« فهرست دروس
درس شرح حکمت اشراق استاد محمدحسین حشمت پور

84/12/24

بسم الله الرحمن الرحیم

بیان اشتراک لفظی در کذا موجود فی کذا و رد جنسیت آن/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق

 

موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /بیان اشتراک لفظی در کذا موجود فی کذا و رد جنسیت آن

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

 

بیان اشتراک لفظی در کذا موجود فی کذا و رد جنسیت آن

 

بحثمان در تعریف و تقسیم موجود به جوهر و عرض بود. عرض را تعریف کردند به تعریفی که مشتمل بر دو جمله بود: یکی «أَنْ یَکُونَ حَالّاً فِی غَیْرِهِ»[1] و دوم «أَنْ یَکُونَ شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ».

بیان کردیم که درباره‌ی جمله‌ی اول، بعضی افراد معتقد شدند به جنسیت؛ گفتند که «أَنْ یَکُونَ حَالّاً فِی غَیْرِهِ» جنس است؛ چون این عبارت اشاره می‌کند به فیئیّت، یعنی چیزی در چیزی بودن، و فیئیّت موارد و اقسام مختلف دارد. این عبارتِ «أَنْ یَکُونَ حَالّاً فِی غَیْرِهِ» می‌تواند همه‌ی آن اقسام را شامل بشود؛ یا به تعبیر بهتر «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا» یک عبارتِ جامعی است، می‌تواند موارد مختلفی را، از جمله مورد بحث ما را که عرض است، شامل بشود؛ پس حالت جنسی دارد. اگر این جنس باشد، جمله‌ی بعد از آن که «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» است، حتماً فصل خواهد شد؛ زیرا که این جمله، تمام موارد مشابهِ مورد بحث ما را خارج می‌کند و فقط همان مورد بحث ما را در تعریف باقی می‌گذارد؛ پس تعریفی مشتمل بر جنس و فصل می‌شود.

ایشان فرمودند که خودِ «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا» دارای معانی مختلفه است؛ و چیزی که دارای معانی مختلفه است، نمی‌تواند جنس باشد، بلکه باید آن را مشترک قرار بدهیم، به بیانی که اکنون خواهیم گفت. چیزی که می‌تواند جنس قرار بگیرد، نسبت است؛ که صدق آن بر تمام مصادیق خودش علی السویه است؛ یعنی آن خاصیتی را که در جنس لازم داریم، نسبت واجد آن خاصیت است؛ پس می‌تواند جنس باشد. اما مشکل این است که ما از «فی» در «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا»، نسبت را نمی‌توانیم استفاده کنیم تا به این دلیل که نسبت جنس است، «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا» را هم جنس قرار بدهیم؛ زیرا که نسبت در غیرِ «فی» هم پیدا می‌شود.

بله، شما می‌توانید «فی» را حاکی از نسبتِ فیئیّه قرار دهید، نه حاکی از نسبت؛ حاکی از نسبتِ فیئیّه. ولی نسبتِ فیئیّه دیگر جنس نیست؛ چون صدق می‌کند بر نسبتِ زمانیه و نسبتِ مکانیه؛ و نسبتِ زمانیه و مکانیه، و همچنین موارد دیگر هم هستند، تنها نسبت زمانی و مکانی نیست؛ مثلاً وقتی می‌گوییم «الإِنْسَانُ فِی خِصْبٍ»، یعنی «فی راحةٍ»، این نسبت زمانی و مکانی نیست ولی نسبتِ فیئیّه هست. مواردی که نسبتِ فیئیّه بر آن‌ها صادق است، که از جمله افرادش نسبت زمانیه و مکانیه است، مواردی مختلف‌اند؛ و اگر موارد مختلف باشند، صدقِ نسبت فیئیّه بر آن موارد، صدقِ جنس بر موارد و مصادیق خودش نیست، بلکه صدقِ مشترکِ لفظی بر مصادیق و موضوع‌له‌های خودش است؛ و این را پس باز هم نمی‌توانیم جنس بگیریم.

