن طرف بینهایت نمیشود کم و زیاد فرض کرد.
پاسخ: همان دیگر، ما داریم طرف بینهایت را میگوییم. الان فرض کردیم که این سلسله اول فرض کردیم این سلسله ازلاً و ابداً نامتناهی بوده است، هم ازلش هم ابدش. آمدیم سراغ ازلش، خواستیم ازلش را کم کنیم، ابدش را دست نزدیم. گفتیم از وسطش مقداری برمیداریم، بعد این سلسله را میکشیمش پایین که ازلش کم بیاید. حرف این است که آن ازل اگر بینهایت بوده است، کم نمیآید. هر چقدر هم شما از این وسط کم کنید و سلسله را پایین بکشید، آن ازل باز هم کم نمیآید، همینطور ادامه دارد. چون ازل ادامه دارد، ابد ادامه دارد، هر چقدر هم کم کنید باز هم ادامه دارد؛ یعنی به یک نقطهای نمیرسید که بایستد. اصلاً در بینهایت، در طرف بینهایت، بین این دو تا کم و زیاد معنا ندارد؛ نمیتوانیم بگوییم...
پرسش: کم دارد یا کمتر؟ یک دفعه هست ما میخواهیم بین مثلاً دو تا مجموعه بینهایت تناظر یک به یک برقرار کنیم، میخواهیم بگوییم اعداد طبیعی را مثلاً با اعداد صحیح ما میخواهیم چیز کنیم...
پاسخ: نه، تناظر ما برقرار نمیکنیم که این حلقه را با آن حلقه بسنجیم؛ تطبیق میدهیم کل را با کل.
پرسش: همان تطبیق را میگوییم تناظر دیگر.
پاسخ: بله.
پرسش: همان تطبیق را ما میگوییم تناظر؛ یک به یک میتوانیم...
پاسخ: یک به یک نمیگویم؛ عرض میکنم کلش را با هم.
پرسش: دو بعد را با هم منطبق میکنید؟
پاسخ: کل این بعد را با آن بعد میسنجیم، کم نمیآورد، ولو از وسطش هم برداشتیم؛ چون بینهایت است، یعنی پر میشود. ببینید، حالا طرف ازلش هیچی، طرف ازل یک مقداری درکش مشکل است؛ طرف ابدش را کم کنید، طرف ابدش را کم کنید. ببینید میشود؟ طرف ابد یکخرده درکش آسانتر است.
پرسش: ما میگوییم کمیت دو معنا میتواند داشته باشد؛ دو تا معنا میتواند داشته باشد: یک دفعه هست که میخواهیم بگوییم این دو تا را اگر با هم بسنجیم، با هم تطابق میکنند، میگوییم تطابق میکنند، از این لحاظ تطابق میکنند که کم نمیآورد؛ اما از لحاظ اینکه بعضی از اجزاء را این دارد و آن ندارد، در این شبهه و حرفی نیست که کم میآورد؛ از این لحاظ کم میآورد، ولی از لحاظ دیگر نه، از لحاظ امتداد کم نمیآورد.
پاسخ: بالاخره در آن طرفش متناهی میشود یا نمیشود؟
پرسش: تعدادش نامتناهی است.
پاسخ: خب پس تمام است دیگر، پس شما هم قبول دارید.
پرسش: صحبت تعدادش هست.
