85/01/15
بسم الله الرحمن الرحیم
برهان اول بر ابطال تسلسل؛ محصور نبودن غیرمتناهی بین حاصرین/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /برهان اول بر ابطال تسلسل؛ محصور نبودن غیرمتناهی بین حاصرین
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
برهان اول بر ابطال تسلسل؛ محصور نبودن غیرمتناهی بین حاصرین
فرمودند که ممکن نیست افراد یک سلسله، در حالی که مجتمع در وجودند و همچنین بینشان ترتیب نامتناهی باشد؛ بلکه اگر این دو شرط را داشته باشند، یعنی هم مترتب باشند و هم مجتمع در وجود باشند، تناهیشان لازم است.
برای اثبات مدعا، یعنی بطلان تسلسل، دو دلیل اقامه میکنند.
دلیل اولشان این است که اگر سلسلهای داشته باشیم—دو فرد از این سلسله که مترتبند و افرادشان مجتمع در وجودند—اگر دو فرد از این سلسله را ملاحظه کنیم، هر فردی، حالا چه بینشان فاصله نباشد چه بینشان فاصله باشد؛ هر دو فردی، چه بینشان فاصله نباشد چه بینشان فاصله باشد، فاصله هم که بود فاصله نزدیک باشد یا فاصله دور باشد، فرقی نمیکند؛ هر دو فردی را که ملاحظه کنیم، یا بینشان افراد متناهی موجود است، یا بینشان افراد نامتناهی موجود است.
و ما هر دو را بحث میکنیم.
اما اگر بینشان افراد نامتناهی موجود باشد، لازمهاش این است که بین دو امری که حاصرند و سر و ته را بستند، افراد غیرمتناهی واسطه بشوند؛ و محصور شدن افراد نامتناهی بین دو حاصر باطل است. پس این فرض ممکن نیست که ما بین هر دو حلقهای از این حلقات سلسله، حلقات نامتناهی را فرض کنیم؛ این باطل است. زیرا که سر و ته آن حلقات نامتناهی را ما به وسیله این دو فرد مفروض در سلسله بستیم و حاصر کردیم. آنوقت اگر بخواهد نامتناهی بین این دو حاصر محصور بشود، باطل بالوجدان است و احتیاج به استدلال هم ندارد.
اگر این دو فرد مترتب نبودند، نامتناهی بینشان فاصله میشد، مسئلهای نداشت؛ به خاطر اینکه ممکن بود فرض کنیم که بعضی از آن افراد، بیرون از این حاصر باشند. اما فرض، ترتب است؛ یعنی همه ردیفند. اگر ردیفند، آن اولی و آخری، سر و ته این ردیفها را بسته است. نمیشود این ردیفهایی که در این وسط قرار گرفتند، نامتناهی باشند. اگر ردیف نبودند، میتوانستند از این دو طرفِ فرضشده بیرون بزنند؛ گروهی اینطرف بریزند، گروهی آنطرف بریزند، خب میشد نامتناهی فرض کرد؛ گروهی در وسط باشند، گروهی در آن طرف بریزند، گروهی در این طرف بریزند، مجموعه را نگاه میکردیم نامتناهی بود، اما در بین این دو تا نامتناهی قرار نگرفته بود، این اشکال نداشت.
اما حرف این است که دو مرتب داریم؛ آنهایی هم که بین این دو مرتب قرار میگیرند، به ترتیب قرار میگیرند. چقدر مگر بین این دو تا جا هست که میخواهد نامتناهی را قرار بدهید؟ ممکن نیست. پس اینکه دو فرد را ملاحظه کنیم و بینشان افراد نامتناهی فرض بشوند، این باطل است. این فرض اول باطل شد.
فرض دوم این است که بین این دو فردی که ما فرض میکنیم، افراد متناهی واسطه بشوند. این اشکالی ندارد؛ این اشکالی ندارد. ولی لازمهاش تناهی خود سلسله است. لازمهاش این است که سلسله متناهی باشد؛ زیرا که وقتی بین هر دو فردی—هر دو فرد، نه دو فرد مخصوص—بین هر دو فردی ما افراد متناهی گرفتیم، خود سلسله باید کلش متناهی باشد؛ و الا این حکم درست نیست که بین هر دو فردی متناهی است. چون دو فرد ممکن است یکی آخر و اول باشد، یعنی آن خیلی دوردورا باشد، بین آنها هم باز متناهی واسطه است. هر دو فردی—حالا ما اول و آخر نمیتوانیم در سلسله بینهایت تعیین کنیم—ولی وقتی گفتیم هر دو فردی، یعنی ولو آن فردی باشد که در ازل است و ابد؛ حالا ازل و ابد که نداریم، وقتی میخواهیم متناهیاش کنیم دیگر ازل و ابد نیست، ولی هر فردی، آن فرد دورترین و دورترین، بین آن دو تا را هم که ملاحظه کنید میبینید متناهی وجود دارد. اگر اینطور است، پس خود سلسله متناهی است. اگر هر دو فردی را که شما ملاحظه کردید—نه دو فرد مخصوص—هر دو فردی را، ولو دورترینشان، دیدید بینشان متناهی است، پس کشف میشود که خود سلسله متناهی است.
این، خلاصه استدلال شد.
همانطور که توجه کردید، استدلال دو فرض بیشتر نداشت: یک فرضش باطل شد، یک فرضش صحیح شد و آن فرض صحیح، مدعای ما را که تناهی سلسله است نتیجه داد.
و خلاصه بحث این شد: اگر سلسلهای داشته باشیم—نمیگوییم متناهی یا نامتناهی—اگر سلسلهای داشته باشیم، بین هر دو فردی از این افراد سلسله—هر دو فردی که خودمان انتخاب میکنیم—یا افراد نامتناهی واسطه شدند، یا افراد متناهی واسطه شدند. نمیگوییم بین دو فرد معین؛ میگوییم بین هر دو فردی، ولو دورترین فردها.
اگر افراد نامتناهی واسطه شدند، مشکل دارد؛ مشکلش این است که نامتناهی بین حاصرین محصور میشود و محصور شدن نامتناهی بین حاصرین باطل بالوجدان است.
و اگر گفتید نه، بین این دو فردی که ما فرض کردیم موجودات متناهی واسطه شدند، مشکل حصر غیرمتناهی در بین حاصرین لازم نمیآید، مشکل دیگر هم لازم نمیآید؛ فقط این نتیجه گرفته میشود که پس خود سلسله هم متناهی است. زیرا که ما نگفتیم بین این دو فرد معین افراد متناهی قرار گرفته است؛ گفتیم بین هر دو فردی که فرض کنید، ولو دورترین و دورترین. دیگر قهراً اگر اینجور باشد و بین آن دو تا هم متناهی وجود داشته باشد، کل سلسله باید متناهی باشد؛ و الا این حکم غلط است که بگوییم بین هر دو فردی افراد متناهی وجود دارند. اگر این را قبول کنیم که بین هر دو فردی افراد متناهی وجود داشته باشند، باید سلسله را متناهی بگیریم؛ و الا اگر سلسله نامتناهی باشد، ممکن است کسی بگوید من آن فردی که آن طرف بینهایت قرار گرفته با آن فردی را که آن طرف بینهایت قرار گرفته، این دو تا را ملاحظه میکنم، خب بینشان هم بینهایت است؛ در حالی که فرض این است بینشان متناهی است. اگر بینشان متناهی است، خود سلسله باید متناهی باشد.