تعبیری که بهتر از تعبیرِ اکنون است و همچنین بهتر از تعبیر جلسه‌ی گذشته است، این است که «کَذَا فِی کَذَا»، «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا»، یک لفظِ مشترک است، نه یک معنای مشترک. اگر معنا مشترک بود، می‌توانستیم جنس قرارش بدهیم؛ اما اگر لفظ مشترک باشد و معنا مختلف باشد، نمی‌توانیم جنس قرارش بدهیم. این را باید بگوییم مشترک لفظی است.

خب اگر «کَذَا فِی کَذَا»، «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا» جنس نشد، بلکه مشترک لفظی شد، آن که بعد از آن ذکر می‌شود و این «کَذَا فِی کَذَا» را معیّن می‌کند، آن دیگر نمی‌تواند فصل باشد؛ نمی‌تواند ممیّز فصلی یا حتی عرضِ خاص باشد، بلکه باید معیّن باشد، قرینه‌ی معیّنه باشد. ما بعد از هر مشترکی، قرینه‌ی معیّنه ذکر می‌کنیم، نه فصل؛ بله، بعد از جنس، فصل می‌آوریم. در اینجا «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ»، چون بعد از جنس قرار نگرفته است، نمی‌تواند فصل باشد، بلکه باید قرینه‌ی معیّنه باشد. به تعبیر بهتری که اکنون بیان کردم، چون بعد از یک جامعِ معنوی قرار نگرفته است، «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» بعد از یک جامعِ معنوی قرار نگرفته است، نمی‌تواند فاصلِ معنوی باشد؛ فاصل یعنی فصل. نمی‌تواند فاصلِ معنوی باشد. آن «أَنْ یَکُونَ حَالّاً فِی غَیْرِهِ» جامعِ معنوی نیست؛ پس «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» هم فاصل معنوی نیست. یعنی آن یک معنای عام نیست تا این یکی، یک معنای خاص باشد؛ بلکه آن یک لفظِ عام است، یک لفظ مشترک است، که می‌تواند موارد مختلف داشته باشد، و این «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» معیّنی است که یکی از آن موارد مختلف را تعیین می‌کند؛ مثل «عَیْنٌ جَارِیَةٌ» می‌ماند، که «عَیْنٌ» یک لفظِ مشترک است، و این لفظِ مشترک می‌تواند موارد مختلف و مصادیق مختلف را شامل بشود. اگر پشت سر آن «جَارِیَةٌ» را نیاوریم، معیّن نشده است که چه اراده کرده‌ایم؛ لفظ «جَارِیَةٌ» را می‌آوریم برای اینکه مشخص کنیم که مراد ما چیست. پس «جَارِیَةٌ» در واقع فاصل نیست، یعنی فصل نیست؛ بلکه قرینه‌ی معیّنه است. همچنین است «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» در بحث ما، که قرینه‌ی معیّنه است نه فصل. این خلاصه‌ی بحثی است که البته جلسه‌ی گذشته هم تماماً بیان شده بود و دوباره تکرار شد.

 

تفاوت ملاک اشتراک لفظی در منطق و فلسفه با ادبیات

 

«کَذَا یَکُونُ فِی کَذَا»، «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا»؛ تعدّد وضع لازم نیست. وقتی لفظ مشترک باشد و معنا مشترک نباشد، می‌شود مشترک لفظی. تعدّد وضع در ادبیات لازم است؛ در این‌گونه مباحث ما تعدّد وضع لازم نداریم. اگر یک جا شما مشاهده کردید که لفظی مشترک بود ولی معنا مشترک نبود، ولو وضع‌های متعدد هم نداشت، در فلسفه و منطق به آن می‌گوییم مشترک لفظی. در ادبیات دائرمدار وضع هستیم؛ اگر وضع متعدد شد، می‌گوییم مشترک لفظی، ولو معنا متحد باشد، معنا متفق باشد، معنا جامع باشد؛ ولی وقتی وضع متعدد شد، می‌گوییم مشترک لفظی. کاری به معنا نداریم، کار به وضع داریم. اما در منطق و فلسفه، کار به وضع نداریم؛ ولو ده مرتبه هم وضع شده باشد، ولی معانی مشترک باشند، ما به آن مشترک لفظی نمی‌گوییم، می‌گوییم مشترک معنوی. مشترک لفظی در صورتی است که ارتباطی بین مصادیق نباشد؛ یعنی جامعی بین مصادیق نباشد، می‌گوییم مشترک لفظی، ولو یک وضع هم بیشتر نداشته باشد. ما خلاصه در منطق و فلسفه دائرمدار وضع نیستیم، در ادبیات دائرمدار وضع هستیم.

