84/12/26
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی محذور سوم در امتناع انتقال عرض و تبیین جسمیت و تباین آن با هیئت/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات در قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات در قواعد اشراقی /بررسی محذور سوم در امتناع انتقال عرض و تبیین جسمیت و تباین آن با هیئت
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
بررسی محذور سوم در امتناع انتقال عرض و تبیین جسمیت و تباین آن با هیئت
محذورات سهگانه در انتقال عرض و پیامد استقلال در وجود
فرمودند که اگر هیئت بخواهد منتقل بشود، سه محذور لازم میآید:
محذور اول اینکه لازم میآید مستقل بالحرکة باشد؛ یعنی ذاتش را که تقوّم فیالغیر است عوض کند و بشود مستقل، در حالی که استقلال با عرض بودن سازگار نیست.
مشکل بعدی این است که لازم میآید که دارای شش جهت باشد. چون هر متحرکی که بخواهد حرکت کند، یک جزء آن به سمت دیگر است. و این عرض که میخواهد حرکت کند، یک جزء آن به سمت منتقَلٌإلیه است، یک جزء آن هم به سمت منتقَلٌعنه است؛ دو جسم است دیگر، میخواهد از جسمی به جسمی منتقل بشود. بنابراین قدامی پیدا میکند و خلفی پیدا میکند؛ که قدامش منتقَلٌإلیه است و خلفش هم منتقَلٌعنه است. چیزی که دارای دو جهت باشد، یکی قدام و یکی خلف، حتماً آن چهار جهت دیگر را هم خواهد داشت؛ بالاخره یمین و یسار و فوق و تحت را هم خواهد داشت؛ به این ترتیب شش جهت پیدا میکند.
مشکل سوم این بود که اگر عرض منتقل بشود، اگر عرض بتواند منتقل بشود، باید مستقل در وجود باشد؛ زیرا که اگر قابل انتقال باشد، معلوم میشود که وجود تبعی ندارد؛ یعنی به وجود تبعی احتیاج ندارد. حتماً معدوم هم نیست؛ چون معدوم نمیتواند حرکت کند، ما فرض کردیم که دارد حرکت میکند از جسمی به جسم دیگر؛ بنابراین معدوم نیست. تابع هم نیست؛ چون اگر تابع بود، یکی را رها نمیکرد. پس حتماً وجود استقلالی دارد. بنابراین انتقال عرض از موضوعی به موضوع دیگر، مستلزم این است که آن عرض وجود استقلالی داشته باشد. این محذور سوم بود.
لازمه محذور سوم این است، اول بحث امروز ما است: لازمه وجود استقلالی داشتن این است که جسم دارای شش جهت باشد. هم لازمه نقل این است که دارای شش جهت باشد، هم لازمه وجود استقلالی بودن این است که دارای شش جهت باشد. این شش جهت بودن را ما در بالا هم مطرح کردیم، الان هم مطرح میکنیم. آن وقتی که مطرح کردیم، گفتیم لازمه نقل است؛ حالا میگوییم لازمه وجود استقلالی است، و هر دو هم درست است. اگر این موجود، موجود مستقل باشد، با توجه به اینکه مجرد نیست، حتماً باید دارای شش جهت باشد؛ یعنی قدام و خلف، یمین و یسار، فوق و تحت داشته باشد.
و اگر شش جهت داشته باشد، ما بین هر دو جهتش یک خط فرضی میکشیم: بین جهت قدام و خلفش یک خط، فوق و تحتش یک خط، یمین و یسارش یک خط. این سه خط همدیگر را در یک نقطه قطع میکنند؛ پس میشوند سه خط متقاطع. و هر موجودی که در او سه خط متقاطع وجود داشته باشد، یا سه خط متقاطع قابل فرض باشد، میشود جسم.
پس یلزم که عرض به خاطر داشتن شش جهت بشود جسم. آنچه را که فرضنا عرضاً، حالا رسیدیم به اینکه جوهر است؛ رسیدیم به اینکه جسم است. در حالی که هیچ عرضی جسم نیست.
پس ما اگر بخواهیم عرض را منتقل ببینیم از موضوعی به موضوع دیگر، به محذوری برخورد میکنیم که همه قائل هستند به محذور بودنش؛ یعنی به محذور جسم شدنِ عرض، که همه میگویند جسم شدن عرض باطل است. پس انتقال عرض از موضوعی به موضوع دیگر، مستلزم امری است که بالاجماع ممنوع است و محذور دارد.
فَيَلْزَمُهَا؛ این «فیلزمها»[1] همانطور که بیان کردم، تفریع بر این محذور اخیر است، که اگر نقل برای عرض باشد، گفتیم سه محذور است: یکی استقلال بالحرکة، یکی استقلال بالجهات الست، یکی هم استقلال بالوجود. محذور استقلال بالوجود این است که الان بیان میکنیم: فَيَلْزَمُهَا، یعنی هیئت را، بِسَبَبِ كَوْنِهَا مَوْجُودَةً ذَاتَ جِهَاتٍ سِتٍّ. البته ایشان «فیلزمها» را تفریع گرفته بر کل این محذورات. بیان کردم تفریع بر وجود هم قرار بدهید مانعی ندارد، با همان بیانی که بیان کردم؛ اما ایشان تفریع گرفته بر کل این محذورات. یعنی اگر وجود استقلالی داشته باشد و دارای شش جهت باشد - که آن محذور قبلی را هم ایشان ضمیمه کرده است - اگر دارای وجود استقلالی باشد و دارای شش جهت باشد، حتماً مستقل بالحرکة هم هست؛ در این صورت یلزم که ابعاد ثلاثه داشته باشد. «فیلزمها»، این هیئت را، به سبب اینکه اولاً موجود است، ثانیاً چون استقلال دارد، ذات جهات ست است. پس همه آن محذورات قبلی اینجا آمد: هم موجود بودن، هم استقلال داشتن، هم ذات جهات ست بودن.
لازمه هیئت این است که دارای ابعاد ثلاثه باشد. ابعاد ثلاثه همان سه خط فرضی هستند که عرض کردم که در یک نقطه همدیگر را قطع میکنند؛ ابعاد ثلاثهای که أَبْعَادٌ ثَلَاثَةٌ مُتَقَاطِعَةٌ عَلَى زَوَايَا قَائِمَةٍ. زوایای قائمه هم که روشن است؛ هر زاویه قائمه نود درجه است. خطی اگر روی خطی صاف وارد بشود، مایل نباشد، زاویه قائمه درست میکند. از برخورد یک خط که عمود بر خط دیگر بشود، زاویه قائمه درست میشود. این سه خط را که الان شما ملاحظه میکنید، وقتی همدیگر را قطع میکنند، سه خط هستند که بر هم عمود میشوند: یکی از جانب عرض، یکی از جانب طول، یکی از جانب عمق. و هرکدام از دو تا را، دو تا دو تا را که ملاحظه بکنید، میبینید که زاویه قائمه ساخته است؛ چهار زاویه قائمه. که هر خطی که وارد بر خطی میشود، مثل علامت بهعلاوه (+) است؛ دو زاویه در بالا است، دو زاویه در پایین؛ دو زاویه در دو طرف خط بالایی، دو زاویه در دو طرف خط پایینی. اگر یک خط دیگری را هم باز قائم کنیم، آن هم همینطور زاویه قائمه میسازد. آن وقت بر یک نقطه این خطوط وارد میشوند و در همان نقطه زوایای قائمه متعددی درست میشود؛ پس اینها همدیگر را قطع میکنند علی زوایا قائمة.