پاسخ: حالا مهم نیست، خب آن دیگر خیلی دخالت در بحث نمیکند، عیب ندارد. حالا بفرمایید که تعدادشان یکی بیشتر است یکی کمتر، بالاخره نامتناهیاش نکردید. البته ما هم قبول نداریم کمتر و بیشتر را در نامتناهی؛ ولی حالا فرضاً قبول هم بکنیم، شما نامتناهی را متناهیاش دیگر نکردید؛ یعنی قبول کردید که این سلسله—حالا ازلش را بگذاریم کنار، بیاییم سراغ ابد—هرچه از این وسط بردارید، باز ابدش ادامه دارد؛ یعنی میرود دوباره. دوباره هی مثل اینکه تولید میشود برایش. اگر اینطور است، پس باز هم به آخر نمیرسد. در ابد روشنتر معلوم میشود، ازل یک مقداری درکش سخت است؛ چون ما ازلی نیستیم، ازل را نمیتوانیم درک بکنیم؛ ابدی هستیم، ابد را بهتر درک میکنیم. ازل یک ابهامی در ذهن ما میآورد، طرف ابدش را بهتر درک میکنیم. بگویید که مثلاً این سلسله هر چه از وسطش برداریم، برویم به سمت بعد، میبینیم هی اضافه میشود، تمام نمیشود؛ یعنی تا ابد همینطور میرود. پس متناهی نشد، هر چقدر هم از این وسط کم کردید متناهی نشد. خب این دیگر تقریباً بیان استدلال است و اشکالی که بر استدلال وارد میشود.
متن کتاب و شرح برهان تطبیق
«و أيضا لك برهان آخر على تناهي السلسلة المفروضة»
برهان دیگری میتوانید بر استحاله تسلسل اقامه کنیم: «على تناهي السلسلة المفروضة»؛ برهان دیگری میتوانیم بیاوریم بر اینکه سلسله مفروضه متناهی است. سلسله مفروضه یعنی سلسلهای که آحادش مجتمع باشند، یک؛ ترتب بین آحادش برقرار باشد، دو. سلسله مفروضه یعنی سلسلهای که این دو شرط را داشته باشد، که قبلاً هم گفتیم. برهان دیگری میخواهیم بیاوریم بر اینکه چنین سلسلهای متناهی است.
«يعني برهان التطبيق المشهور»؛ «المشهور» صفت برهان است، یعنی برهانی که مشهور است و موسوم است به برهان تطبیق. این برهان دیگر را که دیگران هم، مشهور هم اقامه کردند میآوریم، منتها «مع أدنى تصرف لا يخفى»؛ یک تصرف مختصری هم میکنیم در آن.
«و هو»؛ و آن برهان این است که:
«أن تفرض عدم قدر متناه من وسط السلسلة»
سلسلهای را نامتناهی فرض میکنیم، بعد یک مقدار متناهی را از وسط اعدام میکنیم؛ «عدم قدر متناه»، یعنی فرض کن که یک مقدار متناهی از وسطش نیست، یا به تعبیر دیگر از وسط برش میداریم. فرض کن نبود مقدار متناهی را از وسط آن سلسله نامتناهی؛ از وسط سلسله نامتناهی، مقدار متناهی را عدمش را فرض کن، یعنی بگو نیست، برش دار.
«تأخذه»؛ آن مقدار متناهی را برمیداری، «كأنه ما كان»؛ «ما کان» ماءاش نافیه است، «كأنه ما كان»، گویا از اول نبوده است؛ محوش میکنی.
«و طرفاه من السلسلة متصل أحدهما بالآخر»
«طرفاه»، یعنی دو طرف این قدر متناهی؛ دو طرف این مقدار متناهی از سلسله که در آنجا سلسله شکاف برداشته است؛ دو طرف این قدر متناهی آنجایی است که سلسله شکاف برداشته است، که یک طرفش به سمت بالای سلسله میخورد، یک طرفش هم به سمت پایین سلسله. این دو طرف را دوباره بیاور به هم متصل کن. دو طرف سلسله را، دو طرف این مقدار متناهی را که برداشتی، که این سلسله متصل را منفصل کرد، این دو طرف منفصل را بیا دوباره به هم متصل کن. حالا یا آن قسمت ازلی را بیاور پایین، یا قسمت ابدی را بده بالا که این دو تا به هم متصل بشوند.
«و طرفاه»، یعنی دو طرف این مقدار متناهی را از سلسله، دو طرفی که از سلسله برداشتی و سلسله را در آنجاها شکافتی، «متصل أحدهما بالآخر»؛ اینجور فرض کن که بعداً متصل شده است، یکی از آن دو طرف به طرف دیگر؛ یعنی آن قسمت بازشده دوباره به هم آمده است، دوباره به هم چسبیده است.