پرسش: اگر مشترک معنوی باشد باید یک منشأ انتزاعی در شیء داشته باشد، یعنی جامع داشته باشد.

پاسخ: البته مشترک معنوی نیست؛ یعنی نیست، اگر باشد باید یک منشأ انتزاعی داشته باشد، یعنی جامع داشته باشد؛ بله، باید جامع داشته باشد، همین است.

پرسش: وضع آن متعدد نیست تا مشترک لفظی باشد.

پاسخ: بله، مشترک لفظی است ولو وضع متعدد ندارد. ایشان اشکال کردند که وضع آن متعدد نیست؛ بیان کردم وضع آن هم متعدد نباشد، مهم نیست. اصلاً در مشترک‌های لفظی که در اصطلاح منطق و فلسفه می‌آید، تعدّد وضع لازم نیست؛ تعدّد وضع برای ادبیات است.

«فَهُوَ مَقُولٌ بِالاشْتِرَاکِ».

اینجا رسیده بودیم؛ خط شانزدهم از این کتابِ چاپ ما.

«فَهُوَ مَقُولٌ بِالاشْتِرَاکِ». بعد از اینکه ثابت کردیم که «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا» جنس نیست، اکنون می‌خواهیم نظر خودمان را بیان کنیم. «فَهُوَ» یعنی این قول ما: «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا»، این مقولٌ بالاشتراک است؛ اگر حمل می‌شود بر مصادیق خودش، به عنوان جنسی حمل نمی‌شود، بلکه به عنوان اینکه یک مشترک لفظی است حمل می‌شود بر موارد و مصادیقش.

«فَهُوَ مَقُولٌ بِالاشْتِرَاکِ». چرا مقولٌ بالاشتراک است؟ زیرا معانی‌اش با هم مختلف‌اند و معنای واحدی این موارد را جمع نمی‌کند؛ درست مثل «عین» می‌ماند که معانی مختلف دارد، نه مثل «حیوان» که معنایش در همه‌ی افرادش یکسان است. جنس معنایش در همه‌ی افرادش یکسان است؛ ولی «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا» معنایش در همه‌ی افراد یکی نیست.

«فَإِنَّ مَعْنَی کَوْنِ الْبَیَاضِ فِی الْعَاجِ» غیر از معنای «کَوْنِ الْمَاءِ فِی الْکُوزِ» است؛ در حالی که هر دو «کَذَا فِی کَذَا» هستند، هر دو «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا» هستند، اما معنا فرق می‌کند؛ در یکی حالت عرضی است، در یکی حالت أینی است، یکی مکان است، یکی حلول است.

«وَ کَذَا غَیْرُهُمَا مِنَ الْمَعَانِی»؛ تنها این دو «فی» با هم تفاوت ندارند، «فی»‌های دیگر هم داریم که باز هم تفاوت می‌کنند؛ مثلاً همان که گفتیم «وَ الإِنْسَانُ فِی خِصْبٍ» یعنی «فی راحةٍ»، آن معنایش با هر دوی این‌ها تفاوت می‌کند؛ نه از قبیل عرض است، نه از قبیل «کَوْنِ الشَّیْءِ فِی الْمَکَانِ» است، نه از قبیل «کَوْنِ الشَّیْءِ فِی الزَّمَانِ» است، بلکه انسان در راحتی، یک معنای دیگری دارد.

پس معانی مختلف‌اند؛ اگر معانی مختلف‌اند، این لفظِ «کَذَا مَوْجُودٌ فِی کَذَا» بر این معانی به عنوان جنسیت حمل نمی‌شود، بلکه به عنوان مشترکِ لفظی حمل می‌شود.