پرسش:
پاسخ: بله، یعنی اینطوری میشود؛ در منشور هم همینطور؛ در منشور حالا شما هر جا، هر نقطهاش را بگیرید طول و عرض و عمق دارد، میتوانید این خط را رسم کنید. لازم نیست که فاصله این خط از همه نقاط جسم مساوی باشد؛ در مخروط هم همین است. حالا منشور که حالا یکخرده با مخروط که درست و حسابی نوک آن هم تیز است، از همان بالای آن که شما شروع میکنید تا پایین، بالاخره میتوانید سه خط فرض کنید، هر قسمتی از این نقاط مختلف این جسم از آن نقطه مرکزی که این خطوط با هم تقاطع کردهاند فرق دارد؛ عیبی ندارد فرق داشته باشد، ما نگفتیم فاصله مساوی باشد، گفتیم این سه خط را بتوانید در آن رسم کنید. در کره هم میتوانید شما فرض کنید، که فاصله مساوی است. در استوانه هم میتوانید فرض کنید که فاصله از دو جهت مساوی است، از یک جهت نامساوی است. در مخروط هم میتوانید فرض کنید که فاصله از همه جهت نامساوی است. همه جا فرض میشود. شرطی که ما برای جسم بودن داریم این است که سه خط رسم بشود علی زوایا متقاطعة؛ میخواهد فاصله مساوی باشد، میخواهد نباشد. تساوی فاصله از نقاط جسم تا آن قسمت تقاطع این سه خط، شرط نشده است؛ تساوی شرط نیست.
أَبْعَادٌ ثَلَاثَةٌ مُتَقَاطِعَةٌ عَلَى زَوَايَا قَائِمَةٍ. خب پس لازم میآید که در عرض، این ابعاد ثلاثه فرض بشود. وَ كُلُّ مَا كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ جِسْمٌ؛ هر شیئی که کان کذلک، یعنی صاحب ابعاد ثلاثه شد و توانستیم در آن سه خط متقاطع فرض کنیم، «فهو جسم». نتیجه میگیریم فَهِيَ جِسْمٌ لَا هَيْئَةٌ، یعنی هیئت، جسماً لا هیئة. همانطور که توجه کردید اینجا دو مقدمه ذکر کرد: مقدمه اولش در عبارت مصنف آمد، که لازم میآید که هیئت ابعاد ثلاثه داشته باشد؛ مقدمه دومش در عبارت شارح آمد: «کل ما کان کذلک فهو جسم»، هر چیزی که ابعاد ثلاثه دارد جسم است. نتیجه در عبارت خود شارح میآید: «فهی جسم»؛ یعنی لازم میآید که هیئت هم جسم باشد لا هیئة، وَ هَذَا خُلْفٌ.
چون که مسلم است که عرض، جسم نیست. یعنی فرض بر این است که عرض جسم نیست؛ اگر ما برای عرض حکمی ثابت کنیم که مستلزم جسمیتش باشد، خلف فرض لازم میآید.
لِتَبَايُنِهِمَا. این «لتباینهما» را ملاحظه بکنید؛ ایشان میفرماید چون جسمیت با هیئت بودن تباین دارد، یکی از مقوله عرض است، یکی از مقوله جوهر است؛ اصلاً یکی عرض است، یکی از مقوله جوهر است، این دو با هم تباین دارند. اگر هیئت را جسم کردیم، کأنّه باطلش کردیم. تباین این اقتضا را دارد. عبارت ایشان «لتباینهما» است؛ خیلی مختصر. چون جسم و هیئت تباین دارند، اگر چیزی هیئت باشد نمیتواند جسم باشد، اگر چیزی هم جسم باشد نمیتواند هیئت باشد. پس شما اگر حکمی برای هیئت درست کردید که او را جسم ساخت، باید بدانید که هیئت را از هیئت بودن درآوردهاید، هیئت بودنش را باطل کردهاید و خلف فرض شده است.
این عبارت ایشان است. عبارتی که مصنف بعداً میآورد عبارت طولانی است، که همین «لتباینهما» را میفهماند؛ در سه خط به آخر همین صفحه مانده، یعنی تقریباً در پاراگراف بعدی. بعد عبارت مصنف هم همانطور که بعداً تذکر میدهیم دو نسخه دارد: نسخهای که در اینجا آمده نسخه تقریباً واضحی است؛ نسخهای که مصنف در اشراق در آخر همین توضیحاتش ذکر میکند نسخهای است یک مقدار مبهمتر. پس سه بار این تباین در اینجا مطرح میشود: یک بار در عبارت شارح که الان گفته «لتباینهما»، یک بار در عبارت مصنف که میگوید «ظاهر انه لا یخلو عن طول و عرض» تا آخر و بعد میگوید «فهما متباینان»، یک بار هم در نسخه بدلی که برای این عبارت میآوریم. سه بار این تباین را ما مطرح میکنیم.
عَلَى مَا بَيَّنَّا بِقَوْلِهِ.
تعریف جسم و تبیین تباین آن با هیئت در نفی انتقال عرض
خب، مصنف اول جسم را معنا میکند.
بیان میکنم متقاطع میشود؛ چون عرض و طول و عمق با هم متقاطع هستند. یعنی عرض طوری است که با طول متقاطع است. شما نمیتوانید عرض جسم را اریب ملاحظه کنید؛ عرض هر جسمی طوری ملاحظه میشود که عمود بر طول باشد، و همچنین عمق. اینطوری حاصل میشود، و الا چرا، شما خطوط غیرمتقاطع هم رسم بکنید؛ اما غیرمتقاطع رسم کردید، باز هم باید متقاطعش بکنید، چون اصلاً عرض بر عمق عمود است، عرض بر طول عمود است. در هر جسمی همینطور است، عرضش بر طولش عمود است. این دیگر دست ما نیست که بخواهیم خطوط را غیرمتقاطع بگیریم؛ اینطور ساخته شده است که هر عرضی بر طول عمود است. مثلاً همین کتاب را ملاحظه کنید؛ عرضش این است، طولش این است؛ عرض بر طول عمود است. دست ما نیست که بخواهیم عوضش کنیم. در یک مخروط هم همینطور است، در یک کره هم همینطور است. البته در بعضی جاها خط هست، در بعضی جاها خط نیست. در اینجا مثلاً خط هست؛ در این کتاب ملاحظه کنید، این خطِ عرض است، این خطِ طول است، این دو بر هم عمودند؛ اما در کره خط نیست، خط فرضی است. لذا در جسم نمیگویند «اگر سه خط داشته باشد»، میگویند «اگر سه خط فرض بشود»؛ که شامل کره و مخروط و امثال ذلک هم بشود؛ چون ممکن است سه خط در جسم نباشد، ولی در اینها جسم باشد. همین اندازه که ما بتوانیم سه خط فرض بکنیم، کافی است که آن شیئی را که در آن سه خط فرض میشود، جسم بدانیم.