«حتى لا يبقى فرجة و ثلمة بين قسمي السلسلة غير المتناهيين»
بهطوری که دیگر فرجه و شکافی بین آن دو بخش دو سلسلهای که آن دو بخش غیرمتناهی هستند—«غیر المتناهیین» صفت سلسله نیست، صفت دو قسم است—دو قسمی که یکی از طرف ابد نامتناهی است، یکی از طرف ازل نامتناهی است؛ پس هر دو غیرمتناهی هستند، منتها یکی ازلاً، یکی ابداً. این دو سرش را به هم بچسبان که سلسله بشود سلسله واحد؛ این دو قسم سلسله بشود یکی. اینها را از خارج توضیح دادم، فکر میکنم دیگر روشن باشد.
«و يحصل سلسلة واحدة غير متناهية»
حالا بعد از اینکه این دو سر را به هم چسباندیم، سلسله واحده غیرمتناهی درست میشود که این سلسله، سر و تهش... سر و ته ندارد، ازلی و ابدی است. خب.
«تأخذ السلسلة هكذا»
همین یک سلسله واحد را، نه دو سلسله؛ همین سلسله، «السلسلة» الف و لامش الف و لام عهد ذکری است؛ یعنی همین که الان ذکر کردیم. این را «تأخذ هكذا مرة»؛ یک بار اینچنین میبینیش، یعنی «محذوفاً عنها هذا القدر»؛ «هکذا» یعنی در حالی که این مقدار از وسطش برداشتی. سلسلهای که مقداری از وسطش برداشته شده الان ملاحظهاش میکنی، «و مع القدر المفروض عدمه مرة أخرى»؛ همین سلسله را، نه یک سلسله دیگر را، با قدری که فرض شده است عدمش، با قدری که برداشته شده، با وجود او فرضش میکنی «مرة أخرى». یک بار با نبود آن مقداری که برداشته شده فرض میکنی، یک بار با بود آن مقداری که برداشته شده فرض میکنی. دو سلسله در ذهنت درست میشود که این دو سلسله همان یک سلسله است که دو بار ملاحظهاش کردی.
«كأنهما سلسلتان»
یک سلسله است، ولی وقتی دو بار فرضش میکنی به این دو صورت، کأنهما دو سلسله میشود.
آن وقت: «و تطبق إحداهما على الأخرى في الوهم»
اگر دو بعد باشند—عرض کردم این دلیل همانطور که ابتدای بحث عرض کردم، هم در بعد جاری میشود هم در عدد جاری میشود. اگر سلسلهای باشد که از اجسام ردیفشده نامتناهی تشکیل شده باشد، این دلیل در آن جاری میشود؛ اگر سلسلهای باشد که از جسم واحدی که دارای بعد نامتناهی تشکیل شده باشد، باز هم این دلیل در آن جاری میشود. علیایحال دلیل در هر دو جاری میشود؛ منتها تعبیر ایشان فرق میکند.
تفاوت تطبیق در وهم و تطبیق در عقل
میگوید که اگر یک جسم باشد نامتناهی، تو از وسطش چیزی برداشتی، دوباره این سر و ته، این دو طرفی را که شکافتی به هم وصل کردی؛ اگر یک جسم باشد، این جسم را با جسمی که قبلاً دستنخورده، بر هم تطبیق میکنی فی الوهم. اگر دو ردیف اعداد باشد و تو بر هم تطبیق کنی، تطبیق میکنی فی العقل. هر دو را میگوید تطبیق میکنی؛ آن سلسلهای را که برداشتی کم کردی، تطبیق میکنی بر آن مقدار، بر آن سلسله در حالی که کم نکرده بودی. اما اگر اینکه این دو تا سلسله جسم واحد بودند که در آنها حیثیات نامتناهی فرض میشد، در وهم این کار را میکنی؛ اگر اجسام نامتناهی بودند، در عقل این کار را میکنی.