 

ابطال اشتمال و ظرفیت به عنوان جنس و اثبات قرینه بودن شایعا فیه بالکلیة

 

در اینجا دو پیشنهاد مطرح شده است که خواسته‌اند با این پیشنهادها راه‌حلی برای مسئله ارائه دهند.

یکی اینکه وقتی لفظِ «فی» می‌آید، یکی از طرفینِ «فی» مشتمل می‌شود بر طرف دیگر؛ مثلاً می‌گوییم «زیدٌ فی مکانٍ»، مکان مشتمل می‌شود بر زید. «زیدٌ فی زمانِ کذا»، این زمان مشتمل می‌شود بر زید؛ یا «الانسانُ فی راحةٍ»، این راحت مشتمل می‌شود بر زید. یکی از طرفینِ «فی» مشتمل می‌شود بر طرف دیگر. هر جا که «فی» هست، اشتمال هست؛ پس آن اشتمال را جنس بگیریم.

شما گفتید که از «کذا موجودٌ فی کذا»، ما نسبت را به طور مطلق نمی‌فهمیم، چون نسبت در «فی» هم هست، نسبت در «مع» هم هست، در «علیٰ» هم هست، در الفاظ دیگر هم هست؛ پس لفظِ «فی» نمی‌تواند به ما نسبتِ مطلق را بفهماند. و گفتید نسبتِ فیئیّه هم که اختلاف دارد، معانی‌اش اختلاف دارد و نمی‌تواند جنس باشد. ما به شما پیشنهاد می‌کنیم که هیچ‌کدام از این دو را جنس قرار ندهید، بلکه اشتمال را ملاحظه کنید، لفظِ اشتمال را؛ این اشتمال در هر جا که «فی» هست صادق است، آن را جنس قرار بدهید. بگویید «کذا موجودٌ فی کذا» مفیدِ معنای اشتمال است و این اشتمال در تمام مواردی که «فی» هست، علی السویه صدق می‌کند؛ هم در مواردی که «الانسانُ فی مکانٍ» اشتمال هست، هم در مواردی که می‌گوییم «الانسانُ فی زمانٍ» اشتمال هست، هم در جایی که می‌گوییم «الانسانُ فی راحةٍ» اشتمال هست، و هم در سایر موارد؛ پس اشتمال را جنس قرار دهید.

ایشان پاسخ می‌دهد که اشتمال نیز گرفتار همان محذوری است که نسبتِ فیئیّه به آن مبتلا بود. نسبتِ فیئیّه مبتلا به این اشکال بود که صدقِ آن بر مواردش علی السویه نیست، بلکه علی الاختلاف است؛ اشتمال نیز همین‌گونه است. اشتمال نیز صدقِ آن بر مواردش علی الاختلاف است و نمی‌تواند جنس باشد؛ زیرا اشتمالِ زمان بر انسان، غیر از اشتمالِ مکان بر انسان است؛ غیر از اشتمالِ راحت بودن بر انسان است؛ و غیر از اشتمالِ عاج بر سفیدی است. اشتمال‌ها تفاوت دارند؛ بنابراین همان مشکلی که در نسبتِ فیئیّه وجود داشت و نتوانستیم نسبت را جنس قرار دهیم، همان مشکل در اشتمال نیز موجود است، پس اشتمال را هم نمی‌توانیم جنس قرار دهیم.

پیشنهاد دوم این است که می‌گویند در هر جا که «فی» باشد، ظرفیت هست. در هر جا که لفظِ «فی» بیاید، ظرفیت صادق است؛ مثلاً وقتی می‌گوییم «الانسانُ فی مکانٍ»، یعنی ظرفیتِ مکان را برای انسان ثابت می‌کنیم، «الانسانُ فی زمانٍ» ظرفیتِ زمان را، و همچنین «البیاضُ فی العاج» ظرفیتِ عاج را برای سفیدی و امثال آن.

