85/01/14
بسم الله الرحمن الرحیم
نفی تسلسل و شروط تناهی در سلسلهها/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /نفی تسلسل و شروط تناهی در سلسلهها
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
نفی تسلسل و شروط تناهی در سلسلهها
نکته اول: بررسی افاده تقلیل در تقدم زمانی و عقلی جزء علت
قبل از ورود در بحث امروز، دو نکته را که راجع به بحث گذشته است توضیح میدهم. یکی اینکه در صفحه ۱۷۶ عبارت مصنف این بود: «و جزء العلة قد یتقدم زماناً و قد یتقدم تقدماً عقلیاً»[1] .
«قد» وقتی بر سر مضارع داخل میشود برای تقلیل است. تقلیل در «قد یتقدم زماناً» درست است، ولی در «قد یتقدم تقدماً عقلیاً» به نظر میرسد که درست نباشد. جزء العلة گاهی تقدم زمانی دارد و گاهی هم معیت زمانی دارد؛ اما همیشه تقدم عقلی دارد، نه «قد یتقدم تقدماً عقلیاً». تقدم عقلی جزء علت همیشه است، نه گاهی. اما تقدم زمانی درست است؛ پس «قد یتقدم زماناً» درست است، چون تقدم زمانی گاهی اتفاق میافتد؛ اما «قد یتقدم تقدماً عقلیاً» به نظر میرسد که درست نباشد.
پرسش: شاید «قد» تحقیقیه باشد؟
پاسخ: نه، «قد» تحقیقیه را گفتهاند غالباً بر سر ماضی داخل میشود؛ مگر اینکه گرفتار بشویم و ناچار بشویم، و الا آن را که بر سر مضارع داخل میشود تقلیلیه قرار میدهیم و آن را که بر سر ماضی داخل میشود تحقیقیه است.
پرسش: اینجا هم برای تحقیق است؟
پاسخ: اینجا تقلیلیه است، نه؛ اینجا تقلیلیه است همانطور که عرض کردم، منتها باید مشکل را حل کرد. خود شارح مشکل را حل کرده است؛ شارح پشت سرش گفته است: «أی لا زمانیاً». این «أی لا زمانیاً» مشکل را حل کرده است؛ یعنی تقدم عقلیِ تنها، گاهی است. «لا زمانیاً» را آنوقت با «عقلیاً» که ترکیب کنید، معنایش این است که گاهی هم تنها تقدم عقلی دارد و دیگر تقدم زمانی ندارد. این قید «تنها» را شارح با «لا زمانیاً» فهمانده است. پس معنا اینگونه است: گاهی جزء العلة تقدم زمانی پیدا میکند علاوه بر اینکه تقدم عقلی دارد، و گاهی فقط تقدم عقلی دارد و دیگر تقدم زمانی ندارد. اگر اینگونه بگوییم دیگر هیچ ایرادی ندارد و مفاد تقلیل هم درست است. این مطلب اول.
نکته دوم: ابتنای تقدمهای مجازی بر تقدم حقیقی در اجزاء زمان
مطلب دوم اینکه ما گفتیم بعضی از تقدمها تقدم مجازی است. خب این را میدانیم که هر جا مجاز صادق باشد، حقیقت هم بالاخره باید جا داشته باشد؛ اگر یک جا حقیقت جا نداشت و فقط مجاز صادق بود، شاید مشکل پیدا بشود. بنابراین در اینجا سؤال میشود که اگر در این موارد معنای مجازی موجود است—در مواردی که گفتیم معنای مجازی است—آیا معنای حقیقی هم وجود دارد؟
جواب این است که بله، معنای حقیقی هم در این موارد وجود دارد. یادتان هست که تمام موارد مجازی را به تقدم زمانی برگرداندیم؛ تقدم رتبی و تقدم به شرف، همه اینها را به تقدم زمانی برگرداندیم. خود تقدم زمانی را هم گفتیم تقدم مجازی است؛ ولی همین تقدم زمانی مشتمل بر تقدم اجزاء زمان بود که آن تقدم، طبعی و حقیقی بود. یعنی همان را که ما تقدم مجازی گرفتیم، بالاخره مبتنی بر یک تقدم حقیقی شد؛ و بقیه هم که به این تقدم مجازی که مبتنی بر تقدم حقیقی شد برگشتند. پس در همه مواردی که تقدم مجازی هست، تقدم حقیقی هم به صورتی هست، ولو اظهار نشود. این هم مطلب دومی که بیان کردم.
پرسش: اجزاء زمان چه اجزائی هستند؟
پاسخ: اجزاء مفروضه؛ اجزاء مفروضه. بارها بیان کردیم که زمان اجزاء مفروضه دارد و این اجزاء مفروضهاش تقدم و تأخر دارند و تقدم و تأخرشان هم طبعی است. خب تمام شد.
نکته سوم: مقصود از قید «من جمیع الوجوه» در معیت مکانی دو جسم
یک مطلب سومی هم هست که اکنون نمیخواستم بیان کنم ولی اشاره کنم بد نیست؛ شاید هم جلسه گذشته گفته باشم. اواخر بحث جلسه گذشته داشتیم که: «و الجسمان لا یصح بینهما المعیة المکانیة من جمیع الوجوه»[2] . این «من جمیع الوجوه» را اگر بخواهیم توضیح بدهیم، یعنی در یک مکان باشند. وقتی دو شیء در یک مکان بودند، من جمیع الوجوه معیت مکانیه دارند. لذا پشت سرش ایشان وقتی استدلال میکند، نمیگوید محال است من جمیع الوجوه معیت داشته باشند، بلکه میگوید محال است در یک مکان جمع بشوند. اینکه محال است در یک مکان جمع بشوند، همان عبارت اخرایِ این است که محال است من جمیع الوجوه معیت مکانیه داشته باشند. این «من جمیع الوجوه» را خواستم روشن بشود که یعنی اگر دو شیء در یک مکان بودند، من جمیع الوجوه معیت مکانیه دارند و دیگر هیچ اختلاف مکانی هم بینشان نیست؛ اما اگر در دو مکان بودند، ممکن است از جهتی معیت داشته باشند و از جهتی اختلاف داشته باشند.
پرسش: «من جمیع الوجوه» را از سه بعد طول و عرض و عمق نمیشود بگیریم؟
پاسخ: بفرمایید، عیبی ندارد؛ هر چه خواستیم توضیح بدهیم. غرضم این است که «مکان واحد» بودن، این را جمع میکند؛ ولی اگر بگویید «من جمیع الوجوه» یعنی به لحاظ عمق و طول و عرض، باز همان مکان واحد میشود.
ورود به مبحث استحاله تسلسل؛ شروط ترتیب و اجتماع در وجود
خب وارد بحث خودمان و بحثی که باقی مانده است میشویم. بیان کردیم که آخرین بحثی که در این مقدمه ذکر میکنیم، استحاله تسلسل است؛ یعنی اینکه افراد مجتمعی که ترتب خاص دارند، نمیتوانند بینهایت باشند. این استحاله تسلسل است. افرادی که این دو قید را دارند: اولاً مجتمع هستند و ثانیاً بینشان ترتیبی است—اکنون هر نوع ترتیبی که بعداً میگوییم—اینها نمیتوانند نامتناهی باشند. این بحثی بود که ما اشاره کردیم و اکنون میخواهیم واردش بشویم.