علت اینکه ایشان فرق میگذارد بین وهم و عقل این است که اگر بعد نامتناهی باشد، چون واحد است، وهم میتواند بالاجمال درکش بکند. عدد باشد این عددها را باید وهم جمع کند و مجموعه را بالاجمال تصور کند؛ نمیتواند. عقل این کار را میتواند بکند، چون عقل قدرتش بیشتر است. لذا وقتی که بحث در این است که دو جسم نامتناهی را میخواهیم بر هم تطبیق کنیم، پای وهم در کار است؛ عقل هم البته میتواند تصور کند، ولی حداقل وهم هم میتواند. اما آنجایی که پای اعداد در کار است، چون وهم نمیتواند پیش بیاید، فقط عقل را جلو میآورد. بنابراین فرق بین این دو تعبیر روشن شد که برای چه این کار را کرده است ایشان.
پرسش: اگر جسم نامتناهی باشد، به وسیله اعراض درک میشود؟
پاسخ: بله، به وسیله اعراض بحث میشود، نه درک میشود. درک هر جسمی به وسیله اعراض درک میشود، چه متناهی چه نامتناهی. به وسیله اعراض بیان کردم مجملاً بحث میکنیم که ثابت کنیم این اعراضش نامتناهی هستند، پس و جایز نیست؛ پس خودش هم که نامتناهی باشد جایز نیست.
پرسش: از نظر وهم و از نظر عقل ما... اعراض بیشتر باشد در جسم نامتناهی، فقط از نظر که فرمودید اعراض زیاد است...
پاسخ: بله، خب اگر حیثیات بخواهیم در نظر بگیریم، بله، آن هم میشود دوباره مثل همان که باید برود در عقل. اگر حیثیات در نظر بگیریم، باید برود در عقل؛ اما اگر خود جسم را در نظر بگیریم، وهم کافی است.
تطبیق متن شرح برهان تطبیق و نتیجهگیری تناقض و خلف
«و تطبق إحداهما على الأخرى في الوهم»
شارح این قید را میزند: «إن كان اللاتناهي في جسم أو بعد واحد»؛ اگر لاتناهی را در یک جسم واحدی ادعا کرده بودیم، آن وقت در وهم این اعمال را انجام میدهیم.
«و إن كان في أجسام مختلفة»؛ ولی اگر این لاتناهی در اجسام مختلفه یا حیثیات کذلک، یعنی حیثیات مختلفه بخواهیم جاری کنیم، آن وقت دیگر وهم را در کار نمیآوریم، میرویم سراغ عقل: «فعلى ما أشار إليه بقوله: أو تجعل عدد كل واحد مقابلا لعدد الآخر في العقل إن كان من الأعداد». اگر این سلسله از اعداد باشد، شما باید عدد هر یک از این دو سلسله را مقابل عدد آن سلسله دیگر قرار بدهی و تطبیق کنی. «إن كان من الأعداد، يعني إن كان مما فيه تعدد، كالأجسام و الحيثيات المختلفة»؛ که اگر اجسامی در کار بود، یا حیثیات مختلفه در یک جسم در کار بود، اینها را اگر خواستی با هم تطبیق بدهی، کارش این است که باید در عقل تطبیق بدهی؛ اما اگر جسم واحد بود، در وهم تطبیق میدهی.
«فلا بد من التفاوت»؛ دنباله دلیل است. یعنی وقتی تطبیق دادی، ناچار این دو سلسله را متفاوت میبینی. «فلا بد من التفاوت»، یعنی ناچار باید این دو سلسله متفاوت باشند؛ چون در واقع یک سلسله بوده است. شما یک بار کامل ملاحظهاش کردی، یک بار چیزی از آن برداشتی و با آن برداشته ملاحظهاش کردی؛ خب مسلماً آن که برداشته شده، از آنی که برداشته نشده کم آورده است؛ پس تفاوت بینشان است. این تفاوت کجاست؟ در وسطشان است یا در اول و آخرشان است؟ تفاوت در وسط نیست، چون وسط را به هم چسباندیم. اولاً و بالذات تفاوت در وسط بود، ولی ما وسط این دو پاره سلسله را به هم چسباندیم. آن وقت رفتیم این دو سلسله را از یک طرف با هم منطبق کردیم—البته دستمان نمیرسد، بیان کردم—در طرف ابد منطبق کردیم، ازلش کم میآورد؛ یکیشان ازلش کم میآورد. اگر در طرف ازل منطبقشان کردیم، ابدشان کم میآورد. در وسط کم نمیآید؛ چون وسط به هم چسبید و با هم منطبق شد. این در یکی از دو طرف سلسله کمبود دارد.