ایشان پاسخ می‌دهد که باز مشکل تکرار می‌شود؛ ظرفیت نیز صدقِ آن بر مواردی که صدق می‌کند علی السویه نیست؛ همان‌طور که اشتمال و نسبتِ فیئیّه بر مواردشان به اختلاف صدق می‌کنند، این ظرفیت نیز بر مواردش به اختلاف صدق می‌کند؛ بنابراین نمی‌توانیم ظرفیت را هم جنس قرار دهیم. همه‌ی این‌ها را باید مشترک لفظی بدانیم: هم نسبتِ فیئیّه را، هم اشتمال را، هم ظرفیت را و هم هر مفهوم دیگری که بتوانیم در اینجا از این قبیل تشخیص دهیم و تعیین کنیم. تنها مفهومی که قابلیتِ جنس بودن را دارد همان نسبت است که آن هم بیان شد که از کلمه‌ی «فی» استفاده نمی‌شود.

«وَ لا یُتَوَهَّمْ أَنَّ الاِشْتِمالَ یَجْمَعُ الْکُلَّ»؛ کسی گمان نکند که اشتمال، جامعِ همه‌ی این مواردی است که لفظِ «فی» در آن‌ها به کار رفته است؛ زیرا اشتمال نیز اختلاف معنا دارد. اشتمال لفظی است مشترک، نه اینکه معنایی مشترک باشد؛ اختلاف معنا دارد، زیرا اشتمالِ زمان بر شیء، غیر از اشتمالِ مکان بر شیء است؛ اشتمال‌ها تفاوت دارند و معنای اشتمال فرق می‌کند.

«وَ لاَ الظَّرْفِیَّةَ»؛ عطف است بر اشتمال؛ یعنی «ولا یتوهم انّ الظرفیة ایضاً تجمع الکل». نگویید در هر موردی که «فی» به کار رفته، ظرفیت در آن مورد صادق است و ظرفیت همه‌ی آن موارد را شامل می‌شود، پس ظرفیت یک جنس و یک معنای عام است. پاسخ می‌دهیم که ظرفیت نیز معنای عام نیست، بلکه ظرفیت لفظِ عام است؛ یعنی اشتراک در لفظ است و اشتراک در معنا نیست.

«لاِخْتِلافِ الظَّرْفِیَّةِ أَیْضاً»؛ یعنی همان‌طور که اشتمال تفاوت دارد، ظرفیت نیز تفاوت دارد؛ زیرا ظرفیتِ زمان «لِما فِیهِ» برای مظروفش، غیر از ظرفیتِ دیوار «لِلْوَتَدِ» برای میخ است که ظرفیتِ مکان «لِلْمُتَمَکِّنِ» است. ظرفیتِ زمان برای متضمن، با ظرفیتِ مکان برای متمکن تفاوت دارد؛ پس باز هم ظرفیت در اینجا معنای واحد نشد تا بتوانیم آن را جنس قرار دهیم.

 

نفی فصلیت یا خاصه بودن قید «شائعا فیه بالکلیة» و اثبات قرینیت لفظی آن

 

تا این مرحله تمام تلاشی که صورت گرفت، این نتیجه را حاصل کرد که جمله‌ی اول، یعنی «أَنْ یَکُونَ حَالّاً فِی غَیْرِهِ» نمی‌تواند جنس باشد. سپس به جمله‌ی دوم می‌پردازیم؛ می‌گوییم اگر جمله‌ی اول که مشتمل بر «فی» بود نتوانست جنس باشد، پس «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» که پس از آن ذکر شده است نمی‌تواند فصل باشد؛ زیرا فصل پس از جنس واقع می‌شود؛ بلکه از آنجا که «أَنْ یَکُونَ حَالّاً فِی غَیْرِهِ» مشترک است، «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» قرینه‌ی معیّنه خواهد بود؛ زیرا پس از مشترک، قرینه‌ی معیّنه ذکر می‌شود؛ پس «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» را در اینجا قرینه‌ی معیّنه در نظر می‌گیریم نه فصل. به تعبیر دیگری: از آنجا که جمله‌ی اول جامعِ معنوی نیست، جمله‌ی دوم نیز فاصلِ معنوی نیست. در صورتی که یک جامعِ معنوی داشته باشیم، یعنی مفهومی عام داشته باشیم، ولو جنس هم نباشد، بالاخره اگر یک جامعِ معنوی داشته باشیم، پس از آن می‌توانیم فاصلِ معنوی بیاوریم؛ اما اگر جامعِ معنوی نداشتیم و مشترکِ لفظی داشتیم، دیگر پس از آن ذکرِ فاصلِ معنوی صحیح نیست، بلکه باید قرینه‌ی معیّنه ذکر شود، چنان‌که در مثال‌ها بیان گردید.