پرسش: [نامفهوم]
پاسخ: ببینید، استدلال را توجه نفرمودید. میگوییم هر دو فردی؛ وقتی گفتیم هر دو فردی، دیگر «هرچه» نمیآید. هر دو فردی یعنی ولو آن دورترین و دورترین. بین آن هم میشود افراد متناهی وجود داشته باشد. اگر بین آنها متناهی است، دیگر پس خود سلسله متناهی است. سلسله را فرض نکردیم متناهی یا نامتناهی؛ گفتیم یک سلسلهای داریم، هر سلسلهای میخواهد باشد. این اگر بخواهد بین دو فرد مفروضش عدم تناهی باشد، لازمهاش حصر نامتناهی بین حاصرین است که باطل است. اگر بخواهد بین دو فردش متناهی باشد، لازمهاش این است که کل سلسله متناهی باشد. هر دو فرد، این «هر دو فرد» مهم است که من رویش تأکید میکنم. نمیگوییم دو فرد معین. اگر گفتیم دو فرد معین، خب شما ممکن است بگویید این دو فرد معین فرض کنید که یکی از این طرف و یکی از آن طرف، وسطشان متناهی است، ولی آن طرف این فرد معین و آن طرف این فرد معین باز است تا آن ته میرود.
پرسش: [نامفهوم]
پاسخ: نه نه، سر سلسله...
پرسش: دو فردی که کنار هم باشند و بدون فاصله، اگر دو فرد را کنار هم فرض کنیم، بعد میتوانیم فرض کنیم که بین این دو فردی که کنار هم هستند یک سلسله نامتناهی یا متناهی باشد؟
پاسخ: دو فردی که به هم چسبیده باشند که بینشان هیچی نیست. دو فردی باشد که یک فرد بینشان باشد.
پرسش: فرض کنیم دو فردی که یکی سر سلسله است و یکی...
پاسخ: نه، ببینید ما میگوییم که میتوانید شما فرض کنید اینی را که معین کردید و با فاصله، با یک فاصله، آن یکی دیگر را؛ که بینشان یکی فاصله باشد. این دو تا؛ دو تایی که بینشان یکی فاصله باشد، دو تایی که بینشان دو تا فاصله باشد، دو تایی که بینشان سه تا فاصله باشد، دو تایی که بینشان چهار تا فاصله باشد، همینطور بروید جلو. دو تایی که بینشان یک میلیارد فاصله باشد، دو تایی که بینشان هزار میلیارد فاصله باشد. همینطور هی برویم جلو، هرچه باشد باز میبینیم متناهی است. ما تعیین نکردیم ها! از آن اول شروع کردیم: آن دو تایی که بینشان یک دانه فاصله است، آن دو تایی که بینشان دو تا فاصله است، همینطور رفتیم تا جایی که دیگر نتوانستیم جلو برویم، یعنی ذهنمان نکشید؛ یا حالا بالاجمال تصور کردیم. آنجا هم باز بینشان متناهی است. اگر اینطور است، پس کل سلسله متناهی است. و الا اگر کل سلسله نامتناهی بود، نمیتوانستید این حکم را بکنید که هر دو فردش را فرض کنید بینشان متناهی است؛ چون دو فرد بالاخره فرض میشد که بینشان نامتناهی قرار میگرفت.
پاسخ به اشکالات پیرامون برهان اول بر ابطال تسلسل
این تکه بیان میکنم مهم است که بین هر دو فردش—ما نمیگوییم بین دو فرد معین—میگوییم هر دو فردش. وقتی گفتیم هر دو فردش، دیگر میرویم تا آن ته؛ نه سر و ته سلسله، سلسله سر و ته ندارد اگر بخواهد نامتناهی باشد. هر دو فردش را ملاحظه کردیم، ولو سر و ته که البته سر و ته ندارد. با این بیانی که گفتم دیگر تقریباً مطلب روشن است. این تکه دقت نمیشود؛ ظاهراً هنوز هم بعضیها از نگاهشان پیداست که مطلب برایشان روشن نشده است.
پرسش: اگر سلسله متناهی بود...
پاسخ: نه، ما فرض نکردیم اصلاً سلسله متناهی باشد یا غیرمتناهی؛ هر سلسلهای.
پرسش: اما افرادش...
پاسخ: گفتیم این شرط را دیروز گفتیم. بله، همه افراد باید فردیت داشته باشند، همه ترتب داشته باشند؛ این دو شرط باید موجود باشد، در این حرفی نیست. حرف این است که آیا این سلسله متناهی است یا نامتناهی؟ یک سلسلهای فرض کردیم؛ نه قید تناهی زدیم و نه عدم تناهی. گفتیم این سلسله اگر بین دو فرد مفروضش—هر دو فردش—موجودهای بینهایت فاصله شده باشند، یلزم حصر نامتناهی بین حاصرین که بالوجدان باطل است. اگر موجودهای متناهی واسطه شده باشند، لازم میآید که کل سلسله کلاً متناهی باشد.
پرسش: اگر استدلال در تمام سلسلههای نامتناهی جاری است، یعنی هر دو فردی که انتخاب بکنیم بینشان به اصطلاح متناهی است؛ در سلسله متناهی هم هر دو فردی که فرض بشود بینشان متناهی است. اصلاً در فرض انتخاب شما بینشان متناهی فاصله است.
پاسخ: حالا انتخاب نکنید شما، بگویید هر دو فردی.
پرسش: یک موقعی هست که میگوییم، شما دارید فرمول اول را میفرمایید؛ میگویید اگر فرض این است که هر دو فردی انتخاب بشوند بینشان متناهی است، پس سلسله باید متناهی باشد.
پاسخ: نه، من در بیانم بیان کردم: هر دو فردی ولو بالاجمال تصور بشوند. ولو بالاجمال تصور بشوند، دیگر تعیین نشده است. بله، اگر تعیین کنیم، بینشان متناهی است. اما تعیین در سلسله...
پرسش: وقتی شما میگویید هر دو فرد مفروض، غیر از این که نمیشود؟ بالاخره در یک...
پاسخ: بالاجمال، بالاجمال که میگوییم، بالاجمال که میگوییم میرود تا آن جاهایی که دیگر دستمان هم نمیرسد که تعیینش کنیم، از هر دو طرف.
پرسش: نباید فرض کنیم سر و ته داشته باشد؟ اگر نامتناهی شد سر و ته ندارد.
پاسخ: نه سر و ته، ببینید، نمیگوییم سر و ته این سلسله را؛ میگوییم هر دو فردی از این سلسله را شما ملاحظه کنید، هر دو فرد را هم تعیین نمیکنیم.
پرسش: ما تعیین نکنیم، اگر تا آنجا برود با فرض...
پاسخ: تا آنجا یعنی تا کجا؟ تا جایی که دیگر میرود؛ تا جایی که میرود باز هم بیاید... عدم تناهی که بیان نمیکنم؛ میگویم اگر شما فرض کردید که تا هر جا رفتیم باز هم تناهی بود؟
پرسش: مگر از این باب وارد بشویم که جمع، مجموع تمام متناهیها بین هر دو نقطه تناهی است، مجموع متناهیها...
پاسخ: نه، آن را نمیگوییم. آن را نمیگوییم. ببینید، میگوییم که الان فرض را شما دقت بکنید؛ فرض این نیست که دو نقطه معین. تمام نکته استدلال روی همین تکه است؛ دو نقطه معین را فرض نمیکنیم. دو نقطه هرچه شد؛ اینکه میگوییم هرچه شد، یعنی تا هر جا رفتیم، تا هر جا تصورمان رفت. جایی هم که تصورمان هم نمیرود، تا آنجا هم اگر دو تا نقطه فرض کردیم یکی اینطرف و یکی آنطرف، باز هم بینشان متناهی است؛ خب این سلسله باید متناهی باشد.