«فلا بد من التفاوت»؛ باید تفاوتی در کار باشد. در حالی که «و ليس في الوسط»؛ این «و ليس في الوسط» نباید سر خط نوشته میشد. ناچار باید تفاوتی داشته باشد؛ «و ليس في الوسط»، این تفاوت هم که در وسط نبود؛ تفاوت در وسط نیست، «لأنا أوصلنا و سددنا الثلمة»؛ چون ما دو پاره سلسله را به هم چسباندیم و آن ثلمه را بستیم، آن شکاف را بستیم. «فيجب في الطرف»؛ بنابراین باید آن تفاوت در طرف باشد، یعنی در پایان سلسله باشد؛ حالا یا در طرف ازلش، یا در طرف ابدش.
«فيقف الناقص على طرف و الزائد يزيد عليه»؛ پس آنی که کم دارد، آن سلسلهای که کم دارد، یک طرف میایستد، جلو دیگر نمیرود. اما «و الزائد»، آن یکی دیگری که از آن چیزی برنداشتیم، او «يزيد عليه»، اضافه بر او پیدا میکند؛ چه مقدار؟ «بالمتناهي»؛ «بالمتناهی» متعلق به «یزید» است؛ یزید به مقدار متناهی. چه مقدار آن دیگر اضافه دارد؟ به مقدار متناهی اضافه دارد. «و هو ذلك القدر المحذوف»؛ آن مقدار متناهی که سلسله بزرگتر اضافه دارد، همان مقداری است که از سلسله کوچکتر کم کردیم.
خب، «و ما زاد على المتناهي بمتناه فهو متناه»؛ آن سلسلهای که کم کردیم یک سرش ایستاد، پس شد متناهی. ما زاد بر او هم که آن مقدار برداشتهشده است، آن هم متناهی است. آن متناهی را به این متناهی اضافه میکنیم، میشود مقدار این سلسلهای که از آن برنداشتیم. چون متناهی با متناهی میشود متناهی، پس این سلسله هم که از آن چیزی برنداشتیم، آن هم میشود متناهی.
توجه کنید، اینها را از خارج من اول توضیح دادم، برای تطبیقش دو مرتبه باز تکرار میکنم: این سلسله که از آن چیزی برداشتیم در یک طرف شد متناهی، چون ایستاد به تعبیری که الان گفتیم، در یک طرف شد متناهی. یک مقداری هم از آن برداشته بودیم، آن مقدار هم متناهی بود. آن مقدار را اگر به این سلسله کمشده اضافه کنیم، آن سلسله کمنشده درست میشود. آن مقداری که ما اضافه میکنیم متناهی است؛ به طرفی از این سلسله کمشده اضافه میکنیم که آن طرف هم متناهی است؛ پس متناهی به متناهی اضافه میشود. متناهی که به متناهی اضافه شد آن سلسله دیگر را میسازد و چون مجموع متناهی متناهی است، آن سلسله دیگر هم که با این مجموعه ساخته میشود متناهی است. پس آن طرف این سلسله دیگر هم متناهی است.
«و ما زاد على المتناهي بمتناه فهو متناه»؛ «ما زاد» یعنی آن سلسله بزرگه، آن سلسلهای که به آن دست نزدیم. آنی که اضافه دارد بر متناهی، یعنی بر این سلسله کمشده، به مقدار متناهی، یعنی به مقداری که حذف کردیم، «فهو»، آن سلسله بزرگه هم «متناه». «فالسلسلتان متناهيتان»؛ هر دو سلسله متناهی میشوند. دومی را که دیدیم با کم کردن متناهی بودنش را درست کردیم، آن اولی را هم که با اضافه کردن متناهی به متناهی ثابت کردیم که متناهی است.