میفرماید که جسم را تعریف میکنیم، بعد ملاحظه میکنیم که خاصیت این جسمی که اینچنین تعریف شده چیست؛ بعد این خاصیت را در عرض نمییابیم، نتیجه میگیریم که عرض با جسم متباین است.
بیان مطلب این است که جسم مقصود بالاشارة است، آن هم بالاشارة الحسیة. اگر شما خواستید به چیزی اشاره بکنید، گاهی اشاره حسی میکنید، گاهی اشاره عقلی میکنید. بستگی دارد به اینکه آن مشارٌالیه شما از چه سنخی باشد. اگر مشارٌالیهتان موجود مادی بود، به آن اشاره حسی میکنید؛ یعنی میگویید: این، آن. اما اگر مشارٌالیهتان موجود عقلی بود، به آن اشاره حسی نمیتوانید بکنید؛ چون جهت و مکان ندارد، حیّز ندارد. چیزی که حیّز ندارد، قابل نیست که به آن اشاره حسی بشود؛ او حتماً باید اشاره عقلی بشود؛ یعنی با تعقلتان، با بصیرتتان که چشم باطنی است باید ببینیدش و به آن اشاره کنید. که اشاره عقلی روشن است دیگر؛ اشاره عقلی احتیاج به دست و آن علامت دادن و این حرفها ندارد؛ در همان ذهن خودمان، در همان عاقله خودمان تصور میکنیم که این عقل اول است، آن عقل دوم است. الان مثلاً در ذهن شما آمد: این عقل دهم است و آن عقل اول است. الان داریم اشاره میکنیم، ولی اشارهای است که ذهن من تصور میکند، ذهن شما بعد از شنیدن من تصور میکند؛ این میشود اشاره عقلی. به موجودات مجرد نمیشود اشاره حسی کرد، حتماً باید اشاره عقلی کرد؛ ولی به موجودات مادی، اشاره حسی میشود. و در اشارههای حسی فقط جوهر مقصود بالاشارة است؛ آن عرض مقصود بالاشارة نیست، تابع است. یعنی اگر شما اشاره کردید به سفیدی دیوار، در واقع اشاره به خود دیوار میکنید، به تبع اشاره به سفیدی میشود؛ به خود سفیدی مستقلاً نمیشود اشاره کرد. جسم موجودی است که مقصود بالاشارة الحسیة است؛ یعنی اگر اشاره حسی کردید، او مقصود بالذات است.
اگر موجودی مقصود بالاشارة الحسیة بود، حتماً باید دارای طول و عرض و عمق باشد تا بشود به آن اشاره حسی کرد. این یک مقدمه.
و عرض دارای طول و عرض و عمق نیست. این مقدمه دوم.
پس عرض با این چیزی که دارای طول و عرض و عمق است متباین است. این هم نتیجه.
اگر تباین بین عرض و بین موجودی که دارای سه بُعد است ثابت شد، باید این خاصیتی را که از انتقال عرض به دست آمد، یعنی سهبُعدی بودن عرض را باطل کنیم. اگر این خاصیت باطل شد، آنچه که مستلزم این خاصیت بود، یعنی انتقال عرض، نیز باطل میشود. پس توجه کردید چگونه استدلال کردیم؟ ما ثابت کردیم که جسم قابل اشاره حسی است. بعد گفتیم هر چیزی که قابل اشاره حسی باشد، دارای طول و عرض و عمق است. بعد گفتیم که عرض دارای طول و عرض و عمق نیست. پس با چیزی که قابل اشاره حسی است، یا با چیزی که دارای طول و عرض و عمق است، متباین است.
خب، حالا اگر برای عرض حکمی ثابت کردیم که عرض را ملحق کرد به متباین خود عرض، میفهمیم که آن حکم باطل است. در اینجا ما برای عرض، حکم انتقال را اجازه دادیم مثلاً؛ حالا عملاً اجازه ندادیم، ولی خب اگر اجازه بدهیم؛ اجازه دادیم که عرض منتقل بشود. با اجازه دادنِ انتقال عرض، عرض را مقصود بالاشارة کردیم؛ یعنی صاحب طول و عرض و عمق ساختیم؛ یعنی او را ملحقش کردیم به متباین خودش. و چون الحاق یک متباین به متباین دیگر باطل است، پس این خاصیتی هم که ما برای عرض ثابت کردیم، یعنی جواز انتقال، باطل است. انتقال عرض از موضوعی به موضوع دیگر باطل است؛ چون مستلزم این است که عرض به مبایِن خودش که جسم است، یعنی موجود صاحب طول و عرض و عمقی، ملحق بشود.
«وَ الْجِسْمُ هُوَ جَوْهَرٌ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مَقْصُوداً بِالْإِشَارَةِ الْحِسِّيَّةِ».
«یصحّ» یعنی «یمکن». جسم جوهری است که میتواند مقصود بالاشارة الحسیة باشد، مثل اینکه بگوییم أَنَّهُ هُنَا یا أَنَّهُ هُنَاكَ، هَا هُوَ، بله، وَ هَا هُنَا، هُنَالِكَ و امثال ذلک. «و بهذا القید»، یعنی قید «حسیة» که ما در عبارت اضافه کردیم و در کلام مصنف نبود، به این قید، یعنی به قید حسیه، خَرَجَ عَنِ الْحَدِّ الْجَوَاهِرُ الْعَقْلِيَّةُ؛ جواهر عقلیه از تعریف جسم بیرون رفتند، زیرا جواهر عقلیه قابل اشاره حسی نیستند، آنها قابل اشاره عقلی هستند. «إذ لا یمکن...» عن الحد، یعنی از این حدی که برای جسم آوردیم، گفتیم «هو جوهر یصح أن یکون مقصوداً بالاشارة»، از این حد «خرج الجواهر العقلیة»؛ جواهر عقلیه داخل این حد نیست.
إِذْ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُشَارَ إِلَيْهَا بِالْإِشَارَةِ الْحِسِّيَّةِ،
ممکن نیست که اشاره کنیم به جواهر عقلیه بالاشارة الحسیة، بلکه اشاره میکنیم بالاشارة العقلیة. تعریف مصنف اگر به همین صورت گذاشته بشود، تعریفی است که مانع اغیار نیست؛ قید حسیه را نیاورده است، در تعریفش جواهر عقلیه هم داخل میشود، پس مانع اغیار نیست. قید حسیه باید بیاید تا تعریف مانع اغیار بشود. البته حسیه چون مراد مصنف بوده است عیبی ندارد، اگرچه در تعریف باید تمام قیود بیاید، صرف مراد بودن کافی نیست.
وَ ظَاهِرٌ أَنَّهُ لَا يَخْلُو عَنْ طُولٍ وَ عَرْضٍ وَ عُمْقٍ مَا.
ظاهر است که «أنه»، یعنی چنین جوهری که «یصح أن یکون مقصوداً بالاشارة الحسیة»، «لا یخلو عن طول و عرض و عمق ما». هر جوهری که «یصح أن یکون مقصوداً بالاشارة الحسیة» باشد، لا یخلو از این سه تا. در اینجا جسم با جوهر یکی است.