ترتیبی که بین اشیاء هست دو قسم است: یک وقت ترتیب وضعی است و یک وقت ترتیب طبعی است. ترتیب طبعی را نمیشود عوض کرد؛ مثلاً علت بر معلول ترتیب طبعی دارد و نمیشود عوضش کرد که معلول را علت بکنیم و علت را معلول بکنیم. اما ترتیب وضعی قراردادی است و دست خودمان است؛ مثل ترتیب دو جسم میماند. این را میشود عوض کرد؛ آن را که اکنون جلو گذاشتهایم اگر ببریم عقب بگذاریم، ترتیب عوض میشود. ترتیب گاهی وضعی است و گاهی طبعی است. ترتیب وضعی را میگویند مثل ترتیب اجسام، و برای ترتیب طبعی دو مثال ذکر میکنند: یکی ترتیب علت و معلول و یکی ترتیب صفت و موصوف، که صفت و موصوف هم ترتیب دارند؛ یعنی موصوف مقدم است و صفت مؤخر است، چون صفت متکی به موصوف است. اگرچه معلول نیست، ولی اتکا را دارد؛ با علت و معلول فرق دارد، ولی مثل علت و معلول یکی بر دیگری متکی است و تقدمش یا اتکایش هم طوری است که نمیشود عوضش کرد؛ یعنی نمیشود موصوف را به صفت متکی کرد، بلکه صفت را باید به موصوف متکی کرد.
اکنون بعد از اینکه ترتیب معلوم شد، صحبت ما این است که آیا ممکن است یا نه که اجسام بینهایتی مرتب بشوند، یکی پس از دیگری قرار داده بشود، ترتیب وضعی بینشان برقرار بشود و اینها مجتمع بشوند؟ اجسام بینهایت باشند، مجتمع باشند و ترتیب هم بینشان رعایت شده باشد. میگویند: نه، ممکن نیست، به بیانی که بعداً ذکر میکنیم؛ دو دلیل برای این استحاله داریم.
دوم اینکه علل و معالیلی بینهایت در یک سلسله جمع بشوند که بینشان هم ترتیب باشد. اجتماع علت و معلول در یک سلسله به این صورت است که هر یک برای مادون خودش علت باشد و برای مافوق خودش معلول باشد. به این صورت یک سلسله برقرار بشود؛ این سلسله، سلسله مترتبه به ترتیب طبعی میشود و مجتمع هم هستند، چون علت و معلول نمیتوانند از هم مفارقت کنند. اگر آن حلقه اخیر موجود است، حلقات قبل هم باید باشند چون علت هستند و وجود این حلقه آخر اقتضا یا تقاضا میکند که حلقات قبل موجود باشند. پس اگر ترتیب علی و معلولی باشد، حتماً اجتماع در وجود هم هست. وقتی هر دو شرط موجود است، یعنی هم ترتیب هست و هم اجتماع در وجود هست، باید آن محمولِ تناهی مترتب بشود؛ یعنی سلسله متناهی باشد—محمولِ تناهی باید مترتب بشود—یعنی این سلسله باید متناهی باشد و عدم تناهی محال است. پس عدم تناهی سلسله علل و معالیل محال است.
اما قسم سوم و مثال سومی که زدیم، مثال صفت و موصوف است. در صفت و موصوف هم اگر بخواهیم یک سلسله درست کنیم، باید به این صورت درست کنیم که هر یک برای قبل خودش صفت باشد و برای بعد خودش موصوف باشد. یک موصوفی داشته باشیم—البته اکنون وقتی بینهایت باشد، دیگر نمیتوانیم یک موصوف تعیین کنیم که فقط موصوف باشد و یکی هم نمیتوانیم تعیین کنیم که فقط صفت باشد؛ هر کدام را که شما فرض کنید، میبینید که صفت است برای ماقبل خودش و موصوف است برای مابعد خودش. اگر این سلسله را متناهی کنید، آن اولی موصوف است بدون اینکه صفت باشد، آخری صفت است بدون اینکه موصوف باشد و این وسط میتواند مثلاً هم صفت باشد و هم موصوف باشد.
ادامه مبحث استحاله تسلسل؛ مثال صفت و موصوف و بررسی قیود قاعده
مثلاً جسمی را فرض کنید که این متصف به کمیت شده است؛ متصف به یک کمیتی و به یک سطحی شده است، و آن کمیت هم مثلاً متصف به استداره شده است. خب اکنون در اینجا ما یک سلسله داریم، ولو اکنون افراد سلسلهمان خیلی نیستند: آن اولی که جسم است، موصوف است؛ آن آخری که استداره است، صفت است؛ و این وسط که کم است، هم صفت است برای جسم و هم موصوف است برای استداره.
میفرمایند در چنین موردی اگر اجتماع هم داشتند—اگر اجتماع نداشتند انشاءالله میگوییم که شاید مشکلی ندارد؛ یعنی یکی پس از دیگری آمد و رفت و آنچه که اکنون ما داریم یکی دو تا بیشتر نیست، آن عیبی ندارد—ولی اگر همه با هم مجتمع باشند، نمیتوانند نامتناهی باشند؛ این صفت و موصوفها نمیتوانند نامتناهی باشند.
خلاصه مطلب این است که اگر اشیائی بینشان ترتیب باشد—یا ترتیب وضعی کالأجسام، یا ترتیب طبعی مثل علل و معالیل و مثل صفات و موصوف—اینچنین اشیائی که بینشان ترتیب است، اگر مجتمع در وجود بودند و متعاقب نبودند که یکی پس از دیگری بیاید و از بین برود، بلکه همه مجتمع در وجود بودند، اینها نمیتوانند نامتناهی باشند، بلکه حتماً باید متناهی باشند. این خلاصه بحث است که سلسله نامتناهی در چنین موجوداتی ما نداریم. به چه دلیل نداریم؟ انشاءالله بیان میکنیم. این عنوان بحث و ادعای بحث است که بیان کردم.
تبیین عبارت مصنف و شارح در شرطیت «ترتیب» و «اجتماع»
«و اعلم أن کل سلسله فیها ترتیب و آحادها مجتمعة یجب فیها النهایة»؛
که «یجب فیها النهایة» خبر است، «کل سلسله فیها ترتیب» اسم «أنّ» است و «و آحادها مجتمعة» این عطف بر «فیها ترتیب» است و «یجب فیها النهایة» هم خبرش است. هر سلسلهای که در آن ترتیب هست، «أی ترتیب کان»؛ میخواهد ترتیب وضعی باشد یا ترتیب طبعی که توضیح داده شد. «أی سواء کان» این ترتیب «وضعیاً کما فی الأجسام أو طبعیاً کما فی العلل و المعلولات و نحوها»، یعنی نحو علل و معالیل که عبارت هستند از صفات و موصوفاتی که مترتب هستند و همه با هم موجودند.
پرسش: شامل عرض و معروض هم میشود؟
پاسخ: شامل عرض و معروض هم، بله دیگر؛ عرض هم یک نوع صفت است.
خب، هر سلسلهای که در آن ترتیب باشد و آحادش مجتمع باشد—این دو قید—اگر این دو قید را داشت، «یجب فیها النهایة»، در این سلسله باید تناهی باشد و این سلسله نمیتواند نامتناهی باشد. توجه کردید برای این حکم که «یجب فیها النهایة» باشد دو شرط آوردیم: یک شرط ترتیب و یک شرط اجتماع در وجود. گفتیم هر سلسلهای «یجب فیها النهایة»؛ این «کل سلسله» موضوع شد و «یجب فیها النهایة» محمول شد، منتها حمل این محمول بر این موضوع مشروط به دو شرط است: یکی شرط ترتیب بین افراد سلسله و یکی هم اجتماع افراد سلسله.