«وَ إِذا کانَتْ لَفْظَةُ فِی مُخْتَلِفَةَ الْمَعانِی»؛ اگر لفظِ «فی» در موارد گوناگون، معانی مختلف داشته باشد، «فَما ذُکِرَ بَعْدَها»؛ آنچه که پس از «فی» ذکر شده است، یعنی جمله‌ی بعدی که فرموده است «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ»، «مِنَ الشُّیُوعِ»؛ از قید شیوع که در این تعریف ذکر شده است، یا غیر از شیوع که در موارد دیگر ممکن است ذکر شود، «لا یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ فَصْلاً مُمَیِّزاً أَوْ خَاصَّةً مُمَیِّزَةً». اگر لفظِ «فی»، یعنی جمله‌ای که مشتمل بر لفظِ «فی» است، نتوانست جنس باشد، آنچه پس از «فی» آمده است که در بحث ما شیوع است و در موارد دیگر ممکن است امر دیگری باشد، نمی‌تواند فصل یا خاصه‌ی ممیّزه باشد.

«إِذِ اللَّفْظُ الْمُشْتَرَکُ»؛ لفظِ مشترک را به وسیله‌ی فصل تعیین نمی‌کنند، بلکه لفظِ مشترک را به وسیله‌ی قرینه‌ی معیّنه مشخص می‌سازند؛ بنابراین آنچه پس از لفظِ مشترک واقع می‌شود نمی‌تواند فصل باشد، بلکه باید قرینه‌ی معیّنه باشد. «إِذِ اللَّفْظُ الْمُشْتَرَکُ یَنْصَرِفُ إِلیٰ مَعْنَاهُ»؛ به معنایی که از آن اراده شده است منصرف می‌شود، «بِقَرِینَةٍ لَفْظِیَّةٍ أَوْ مَعْنَوِیَّةٍ».

«وَ لا یَکُونُ هُناکَ فاصِلٌ مَعْنَوِیٌّ»؛ و در اینجا فاصلِ معنوی وجود ندارد، «لِعَدَمِ الْعامِّ الْمَعْنَوِیِّ»؛ زیرا پیش از آن عامِ معنوی و جامعِ معنوی نداشتیم تا این جمله را فاصلِ معنوی لحاظ کنیم، «جِنْساً کانَ أَوْ غَیْرَهُ»، «جِنْساً کانَ أَوْ غَیْرَهُ»؛ یعنی این عامِ معنوی خواه جنس باشد و خواه غیر جنس. اگر عامی در دست داشتیم، چه جنس می‌بود و چه غیر جنس، پس از آن می‌توانستیم یک فاصلِ معنوی ذکر کنیم؛ زیرا عام، جامعِ معنوی است و پس از آن نیز می‌توان فاصلِ معنوی آورد. اما اگر عام نداشتیم و مشترکِ لفظی داشتیم، پس از مشترکِ لفظی آوردنِ فاصلِ معنوی بی‌معنا است؛ زیرا مفهومِ پیشین عامِ معنوی نیست تا فاصلِ معنوی بطلبد، بلکه عامِ لفظی است؛ و عامِ لفظی، فاصلِ لفظی می‌خواهد که همان قرینه‌ی معیّنه است.

«فَالْقَیْدُ الْمَذْکُورُ»؛ قیدی که در ادامه‌ی جمله‌ی نخست آمده است، یعنی «شَائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» در تعریف ما، «هُوَ قَرِینَةٌ لَفْظِیَّةٌ لاَ فاصِلٌ مَعْنَوِیٌّ»؛ قرینه‌ی لفظی است که معیّن می‌کند مراد ما از این «حَالّاً فِی غَیْرِهِ» کدام یک از کاربردهای «فی» است.