«و قد فرضنا أنهما ليستا كذلك»؛ فرض کردیم که این دو سلسله متناهی نیستند، «هذا خلف»؛ این خلف از کجا پیش آمد؟ از این فرض غلط ما. فرجمان درست نبود، بیخود فرض کردیم که سلسله نامتناهی است؛ سلسله را از اول باید متناهی میگرفتی، چون اول نامتناهی گرفتی افتادی به خلف فرض. از اول بیا متناهی بگیر که گرفتار خلف فرض نشوی. این تمام استدلال بود.
توجه کنید این دو تا سلسله فرض نکردیم ها! یک سلسله فرض کردیم. یک بار کمش کردیم، یک بار همانجور دستنزده باقی گذاشتیمش؛ «کأنهما سلسلتان» شدند. آن وقت مقایسه کردیم و این خیلی دقیقتر از این است که دو تا سلسله فرض کنیم. چون اگر یک سلسله فرض کنیم خودش است؛ اگر از آن چیزی کم کردیم طرف دیگر نمیتواند بگوید کم نشد؛ خب همین است، از آن کم شد. یک سلسله دیگر داشته باشیم میگوید نه، این چون از اول یکخرده بیشتر از آن داشته است، کم هم کردی شده است مطابق او؛ ممکن است یک همچین ادعایی بکند؛ ولی این یک سلسله است، از آن چیزی برداریم مسلماً میگوید کم شد. هیچکس دیگر اینجا نمیتواند اشکال کند. آن وقت بعد ما دیگر میتوانیم دلیل را ادامه بدهیم. این دقیقتر از این است که دو تا سلسله فرض کنیم؛ از اول یک سلسله میگیریم، از خود همان سلسله چیزی برمیداریم.
کاربردهای برهان تطبیق در اثبات تناهی ابعاد، علل و صفات
«و به»، یعنی به برهان تطبیق هم تناهی ابعاد ثابت میشود، هم تناهی علل و معالیل ثابت میشود، هم تناهی موصوفات و صفات ثابت میشود. یعنی ما از این برهان، استحاله عدم تناهی در یک چیز را استفاده نمیکنیم؛ استحاله عدم تناهی در همه چیز را استفاده میکنیم، در هر چیزی که حلقاتش اجتماع در وجود داشته باشد، یک؛ و ترتیب هم داشته باشد، دو.
ابعاد را میتوانیم متناهی کنیم؛ یعنی نمیشود قبول کرد که یک بعد نامتناهی داریم. چون اگر بعد نامتناهی داشته باشید، با برهان تطبیق یک بعد دیگری را که همین بعد را دوباره یک چیزی از آن برمیداریم، بعد بر خودش دومرتبه آن برداشتهشده را بر خودش تطبیق میکنیم؛ همین برهانی که گفتیم ادامه میدهیم تا میرسیم به اینکه هر دو سلسله، هر دو بعد متناهی هستند. پس دیگر تناهی را اثبات میکنیم با برهان تطبیق.
در علل و معالیل هم که اعداد هستند، آنها هم همین کار را میکنیم. یک سلسلهای نمیتوانیم داشته باشیم که هر فردش علت باشد برای مادون خودش و معلول باشد برای مافوق خودش و این سلسله هم نامتناهی باشند؛ نمیتوانیم همچین چیزی داشته باشیم، چون باز با برهان تطبیق باطلش میکنیم.
باز نمیتوانیم یک ردیفی از صفات و موصوف داشته باشیم که هر حلقهای صفت باشد برای مافوقش و موصوف باشد برای مادونش. اینطور میشود دیگر؛ اگر بخواهید یک سلسله از صفات و موصوف داشته باشید، باید هر فردی را که ملاحظه کنید، موصوف باشد برای بعدی، صفت باشد برای قبلی. آن وقت اگر دو سر سلسله را ببندید، آن اولی موصوف است بدون صفت بودن، آخری صفت است بدون موصوف بودن؛ این وسطیها هم صفت هستند هم موصوف؛ صفت هستند برای قبلیها، موصوف هستند برای بعدیها. اگر سلسله بینهایت باشد که همهشان همین حکم را دارند؛ یعنی همهشان صفت هستند برای قبلیها، موصوف هستند برای بعدیها. اگر بخواهید سلسله را بینهایت بگیرید، باز از برهان تطبیق استفاده میکنیم و برایتان ثابت میکنیم که سلسله نمیتواند بینهایت باشد.