خروج نفوس ناطقه مفارق از بدن به دلیل فقدان شرط ترتیب
اکنون ایشان میخواهد بیان کند که این دو شرطی که ما آوردیم لازم است؛ اگر هر کدامش مفقود بشود، وجوب تناهی نداریم و عدم تناهی مانعی ندارد. مثلاً در نفوس، بعد از اینکه از بدن مفارقت میکنند دیگر بینشان ترتیبی نیست؛ نفوسی که از بدن مفارقت کردهاند بینشان ترتیبی نیست. در دنیا بینشان ترتیبی بوده است؛ یکی پدر بوده و یکی پسر، ولو ترتیب هم ترتیب علی کامل نبوده و ترتیب اعدادی بوده است، ولی بالاخره یک نوع ترتیبی بینشان بوده است: آن پدر بوده، این پسر بوده، دوباره این پسر برای بعدی پدر شده است و هکذا؛ هر یک پدر دیگری و پسر قبلی خودش بوده است و ترتیب بینشان بوده است. ولی بعد از اینکه از بدن مفارقت کردند، دیگر پدری و پسری تقریباً باطل شده است و ترتیبی بینشان نیست. چون ترتیبی بینشان نیست، اگر نفوس بینهایت مجتمع در وجود باشند ایرادی ندارد.
توجه کنید مبنای فلاسفه را: فلاسفه معتقدند که از ازل خلق انسان شروع شده است، نه اینکه از این وسطها شروع شده باشد؛ از ازل شروع شده است و تا ابد هم ادامه پیدا میکند. پس اگر از ازل شروع شده باشد، همین اکنون—منتظر نمیشویم ابد بیاید—همین اکنون نفوس بینهایتی در عالم آخرت موجود هستند که همهشان آمدهاند و از بدن مفارقت کردهاند و چون زائل هم نمیشوند، در عالم آخرت مجتمع هستند. مجتمع هستند ولی ترتیبی بینشان نیست؛ بینهایت هستند، همانطور که عرض کردم بینهایت هستند، مجتمع هم هستند و همهشان آنجا زندهاند چون نفس مجرد است و نمیمیرد، ولی بینشان ترتیبی نیست. چون ترتیب نیست، مشکلی ندارد.
پرسش: در قرآن داریم ﴿يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ﴾[3] ؛ این نشان میدهد که در آخرت هم نسبت پدر و فرزندی هست؟
پاسخ: ﴿أبیه﴾ یعنی آن وقتی که در دنیا پدر بودند؛ آنجا دیگر پدر و پسری نیست. به اعتبار ما کان است؛ به اعتبار ما کان، یعنی به اعتبار اینکه قبلاً پدرش بود، دیگر در آخرت که پدر نیست. ببینید در اینجا یکی از یکی متولد میشود؛ در آخرت خدا چگونه همه را محشور میکند؟ یکدفعه همه بلند میشوند، نه اینکه کسی از کسی متولد بشود. آنجا دیگر پدر و پسری نیست؛ پدر و پسری مال اینجاست. آنجا هیچکس از هیچکس متولد نمیشود و همه مستقلاً خودشان خلق میشوند. پس پدر و پسری به اعتبار دیروز است.
پرسش: به نظر طولی بین آنها کاری نداریم، از نظر نسبتی که با هم دارند میگوییم؟
پاسخ: خب نسبت دیگر بینشان نیست؛ پدر و پسر بودهاند اما دیگر آنجا پدر و پسر نیستند. نسبت برای این دنیاست که از اینجا متولد شدهاند، آنجا دیگر نسبتی در کار نیست. خودشان گفتهاند دیگر، گفتهاند نسبتی آنجا در کار نیست؛ و اینکه میگوییم ﴿يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ﴾ یعنی برادری که در دنیا داشته است، نه برادری که اینجا دارد؛ اینجا دیگر برادری ندارد، اینجا همهشان هر کسی برای خودش است.
پرسش: در روایت داریم که «کل حسب و نسب منقطع یوم القیامة إلا حسبی و نسبی»[4] ؟
پاسخ: بله، اکنون آن یکی را استثنا بگیریم؛ یعنی خدا به آن اعتبار میدهد. خدا به آن اعتبار میدهد و الا آن حسب هم دیگر تقریباً تمامشده است؛ باز هم سادات در آنجا از پیغمبر متولد نمیشوند. پس آن منقطع است، ولی خدا قطعش نمیکند؛ یعنی به آن اعتبار میدهد، ولی به بقیه اعتبار نمیدهد. به این نمیگوید تو چرا پسر فلانی هستی، یا بیا یک امتیازی به تو بدهم که پدرت عالم بود! ولی شاید به سادات بگوید شما مثلاً فرض کنید که بچه پیغمبر بودید یک امتیازی به شما میدهم، و از آن طرف هم اگر معصیت کردید این کارتان را میکنم! این هر دو طرفش هست ها! هر دو طرفش هست که سادات کیف نکنند! بله.
پرسش: بر اساس این حرفی که میفرمایید نفوس بینهایت هستند، پس از نظر زمان هم امکان دارد و هر چیز معدودی امکان دارد بینهایت باشد؟
پاسخ: معدود بینهایت، بله؛ اگر از ازل شروع شده باشد، بله.
پرسش: اگر از ازل هم شروع شده باشد، تا ابد که نرفته است؟
پاسخ: نمیشود، اگر از ازل شروع شده باشد باید بینهایت باشد. نه، تا ابد هم نمیخواهد برود؛ یک طرف بینهایت است، طرف ازل بینهایت است.
پرسش: تا اکنون که آمده است محدود میشود؟
پاسخ: محدود نمیشود؛ از این طرف محدود میشود، ولی از آن طرف نفوسی که اکنون رفتهاند بینهایت هستند. شما ازل را دقت بکنید؛ شما اکنون قبول دارید که اگر تا ابد برود بینهایت میشود، چرا آن طرف را قبول ندارید؟ از ازل یعنی اصلاً اول نداشته است.
پرسش: بینهایت عددی هستند؟
پاسخ: بینهایت عددی؛ بینهایت عددی.
پرسش: بینهایت عددی یعنی از هر حدی فراتر است، ولی هر عددی که شما فرض کنید یک عدد است؟
پاسخ: بینهایت عددی منظور است و میخواهیم بگوییم اشکال هم ندارد چون ترتیب ندارند؛ اگر ترتیب داشتند اشکال داشت. اگر ترتیب داشتند اشکال داشت. همهشان مجتمع در وجود هستند، یعنی همه در عالم آخرت هستند و از بین نرفتهاند.
پرسش: در دنیا هم که ترتیب نداشتند؟
پاسخ: چرا، در دنیا ترتیب داشتند، در آخرت ترتیب ندارند. عرض میکنم بعد از مفارقت دیگر ترتیبی بینشان نیست؛ در دنیا بینشان ترتیب بوده است، یکی پدر بوده و یکی پسر بوده است و ترتیب اعدادی داشتهاند؛ اما در آخرت، یعنی بعد از مفارقت از بدن، دیگر ترتیبی بینشان نیست و آن ترتیب باطل شده است. ترتیب بینشان نیست، اجتماع در وجود هست و بینهایت هم هستند و اشکال ندارد. چرا؟ چون که یکی از شرایط را که ترتیب باشد، نداریم.