«و ظاهر أنه»، یعنی اینچنین جوهری که «یمکن أن یکون مقصوداً بالاشارة الحسیة»، این «لا یخلو عن طول و عرض و عمق ما». این «ما»یی که بعد از عمق آمده است، این را بعد از همه اینها میآوریم: «عن طول ما، عرض ما، عمق ما». این فقط اختصاص به آن عمق ندارد؛ مصنف خواسته است عبارت را مختصرتر بیاورد، همه «ما»ها را حذف کرده، آخر آورده است؛ این آخری را قرینه قرار داده است بر اینکه آن دو تای قبل هم دارند. «ما»ی مبهمه است؛ «عمق ما»، یعنی هر عمقی میخواهد باشد. مشخص نمیکنیم که عمق خاص؛ چون در جسم، عمق خاص معتبر نیست، عمق معتبر است، هر عمقی میخواهد باشد. طول هم همینطور، عرض هم همینطور. در هیچ جسمی، طول خاص، عرض خاص، عمق خاص مطرح نیست؛ فقط عمق باشد، طول باشد، عرض باشد، هرچه میخواهد باشد، هر مقدار میخواهد باشد. لذا همهجا این «ما» باید اضافه بشود، در طول و عرض هم باید اضافه بشود. این یک مقدمه، که ظاهراً «أنه»، یعنی چنین جوهری که مقصود بالاشارة است، «لا یخلو عن طول و عرض و عمق».
وَ الْهَيْئَةُ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ؛
هیچیک از این ابعاد ثلاثه در هیئت، یعنی در عرض، وجود ندارد.
نتیجه این است که فَهُمَا مُتَبَايِنَانِ؛ یعنی جوهری که دارای طول و عرض و عمق است با هیئت تباین دارد. بنابراین اگر شما برای هیئت حکمی ثابت کردید که هیئت را ملحق کرد به این متباین خودش، به این مبایِن خودش، بدانید که آن حکم غلط است. اگر حکمی بخواهید برایش ثابت کنید که مستلزم الحاق هیئت به مباین خودش باشد، آن حکم غلط است؛ و در اینجا اینچنین است: انتقال عرض از موضوعی به موضوع دیگر، مستلزم این است که هیئت دارای ابعاد ثلاثه بشود، یعنی ملحق بشود به مباین خودش. و این الحاق به مبایَن باطل است؛ پس اثبات این حکم که عبارت از انتقال عرض از موضوعی به موضوع دیگر است نیز باطل است.
قیاس استثنائی در ابطال انتقال عرض و نقد نظریه اعدام و احداث بر مبنای استحاله اعاده معدوم
حالا توضیح میدهد «متباینان» را. یعنی «لا یصدق شیء»... متباینان یعنی متباین در صدق هستند. البته متباین در مفهوم هم هستند، ولی متباین در مفهوم در اینجا خیلی به درد ما نمیخورد؛ متباین در صدق هستند. یعنی بر آنچه که هیئت صدق میکند، جسم صدق نمیکند، و بالعکس، بر آنچه که جسم صدق میکند، هیئت صدق نمیکند. پس اگر این یکی به دیگری ملحق بشود، مصادیقی که قابل این نیستند که یکی بشوند، یکی میشوند. مصادیق هیئت با مصادیق جسم نمیتوانند یکی بشوند؛ چون خود این دو کلی متباین هستند، مصادیقشان هم متباین میشود. نمیشود که اگر این دو با هم ملحق بشوند، مصادیقشان یکی بشود، و این باطل است.
«فهما متباینان»، یعنی لَا يَصْدُقُ شَيْءٌ مِنْهُمَا عَلَى شَيْءٍ مِمَّا يَصْدُقُ عَلَيْهِ الْآخَرُ. هیچیک از این دو، بر هیچیک از مصادیق دیگری صدق نمیکند، حمل نمیشود. «لا یصدق شیء منهما»، هیچیک از این دو، یعنی هیئت و جسم، «علی شیء»، یعنی بر فردی که «یصدق علیه الآخر». بر فردی که دیگری صدق کرده است، آن اولی صدق نمیکند. اگر یکیشان بر فردی صدق کرد، دیگری بر آن فرد صدق نمیکند؛ یعنی در مصداق تباین دارند، تباین مصداقی دارند، ولو تباین مفهومی هم دارند.
حاصل این استدلالی که مصنف گفت و از اول بحث امروزمان شروع کردیم این است: حاصلش یک قیاس استثنائی است که خیلی هم توضیح لازم ندارد، از رو میخوانم: لَوِ انْتَقَلَتِ الْهَيْئَةُ لَكَانَتْ جِسْماً. در هر قیاس استثنائی یک قضیه اصل داریم که یا شرطیه متصله است یا شرطیه منفصله است؛ این قضیه شرطیه متصله است: اگر هیئت بخواهد منتقل بشود، حتماً باید جسم بشود، با توضیحی که دادیم. دیگر ملازمه نمیخواهد اثبات بشود، ملازمه را بیان کردیم که انتقال مستلزم جسم بودنِ هیئت است. تالی را باطل میکنیم: لَكِنَّهَا لَيْسَتْ بِجِسْمٍ، یعنی تالی باطل است، جسم بودن باطل است. بعد بطلان مقدم را نتیجه میگیریم: «فَيَسْتَحِيلُ أَنْ تَنْتَقِلَ مِنْ مَحَلٍّ إِلَى مَحَلٍّ آخَرَ»[2] . محال است که هیئت منتقل بشود از محلی به محل دیگر؛ یعنی پس مقدم باطل است. «لکنها لیست بجسم» یعنی و التالی باطل، «فیستحیل أن تنتقل من محل إلی محل آخر» یعنی فالمقدم باطل؛ مقدم هم که انتقال هیئت است باطل است.
معترض میگوید که انتقال هیئت مستلزم جسم شدنِ عرض نمیشود، مستلزم جسم شدن آن هیئت نمیشود. دو بیان داریم برای اینکه انتقال هیئت باعث نمیشود که این هیئت جسم بشود: یک بیان را در «إن قیل» الان میخوانیم، یک بیان بعدی در «إن قیل» بعدی میآید؛ که هر دو بیان غرضشان این است که انتقال را برای هیئت قائل بشوند، ولی هیئت را جسم نکنند، که این محذوراتی که گفتیم پیش نیاید. عرض منتقل میشود بدون اینکه این انتقالش مستلزم جسمیتش بشود. وقتی جسمیت پیدا نشد، هیچیک از این محاذیری که دیروز و امروز گفتیم به وجود نمیآید.
اما نحوه بیان، که چطور انتقال حاصل میشود و جسمیت ثابت نمیشود؟ در این بیان ثابت میکند که حرکتی برای عرض پدید نمیآید؛ از انتقال عرض، حرکتی درست نمیشود. چون محذور اصلی ما همان حرکت بود؛ حرکتِ عرض تمام محاذیر را داشت. یعنی توجه کردید که اگر عرض میخواست منتقل بشود، حرکت میکرد بدون موضوع، و این میشد استقلال فیالحرکة. بعد وقتی استقلال فیالحرکة پیدا کرد، استقلال در وجود هم پیدا میکرد، جهات ست هم پیدا میکرد و بالاخره میشد جسم. تمام محذورات مترتب شده بود بر استقلال فیالحرکة. ما اگر حرکت را از عرض گرفتیم، استقلال فیالحرکة هم گرفته میشود و تمام محاذیری که ذکر کردیم نفی میشود.