پرسش: بله؟
پاسخ: هر نقطهای باشد، نه فرض کردیم؛ هر نقطهای باشد بینشان متناهی است. حالا شما تعبیر من را خردهگیری نکنید، شاید ما تعبیری نداشته باشیم که بگوییم. هر نقطهای که باشد، هر دو نقطهای که باشد بینشان متناهی است، نه فرض کردیم؛ هر دو نقطهای که باشد در خارج.
پرسش: شبیه برهان تناهی ابعاد است که در...
پاسخ: این هم همان تناهی ابعاد هم به همین وسیله ثابت میشود، بعداً اشاره میکنیم؛ نه تنها تناهی عددی ثابت میشود، تناهی ابعاد هم ثابت میشود. پس با این ترتیبی که بیان میکنم دیگر مشکلی نیست. نمیگوییم دو نقطه فرضشده، نمیگوییم دو نقطه معین؛ میگوییم هر دو نقطهای که هست. هر دو نقطهای که هست دیگر تعیین نمیکنیم؛ سر و ته هم میخواهد باشد—البته بیان کردم سر و ته ندارد نامتناهی—هر دو نقطهای که شما بگویید، میگوییم بینشان متناهی است.
پرسش: دو نقطه را غیرمحصور در نظر بگیریم...
پاسخ: دو نقطه را هلش میدهیم یا نه، یک جا میایستد؟
پرسش: نه، میایستد.
پاسخ: نه، اگر بایستد که غلط است، از بحث ما بیرون است. نه، دو نقطهای که دو طرف تمام میشوند؛ نه شما دو نقطه را اگر بخواهید وسطش را هی پر کنید این برود کنار.
پرسش: دو نقطه غیرمحصور یعنی چه؟
پاسخ: دو نقطه غیرمحصور یعنی چه؟ یعنی نامتناهی.
پرسش: ولی اگر بگویید دو نقطه محصور، در واقع اول آمدید...
پاسخ: نه، ما اینجوری داریم مطرح میکنیم؛ شما یک دلیل دیگر دارید میفرمایید. ما این دلیلمان این است: بین هر دو نقطه، نه دو نقطهای که من معین میکنم، دو نقطهای که هست در خارج. نه دو نقطهای که هرچه وسطش جا دادید این هی برود کنار و از دو طرف هی گشاد بشود وسط؛ این را نمیگوییم. دو نقطهای که سر جایشان هستند. بین این دو نقطه یا متناهی است یا غیرمتناهی؛ از این دو فرض که خارج نیست. یا متناهی است یا نامتناهی؛ نامتناهی باشد اشکال دارد، متناهی هم باشد برمیگردد به حرف ما که سلسله متناهی است. توجه کنید دو نقطه را تعیین نمیکنیم ها! میگوییم هر دو نقطهای که شد. اگر دو نقطه را تعیین میکردیم، خب مسلماً بینشان متناهی بود.
پرسش: شما میگویید هر دو نقطه که شد نمیتواند بینش متناهی باشد، چرا؟ چون خود دو نقطه محصور است.
پاسخ: آنجور که شما فرض میکنید اصلاً بحث ما نیست. من متوجه شدم فرمایش شما را؛ میگویید که دو نقطه را محصور نگیرید، دو نقطه را متحرک بگیرید که اگر ما بینشان هی دوباره نقطه اضافه کردیم، اینها بروند دو طرف؛ اینکه از آنور برود و آنیکی از آنور برود که وسط هی باز باشد تا ما جای متناهی پیدا کنیم. ما اینجور فرض نکردیم که؛ اصلاً بحث ما این بود: دو نقطه معین، دو نقطه که در خارج معین است، نه من معین بکنم؛ دو نقطه که در خارج معین است سر جای خودشان هستند. ولی نمیگوییم این دو نقطه نزدیکند یا دورند، هرچه هستند با هر فاصله. این دو نقطه با هر فاصله یا بینشان متناهی است یا غیرمتناهی؛ یکیش باطل است و یکیش هم مدعای ما را ثابت میکند. ظاهراً مطلب روشن نیست.
پرسش: اگر به این صورت باشد، بله، هر دو نقطه معینی که شما بگیرید درست است بینشان متناهی است؛ اما ما میتوانیم چون سلسله بینهایت است...
پاسخ: ما نمیگیریم ها! دو نقطه معینی که ما میگیریم، ما نمیگیریم.
پرسش: آن دو نقطه معینی در خارج هست و ما دست رویش میگذاریم.
پاسخ: ما دست هم رویش نمیگذاریم؛ هرچه بود.
پرسش: هر دو نقطه معینی که شما بگیرید، باز دو نقطه معین میشود بعدش گرفت...
پاسخ: بعدش گرفت یا وسطش؟
پرسش: بعدش.
پاسخ: خب.
پرسش: از دو نقطه معینها تا بینهایت...
پاسخ: آن دلیل ما نیست؛ آن دلیل ما نیست، آن یک حرف دیگری است. دلیل ما نیست، دلیل ما را اشکال کنید. شما میفرمایید که یک دلیل دیگر در عرض دلیل ما میخواهید اقامه کنید: هر دو نقطهای را که فرض میکنید، پشتش—نه وسطش، ما داریم وسطش را میگوییم و ایشان میگویند پشتش—پشتش دو نقطه دیگر میتوانید فرض کنید تا بینهایت، تا بینهایت؛ و این مصادره به مطلوب است. مصادره به مطلوب است؛ سلسلهای فرض میکنیم که هر دو نقطهای را که فرض کنید، دو طرفش میتوانید نقاط بینهایت فرض کنید؛ اینکه از اول سلسله را شما نامتناهی میگیرید، مصادره به مطلوب است که! این اصلاً دلیل نیست و از بحث ما هم بیرون است. ما بحثمان این است که بین هر دو نقطه، بین هر دو نقطه، نه دو طرف هر دو نقطه. بین هر دو نقطه یا متناهی است یا نامتناهی. شما فرمودید دو طرف دو نقطه نامتناهی؛ خب بله، دو طرف دو نقطه نامتناهی باشد سلسله میشود نامتناهی، ولی این اول شما فرض کردید سلسله را نامتناهی، دلیل عین مدعا شد، مصادره شد. اصل دلیلتان باطل است و ثانیاً خارج از فرض ماست.
ظاهراً دلیل غباری بر او نیست، اگر دقت بشود. هرچند جدیدیها همه دلایل بطلان تسلسل را باطل کردند، ولی فعلاً حالا به باطل آنها کار نداریم. تمام این فرضهایی که ما میکنیم، در ذهنمان متناهی میگیریم میرویم جلو؛ و اگر نامتناهی باشد اصلاً این فرضها پیش نمیآید. حالا با دلایلی که ایشان گفتند دیگر، نهایتاً گفتند. دلیل خودش با فرضی که ایشان میکنند تمام است، مشکلی ندارد؛ مگر اشکالاتی که بیان میکنم، که آن از اول ما یک مجموعهای در ذهنمان میگیریم بعد شروع میکنیم حرف زدن. این اگر بتوانیم حلش کنیم، آن نامتناهی درست میشود؛ ولی ما اول یک مجموعهای در ذهنمان میگیریم بعد حرف را شروع میکنیم، در همه جا. در برهان تطبیق هم که بعداً میگوییم همین کار را میکنیم. حالا با قطع نظر از اینکه دیگر این جلسه بعد هم دوباره اشکال نشود، با قطع نظر از این، برهان تمام است.