پرسش: اگر در دنیا ترتیب داشتند و بینهایت بودند، چطور به زمان حال رسیدهاند؟
پاسخ: بحثش میآید؛ هنوز ما بحث نکردیم و هنوز ما برهان اقامه نکردیم.
خروج حوادث یومیه به دلیل فقدان شرط اجتماع در وجود
اما شرط دوم هم که گفتیم آحاد این سلسله باید مجتمع باشد، این شرط هم معتبر است؛ اگر این شرط هم منتفی بشود، تناهی دیگر لازم نیست. مثال میزنند به حوادث؛ حوادث یومیه بنا بر نظر فلاسفه که از ازل شروع شدهاند؛ مثلاً همین انسان—از این مثال بیرون نرویم—همین انسان که یکی از حوادث است. این در دنیا ترتیب بینش هست؛ در دنیا بینش ترتیب است، یکی پدر است و یکی پسر، همانطور که بیان کردم.
ادامه بررسی شروط تسلسل و خروج حوادث لا اول لها
از ازل هم شروع شده است، پس بینهایت است. پس ترتیب بینشان هست، بینهایت هم هستند؛ ولی در عین حال مشکل نیست. چرا؟ چون شرط دوم را ندارد: اجتماع در وجود. این نسلی که از ازل شروع شده است، همهشان اکنون در دنیا نیستند؛ اکنون در آخرت هستند، اما در دنیا نیستند. در اینجا اجتماع در وجود ندارند؛ زیرا که یکی آمده است، بعد بعدی را به وجود آورده است با علت اعدادی بودنش، خودش از بین رفته است، بعدی دوباره بعدی را به وجود آورده است؛ متعاقب هم آمدهاند، نه مجتمع باشند. پس شرط دوم که اجتماع در وجود است موجود نیست، لذا عدم تناهی در اینجا محذور ندارد.
پس در دو مورد عدم تناهی محذور ندارد: یکی در موردی که سلسله ترتیب نداشته باشد، مثل نفوس انسانیه بعد المفارقة عن الابدان؛ یکی در موردی که سلسله ترتیب داشته باشد، ولی افرادش اجتماع در وجود نداشته باشند، مثل همین انسانها در دنیا که ترتیب بینشان هست، ولی چون اجتماع در وجود ندارند بلکه متعاقب همدیگر میآیند، عدم تناهیشان مانعی ندارد.
ولی توجه داشته باشید که طبق مبنای خودشان دارند بحث میکنند که نفوس انسانی بینهایت است و از ازل شروع شده است؛ با این مبنا داریم حرف میزنیم، و الا اگر از ازل شروع نشده باشد اصلاً عدم تناهی هم نیست و دیگر مشکلی نیست که ما بخواهیم بگوییم در اینجا فلان شرط معدوم است؛ اصلاً عدم تناهی نیست. اگر عدم تناهی را قبول کردیم، آن وقت یا باید اینگونه توجیه کنیم که ترتیبی بینشان نیست کما فی النفوس فی الآخرة، یا ترتیب هست و اجتماع در وجود ندارند کما فی النفوس فی الدنیا.
پرسش: ارواح که ازلی هستند؟
پاسخ: ارواح کی ازلی هستند؟
پرسش: «خلق الله الارواح قبل الاجساد بالفی عام»[5] ؟
پاسخ: «الفَی عام» ازلی نیست. «الفَی عام» ازلی نیست و اصلاً بحث ما همین بود؛ اکنون بحث ما هم همین بود که ارواح از ازل شروع شدهاند. ارواح یعنی انسانها، از ازل شروع شدهاند. گفتیم اگر آخرتشان را حساب کنید، اشکال ندارد به خاطر اینکه ترتیبی وجود ندارد؛ اگر دنیاشان را حساب کنید اشکال ندارد، زیرا که اجتماع در وجودی نیست. همین بحثمان اکنون در ارواح بود.
«و بالقید الاول»[6] که گفتیم ترتیب لازم است، «خرج ما لا ترتیب فیه کالنفوس الناطقة المفارقة عن الابدان»—اینها را دیگر وقتی توضیح دادم، بعضی اوقات معنا هم نشود عیب ندارد—«و بالثانی»، یعنی و به قید ثانی که عبارت بود از اینکه گفتیم آحادها مجتمعة، «خرج ما لا یجتمع»، یعنی سلسلهای که لا یجتمع آحاده، «و إن کانت» آحادش مترتبة، «کالحوادث التی لا اول لها الی الازل». این «من کل حادث» حالت معترضه دارد.
هر حادثی؛ اکنون ما مثال به انسان زدیم، آقایان معتقدند تمام انواع ازلی هستند؛ فلاسفه میگویند تمام انواع ازلی هستند و تمام انواع ابدی هستند، اشخاص این انواع حادثند. مثلاً انسان از ازل خلقش شروع شده است—اکنون «از» هم که میگوییم درست نیست، «تا ابد» هم درست نیست—از ازل شروع شده است و تا ابد هم ادامه دارد. نه انسان، مورچه هم همینگونه است، یا مثلاً فرض کنید که موش هم همینگونه است، بقیه حیوانات، همه، همه موجودات. آن وقت بعد اعتراض میشود بر ایشان که برافتادن نسل یک نوع یعنی چه؟ میگویند یک نوعی از بین رفته است بهطور کامل؛ این را چگونه جواب میدهید؟ آنها برمیگردند میگویند شما همه کرات را وجب کردید؟ دیدید که اکنون از زمین از بین رفت، آنجا هم از بین رفت؟ چه میدانید؟ راست هم میگویند؛ یعنی یک چیزی میگویند که ما دیگر نمیتوانیم چیزی بگوییم، نه میتوانیم اثبات کنیم و نه میتوانیم نفی کنیم. میگویند خب اکنون در دنیا دایناسور از بین رفت، قبول هم کردیم؛ اکنون فرض کنید در یک سوراخی هم ادعا نکردیم در یک سوراخی مخفی شده است، فرض کردیم همه دنیا از بین رفت؛ اکنون در کره زمین از بین رفت، کرات دیگر هم رفت؟ خلقش چه کسی گفته است از بین میرود؟ خدا از ازل شروع کرده است، تا ابد هم ادامه میدهد؛ اکنون اینجا نشد، یک جای دیگر. علیایحال کل حوادث را اینها ازلی و ابدی میدانند، یعنی نوعشان را؛ اما اشخاص را نه، اشخاص حادثند. مثلاً مثل ماها قبلاً نبودیم، بعداً هم از بین خواهیم رفت. در یک محدوده زمانی در این دنیا زندگی میکنیم؛ سر و ته زندگیمان بسته است. اما نوعمان که نوع انسانی است نه، سر و ته ندارد، از ازل تا ابد است.
پس «کل حادث» چنین است که حوادثش «لا اول لها الی الازل»، یعنی از این سو بروید تا به ازل برسید میبینید اول ندارد؛ «کالحوادث التی لا اول لها الی الازل» تا ازل میروی میبینی اول ندارد، «من کل حادث»، از هر حادثی حساب کنی؛ انسان باشد، مورچه باشد، فرس باشد، شجر باشد، هر چه میخواهد باشد.