حالا تمام زحمتی که این معترض میکشد این است که حرکت را از عرض بگیرد؛ بگوید انتقال هست، ولی بدون حرکت. عرض از جوهری به جوهر دیگر منتقل میشود و حرکت نمیکند. نحوه انتقالش اینطور است: در جوهر اول معدوم میشود، در جوهر ثانی ایجاد میشود؛ اینطور نیست که حرکت کند. نحوه انتقال عرض این است که در جوهر اول اعدام بشود، در جوهر دوم ایجاد بشود؛ دیگر حرکتی نیست. حرکت این است که آن عرض محفوظ بماند، معدوم نشود، با وجودی که دارد شروع کند به حرکت، از آن یکی بیاید در این یکی؛ اما ما این را نمیگوییم. ما میگوییم در اولی معدوم میشود، در دومی موجود میشود. این نحوه بیانی است که این معترض دارد. ببینیم حالا این اعتراضش وارد است یا نه.
فَإِنْ قِيلَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْهَيْئَةَ لَوِ انْتَقَلَتْ لَكَانَتْ جِسْماً؛
قبول نداریم که اگر هیئت منتقل بشود جسم باشد؛ منتقل میشود و در عین حال جسم نیست. چرا؟ چون اصلاً حرکت ندارد تا استقلال فیالحرکة داشته باشد و بعداً هم جسم بشود.
لِأَنَّ انْتِقَالَ الْهَيْئَةِ أَنْ تُعْدَمَ فِي الْمَحَلِّ الْأَوَّلِ وَ تُوجَدَ فِي الثَّانِي،
یعنی توجد فی المحل الثانی. بله، معدوم میشود در محل اول و وجود پیدا میکند در محل ثانی. «توجد» اگر بخوانیم یعنی وجود پیدا میکند در محل ثانی.
آنچه که در محل اول معدوم شد، آن که در محل دوم موجود شده است، غیر از آن که در محل اول ایجاد شده است باشد، اگر غیر باشد، صنفاً غیر باشد یا شخصاً غیر باشد؟ البته صنفاً کسی قائل نیست که غیر باشد؛ مثلاً آنجا کمیت از بین برود اینجا کیفیت درست بشود، اینکه انتقال عرض هیچکس نمیگوید؛ یعنی شخصاً. آن که در محل ثانی به وجود آمده است، غیر از آن که در محل اول اعدام شده است باشد؛ شخصاً غیر هم باشند. اگر این باشد که ایشان میگوید «فلا فائدة فیه»؛ اینکه انتقال نیست. این انتقال نیست؛ انتقال این است که همان بیاید در این یکی دیگر، همان که در محل اول بود بیاید در محل دوم؛ نه اینکه یکی در محل اول باشد، یکی دیگر در محل دوم باشد؛ این انتقال نیست. این اعدام و احداث است: «إعدام شیء و إحداث شیء آخر»؛ چه ربطی به انتقال دارد؟
اما اگر بگویید همان که در محل اول بود، به شخصه وارد محل ثانی میشود، میگوییم که این در واقع اعاده معدوم است. باید ببینیم ما اعاده معدوم را اجازه میدهیم یا اجازه نمیدهیم. اگر در خود قاعده کلی اعاده معدوم قائل به جواز شدیم، اینجا هم قائل به جواز میشویم، آن وقت مشکل حل میشود؛ دیگر آن اشکالاتی که ما گفتیم پیش نمیآید. اما اگر در بحث اعاده معدوم قائل به جواز نشدیم، چنانچه قائل به جواز نیستیم، این روشی را که شما اجازه دادید اجازه نمیدهیم؛ پس انتقال مستلزم حرکت است و حرکت هم مستلزم آن محاذیر است؛ دوباره حرفها برمیگردد. و الان ایشان بیان میکنند که اعاده معدوم جایز نیست.
چون اعاده معدوم جایز نیست، پس اینکه بگوییم این شخصی که از محل اول اعدام شده است، عیناً و بدون تفاوت در محل دوم ایجاد شده است، این حرف درستی نیست.
اما چگونه اعاده معدوم باطل است؟ ایشان میفرمایند که اگر موجودی محل داشت و خواستیم... بعد از انعدام خواستیم ایجادش کنیم، دومرتبه ایجادش کنیم؛ این موجود اگر نوعش عوض بشود - اگر محل داشته باشد - نوعش عوض بشود، اعاده معدوم نیست. اگر محلش عوض بشود، اعاده معدوم نیست؛ چون محل عوض شده است، باز اعاده معدوم نیست، این یک محل دارد، این یک محل؛ شخصاً فرق میکنند، وقتی محل عوض شد شخصاً فرق میکنند.
اما اگر اتحاد محل و اتحاد نوع بود، آن که معدوم شده خواستیم موجودش کنیم، نوعشان یکی بود، محلشان هم یکی بود؛ هیچ اختلاف بینشان باقی نمیماند مگر به زمان، که زمانهایشان در این صورت فرق میکند. اگر نوعشان فرق کرد یا محلشان فرق کرد که هیچ، اصلاً از بحث ما بیرون است؛ اما اگر نوع و محلشان متحد بود، تفاوتی نخواهند داشت جز به زمان.
خب، حالا آیا میشود ما آن که در زمان گذشته بود الان دوباره ایجادش کنیم که بشود اعاده معدوم؟ میفرماید این شدنی نیست. چرا؟ چون همانطور که زمان گذشته را نمیتوانی در زمان حال اعادهاش کنی، مظروف زمان گذشته را هم نمیتوانی در زمان حال اعاده کنی. همانطور که ظرف قابل اعاده نیست، مظروف هم قابل اعاده نیست. چرا؟ چون این مظروف به زمان پیوند خورده است. اگر تو بخواهی اعادهاش کنی، لازمهاش این است که خود زمان هم اعاده بشود. البته این مطلب را من زود گفتم، این برای بحث بعدی است. نمیتوانی آن مظروفِ زمان را اعاده کنی در زمان بعد؛ مگر اینکه این معاد با آن مبتدأ دو تا باشد، لااقل از جهت زمان؛ بگویی که آن قبلی در زمان گذشته بود، این فعلی در زمان آینده است، در زمان حال است؛ که دو تایی با هم به لحاظ زمانشان فرق کنند. اگر دو تایی به لحاظ زمانشان فرق کردند، اعاده میشود جایز، ولی در واقع این اعاده نیست. اگر فرق نکردند، بحث بعدی است که الان میگوییم؛ که شخص میگوید که خب این مظروف را با ظرفش که زمان است با هم اعاده کن. یعنی وقتی که این مظروف با زمان پیوند خورده است، تو این پیوند را قطع نکن، دو طرف پیوند را اعاده کن. یعنی این مظروف را که معاد است، با زمانش بیاور در زمان بعدی. توجه میکنید؟ که معدوم با زمان بیاید، که زمان گذشته هم با آن باشد.