قرائت و توضیح متن برهان اول در کلام شارح
«فإن کل واحد من السلسلة بینه و بین أی واحد کان»[1] —این «أی واحد کان» مهم است—«و بین أی واحد کان»؛ بین هر فردی از سلسله و بین أی واحد کان، «إن کان عددا غیر متناه»، یعنی اینطور است: یا عدد غیرمتناهی است یا عدد متناهی است، خارج از این دو فرض هم نداریم. اگر عدد غیرمتناهی باشد اشکال دارد، اگر عدد متناهی باشد اشکال ندارد و مدعای ما را ثابت میکند.
تتمه برهان اول و تبیین فرض دوم
«إن کان عددا غیر متناه»، اشکال دارد؛ «فیلزم أن یکون غیر المتناهی منحصرا بین حاصرین بالترتیب»، که بیان کردم «بالترتیب» یعنی چه. یعنی اگر شما این افراد را مرتب کرده باشید، بین حاصرین میتوانید قرار بدهید؛ ولی اگر مرتب نباشد، گروهی در این فاصله قرار بگیرند، گروهی آن طرف بیرون بریزند، گروهی این طرف بیرون بریزند و بینهایت باشد، عیب ندارد؛ این ترتیب در آنها نیست. ترتیب در آنها نیست و بینهایتند، این اشکال ندارد؛ بین حاصرین هم میتواند محصور بشود.
ولی بین حاصرین باشند و مرتب باشند، نمیشود؛ چون جا بین حاصرین محدود است. اگر اینها بخواهند آن جاها را پر کنند، باید خودشان محدود باشند. اما اگر نه، شما حاصرین را ترتیب بینشان قرار ندادید، جا را وسیع کردید، از این طرف و آن طرف، راست و چپ را هم باز کردید، گفتید حالا هرچه فرد میخواهد در این وسطها قرار بگیرد بگیرد، خب بله، نامتناهی میشود اینجا بریزید؛ چون دیگر جا وسیع میشود، نامتناهی میشود.
«فیلزم أن یکون غیر المتناهی منحصرا بین حاصرین بالترتیب»؛
حاصرین به ترتیب کدامند؟ «هما الواحدان الواقعان فی الترتیب، مفروضا بینهما غیر المتناهی». آن دو تایی هستند که در ترتیبی که ما سلسله را بر آن ترتیب قرار دادیم واقع شدند، در حالی که بینشان افراد غیرمتناهی را فرض کردیم. این دارد حاصرین بالترتیب را تعیین میکند که روشن است.
«و هو محال»، یعنی حصر غیرمتناهی بین حاصرین محال است، «و ذلک ظاهر». یعنی امر بدیهی است، احتیاج به استدلال ندارد. چرا حصر نامتناهی بین حاصرین باطل است؟ این روشن است، احتیاج به استدلال ندارد.
«و إن لم یکن»، فرض دوم: «و إن لم یکن فیها»، یعنی در سلسله دو نقطهای پیدا نکنیم که «لیس بینهما ما لا یتناهی»، بینشان غیرمتناهی واسطه نشود؛ بلکه هر دو نقطهای را که فرض کنید ببینید بینش متناهی واسطه شده است. در این صورت: «فما من واحد إلا و بینه و بین أی واحد کان مما فی السلسلة أعداد متناهیة». در نسخه داریم «فما من واحد»، در اکثر نسخ هم داریم «فما من أحد»، هر دویش درست است؛ یعنی فما من أحد من آحاد السلسلة یا فما من واحد من آحاد السلسلة. هیچیک از افراد سلسله را پیدا نمیکنید مگر اینکه بین او و بین أی واحد کان—بیان کردم «أی واحد کان» مهم است—بین أی واحد کان، نه یک واحد نزدیک یا یک واحد دور، هر واحدی، مما فی السلسلة، بین این دو تا اعداد متناهی خواهد بود.
اگر اینچنین است: «فالکل یجب فیها النهایة»، پس کل سلسله در آن باید نهایت حاصل بشود.
«فیها» را ضمیرش را برگردانده به «کل»، چون کل عبارت از سلسله است، پس ضمیر مؤنث میتواند به آن برگردد، همانطور که به سلسله برمیگردد.
طرح و پاسخ شبهه سرایت حکم بعض به کل
خب یک اشکال قوی در اینجا وارد شده است که این اشکال را شارح جواب میدهد. و من در وقت تبیین مسئله به این اشکال نظر داشتم و طوری بیان کردم که این اشکال وارد نشود. وقتی اشکال را مطرح میکنم بعد هم جواب میدهم، متوجه میشوید که به ذهنتان آشناست؛ یعنی با تبیینی که کردم این اشکال را در آن آوردم و جوابش را هم دادم.
اشکال این است که حکم کردن بر کل به آن حکمی که بر بعض وارد میشود، حکم غلطی است. نمیتوانیم بر کل حکم کنیم به همان حکمی که بر بعض میکنیم.
مثلاً فرض کنید که یک خطی داریم که این را میتوانیم به اجزائی تقسیم کنیم. بگوییم این قسمت از خط، فاصله بین دو نقطه خط کمتر از ذراع است. فاصله بین دو نقطه خط کمتر از ذراع است، پس خود خط کوچکتر از ذراع است! کل خط هم کوچکتر از ذراع است!
ببینید، فاصله بین دو نقطه که بعض خط بود، بر آن حکم کردیم به اقل من الذراع بودن؛ میخواهیم همین حکمی را که بر بعض خط وارد کردیم، بر کل خط وارد کنیم. میگوییم چون حالا این بعض که فاصله بین دو نقطه است کمتر از ذراع است، پس کل خط هم کمتر از ذراع است؛ که حکمی را که روی بعض پیاده کردیم، عیناً میخواهیم روی کل پیاده کنیم.
معترض میگوید شما این کار را کردید. این هم حکم غلطی است. حکمی که روی بعض پیاده شده است، معنا ندارد که ما سرایتش بدهیم به کل. بعض، حکم مستقل خودش را دارد؛ کل، حکم مستقل خودش را دارد. گاهی میشود بعض و کل حکمشان مساوی باشد در بعضی جاها؛ مثلاً فرض کنید خط خودش هم کمتر از ذراع است، دو نقطهاش هم که فرض میکنیم کمتر از ذراع است. خب هم میتوانیم بر بعضش حکم کنیم به کمتر از ذراع بودن، هم بر کلش حکم کنیم به کمتر از ذراع بودن؛ ولی این کلیت ندارد. در بعضی خطها هست که بر بعضش حکم میکنید به کمتر از ذراع بودن، بر کلش نمیتوانید حکم کنید؛ چون کلش بزرگ است، از ذراع بیشتر است.
پس اینکه حکم میکنید بر کل به همان حکمی که بر بعض کردید، نمیگوییم همه جا غلط است، میگوییم خیلی جاها غلط است. همه جا غلط نیست، ولی بعضی جاها غلط است. پس به صورت کلی نمیشود گفت اگر چیزی بعضش فلان حکم را دارد، کلش هم فلان حکم را دارد.
شما در دلیلتان این کار را کردید؛ معترض به ما میگوید. میگوید در دلیلتان این کار را کردید؛ گفتید بین دو نقطه که بعض سلسله است چون متناهی است، پس کل سلسله متناهی است. یعنی حکم تناهی را بر بعض سلسله که بین دو نقطه بود بار کردید، همین حکم را بر کل سلسله هم که دیگر مقید به بین دو نقطه نبود بار کردید؛ یعنی هر دو را متناهی گرفتید و این اشکال دارد. اشکال دارد که حکمی را که روی بعض وارد کردید، عیناً روی کل وارد کنید. این اشکالی است که ایشان کرده است.