خب، چرا این حوادث مشکل ندارند؟ «إذ لا تجب النهایة فی مثلها»؛ نهایت در مثل اینچنین افراد و آحادی که مترتب هستند ولی اجتماع ندارند، محال نیست، واجب نیست؛ نهایت واجب نیست. اکنون چرا واجب نباشد؟ به دلیل اینکه آن دو دلیلی که میگوییم در اینجاها جاری نمیشود؛ دو دلیل را هنوز نخواندیم، ببینیم وقتی میخوانیم معلوم میشود که جاری نمیشود.
معنای غیرمتناهی در کم متصل و منفصل
معنای غیرمتناهی بودن یعنی چه، اولاً؛ ثانیاً چرا در این دو موردی که اکنون شما خارج کردید تناهی لازم نیست؟ دو تا مطلب را قبل از ورود در استدلال ذکر میکنیم: یکی اینکه عدم تناهی یعنی چه؟ شیء غیرمتناهی یعنی چه؟ یکی اینکه چرا این دو قید معتبر شده است و چرا اگر این دو قید نباشد تناهی واجب نیست و عدم تناهی جایز است؟ این دو تا مطلب را توضیح میدهیم.
اولاً بیان غیرمتناهی: غیرمتناهی را باید بدانیم در دو جا هست؛ یکی در کم متصل، اگر بخواهد تصور بشود در دو جا تصور میشود عدم تناهی: یکی در کم متصل و یکی در کم منفصل. البته یک عدم تناهی دیگر هم داریم که چون از بحثمان بیرون است، اصلاً بحث سلسله در آن نیست: عدم تناهی شدتی، که مثلاً میگویند خدا مثلاً قدرتش از جهت شدت عدم تناهی دارد، یا علمش عدم تناهی دارد؛ آنها یک بحثهای دیگر است، اکنون فعلاً مورد بحث ما نیست. ما بحثمان در تناهی، تناهی و عدم تناهی مقدار، مقادیر و اعداد است؛ یعنی کم متصل و کم منفصل، این را اکنون میخواهیم بحث کنیم.
پس یعنی قدر به قول ایشان، قدر و مبلغ؛ قدر در کم متصل، مبلغ در عدد. در عدد است که مرتب میشمارید به یک جا میرسید، میگویید مبلغ شماست، یعنی محل رسیدن شماست؛ هزار، میلیون، بیلیون، همینگونه مرتب میروید جلو به یک جا میرسید، این میشود مبلغ؛ یک دسته عدد میشود مبلغ.
معنای عدم تناهی این است که هر چقدر که برداری، هر چقدر، غیر از این برداشتهشده تو یک چیزی باقی بماند؛ این معنای عدم تناهی است. تناهی مثلاً فرض کنید که یک چیزی باشد مثلاً یک میلیارد؛ این تناهی دارد، چرا؟ چون نمیشود گفت هر چه برداری باز باقی میماند؛ خود یک میلیارد را برداری دیگر چیزی باقی نمیماند. اما بینهایت، هر چه برداری میبینی یک چیزی باقی میماند؛ هر چه برداری میبینی باز باقی میماند، بدون اینکه از این مقداری که برداشتی یا از این مبلغی که برداشتی چیزی پس بدهی، میبینی باز هم یک چیزی باقی ماند؛ این میشود عدم تناهی. عرض کردم هر چقدر عدد بزرگ باشد، نمیشود گفت هر چه برداری باز باقی میماند، چون خود همان عدد را که برداشتی دیگر چیزی باقی نمیماند؛ اما در عدم تناهی اینگونه نیست، در عدم تناهی هر چه برداری باز یک چیزی باقی مانده است، بدون اینکه احتیاج داشته باشی که از آن مقدار برداشتهشده در کم متصل، یا از آن مبلغ برداشتهشده در کم منفصل، چیزی اضافه کنی، چیزی پس بدهی و بعد بگویی اکنون یک چیزی باقی مانده است؛ نه، احتیاج به پس دادن هم نیست، خودبهخود یک چیزی باقی میماند، این میشود عدم تناهی. معنای عدم تناهی خیلی معنای واضحی است.
«و معنی کون الشیء غیر متناه»، معنای اینکه یک شیء غیرمتناهی است این است که، «أی»، «أیّ»، این «أنّ» هم میبود خوب بود؛ معنای هر شیء غیرمتناهی این است که: «أیّ قدر». «أنّ» دارید شما؟ خب آن خوب است، بله، بهتر هم هست، «أنّ» بهتر است. «و معنی کون الشیء غیر متناه» میشود مبتدا، «أنّ أیّ قدر و مبلغ» میشود خبرش؛ آن «أنّ» باشد بهتر است، کتاب ما «أی» دارد، البته «أی» هم درست است اما «أنّ» بهتر است. اکنون به عنوان یک نسخه مصححی مینویسیمش.
«و معنی کون الشیء غیر متناه» این است که: «أیّ قدر» در کم متصل، «و مبلغ» در کم منفصل، «اخذت منه»، ضمیر «منه» برمیگردد به شیء، شیء غیرمتناهی؛ هر مقداری که اخذ کنی از آن شیء، «وجدت قدراً» در کم متصل «و مبلغاً» در کم منفصل «آخر خارجاً عنه»، ضمیر «عنه» برمیگردد به مأخوذ، نه به شیء؛ برمیگردد به مأخوذی که از «اخذت» فهمیده میشود. «خارجاً عن المأخوذ»، یعنی غیر از آن که گرفتی. مییابی مقداری را و یا مبلغ دیگری را غیر از آن که گرفتی، باز میبینی هست.
پرسش: به «ایّ قدر» برنمیگردد؟
پاسخ: اکنون دیگر، همان مأخوذ است دیگر، آن مأخوذ است دیگر؛ «ایّ قدر» را هم برگردانید میشود مأخوذ. خارجاً از آن «ایّ قدر»؛ مأخوذ بگوییم روشنتر است.
پس هر چقدر برداری، مییابی مقدار یا مبلغ دیگری را، مییابی «خارجاً عنه»، یعنی خارج از آن که برداشتی؛ یعنی غیر از آن که برداشتی، باز هم میبینی هست، باز هم مییابی، میبینی مقدار هست، مبلغ هست، هنوز باقی مانده است.
ادامه تبیین مفهوم عدم تناهی و بررسی واژگان قدر و مبلغ
یا در کم منفصل مبلغی را پس بدهی؛ احتیاج به پس دادن ندارد، خودبهخود هست. یعنی هر چه که برداشتی، چیزیاش را نمیخواهد پس بدهی؛ همهاش را هم بردار، باز میبینی یک چیزی باقی مانده است. این میشود غیرمتناهی.
پرسش: واحد شمارش...؟
پاسخ: بله؟
پرسش: عدد و مبلغ چه قابل شمارش است؟
پاسخ: نه، چون مبهم است، میشود بر همه چیزی اطلاقش کرد: «أی قدر و مبلغ». چون مطلق است دیگر؛ مطلق هم مبهم است، یعنی هر مقداری میخواهد باشد؛ واحد نیست، نمیگوید هر متری را، هر قدری را. اکنون قدر میخواهد متر باشد، میخواهد بیشتر باشد، کمتر باشد، چندین متر باشد؛ چون مبهم است همه را شامل میشود، گفته شده است.