ایشان میفرماید: یلزم که زمان گذشته مثل خود همین مظروف بیاید در زمان حال قرار بگیرد. شما میخواهید معدوم را دوباره در زمان حال بیاورید؛ آوردن معدوم در زمان حال یک مشکل دارد، آوردن زمان در زمان حال یک مشکل دیگر دارد. زمان گذشته را هم میخواهی بیاوری در زمان حال؛ یلزم که زمان زمان داشته باشد. زمان گذشته میآید در زمان حال، یعنی زمان گذشته مظروف میشود، زمان حال ظرف میشود. زمان حال ظرف میشود هم برای زمان گذشته، هم برای آنچه که در زمان گذشته بود. حالا آن که در زمان گذشته بود دو ظرف پیدا میکند، این خودش محذوری ندارد؛ ظرفِ زمان عیبی ندارد، ولی زمانش بیاید زمان پیدا کند این اشکال دارد. زمان خودش ظرف است، ظرف که دیگر ظرف ندارد: «یلزم أن یکون للزمان زمان»، و هو محال.
استحاله اعاده معدوم در زمان و نقد تکرار مظروف با ظرف
مطلب را دوباره تکرار میکنم: اگر دو امر، اتحاد در محل و اتحاد در نوع داشتند، اختلافشان حتماً به خاطر زمان است؛ یعنی آن مبتدأ و آن معاد، اگر اختلاف در محل نداشتند، اختلاف در نوع هم نداشتند، حتماً اختلاف در زمان خواهند داشت؛ چون مبتدأ قبلاً بوده است، این معاد هم الان است. با قطع نظر از پیوندی که به زمان خوردهاند، با هم تفاوت دارند. بله، با قطع نظر از پیوندی که به زمان خوردهاند - اشتباه گفتم این تکه را - با قطع نظر از پیوندی که به زمان خوردهاند میخواهیم اعادهاش بکنیم؛ یعنی نمیخواهیم زمان را اعاده کنیم، میخواهیم معاد را تنهایی بدون زمان اعاده کنیم، در زمان حال بیاوریم. این باز اعاده معدوم نمیشود؛ چون زمانها فرق دارند، چون زمان آن قبلی دیروز بوده است، زمان این فعلی امروز است.
اما اگر بگویید که نه، ما با قطع نظر از پیوند اعادهاش نمیکنیم، با آن پیوندی که به زمان خورده است اعادهاش میکنیم، که خود زمان هم میخواهد بیاید؛ در زمان حال، آن مبتدأ را به تنهایی نمیآوریم، مبتدأ را با ظرفش که زمان است میآوریم، که دیگر عوض نمیشود، دیگر عوض نمیشود؛ یعنی آن که میآید الان قرار میگیرد، درست همان است که دیروز بوده است، با تمام مشخصات: نوعش، محلش، حتی زمانش؛ چون خودش را با تمام زمان آوردیم اینجا. اگر این کار را بکنید، بله، این دومی اعاده آن اولی میشود؛ اما یلزم که آن زمان دیروز بیاید در زمان امروز قرار بگیرد؛ یعنی «یلزم أن یکون للزمان زمان».
از هر کار بکنید مشکل دارید: اگر اعاده بکنید بدون اینکه نوع را حفظ کنید، که اختلاف در نوع باشد، اعاده معدوم نیست. اگر اعاده کنید بدون اینکه محل اعاده بشود، یعنی محلها اختلاف داشته باشند، باز اعاده معدوم نیست. اگر با اتحاد در نوع و اتحاد در محل اعاده کنید، که فقط اختلاف در زمان میشود؛ اگر پیوند با زمان را ملاحظه نکنید، بدون پیوند با زمان اعاده کنید، باز هم اعاده نیست. اما اگر پیوند با زمان را ملاحظه کنید و با آن پیوند اعادهاش کنید، یلزم که زمان هم اعاده بشود؛ اگر زمان اعاده بشود، زمان در زمان قرار میگیرد و این محال است. پس علیایحال به مشکل برخورد کردیم: اعاده معدوم جایز نیست. اگر اعاده معدوم جایز نیست، این پیشنهادی هم که معترض کرده است که ما عرضی را معدوم میکنیم در محلی و بعد عین همان را در محل دیگر ایجاد میکنیم، این پیشنهاد هم حلال مشکل نیست. باید در انتقال عرض از موضوعی به موضوعی، حرکت را تصور کنیم؛ اعدام و ایجاد مشکل را حل نکرد. اگر حرکت تصور بشود، دوباره محذورات قبلی برمیگردد.
أُجِيبَ: بِأَنَّ الْمَوْجُودَةَ فِي الثَّانِي إِنْ كَانَتْ غَيْرَ الْمَعْدُومَةِ عَنِ الْأَوَّلِ فَلَا فَائِدَةَ فِيهِ.
الف و لام «الموجودة» و همچنین الف و لام «المعدومة»، الف و لام موصوله است و عبارت از هیئت است، لذا اینطور معنا میکنیم: «و بأن الهیئة الموجودة فی الثانی إن کانت غیر الهیئة المعدومة عن الاول»، آن هیئتی که در محل ثانی ایجادش میکنید، اگر غیر از آن هیئتی باشد که در محل اول اعدامش کردید، اگر این دو مغایر هم باشند، «فلا فائدة فیه»؛ در این انتقال... در این اعدام و احداث که فایدهای نیست، این دیگر انتقال نشد. این اعدامِ یک عرض و ایجاد یک عرض دیگر است؛ نه اینکه همان عرض منتقل شده باشد.
وَ إِنْ كَانَتْ عَيْنَهَا فَهُوَ؛ یعنی این انتقال مذکور که به صورت اعدام و احداث است، مَبْنِيٌّ عَلَى إِعَادَةِ الْمَعْدُومِ بِعَيْنِهِ؛ مبتنی بر اعاده معدوم بعینه است، یعنی مبتنی بر آن قاعده است. اگر آن قاعده را اجازه دادید، این انتقال را هم اجازه میدهیم؛ اگر آن قاعده را اجازه ندادید، این انتقال را هم اجازه نمیدهیم. «فهو»، یعنی اینچنین انتقالی که شما تصویر کردید، «مبنیٌّ علی إعادة المعدوم بعینه»؛ که معدومی را بعینه بخواهیم اعاده کنیم. آیا اعاده معدوم بعینه جایز است یا جایز نیست؟ یعنی عین همان معدوم را بخواهیم اعاده کنیم بدون هیچ اختلافی؛ این آیا جایز است یا جایز نیست؟
وَ هِيَ مُحَالٌ. این اعاده به نظر ما محال است. اگر اعاده محال است، پس این انتقال هم که شما تصویر کردید محال است. چرا اعاده محال است؟ دیگر وارد بحث در استحاله اعاده میشود. وقتی هم استحاله اعاده ثابت شد، این تصویر معترض هم مستحیل میشود. اگر این تصویر مستحیل شد، انتقال عرض منحصر میشود به حرکت که گفتیم؛ اگر حرکت شد، تمام محاذیر قبل برمیگردد.