جوابی که دارد همان است که بیان کردیم: اگر دو نقطه معین را فرض میکردیم، مسلماً بینشان متناهی بود و نمیتوانستیم حکم این بعض را بر کل بار کنیم و به کل سرایت بدهیم. اما طرح بحث را توجه کنید: بین این نقطه و هر نقطه دیگری که شد. هر نقطه دیگر که شد، یعنی ولو کل سلسله را در همین دو نقطه محصور کنید! فرق نمیکند، چه اینطور چه آنطور، در هر صورت متناهی است. اینجوری داریم فرض میکنیم. نمیگوییم این نقطه و این نقطه که بگویید بعض خط را گرفتید؛ میگوییم بین این نقطه و نقطه دیگر هرچه بود، ولو تمام سلسله بین این دو نقطه محصور بشود، باز هم متناهی است.
اینجوری داریم فرض میکنیم. اینجوری فرض کردیم، تقریباً این حکمِ بعض هم هست حکم کل هم هست؛ یعنی حکم کل در خود همین فرض ما هست، نه اینکه حکم بعض را ما به کل سرایت بدهیم. اینطور داریم فرض میکنیم: بین یک نقطه و هر نقطه دیگری که شد. هر نقطه دیگر را ممکن است یک نقطهای باشد که با این نقطه دیگر، بعض سلسله را اشغال کند؛ ممکن است یک نقطهای باشد که با این نقطه دیگر کل سلسله را اشغال کند. ما فرض نکردیم، تعیین نکردیم که بعض باشد. گفتیم بین این نقطه و هر نقطه دیگری که فرض شود، متناهی وجود دارد؛ پس کل سلسله متناهی است.
اینچنین فرضی که کردیم، باعث میشود که حکم کل و بعض مساوی بشود؛ فرق دارد با آن مثالی که شما زدید. با تبیینی که داشتیم، دیگر تقریباً این اشکال و جواب هم حل شد، یعنی اشکال جواب داده شد.
توضیح عبارت شارح در رد مغالطه سرایت حکم بعض به کل
«و لیس هذا هو الحکم علی الکل المجموعی بما حکم به علی کل واحد فیکذب»؛
این حکمِ تناهیِ تمام سلسله، حکم بر کل مجموعی نیست به حکمی که «حکم به علی کل واحد»، تا اینکه کاذب باشد. اینطور نیست که حکمِ کلِ واحد را بر کل مجموعی وارد کرده باشیم تا کاذب باشد.
«کما لو قیل: إذا کان بین کل واحد و واحد دون ذراع، فالکل دون ذراع، لأنه کاذب»؛
مثال به آنجایی است که بخواهیم حکم کل واحد را به کل سرایت بدهیم، حکم بعض را بر کل وارد کنیم؛ بین کل واحد و واحد از این خط اگر فاصله کمتر از ذراع باشد، «فالکل»، کل خط هم دون ذراع است، یعنی کمتر از ذراع است. یک همچین حکمی باطل است، «لأنه کاذب»، این حکم کاذب است.
تفاوت فرض «کل واحد و واحد» با فرض «کل واحد و أی واحد کان»
چرا کاذب است؟ «لتناول کل واحد و واحد الآحاد علی الترتیب»؛
چون این عبارت «کل واحد و واحد» تمام افراد را شامل میشود علی الترتیب؛ یعنی یک و سه، یک و چهار یا پنج، که فاصله بینشان محدود میشود؛ یعنی معین کردیم واحدی و واحدی را. وقتی واحد و واحد را تعیین کردیم، دو خط معین مشخص شد؛ یعنی یک بعض معین و مشخصی را محکوم کردیم به حکم دون الذراع بودن. آنوقت کل با آن بعض فرق میکند. و این با ما نحن فیه فرق دارد. در ما نحن فیه تعیین نمیکنیم؛ یک نقطه را تعیین میکنیم، یکی دیگر را رها میکنیم و میگوییم هرچه شد، هر نقطهای که بود.
«فلا يلزم ان يكون الكل دون الذراع»؛
از اینکه بعض خط کمتر از ذراع بوده است، لازم نمیآید که کل خط هم کمتر از ذراع باشد.
«بل قد يكون كذلك و قد يكون ذراعا او اكثر»؛
گاهی اینچنین است، یعنی آن خط کلش هم کمتر از ذراع است، ولی گاهی هم مطابق ذراع است و گاهی بیشتر از ذراع است. از آن حکمی که ما روی بعض خط مترتب کردیم، نمیتوانیم وضع کل خط را تشخیص بدهیم؛ بلکه کل خط را باید مجزا مساحتگیری کنیم، اندازهگیری کنیم و ببینیم که آیا به اندازه ذراع است، کمتر از ذراع است یا بیشتر از ذراع است.
این «بل» که الان داشتیم، «بل قد یکون کذلک و قد یکون ذراعا أو أکثر»، این اضراب از «فلا يلزم ان يكون الكل دون الذراع» است. بعد داریم: «بل هو الحکم»؛ این، اضراب از آن «ليس هذا هو الحكم على الكل المجموعي بما حكم به على كل واحد فيكذب» است، اضراب از آنجاست. یعنی این حکمی که ما در ما نحن فیه کردیم، از قبیل این حکمی که در مثال تبیین کردیم، مثال دون الذراع تبیین کردیم، نیست.
پس از چه جور حکمی است؟
«بل هو الحكم على انه اذا كان ما بين كل واحد و اي واحد»—این «و أی واحد» مهم است؛ دارید عبارتتان را؟ در عبارت «و أی واحد»؟ ما در کروشه داریم، ولی شما را نمیدانم در متن دارید؟ دارید—«اذا كان بين كل واحد و اي واحد دون الذراع»، اگر اینطوری گفتیم: بین هر نقطهای از این خط و هر نقطه دیگری—که دیگر آن طرف دیگر را باز گذاشتیم؛ هر نقطه دیگری ولو آن نقطه آخرش—دون الذراع باشد، «فالکل دون الذراع». این دیگر درست است.
اگر یک همچین حکمی بکنیم، نگوییم بین کل واحد و واحد که علی الترتیب آحاد را یکبهیک ملاحظه کنیم؛ بلکه بگوییم بین این نقطه و هر نقطه دیگری از این خط که شد کمتر از ذراع است. با اینکه این باشد، کل خط هم شامل میشود دیگر؛ یعنی هم این حکمی که کردیم بر بعض خط مترتب میشود، هم بر کل خط مترتب میشود. این عیبی ندارد که ما حکم بعض را به کل سرایت بدهیم، چون از اول حکم را فرض کردیم که هم برای بعض قابل است هم برای کل قابل است.
بلکه «هو»، این حکم به تناهی که ما در سلسله مفروضه داشتیم، حکم بر این است که: «اذا كان ما بين كل واحد»—هر نقطهای از خط—«و بين اي واحد»—بین یکی از این نقاط و هر نقطهای از خط—اگر فاصله دون الذراع شد، «فالکل»، این خط هم دون الذراع است؛ که این حکم درست است: «و هو حق»[2] . این «و هو حق» اول سطر خط نوشته میشود، یعنی این حکم درست است؛ آن حکم بالا کاذب بود، این حکم دوم دیگر کاذب نیست، این حق است. «و هو حق».