«کَما فِی قَوْلِنا عَیْنٌ جارِیَةٌ»[2] ؛ که این «جَارِیَةٌ» نه به عنوان فصل، بلکه به عنوان معیّن آمده است تا «عَیْن» را از «باصره» تمییز دهد، تا در اینجا «عَیْن» را به معنای چشمِ بینا تلقی نکنیم.

 

تأیید کلام شیخ اشراق از کتاب مطارحات در باب قیود تعریف عرض

«قالَ فِی الْمُطارَحاتِ»؛ این عبارت را به عنوان تأیید، ایشان از خودِ شیخ در مطارحات نقل می‌کند:

«فَالْمَذْکُورُ فِی شَرْحِ الْمَوْجُودِ فِی الْمَحَلِّ بِالنِّسْبَةِ إِلیٰ مَحَالِّ الاِشْتِراکِ، کَقَرِینَةٍ لِلَفْظَةِ فِی».

این عبارت را شیخ اشراق در فصلِ سوم از مَشرَعِ اولِ مطارحات ذکر فرموده است؛ یعنی در مجموعه‌ی مصنفات، جلدِ اول، صفحه‌ی ۲۲۰. ایشان در آن فصل، عرض را بدین‌گونه تعریف می‌کند:

در صفحه‌ی ۲۱۹ این‌گونه عرض را معنا می‌نماید: «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ» -نمی‌فرماید «حَالّاً فِی غَیْرِهِ»، بلکه می‌فرماید- «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ، لا کَجُزْءٍ مِنْهُ» -قید «لا کَجُزْءٍ مِنْهُ»[3] را در این تعریف ذکر کرده است، اگرچه در حکمت الاشراق می‌گوید احتیاجی به آن نداریم- «شائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ، مَعَ امْتِناعِ الْمُفارَقَةِ عَنْهُ»[4] . این قیدِ اخیر را در حکمت الاشراق ذکر نفرموده است.

بنابراین، «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ»، تعبیر دیگری از «حَالّاً فِی غَیْرِهِ» است؛ یعنی عرض مفهومی است که «موجودٌ فی شیءٍ» باشد. سپس قیدِ «لا کَجُزْءٍ مِنْهُ» را می‌آورد که توضیح آن خواهد آمد؛ و قیدِ «شائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ» که معلوم شد باید در محل شیوع و نفوذ داشته باشد، و صِرفِ وجود در شیء کفایت نمی‌کند، بلکه باید در تمامِ آن شیء سریان یافته باشد؛ و در نهایت «مَعَ امْتِناعِ الْمُفارَقَةِ عَنْهُ» که از ویژگی‌های عرض است، زیرا عرض نمی‌تواند وجودِ مستقل داشته باشد و مفارقتِ آن از موضوع ممتنع است؛ چرا که در صورت مفارقت و استقلال، جوهر خواهد بود نه عرض. البته این قید در حکمت الاشراق ذکر نشده است و بدان نیازی هم نیست؛ زیرا وقتی گفته می‌شود در شیء حلول کرده است، به این معنا است که بدون آن شیء امکانِ تحقق ندارد.

بدین ترتیب، تعریفِ عرض عبارت شد از «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ»، و در پیِ آن سه قید ذکر گردید: نخست «لا کَجُزْءٍ مِنْهُ»، دوم «شائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ»، و سوم «مَعَ امْتِناعِ الْمُفارَقَةِ عَنْهُ». عنوانِ «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ» همان‌گونه که بر عرض اطلاق می‌شود، بر مواردِ دیگری نیز صادق است؛ مثلاً وقتی گفته می‌شود «الإِنْسانُ فِی مَکانٍ»، مصداقِ «موجودٌ فی شیءٍ» است؛ وقتی گفته می‌شود «الإِنْسانُ فِی زَمانٍ»، مصداقِ «موجودٌ فی شیءٍ» است؛ وقتی گفته می‌شود «الإِنْسانُ فِی راحَةٍ» یا «الجُزْءُ فِی الکُلِّ»، در تمامِ این موارد «موجودٌ فی شیءٍ» صدق می‌کند. بنابراین مواردی وجود دارند که با عرض در این عنوان مشترک هستند؛ این موارد را «مَحَالُّ الاِشْتِراکِ» می‌نامند.