لِأَنَّهُ إِذَا اتَّحَدَ النَّوْعُ وَ الْمَحَلُّ فِيمَا لَهُ مَحَلٌّ فَلَا فَارِقَ إِلَّا الزَّمَانُ. هم نسخه ما «فما له محل» دارد، هم نسخه قدیم «فما له محل» دارد؛ ولی «فما له محل» معنا نمیشود، باید اینجا «فیما له محل» باشد. حالا نسخهای در اختیار ندارم، من تصحیح نظری میکنم؛ ولی باید «فیما له محل» باشد، راه دیگری ندارد. «إذا اتحد النوع و المحل فیما له محل»؛ آخر در همه اعادهها محل نیست؛ مثلاً گاهی اگر نفس انسان را اعدام کردند خواستند دوباره ایجادش کنند، لازم نیست محلش را ایجاد کنند؛ یا عقلی مثلاً اعدام بشود دوباره بخواهد عیناً ایجاد بشود، اتحاد نوع لازم است، ولی اتحاد محل لازم نیست. در هر اعادهای اتحاد نوع لازم است؛ لذا ایشان بعد از «اتحد النوع» نگفته است «فیما له نوع»، در هر اعادهای اتحاد نوع لازم است و این احتیاج به شرط ندارد؛ ولی در بعضی اعادهها اتحاد محل هم لازم است، آنجایی که شیء محل داشته باشد اتحاد محلش هم لازم است، آنجایی که محل نداشته باشد اصلاً محل ندارد که اتحاد محل لازم باشد. این قید «فیما له محل» برای بعد از «و المحل» لازم است؛ اما بعد از «نوع» دیگر «فیما له نوع» لازم نیست گفته بشود.
«إذا اتحد النوع و المحل»، این قید محل را، اتحاد در محل را اعتبار میکنیم «فیما له محل»، در آن معادی که محل داشته باشد؛ اگر معادمان محل نداشته باشد که اتحاد محل را شرط نمیکنیم. در آن معادی که محل دارد اگر نوع و محل متحد شد، «فلا فارق إلا الزمان». این «فلا فارق إلا الزمان» جواب «إذا» است، نه «فما له محل»؛ چون اگر «فما له محل» جواب «إذا» باشد اصلاً عبارت غلط میشود، تناقض میشود: «إذا اتحد النوع و المحل فما له محل»! اگر نوع و محل متحد باشد این معاد محل ندارد؟! داریم میگوییم متحد است محلش، یعنی هر دوشان محلشان یکی است، آن وقت چطور میگویید «فما له محل»؟ چرا میگویید محل ندارد؟ اصلاً عبارت تناقض میشود؛ حتماً باید «فیما له محل» باشد. اگر متحد بشود نوع و محل در آنجایی که معاد محل دارد، «فلا فارق إلا الزمان»؛ فارقی بین معاد و مبتدأ نیست مگر زمان.
خب، حالا اگر بخواهید این موجود را با قطع نظر از زمانش اعاده کنید، یک محذور لازم میآید؛ اگر بخواهید با زمانش اعاده کنید، یک محذور دیگر لازم میآید.
وَ إِذَا كَانَ الزَّمَانُ مُمْتَنِعَ الْعَوْدِ فَمَا تَخَصَّصَ بِهِ كَذَلِكَ أَيْضاً. اگر خود زمان را نمیشود اعاده داد، «فما تخصص به»، آن چیزی که تخصص به زمان دارد، یعنی آن مظروف، او هم کذلک، یعنی او هم ممتنع العود است؛ «أیضاً»، مثل خود زمان. او هم قابل اعاده نیست. پس اگر زمان را نتوانیم عود بدهیم، که نمیتوانیم، حتماً مافیالزمان را هم نمیشود عود داد.
بعد یک پیشنهاد دیگری میشود، که این مافیالزمان را با خود زمان عود بدهید. میفرماید «یلزم أن یکون للزمان زمان» که از خارج بیان کردم. فَلَوْ جَازَ إِعَادَتُهُ، اگر جایز باشد اعاده «ما تخصص بالزمان»، یعنی مافیالزمان، اگر او را بخواهیم اعاده بدهیم مَعَ زَمَانِهِ، که نه تنها خودش اعاده داده بشود، که اصطلاحاً اعاده نیست، بلکه با زمانش اعاده بشود که با تمام خصوصیات دومرتبه پیدا بشود، از جمله خصوصیات نوعی، خصوصیات محلی، حتی خصوصیات زمانی، که این دومی با آن اولی حتی به لحاظ زمان هم فرق نکند، اگر اینطور بخواهد بشود، لَكَانَا مَوْجُودَيْنِ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ؛ مع أنهما کانا موجودین من قبل ذلک. هر دو را با هم بیاوریم در زمان حال، در حالی که هر دو با هم من قبل ذلک موجود بودند؛ یعنی در زمان گذشته موجود بودند. این دو در زمان گذشته موجود بودند، هر دو هم در زمان حال موجود میشوند؛ هر دو یعنی یکی این معاد است، که عیبی ندارد بگوییم در زمان گذشته بود و در زمان حال هم هست، یکی خود زمان است، که زمان در زمان گذشته بود و در زمان حال هم موجود است؛ یلزم که زمان زمان داشته باشد: فَيَكُونُ لِلزَّمَانِ زَمَانٌ وَ هُوَ مُحَالٌ.
پرسش: آیا نمیشود بگوییم «فما له محل» یعنی...
پاسخ: نه، اصلاً ببینید، اینطور درست است «إذا اتحد النوع و المحل»، اصلاً فرضش اینطور است: اگر نوع و محل داشته باشیم، پس آن که محل دارد... خب دیگر این گفتی که اگر نوع و محل داشته باشیم؛ اگر نوع و محل متحد باشند، پس آن که محل دارد، خب اینکه اگر میگویید نوع و محل متحد باشد، یعنی در خودت فرض میکنی که محل دارد، آن وقت میگویید «فما له محل»، آن که محل دارد؟! ناجور میشود، همان «فیما له محل» صافتر است.
نقد نظریه انتقال دفعی عرض و امتناع تتالی آنات
خب، وقت داریم هنوز.
«فإن قیل». بله، پنجشنبه است دیگر، وقت داریم.
نحوه بیان این است که ما به صورت دومی حرکت را از بین میبریم. توجه کردید تمام مشکلاتی که در انتقال عرض داشتیم، تماماً ناشی از این شد که عرض میخواهد حرکت کند «من موضوعٍ إلی موضوعٍ آخر». عرض کردم آن معترض قبلی حرکت را منتفی کرد و فکر کرد که اشکال برطرف شده است؛ این معترض دوم هم میخواهد حرکت را منتفی کند تا اشکال برطرف بشود.
معترض دوم میگوید انتقال دفعی است. راحتتر است این اعتراض؛ میگوید انتقال دفعی است. اینطور نیست که وقتی عرض از آن موضوع اول بیرون میآید، تا وقتی در موضوع دوم وارد میشود، یک زمانی فاصله بشود تا در آن زمان بگوییم حرکت کرده است؛ بلکه دفعتاً، لحظه خروج با لحظه ورود یکی میشود؛ و اگر اینچنین شد، حرکتی صورت نمیگیرد. به محضی که عرض از موضوع اول بیرون آمد، در همان حال وارد موضوع دوم میشود؛ پس اصلاً حرکتی اتفاق نمیافتد تا آن محاذیر قبلی لازم بیاید. این هم اعتراض دوم.