چرا حق است؟
«لعدم تناول كل واحد و اي واحد الآحاد علی الترتیب»؛ چون دیگر آحاد را شامل نمیشود علی الترتیب، بلکه ممکن است یکدفعه کل را هم شامل بشود؛ نه اینکه آحاد را شامل بشود: این یک و سه را، دوباره فاصله بین یک و سه، فاصله بین یک و چهار، فاصله بین یک و پنج، فاصله بین یک و شش؛ اینجوری شامل نمیشود. اگر اینطوری شامل میشد، نمیتوانستید بگویید کلش هم کمتر از ذراع است؛ اگر مثلاً این بعض کمتر از ذراع است کلش هم کمتر از ذراع است. ما میگوییم این نقطه و هر نقطه دیگری که شد، ولو برویم تا آنجایی که در دسترسمان هم نیست، باز هم میگوییم کمتر از ذراع است. خب اگر همه جا اینجور کمتر از ذراع داشته باشیم، همه خط هم کمتر از ذراع خواهد بود.
تعمیم برهان به ابعاد و اجسام
«و انما يتناول ما بين اي واحد و اي واحد كان من الاعداد او الحيثيات»؛
این توضیح زیادی نمیخواهد، توضیحش را قبلاً بیان کردم.
در اینجا شارح اشاره میکند به تعمیمی که مصنف بعداً میدهد. البته نظر مستقیم به آن تعمیم ندارد، دارد بحث را تعمیم میدهد، ولی به تعمیم آنجا هم اشاره دارد. گاهی از اوقات اجسامی کنار هم چیده شدند جداجدا؛ یعنی هر کدام از افراد سلسله، هر کدام از افراد سلسله فردی هستند جدای از فرد دیگر. اجسام بینهایتی را کنار هم گذاشتیم در یک ترتیبی. ایشان میگوید این سلسله نمیتواند بینهایت باشد، باید متناهی باشد؛ چون بینشان ترتیب وضعی است و اجتماع در وجود هم دارند، پس باید متناهی باشند، نمیتوانند نامتناهی باشند به همین بیانی که گفتیم.
گاهی اینچنین نیست؛ اجسامی نداریم، یک جسم داریم. یک جسم داریم که مثلاً به نظر اشخاص میآید که نامتناهی است، یعنی ادامهاش نامتناهی است. این یک جسم دیگر نمیشود گفت اعداد نامتناهی دارد، یکی بیشتر نیست؛ این را باید گفت حیثیات نامتناهی دارد. حیثیات حالا مثلاً فرض کنید که رنگهای مختلف: یک قسمتش را سفید کردیم، یک قسمتش را سیاه کردیم، دوباره یک قسمت سفید، یک قسمت سیاه، یا رنگهای مختلف زدیم، حیثیات مختلف؛ یا فرض کنید که یک قسمتش زبر است، یک قسمتش نرم است و همینطور میرویم بالا؛ یا حیثیات دیگر هرچه هست، هر حیثیتی. به هر حیثیتی جدایش میکنیم، یا خطکشیهایی که خودمان کردیم، به هر ترتیب جدایش میکنیم. آنوقت باز برمیگردد به اعداد؛ یعنی این حیثیات نامتناهی هستند. اگر آن جسم نامتناهی باشد، حیثیاتی که ذرهذره روی این جسم پیاده میشود، آنها میشوند نامتناهی.
پس فرقی نمیکند شما بگویید «بین أی عدد و أی عدد کان»، یا بگویید «بین أی حیثیة و أیة حیثیة کانت»؛ که هر دو حکمشان اینطور است. اگر متناهی گرفتید، باید کل سلسله متناهی باشد. ایشان یک تعمیمی میدهد، میگوید چه بین این عدد و هر عددی که شد، چه بین این حیثیت و هر حیثیتی که شد، اگر متناهی بود کل سلسله متناهی است.
که این تعبیر را خواستم بیان کنم که چرا ایشان اعداد را گفت و حیثیات را گفت: اعداد را در جایی که این افراد سلسله جداجدا باشند؛ حیثیات در صورتی که یک فرد برای سلسله باشد ولی حیثیات جدا در این فرد باشد. که بعداً خواهیم گفت که جسم واحد را هم نمیتوانید شما نامتناهی فرض کنید؛ همانطور که اعداد اجسام را نمیتوانید نامتناهی بگیرید، جسم واحد هم از نظر مقدار و بعد نمیتواند نامتناهی باشد، که این اشاره به تناهی ابعاد دارد که ایشان فرمودند و بیان کردم بعداً میآید.
«و انما يتناول ما بين اي واحد و اي واحد كان من الاعداد او الحيثيات المستغرقة لعدم النهاية»؛
این تعبیری که ما در استدلال بر استحاله تسلسل داشتیم، این تعبیر شامل میشود ما بین «أی واحد و أی واحد کان» را، از اعداد باشد یا حیثیات مستغرقه لعدم النهایة باشد؛ چه حیثیات مستغرقه باشند، چه حیثیاتی باشد که فرا بگیرد تا آن آخر را، بینهایت را، «إلی لا نهایة»، یعنی هرچه بود؛ که ما تعیین نمیکنیم آن طرف را. یک فرد و هر فرد دیگری که شد که مستغرق باشد بینهایت را؛ یعنی این یک فرد را تعیین نمیکنیم، برود تا هر جا که رفت، یا حیثیات را تعیین نمیکنیم، باز هم برود تا هر جا که رفت.
«سواء»؛ این «سواء» دوباره همین «المستغرقة لعدم النهایة» را دارد معنا میکند: «سواء قربت» این اعدادی که فرض میکنیم «أو بعدت»، چه نزدیک باشند چه دور باشند، دور بودنشان هم هر چقدر میخواهد فاصله داشته باشد؛ «اشتملت على اخواتها او لم تشتمل»، بر نظائر خودش مشتمل باشد یا نباشد. یعنی این حیثیاتی که میگوییم، مثلاً فرض کنید که حیثیات سفیدی است پشت سر هم، که نظائر خودش است، یا نه، حیثیات سیاه پشت سر سفید میآید که حیثیاتهای مختلفند؛ فرق نمیکند، هر کدام از این حیثیاتها، هر کدام از این اعداد را فرض کنید با عدد دیگر هرچه که باشد، با حیثیت دیگر هر جا که رفته باشد، اگر بینشان متناهی باشد کل سلسله متناهی میشود.
شمول قاعده بر حیثیات و اعداد و پاسخ به یک شبهه
«لهذا یصدق أنه إذا کان ما بین أیة حیثیة و أیة حیثیة، أو بین أی عدد و أی عدد»،
اگر مابین هر کدام «متناهیا، کان الکل متناهیا». چون وقتی همین تعبیر «إذا کان ما بین أیة حیثیة و أیة حیثیة» را دقت کنید، خود همین یعنی کل؛ خود همین، هم شامل بعض میشود و هم شامل کل میشود. بین هر حیثیتی و هر حیثیت دیگری که شد، حالا حیثیت دیگر میخواهد برود آن ته ته ها که کل را بگیرد، میخواهد همین وسطها باشد که بعض را بگیرد؛ اصلاً خود حکم، روی کل و بعض با هم رفته است. اگر بگوییم مابین أیة حیثیة و أیة حیثیة عدد متناهی است، یعنی چه این فاصله محدود باشد عدد متناهی است، چه نامحدود باشد باز هم عدد متناهی است؛ که البته نامحدود با عدد متناهی جور درنمیآید، که بعد کشف میکنیم که نامحدود نیست.