بنابراین دیدید برهان تطبیق هم ثابت کرد که ابعاد متناهی هستند، هم ثابت کرد که سلسله علل و معالیل متناهی هستند، هم ثابت کرد که سلسله صفات و موصوفات متناهی هستند.
انواع ابعاد و تناهی آنها به برهان تطبیق
«و به»، یعنی به برهان تطبیق. آن وقت ابعاد هم چند جور تصور میشود:
یکی همانجور که مشاء تصور کردند: یعنی اصلاً بهطور کلی بعد عبارت است از آنچه که در جسم حلول کرده است، یعنی صورت جسمیه که در ماده حلول کرده است، که امری است جسمانی. مشاء معتقدند که بعد امری است جسمانی، امری جوهری است؛ امری جوهری است ولی جسمانی است، مستقل نیست، حالّ است، حالّ در ماده است، حالّ در هیولاست.
خود شیخ اشراق معتقد است که بعد صورت جسمیه است و صورت جسمیه هم مستقل است، حلول در ماده نکرده است؛ چون ایشان هیولا را منکر است.
بعضیها ممکن است بعد را کیفیت بگیرند؛ حالا من دقیق یادم نیست چه کسی این قول را دارد، بعضیها ممکن است بعد را کیفیت بگیرند.
بعد، هر جوری که توجیهش کنی، متناهی است. بعد، هر جوری که توجیهش کنی، متناهی است؛ چه بگویی بعد امری است جسمانی، چنانچه مشاء میگویند؛ چه بگویی بعد مستقل است، چنانچه خود اشراق میگوید؛ و نحو ذلک، یعنی چه بگویی بعد کیفیت است. در همه حالات، بعد باید متناهی باشد به همین دلیل تطبیق.
«و به يتبين تناهي الأبعاد بأسرها»[3] ؛ «بأسرها» یعنی بله، «بأسرها» یعنی بتمامها، «سواء كانت جسمانية»، چه این ابعاد جسمانی باشند که اشاره به یک مبنا دارد؛ «أو قائمة بأنفسها»، که اشاره به مبنای دیگر دارد «عند من يقول بها»، «و نحو ذلك»، یعنی چه کیفیت باشد که بعد را کیفیت بدانند، یعنی عرض بدانند.
پرسش: قائمة بأنفسها چطور میشود مثلاً؟
پاسخ: میخوانیم انشاءالله بعداً؛ یعنی خودش جوهر مستقل باشد، جوهر مستقل، نه جوهر حالّ، که خود شیخ اشراق طرفدار همین است.
خب، به برهان تطبیق آشکار شد که ابعاد متناهی هستند و همچنین آشکار شد که علل و معلولات هم متناهی هستند و غیر علل و معلولات هم متناهی هستند، یعنی موصوفات و صفات مترتبه؛ واو اضافه است: «كالموصوفات و الصفات المترتبة». موصوفات و صفاتی که مترتب باشند؛ اگر مترتب نباشند عیب ندارد. یک صفت و موصوف برای این، یک صفت و موصوف برای آن، یک صفت و موصوف برای آن؛ بینهایت صفت و موصوف داریم، بینهایت انسان داریم، بینهایت صفت و موصوف داریم؛ بینهایت مثلاً فرض کنید که موجودات داریم، بینهایت هم صفت و موصوف داریم؛ هر کدامشان بالاخره یک خاصیتی. اینها ترتیب بینشان نیست؛ چون ترتیب بینشان نیست، محال نیست. اما اگر صفات و موصوف مترتب باشند به این نحو که هر پایینی، هر یک حلقهای صفت باشد برای بالایی، موصوف باشد برای پایینی، این بینشان ترتب است؛ اگر اینچنین باشد باید تناهی داشته باشند، نامتناهی نمیتواند باشد.