پرسش: اگر جابهجا استفاده کنیم، مثلاً قدر را در منفصل و مبلغ را در متصل، اشکال دارد؟
پاسخ: ظاهراً اشکالی ندارد، ولی دقیق نیست. البته اشکالی هم نیست، ولی غالباً قدر به مقدار متصل گفته میشود؛ مبلغ به معنای رسیدن است. شما در یک مکان هم که متصل است، وقتی راه بروید به یک جا میرسید، آن هم مبلغ است؛ ولی غالباً به طرف عدد، مبلغ گفته میشود. اینها اصطلاح نیست، اینها یک چیزی است که گاهی ممکن است تخلف بشود. قدر را شما بر منفصل هم اطلاق کنید مانعی ندارد، مبلغ را بر متصل هم اطلاق کنید مانعی ندارد؛ ولی رایج اینگونه است.
این مطلب اول بود که معنای غیرمتناهی بودن است.
علت لزوم شروط اجتماع و ترتیب در استحاله تسلسل
اما مطلب دوم: مطلب دوم این است که چرا این دو قید... چرا اگر این دو قیدی که اکنون گفتیم نبودند، تناهی واجب نیست و عدم تناهی جایز است؟ یعنی اگر آحاد مترتب نبودند، یا اگر آحاد مجتمع نبودند—این دو قید با هم نبود، یکیاش تخلف کرد یا هر دو تخلف کرد—چرا تناهی واجب نیست، عدم تناهی جایز است؟ میفرمایند به جهت اینکه دو دلیلی که بعداً خواهیم گفت در چنین سلسلههایی که یکی از دو شرط را یا هر دو شرط را ندارند، جاری نمیشوند؛ دلایلی که بعداً میگوییم جاری نمیشوند.
بیان مطلب این است که اگر سلسله اجتماع در وجود نداشت، یعنی همهشان موجود نبودند—ده بیستتای آن نبودند مثلاً، ده بیست از آحاد سلسله نبودند—شما نمیتوانید بگویید مجموع منحیثالمجموع موجود است؛ آن مجموعی که در نظر دارید ها، مجموعی که میخواهید روی آن بحث کنید. ولو اکنون یک مجموعهای باقی مانده، ده تای آن را بیرون کردید یک مجموعه باقی مانده؛ ولی آن مجموعی که با آن ده تاست منظور ماست. نمیتوانید بگویید آن موجود است. پس مجموع دیگر در آن صورت موجود نیست.
این یک مطلب؛ پس اگر—اکنون بعد بیان میکنیم که اگر مجموع موجود نباشد چه میشود، فقط خواستم عرض کنم که مجموع موجود نیست—اگر شما از این مجموعهای که در نظر داشتید و میخواهید بگویید محال است تناهیاش یا محال نیست، قدری را برداشتید، دیگر آن مجموع باقی نیست، آن مجموع موجود نیست؛ ولو یک مجموع دیگر موجود است، ولی آن مجموع موجود نیست. این یک مطلب.
مطلب دیگر: اگر ترتیب نبود، همه افراد بودند اما ترتیب نداشتند، این در واقع ممکن است مجموع موجود است، اما مجموع وحدانی نیست. یعنی مثلاً فرض کنید یک مجموعهای داشتید که یک میلیارد فرد داشته است؛ بعد اگر این—بیان کردیم—ده تای آن را بردارید، دیگر آن مجموع باقی نیست، مجموعه معدوم شده است. و اگر ترتیب نداشت، اگر ترتیب نداشت، شما این یک میلیارد را تقسیمش کنید به مثلاً فرض کنید که ده تا صد میلیون؛ به ده تا صد میلیون، ترتیب بینشان نیست دیگر، چون وقتی ترتیب بینشان نباشد اصلاً میشود جدایشان کرد. اگر ترتیب باشد بالاخره بینشان ارتباطی هست، یا ارتباط وضعی یا ارتباط طبعی، جدایشان نمیکنیم؛ اما ترتیب که نیست، خب جدا میشوند، میشود ده تا مجموعه. مجموع وحدانی دیگر ندارید.
پس اگر آحاد مجتمع نباشند، مجموعه وجود ندارد؛ اگر ترتیب نباشد، مجموعه وجود دارد ولی مجموعه وحدانی وجود ندارد؛ و مهم است در استدلال ما مجموع وحدانی، اکنون بیان میکنم. این دو مطلب که روشن شد، اکنون استدلال را توجه کنید؛ یکی از دو استدلال را بیان میکنم.
طرح اجمالی برهان تطبیق
یکی از استدلالها این است که دو سلسله نامتناهی را فرض بکنید؛ این دو تا را با هم تطبیق بدهید. خب اینها اندازه هم هستند، نامتناهی هستند دیگر؛ هر دو نامتناهی هستند، نمیشود گفت اندازه هم هستند، هر دو نامتناهی هستند، هیچکدام سر و ته ندارند. اکنون از وسط یکیشان ده تا حلقه را بردارید؛ از آخر و اول نمیگوییم، چون دستتان به آخر و اول نمیرسد. از وسط... چون اول و آخر ندارد؛ از وسطش ده تا حلقه بردارید. بعد دوباره آن قسمتی را که خالی کردید به هم بچسبانید، پر کنید آن قسمت را. این دو تا سلسله قدّ هم هستند؟ یا فرق کردند؟ نمیشود گفت قدّ هم هستند، چون ده تا کم شد؛ پس فرق کردند. چقدر فرق کردند؟ به اندازه محدود. پس این به اندازه محدود از آن کوچکتر است، آن هم به اندازه محدود از این بزرگتر است.
به محضی که بحث محدود آمد—اکنون من دلیل را نمیخواهم بیان کنم، به محضی که بحث محدود آمد، تناهی درست میشود. اکنون چگونه درست میشود، اشکالات را بگذاریم بعداً؛ فقط همین اندازه دقت بکنید من مسئله را میخواهم بگویم.
دو تا مجموعه را با هم مقایسه کردیم و به تعبیرشان با هم تطبیق کردیم، این دلیل تطبیق است؛ این دلیل تطبیق. تطبیق کردیم، بالاخره به تناهی یکی و بعداً به توسط آن به تناهی دیگری پی بردیم؛ اکنون چطور، انشاءالله بعداً بحث میکنیم.
اما توجه کنید: دو مجموعه وحدانی با هم مقایسه میشوند؛ اگر در جایی مجموعه نداشتید، یا مجموعه وحدانی نداشتید، این دلیل جاری نمیشود. در این دو بحثی که اکنون مطرح کردیم: در آنجا که آحادی مجتمع نبودند، مجموعه نداشتیم؛ در جایی که آحاد مترتب نبودند، مجموعه وحدانی نداشتیم، که بیان کردیم. خب پس در چنین دو موردی دلیل تطبیق جاری نمیشود؛ چون دلیل تطبیق در جایی جاری میشود که دو تا مجموعه وحدانی داشته باشید، این دو تا را با هم تطبیق بدهید، بعد به آن مشکلی که گفتیم برسید. اما اگر دو تا مجموعه نداشتید، یا دو تا مجموعه وحدانی نداشتید، این دلیل تطبیق جاری نمیشود.