پس اگر صدق کند این عبارت، صدق کند که بین هر حیثیتی و هر حیثیت دیگری عدد متناهی است، یا بین هر عددی و عدد دیگری تناهی وجود دارد، اگر این مطلب صدق کرد، «کان الکل متناهیا»؛ صدق میکند که کل هم متناهی است.
پرسش: تقسیم جسم به اجزاء نامتناهی چگونه است؟
پاسخ: اجزاء نامتناهی، تقسیم فرضی است؛ تقسیم بالفعل نیست. ایشان در سلسله شرط کرد که ابعاض و اجزاء سلسله موجود بالفعل باشند. آنی که شما دارید فرض میکنید که جسم تقسیم میشود به اجزاء نامتناهی، تقسیم بالفعل نیست. چون تقسیم بالفعل نیست، اجزاء نامتناهی که در یک جسم وجود دارند، اجزاء بالفعل نیستند؛ لذا مشکلی پیش نمیآید. چون ما شرط کردیم در استحاله تسلسل، که اجزاء و اعداد یا حیثیات، هرچه میگوییم، اجتماع در وجود داشته باشند، یک؛ و ترتیب داشته باشند، دو. اینجا اجتماع در وجود ندارند. اجتماع در وجود ندارند یعنی بالفعل نیستند، بالقوه هستند. اجتماع در وجود داشته باشند یعنی هر کدام یک وجود بالفعل باشند؛ ولی اگر نه، همه بالقوه موجود باشند ولی یک وجود بیشتر نداشته باشیم، تناهی است، عدم تناهی نیست و مشکلی ندارد. لذا کسانی که قائلند به اینکه جسم تقسیم میشود به اجزاء نامتناهی، چون تقسیم را تقسیم فرضی میگیرند، نه تقسیم خارجی—تقسیم بالفعل نمیتوانیم تا بینهایت برویم—به این جهت مشکلی پیدا نمیکنند؛ نمیگویند این جسم مرکب است از بینهایت، و در جسم، تسلسل و عدم تناهی لازم نمیآید، چون عدم تناهی بالقوه است؛ و عدم تناهی بالقوه اشکال ندارد.
پرسش: یعنی مثلاً یک جزء طولش و یک جزء عرضش را در نظر بگیریم؟
پاسخ: میتوانیم ترتب وضعی را درست کنیم. همانطور که شما فرض میکنید نکنیم، یکجور دیگر فرض کنیم: یک قسمتی از عمقش را با قسمتی مقابل از آن عمقش فرض کنیم؛ بین این دو قسمت که درست مقابل هم هستند، یک خط عمود این دو تا را به هم وصل میکند، فرض کنید که نقاطی واسطه شده باشد. نقاط را میگویند بینهایت است؛ خود حکما میگویند، میگویند بر اثر اینکه ما جزء لایتجزی نداریم، هر چقدر این وسط را تجزیه کنید باز هم قابل تجزیه است. پس همین دو نقطهای که مفروض است که به ترتیب هم قرار گرفتند و بینشان نقاط مرتبی قرار گرفته است، همین را هم شما میتوانید به اجزاء بینهایت تقسیم کنید؛ ولی چون تقسیمی که میکنید بالفعل نیست و این اجزاء موجودات بالفعل نیستند، اجتماع در وجود ندارند و اشکالی ندارد.
تعمیم برهان به تناهی ابعاد و اجسام
خب مطلبی که میخواهیم بیان کنیم این است که این برهان را میخواهیم تعمیم بدهیم. این برهان اختصاص ندارد به اعداد؛ یعنی اینطور نیست که فقط تناهی اعداد را ثابت کند، بلکه تناهی ابعاد را هم ثابت میکند. این برهان ما هم ثابت میکند که عدم تناهی اعداد ممتنع است، هم ثابت میکند که عدم تناهی ابعاد ممتنع است.
اعداد را مثال زدم؛ مثلاً اجسامی را دارید فرض کنید که مرتباً چیدید، که بینشان ترتیب وضعی برقرار است؛ میتوانستید جابهجا کنید، ترتیب طبیعی نیست که نتوانید به همش بزنید، ترتیب وضعی است، یعنی دست خودتان است و میتوانید عوضبدلش کنید. به ترتیب وضعی چیدید اینها را؛ این اعداد تا بینهایت نمیتوانند بروند، تا یک قسمتی که رفتید باید تمام بشوند، و الا این برهان ابطالش میکند. این یک مطلب، که اعداد باید متناهی باشند.
حالا اگر جسم واحد داشتیم—که بیان کردم، یک جسم واحد—آن جسم واحد هم نمیتواند تا بینهایت ادامه داشته باشد و امتداد داشته باشد. زیرا در این جسم واحد ما حیثیاتی فرض میکنیم، به همین بیانی که الان گفتم؛ حیثیاتی فرض میکنیم که این حیثیات اگر بخواهند نامتناهی باشند، مثل این است که اعداد نامتناهی هستند، چون هر حیثیتی را یکی میشماریم؛ حیثیات متعدد، اعداد متعددند. همانطور که ما در اعداد اجازه عدم تناهی نمیدهیم، در حیثیات هم اجازه عدم تناهی نمیدهیم. و چون این جسم مشتمل بر حیثیات است، اگر بخواهد نامتناهی باشد حیثیاتش نامتناهی میشود، و اگر حیثیاتش نامتناهی شد اعداد نامتناهی است. پس فرقی نمیکند چه بگویید عدد نامتناهی نداریم چه بگویید بعد نامتناهی نداریم؛ چون بعد را هم باز یکجوری ترجمهاش میکنیم که برمیگردانیمش به عدد: بعد را مشتمل میکنیم بر حیثیات، حیثیات را میشماریم میشود عدد. آنوقت همانطور که اگر این بعد نامتناهی باشد، همچنین لازم میآید که خود حیثیات هم نامتناهی باشند؛ یعنی عدم تناهی بعد، مستلزم عدم تناهی عدد است.
پس فرقی نمیکند؛ این بیان که ما گفتیم، همانطور که در سلسله مرکب از اعداد جاری است، همچنین شامل بعد نامتناهی هم میشود. همانطور که این دلیل، اعداد نامتناهی را اجازه نمیدهد، همچنین بعد نامتناهی را هم اجازه نمیدهد. به تعبیر ایشان همانطور که اجسام نامتناهی را اجازه نمیدهد، جسم واحد نامتناهی را هم اجازه نمیدهد. پس هم دلیل است بر تناهی افراد، هم دلیل است بر تناهی ابعاد.
«و هذا البرهان فی الأجسام أیضا فی بیان تناهیها متوجه»؛
این برهان نه تنها در اعداد و افراد جاری میشود، بلکه در اجسام نیز، یعنی در بیان تناهی اجسام متوجه است.
پرسش: در عبارت «أی فی بیان» است؟
پاسخ: «أی» ندارید؟ البته ما به این صورتی که شما دارید میخوانید نداریم؛ پس اگر اینطور باشد بعد از «ایضاً»، «أی» در کتاب ما بیاید خوب است. «و هذا البرهان فی الأجسام أیضا أی فی بیان تناهیها متوجه»؛ این برهان در اجسام نیز، یعنی در بیان تناهی اجسام نیز متوجه است؛ یعنی همانطور که در بیان تناهی افراد کارآیی دارد، در بیان تناهی اجسام هم مفید است.
«لأن اللاتناهی إما أن یکون فی أجسام مختلفة»، که میشود افراد، «أو فی جسم واحد»، که در اینجا اگر بخواهیم عدم تناهیاش را باطل کنیم، باید از طریق حیثیاتش پیش بیاییم که الان بیان میکنیم.