جوابی که ایشان میدهد جوابش هم آسان است. جواب این است که آنِ خروج از موضوع اول با آنِ ورود در موضوع دوم بدون شک فرق دارد؛ این را خود شما باید اعتراف کنید. درست است حالا بین این دو ممکن است حالا فاصله نباشد، شما میخواهید دفعیاش کنید، بین این دو میخواهید فاصله را به هم بزنید؛ و الا آنِ خروج با آنِ ورود که مسلماً یکی نمیشود، در آن شکی نداریم. اگر آنِ خروج با آنِ ورود در موضوع دوم فرق کرد، اگر بین این دو آن، فاصله قرار دادید، که باز هم انتقال در زمان انجام میشود؛ در یک فاصلهای انجام میشود و آن زمان است. اگر فاصله ندادید، تتالی آنات لازم میآید؛ دو آن کنار هم قرار میگیرد. و تتالی آنات طبق قاعدهای که گفتیم جزء لایتجزی نداریم، باطل است. چون جزء لایتجزی را نداریم، در جسم هم دو جزء لایتجزی کنار هم نمیتوانند بچسبند، لذا میگویند خط از نقاط تشکیل نمیشود؛ که اگر بخواهد خط از نقاط تشکیل بشود، یلزم که نقطههایی که همه جزء لایتجزی هستند کنار هم قرار بگیرند و به قول آقایان، تشافع نقاط خط را به وجود بیاورد؛ تشافع که شفع، جفت شدن؛ جفت شدنِ نقاط خط را به وجود بیاورد که اجازه نمیدهند. تشافع نقاط خط را به وجود نمیآورد.
به همین بیان هم، همانطور که بیان کردم، جزء لایتجزی اختصاص به جسم ندارد، در زمان هم ما جزء لایتجزی نداریم. جزء لایتجزای زمان، «آن» است؛ آن یک امر فرضی است، ما در خارج نداریمش، همانطور که جزء لایتجزی در جسم یک امر فرضی است. در جسم شما جزء لایتجزی را فرض میکنید، و الا در خارج ندارید. همچنین «آن» را هم در خارج ندارید. اما اگر در خارج، دو آن کنار هم قرار بگیرند، یلزم که در خارج آن داشته باشید؛ و این با استحاله جزء لایتجزی نمیسازد. جزء لایتجزی چه جزء لایتجزای جسم باشد، چه جزء لایتجزای زمان باشد، محال است. تتالی آنات معنایش این است که دو آن کنار هم داریم؛ نه فرض کردیم، داریم. لازم میآید که دو جزء لایتجزای زمانی داشته باشید. پس باطل است که دو آن کنار هم جمع بشوند. اگر باطل است، این دو آن باید از هم فاصله داشته باشند. فاصله اینها را باید زمان پر کند؛ پس باز هم انتقال عرض از جوهری به جوهر دیگر با فاصله انجام میشود؛ دفعی ممکن نیست. دفعی به معنای اینکه همان آنِ خروج، آنِ ورود باشد ممکن نیست. آنِ خروج با آنِ ورود... با آنِ دخول فرق میکند؛ اگر فرق کرد، بین این دو آن نمیتواند فاصله نباشد، چون یلزم تتالی آنات؛ پس باید فاصله باشد. اگر فاصله افتاد، زمان حاصل شده است؛ بین خروج از موضوع اول و دخول در موضوع دوم فاصله حاصل شده است. و وقتی فاصله حاصل شده باشد، این ورود و خروج به صورت حرکت انجام گرفته است؛ اگر به صورت حرکت انجام گرفته است، تمام محاذیر قبلی برمیگردد.
فَإِنْ قِيلَ أَيْضاً: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ انْتِقَالَ الْهَيْئَةِ يَسْتَلْزِمُ الْحَرَكَةَ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ الِانْتِقَالُ دَفْعِيّاً آنِيّاً؛
أیضاً، یعنی همانطور که آن بالا گفتیم، خواستیم از طریق احداث و اعدام حرکت را نفی کنیم، اینجا هم اینطور میگوییم؛ قبول نداریم که هیئت اگر منتقل شود، استقرت بالحرکة؛ انتقالِ هیئت مستلزم حرکت نیست، «لجواز أن یکون الانتقال دفعیاً آنیّاً». روشن است.
قِيلَ: إِنَّمَا الْفِطْرَةُ السَّلِيمَةُ تَشْهَدُ بِأَنَّ آنَ مُفَارَقَتِهَا عَنِ الْأَوَّلِ غَيْرُ آنِ حُلُولِهَا فِي الثَّانِي.
آنِ مفارقت هیئت از موضوع اول، غیر از آنِ حلول این هیئت در محل ثانی است.
وَ إِذْ لَمْ يَجُزْ أَنْ لَا يَكُونَ بَيْنَهُمَا زَمَانٌ لِاسْتِحَالَةِ تَتَالِي الْآنَاتِ فَيَكُونُ بَيْنَهُمَا زَمَانٌ؛
از باب اینکه جزء لایتجزی محال است، اگر جایز نشد «أن لا یکون بینهما زمان»، جایز نشد که بینالآنین زمان نباشد، بلکه باید زمان باشد؛ زمان نبودن جایز نیست - ببینید نفی در نفی میشود اثبات - زمان نبودن جایز نیست، پس زمان بودن واجب است؛ بینالآنین باید زمان باشد.
«و إذ لم یجز»، و چون جایز نیست که بینالآنین زمان نباشد، بلکه حتماً باید بینالآنین زمان باشد، «لاستحالة تتالی الآنات، فیکون بینهما...»؛ چون تتالی آنات محال است، جایز نیست که بینالآنین زمان فاصله نشود، بلکه حتماً باید زمان فاصله بشود. حالا که زمان فاصله شد، «فیکون بینالآنین زمانٌ» که هیئت در آن زمان مستقل بالحرکة میشود. مستقل بالحرکة میشود یک؛ غَيْرُهَا مِمَّا ذَكَرْنَاهُ، یعنی مستقل بالجهات میشود دو؛ مستقل بالوجود میشود سه.
پس اگر حرکت درست شد، استقلال در هر سه درست میشود: هم استقلال بالحرکة که قبلاً گفتیم، هم غیر از حرکت «مما ذکرناه»، یعنی جهات ست و وجود. استقلال در هر سه لازم میآمد دیگر؛ انتقال عرض مستلزم استقلال در هر سه بود، نه تنها استقلال در حرکت. آن وقت اگر ما تتالی آنات را قبول نکردیم، که قبول هم نداریم، بینالآنین زمان فاصله میشود و فاصله شدنِ زمان، مستلزم این است که عرض در حین انتقال از موضوع اول به موضوع دوم، هم استقلال در حرکت داشته باشد، هم استقلال در جهات، هم استقلال در وجود. و این باطل است، پس انتقال عرض باطل است؛ یعنی دوباره همه حرفهای قبلیمان برمیگردد.
پس این دو معترضی که خواستند مشکل را حل کنند نتوانستند؛ نتوانستند مشکل را حل کنند. پس مشکل به همان صورت باقی است؛ یعنی انتقال عرض «من موضوعٍ إلی موضوعٍ آخر» محال است.