پس دلیل تطبیق یا دلیل دیگر که بعداً خواهیم گفت، جاری نمیشود در جایی که آحاد سلسله مجتمع نباشند، یا آحاد سلسله ترتیب نداشته باشند. به این مناسبت ما در استحاله تسلسل و در حکم به اینکه آحاد باید متناهی باشند، این دو قید را شرط کردیم: هم قید اجتماع در وجود را، هم قید ترتیب را. زیرا اگر یکی از این دو قید موجود نباشد یا هر دوی آن موجود نباشد، دلیل استحاله جاری نمیشود و نتیجتاً استحالهای نیست.
واجب شد در آنجایی که ترتیب هست و اجتماع در وجود هست، در آنجا واجب شد تناهی؛ واجب شد تناهی. در جایی که یکی از این دو قید یا هر دو قید منتفی شد، دیگر تناهی واجب نیست، عدم تناهی مشکل دیگر ندارد. چرا مشکل ندارد؟ چون دلیل استحاله جاری نمیشود، به بیانی که بیان کردیم. اکنون عبارت را توجه کنید. مطالب اینجا یک مقداری توضیح میخواهد، سعیم کردم که انشاءالله کامل توضیح بدهم، عبارتها روشن بشود؛ و الا خودتان پیشمطالعه کرده باشید دقت کردید که عبارتها خیلی ابهام دارد.
بررسی جریان برهان در اعتباریات و اعداد
پرسش: استدلال در مورد اعتباریات جاری نیست، اعتباریات خارجیه؟
پاسخ: در مورد اعتباریات جاری نیست، بله.
پرسش: در مورد اعداد چطور؟
پاسخ: در مورد... اعداد اعتباری نیستند. اعداد اعتباری نیستند.
پرسش: اعداد را واقعی میگیرید؟
پاسخ: بله؟
پرسش: اعداد را واقعی میگیرید، برهان استدلال در اعداد جاریه؟
پاسخ: در مورد اعداد اگر اجتماع در وجود داشته باشند، بله؛ ولی ندارند اجتماع در وجود. شما ظاهراً نظرتان به همین است؛ اعداد اجتماع در وجود ندارند، هر چقدرش را من بشمارم—به فرمایش شما اعتبار کنم—این به وجود میآید، هر چه را نشمارم به وجود نمیآید، که همان تعبیر اعتباری شماست. اگر توانستم تا بینهایت بروم، به استحاله برخورد میکند، اما نمیتوانم تا بینهایت؛ اعداد را من تا بینهایت نمیبرم، لذا مشکلی ندارد. اما اگر فرض کنید که تا بینهایت رفت، مشکل پیدا میکند؛ نمیرود تا بینهایت. آن را که شما فرمودید اعتبار، درست هم فرمودید.
بررسی جریان استحاله تسلسل در اعداد و معدودات
پرسش: شمارش آنها مربوط به حدّ اینهاست، یعنی شمردنشان با مشکل برخورد میکند؛ پس در خود اعداد این بحثها جاری نیست؟
پاسخ: در خود اعداد اگر وجود خارجی داشته باشند چرا، ولی ندارند.
پرسش: پس استدلال روی موجودات خارجی است؟
پاسخ: استدلال روی موجودات خارجی است؛ یعنی موجودات خارجی نمیتوانند بینهایت باشند. موجودات خارجی نمیتوانند بینهایت باشند. عدد هم که در خارج نداریم؛ پس عدد بینهایت باشد عیبی ندارد، آن در اعتبار من است. اگر تا جایی که من میتوانم اعتبار میکنم و جلو میروم، وقتی هم خسته شدم رها میکنم؛ سلسله را تا بینهایت نمیبرم. در اعداد اینگونه است. اما در معدودات، معدودات را هم با عدد حساب میکنیم؛ معدودات نمیتوانند بینهایت باشند. معدودات که ترتیب هم بینشان باشد و اجتماع در وجود داشته باشند، نمیتوانند بینهایت باشند؛ همچنین مقادیر. اینها را انشاءالله بعداً بحث میکنیم.
تصور اجمالی و تفصیلی بینهایت در ذهن
پرسش: اگر چیزی در ذهن ما بینهایت تصور بشود، باز هم...؟
پاسخ: اگر چیزی در ذهن ما بینهایت تصور بشود—البته ما فقط تصوری که از بینهایت میکنیم یک تصور اجمالی است ها! تصور تفصیلیاش هم محال است. تصور اجمالی داریم از بینهایت؛ بینهایت که میگوییم، با همین عنوانِ بینهایت یک چیزی را تصور میکنیم. اما بخواهیم تفصیلاً بینهایت را تصور کنیم، نمیشود؛ به یک جا میرسید و خودتان قطعش میکنید، دیگر حوصله ندارید ادامه بدهید. وقتی قطع شد، دیگر سلسله به بینهایت نرسیده است؛ محال است به بینهایت برسد. در ذهن هم نمیشود؛ در خارج به طریق اولی و در ذهن هم نمیشود.
پرسش: ذهن خودش که بینهایت میشود؟
پاسخ: ذهن، بینهایت را تصور میکند، آن هم بینهایت اجمالی را؛ تفصیلی نمیتواند اصلاً. البته ذهن ما بالقوه بینهایت است؛ ذهن ما بالقوه بینهایت است. اگر کسی قوهاش را داشته باشد و عمرش را هم خدا بدهد، هیچ کاری هم نداشته باشد جز اینکه بشمارد، بنشیند در ذهنش فقط بشمارد؛ تا بینهایت عمر کند، تا بینهایت هم بشمارد، میتواند، عیبی ندارد؛ یعنی ذهن میتواند بشمارد.
پرسش: تا بینهایت عمر کند؟
پاسخ: ذهن میتواند بشمارد. از ازل عمرش شروع بشود و تا ابد هم برود، فقط هم کارش شمردن باشد؛ این مشکل پیش نمیآید. یعنی ذهن بینهایت است؛ بینهایتِ بالقوه است. عقلاً محال نیست، عادتاً محال است؛ یعنی خدا نکرده است، اگر خدا بکند چه عیبی دارد؟ اگر خدا یک انسانی را بیافریند که از ازل تا ابد عمر کند چه عیبی دارد؟ و به او هم بگوید فقط کارت این است که بشماری! بله؟
پرسش: ملائک چطور؟
پاسخ: ملائکه، اکنون ازلی و ابدی هستند؛ فلاسفه که میگویند ازلی و ابدی هستند، بله، بنا بر نظر اینها.
ظرفیت نامحدود نفس و موانع انسانی در کمال
و این خیلی عجیب است که ذهن ما بینهایت است و ما قدرش را نمیدانیم. ببینید به چقدر اکتفا میکنیم؛ به چقدر کم اکتفا میکنیم! نه ذهن ما بینهایت است، اصلاً وجود ما بینهایت است. یعنی بشر قدرت دارد تا بینهایت برود. آنوقت بعضیها—یعنی همه، غالب مردم، غالب دیگر—در یک حد خاصی توقف میکنند و بالاتر نمیروند؛ بعضیها که پایین هم میروند! میگویند انسان قدر خودش را نمیداند؛ اگر قدر خودش را بداند، هیچوقت کم نمیآورد و همینطور است واقعاً.
و مشکل ما—اکنون عیب ندارد، من در بحثم سعی میکنم خیلی به این چیزها نپردازم، اکنون اشکال ندارد—مشکل ما وجود خناس است. جریان توبه وقتی آمد، شیطان خیلی ناراحت شد. گفت: خدایا، دیگر ما هرچه زحمت بکشیم با یک توبه همه را محو میکند. لشکریان را جمع کرد، لشکریان بچههای خودش هستند، همه را جمع کرد. گفت: چه کار کنیم؟ هر کسی یک پیشنهاد کرد؛ هیچکدام را نپسندید، خب بالاخره استاد است دیگر! به این زودیها قانع نمیشود. هیچکدام را نپسندید.