«و لا يخفى ما في هذين البرهانين من المنع»؛ این دو برهان هر دو ممنوع هستند، همانطور که عرض کردم، برهان اول و دوم هر دو بالاخره اخلال دارند، اختلال دارند.
حکومة: بررسی اعتباریات عقلی و مسئله وجود و ماهیت
«حکومة»؛ یک اشاره مختصری اصل مطلب را اشاره بکنم که حالا تا بعد تفصیلش در جلسه آینده.
بعد از «حکومة» در کتاب ما داریم: «في الاعتبارات العقلية». در آن چاپ قدیم «في الاعتبارات العقلية» را ندارد، این مصحح خودش اضافه کرده است. در آن کتابهای قدیم دارد: «حكومة في نزاع بين أتباع المشائين». «في الاعتبارات العقلية» خوب است، یعنی عبارت خوبی است، بد نیست اضافه بشود؛ اگرچه اضافه خود مصحح است.
در این حکومة ما میخواهیم ثابت کنیم که بعضی چیزها وجود خارجی ندارند، اعتباری هستند، اعتبار عقلی هستند؛ از جمله وجود. اصالة الماهوی است دیگر شیخ اشراق؛ وجود را میگوید خارجیت ندارد، وجود یک امر اعتباری ذهنی و عقلی است.
چیزهایی که در این حکومة مورد بحث قرار میگیرد که ما میخواهیم ثابت کنیم خارجیت ندارند، به ترتیب اینهاست که عرض میکنم: وجود، وحدت، عدد، امکان، وجوب، امتناع، اضافات، عدمیات، جوهریت. بعد هم در پایان این حکومة یک فصلی میآوریم ثابت میکنیم که عرضیت هم همینطور است، عرضیت هم از جمله اعتباریات است.
پرسش: عدم هم جزو آنهاست؟
پاسخ: عدم را بیان نکردم، عدد را بیان کردم؛ عدمیات، نه عدد، عدم؛ عدم اعتباری نیست اصلاً، عدم هیچی نیست.
اینها چیزهایی هستند که در این، به ترتیب در همین حکومة در موردشان بحث میکنیم. ابتدا بحثمان درباره وجود است، بعد درباره وحدت و عدد و به همان ترتیبی که گفتم پیش میرویم. آخر سر هم به عرضیت میرسیم که عرضیت را در یک فصل جدایی مطرحش میکنیم در همین حکومة. بعد هم وارد حکومت ثانی میشویم؛ این حکومت اول است و بعد هم وارد حکومت ثانی میشویم.
نحوه بیانی که ایشان در آن وارد میشوند این است که وجود و ماهیت، هر شیئی دارای وجود و ماهیت است. این وجود و ماهیت در ذهن جدا هستند، یعنی دو چیز دیده میشوند. آیا در خارج هم دو چیز هستند جداً؟ یا اینکه نه، در خارج وجود زائد بر ماهیت نیست، عین ماهیت است، متحد با ماهیت است؛ چیزی ما در خارج به نام وجود نداریم.
ایشان مدعی این حرف دوم است. بعضیها گفتند وجود و ماهیت در خارج دو چیز هستند، در ذهن دو چیز هستند، در خارج متحد هستند. بعضیها گفتند که وجود و ماهیت در ذهن و خارج متعدد هستند، دو چیز هستند؛ یعنی ما در خارج هم ماهیت داریم وجود داریم، در ذهن هم ماهیت داریم وجود داریم. ایشان مدعی این است که در ذهن دو تاست، بله، ماهیت داریم وجود داریم؛ ولی در خارج یکی است، فقط ماهیت داریم؛ وجود امری است که ذهن ما انتزاع میکند.
پس ادعای ایشان این است که بین وجود و ماهیت متحد هستند در خارج، متعدد هستند در ذهن. مشاء میگویند متعدد هستند در ذهن و خارج.
به تعبیر دیگری که در علم کلام هم همینطوری تعبیر شده است، گفته شده است که آیا وجود زائد بر ماهیت است در ذهن و خارج، یا زائد بر ماهیت است در ذهن تنها و عین ماهیت است در خارج، که انشاء الله بقیه ش را در جلسه بعد بیان می کنم.