«فنفرض فیها»—أی فی الأجسام، باز «أی» باشد؛ حالا ایشان «أی» را نمینویسد، در کتاب ما «أی» را نمیآورد، مثل اینکه مفروض میگیردش، ولی کتابهای شما باید «أی» داشته باشد. بله، أی فی الأجسام—«فنفرض فیها سلسلة من حیثیات مختلفة أو أجسام مختلفة». در جایی که ما جسم داشته باشیم، یا حیثیات را مختلف میکنیم، یا اجسام مختلفهای فرض میکنیم. خب همانطور که اجسام مختلفه اعدادند، حیثیات هم اعدادند. اگر اعداد نامتناهی را اجازه ندادیم، بعد نامتناهی را که مشتمل است بر حیثیات نامتناهی، یا بگویید مشتمل است بر اجسام نامتناهی، اجازه نمیدهیم.
«فنفرض فیها» یعنی فی الأجسام، «سلسلة من حیثیات مختلفة و ذلک إذا کان اللاتناهی فی جسم واحد»؛ این در صورتی است که لا تناهی در یک جسم بخواهد باشد، ما باید حیثیات را مختلف فرض بکنیم تا بحث را ابتدا ببریم روی حیثیات، حیثیات را منع کنیم و بعد نتیجه بگیریم پس بعد این هم بگوییم حیثیات نامتناهی نیستند، بعد نتیجه بگیریم پس بعد این جسم هم نامتناهی نیست؛ که ابتدا باید دلیل برود روی حیثیات، بعد از طریق حیثیات سرایت بکند به خود بعد.
«ذلک»، اینکه ما فرض میکنیم حیثیات مختلفه را در جسم، در صورتی است که لا تناهی را بخواهند در جسم واحد ادعا بکنند و ما بخواهیم این لا تناهی را در جسم واحد رد بکنیم. آنوقت ناچاریم حیثیاتی را تصور کنیم، آن حیثیات را محدود کنیم، تناهی پیدا کنند، بعد ثابت بکنیم که بعد هم محدود است و متناهی است.
«فإن هذا لا یتمشی فیه إلا بفرض حیثیات»؛ «هذا» یعنی لا تناهی، یا این برهان لا تناهی، فرقی نمیکند؛ بله، «هذا» یعنی همین برهانی که ما گفتیم. «هذا»، یعنی این برهانی که گفتیم، «لا یتمشی فیه»، در جسم واحد تمشی پیدا نمیکند، «إلا بفرض حیثیات علی ما شرحنا»؛ که باید حیثیاتی فرض کنیم، و الا اگر حیثیات فرض نکنیم، نمیتوانیم این برهان را در آن پیاده کنیم.
تسمیه برهان به «برهان الحیثیات» و چگونگی تطبیق آن بر اجسام
«علی ما ذکرنا» در قبل از عبارت مصنف، «هذا البرهان فی الأجسام»؛ گفتیم «لهذا یصدق»، در خط سوم همین به چاپ خودمان: «لهذا یصدق أنه إذا کان ما بین أیة حیثیة و أیة حیثیة متناهیا کان الکل متناهیا»؛ که دلیل را بردیم روی حیثیت پیاده کردیم.
«و لهذا یسمی برهان الحیثیات»؛ این برهان را برهان حیثیات هم گاهی میگوییم، به دلیل اینکه وقتی میخواهیم تناهی بعد را ثابت کنیم، از حیثیات استفاده میکنیم.
خب، «فنفرض» در اجسام «سلسلة من حیثیات مختلفة أو سلسلة من أجسام مختلفة»؛ این «أو أجسام مختلفة» عطف بر «حیثیات مختلفة» است، که عبارت همینطور میشود: «فنفرض فی الأجسام سلسلة من حیثیات مختلفة» در صورتی که یک جسم داشته باشیم، «أو نفرض سلسلة من أجسام مختلفة و ذلک إذا کان اللاتناهی فیها»، در صورتی که لا تناهی که ادعا میشود در اجسام باشد.
آن فرض قبلیمان این بود که لا تناهی فی جسم واحد باشد، ناچار شدیم از حیثیات استفاده کنیم؛ اما اگر لا تناهی را طرف، طرف مقابل ما در اجسام ادعا میکند، خب ما برهان را در اجسام پیاده میکنیم، دیگر لازم نیست در حیثیات پیاده کنیم. یک وقت میگوید اجسام نامتناهی داریم، خب ما برهان را روی خود اجسام پیاده میکنیم و ثابت میکنیم که اجسام نامتناهی نداریم و اجسام متناهی است. یک وقت ثابت میکند نه، جسم نامتناهی داریم نه اجسام؛ آنوقت ما نمیتوانیم روی جسم برهان را پیاده کنیم، باید در جسم حیثیاتی تصور کنیم و حکمش را روی حیثیات پیاده کنیم، برهان را روی حیثیات پیاده کنیم، تناهی را در حیثیات نتیجه بگیریم، بعد تناهی در بعد نتیجه گرفته بشود.
«فیطرد فیها البرهان»، برهان اطراد دارد در اجسام، چه جسم واحد باشد چه اجسام متعدد باشد، «علی الوجه الذی قرره فی الأعداد». برهان به همان وجهی که ما در اعداد مقرر کردیم، اطراد دارد «فی الأجسام». به همان وجهی که در اعداد بیان شد، به همان وجه هم در اجسام پیاده میشود؛ منتها به شرطی که شما اجسام را با اعداد بشمارید، یا حیثیت جسم واحد را با اعداد بشمارید. آنوقت حکمی را که در اعداد پیاده کردیم، در اجسام هم پیاده میکنیم، چه اجسام و چه جسم واحد.
پس حکم را ما در اعداد پیاده کردیم، الان میخواهیم در اجسام پیاده کنیم. اجسام هم دو جورند: یا اجسام متعددند یا جسم واحد. اجسام متعدد را با عدد میشماریم، جسم واحد را حیثیاتش را با عدد میشماریم. پس هر دو برگشتند به عدد؛ یعنی کل اجسام، چه جسم واحد باشند چه اجسام باشند، حکم عدد را پیدا کردند.
«فیطرد فیها البرهان»، یعنی در اجسام، چه جسم واحد باشد چه اجسام متعدد باشد، برهانی که بر اعداد اقامه شد اطراد دارد. لذا ایشان میگوید برهانی را که در اعداد اقامه شد بیان میکند: «علی الوجه الذی قرره فی الأعداد». برهان به همان نحوی که در اعداد بیان شد، در اجسام هم کافی است، منتها به این شرط:
«إذا أقیمت الأجسام المختلفة» در جایی که اجسام داشته باشید، «أو الحیثیات المفروضة فی الجسم الواحد» در صورتی که اجسام نداشته باشید و فقط جسم واحد داشته باشید، «إذا أقیمت» این اجسام یا آن حیثیات «مقام الأعداد».
اگر شما توانستید اجسام را به جای اعداد حساب کنید، حیثیاتی را که در جسم واحد فرض کردید به جای اعداد حساب کنید، آنوقت در آن صورت همان دلیلی را که ما برای استحاله تسلسل در اعداد آوردیم، همان دلیل را برای استحاله عدم تناهی در اجسام میآوریم.
پس این دلیلی که بیان کردیم هم به درد اعداد خورد و هم اجسام، چه متعدد باشد و چه جسم واحد باشد و این را در اینجا پیاده کردیم و نتیجه داد.