خناس از بین بچههایش بلند شد و گفت: من یک کار میکنم. گفتش: همهاش وعده به آنها میدهم، وعده آینده؛ بگویم اکنون این را بکن، فردا توبه میکنی. فردا را هم به پسفردا میاندازم و آخر نمیگذارم موفق بشوند. گفت: بارکالله به تو! میگویند بین دو ابرویش را بوسید. گفت: تو کارت درست است؛ و این کار را واگذار کرد به این.
اکنون نه تنها در توبه، در همه کارهای خیر ما هی به فردا میاندازیم. بشر اینگونه است، هی به فردا میاندازد. میگوید: خب اکنون امروز را به این کار بپردازم، فلان کاری که مثلاً به نفعم است انجام میدهم، اکنون که هست، عمرمان که هست، بعداً انجام میدهیم. آخر هم وقت تمام میشود و انجام نشد، یا آنگونه که باید انجام بشود انجام نشد. این کار را خناس انجام میدهد؛ نه تنها در توبه، در همه کارها. آنوقت انسان از آن بعد بینهایتی که دارد نمیتواند استفاده کند.
قرائت و شرح متن مصنف در باب شروط تناهی و ابطال تسلسل
«و إنما لم یجب فیهما التناهی»؛
«فیهما» یعنی در «ما لا ترتیب فیه» و در «ما لا یجتمع آحاده». در این دو تا، تناهی واجب نیست؛ یعنی عدم تناهی عیب ندارد، بینهایت باشند عیب ندارد. چرا؟ «إذ لا سبیل لهذین البرهانین» که بعداً مطرح میکنیم، «فیهما»، در این دو جا. در این دو جا دیگر برهان جاری نمیشود. برهانی که میخواهد استحاله عدم تناهی را ثابت کند، در این دو مورد جاری نمیشود؛ پس این دو مورد عدم تناهیشان محال نیستند، و به تعبیر دیگر تناهی واجب نیست در این دو مورد.
«فإن کل ما لیس آحاده موجودة معاً»؛ هر چیزی که آحادش با هم موجود نیست، «و لیس له ترتیب»، ترتیب هم برایش نیست؛ نمیگوید «أو لیس له ترتیب»، واو میآورد؛ یعنی هر دو شرط باید باشد. یکیاش منتفی بشود یا هر دو منتفی بشود، دلیل در آن جاری نیست. هر چیزی که آحادش با هم موجود نیست و ترتیبی هم ندارد—هر دو «لیس» یا یک «لیس» صادق باشد—«فلا مجموع له داخل فی الوجود»؛ مجموعی که داخل در وجود باشد ندارد، مجموع وحدانی که عرض کردم ندارد.
اکنون یکییکی توضیح میدهد: «إذ کل مجموع» بیان این است که اگر آحاد نبودند، مجموع نیست. بعد خط بعدی: «و کل افراد» دلیل بر این است که اگر ترتیب نبود، مجموع وحدانی نیست. بله.
پرسش: «أو» دارد عبارت؟
پاسخ: نه، اکنون واو... شما چه دارید؟ شما واو دارید دیگر؛ باید واو باشد، بله، بله.
نه، چیزی که «فإن کل ما لیس آحاده موجودة معاً و لیس له ترتیب فلا مجموع له»، هر دویش اینگونه است که «لا مجموع له». چیزی که این دو تا را ندارد، مجموع را ندارد؛ چیزی که دومیِ تنها را ندارد، مجموع وحدانی را ندارد، و ما هر دو را لازم داریم. اکنون عبارت بعدی را هم توجه بکنید مشکل حل میشود.
این «فلا مجموع له داخل فی الوجود»، در صورتی است که آحاد موجود نباشند و ترتیب هم نباشد؛ در این صورت مجموعی وجود ندارد. اگر آحاد نباشند، باز مجموع وجود ندارد؛ اگر ترتیب نباشد، مجموع وجود دارد ولی مجموع وحدانی وجود ندارد؛ و در هر صورت مشکل هست.
«إذ کل مجموع بعض افراده معدوم فهو من حیث هو ذلک المجموع معدوم»؛ هر مجموعی که بعض افرادش را بردارید، آن مجموع به لحاظ این مجموعهای که بوده است دیگر نیست. بله، یک مجموع جدید درست میشود، ولی آن مجموعی که مورد نظرمان بوده است دیگر اکنون وجود ندارد. پس اگر آحاد موجود نباشند، مجموعی که ما میخواستیم مقایسهاش کنیم با مجموع دیگر، آن دیگر وجود ندارد.
«و کل افراد لا ارتباط لبعضها ببعض»، یعنی ترتیب بینشان نیست، «فلا یحصل» از این افراد، «مجموع وحدانی یمکن تطبیق بعضه علی بعض» که بشود تطبیق کرد بعضش را بر بعضی؛ مجموع وحدانی ندارد. البته مجموع متکثر ممکن است داشته باشد؛ همانطور که عرض کردم یک میلیارد را تقسیم کنید به ده تا صد میلیون، ده تا مجموعه دارید. این ده تا مجموعه موجودند، اما مجموع وحدانی نیستند، «لعدم الترتیب». چرا مجموع وحدانی نیستند؟ چون ترتیب بینشان نیست؛ اکنون یا ترتیب وضعی یا ترتیب طبعی، از هم جدایشان کردید.
«و إذ ذاک»، و چون چنین است، یعنی آنجایی که مجموع افرادی را نداشته باشیم یا آنجایی که مجموع وحدانی نداشته باشیم، «فیستحیل التطبیق و المقابلة بین آحاد الجملتین»؛ «الجملتین» یعنی این دو مجموعهای که در تطبیق استدلال خواهیم گفت این دو تا را با هم میسنجیم. دو مجموعهای که این دو تا را با هم میسنجیم، دیگر نخواهیم داشت، دو مجموعه وحدانی؛ در یک صورت دو مجموعه نداریم، در یک صورت دو مجموعه وحدانی نداریم.
«و لا یتم البرهان»، برهانی که بعداً اقامه میکنیم تمام نیست. «و لهذا»، چون برهانی که استحاله را ثابت میکند، استحاله عدم تناهی را ثابت میکند، در این دو مورد جاری نیست، «وجب»، برای موردی که استحاله اثبات میشود، «وجب اعتبار الشرطین معاً»؛ آنجایی ما میتوانیم استحاله را ثابت کنیم، استحاله عدم تناهی را، که دو تا شرط با هم باشند. اگر دو تا شرط با هم نبودند، یکیشان تخلف کرد یا هر دویشان تخلف کردند، دیگر جای دلیل نیست و نتیجتاً جای حکم به استحاله نیست.
خب این دیگر بحث امروزمان؛ ظاهراً روشن شده باشد فکر میکنم، عبارت مشکل بود چون هنوز دلیل را نگفته ایشان وارد بحث شد و یک مقداری مشکلش کرد. اگر بعد از ذکر دلیل این حرف را می زد بحث جا می افتاد حالا قبل از دلیل گفته کمی مشکل شده، ولی فکر می کنم با توضیحی که دادم انشاء الله مشکل حل شده باشد.