پرسش: آیا نسبتِ فیئیّه بر عرض صادق است؟

پاسخ: خیر، آن موضوعِ بحثِ ما نیست. سخن در این است که ما عرض را بدین‌صورت معنا می‌کنیم: «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ»، یعنی خودِ «الموجود» باید عرض باشد؛ نه آنکه از ترکیبِ «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ» مفهوم یا نسبتی انتزاع شود و آن نسبت عرض باشد. خودِ «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ» باید بر عرض منطبق گردد. طبق این بیان، اگر این مفهوم جنس باشد، باید «الإِنْسانُ فِی مَکانٍ» نیز عرض باشد، در حالی که چنین نیست. بله، از «الإِنْسانُ فِی مَکانٍ» عَرَضی به نام نسبتِ أینیّت انتزاع می‌شود، اما آن بحثِ دیگری است. سخن در این است که آنچه پیش از «فی» واقع شده باید ذاتاً عرض باشد؛ و این امر تنها در مواردی چون «الْبَیاضُ فِی الْعاجِ» صادق است، نه در مواردی مانند «الإِنْسانُ فِی مَکانٍ».

بنابراین، آن موارد، مصداقِ عرض نیستند بلکه با آن اشتراکِ لفظی دارند؛ یعنی عنوانِ «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ» یا «الْمَوْجُودُ فِی مَحَلٍّ» اختصاص به عرض ندارد و محالِّ اشتراک را نیز در بر می‌گیرد. شیخ تصریح می‌فرماید قیودی که پس از «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ» در تعریف ذکر شده‌اند، فصل نیستند و درصددِ تمییزِ فصلی یا تمییز به عرضِ خاص برنیامده‌اند، بلکه معیِّن هستند؛ یعنی عرض را از میانِ محالِّ اشتراک معیّن می‌سازند و مقصود از لفظِ «فی» را روشن می‌کنند. قیودِ سه‌گانه‌ی «لا کَجُزْءٍ مِنْهُ»، «شائِعاً فِیهِ بِالْکُلِّیَّةِ»، و «مَعَ امْتِناعِ الْمُفارَقَةِ عَنْهُ»، معنای مورد نظر از «فی» را تبیین می‌نمایند تا معلوم شود این کاربرد با سایر کاربردهای «فی» تفاوت دارد؛ زیرا بدون این قراین، به سبب اشتراکِ لفظی، مواردِ غیرمراد نیز مشمول تعریف می‌شدند. پس این قیود، فصل یا خاصه نیستند، بلکه قرینه‌ی معیّنه‌اند که مراد از لفظِ مشترک را مشخص می‌سازند.

متن عبارتِ مطارحات چنین است:

«قالَ فِی الْمُطارَحاتِ: فَالْمَذْکُورُ فِی شَرْحِ الْمَوْجُودِ فِی الْمَحَلِّ»[5] ؛ مقصود از «الموجود فی المحل» همان تعریفِ عرض است. قیودی که در شرحِ آن ذکر شد، نسبت به مواردِ اشتراک، به منزله‌ی قرینه‌ای برای لفظِ «فی» است که معنای آن را معیّن می‌کند؛ یعنی قرینه‌ی معیّنه است نه فصل و نه عرضِ خاص.

«وَ یَجْرِی مَجْرَی الرَّسْمِ»؛ یعنی این تعریف در مجموع، جاری مجرای رسم است نه حدّ تام.

«وَ الْقُیُودُ فِیهِ»؛ بلکه حتی رسمِ حقیقی نیز به شمار نمی‌آید، زیرا در رسم از عرضِ خاص استفاده می‌شود، در حالی که این قیود حتی عرضِ خاص نیز نیستند؛ از این رو فرمود جاری مجرای رسم است.

«وَ الْقُیُودُ فِیهِ کَالْفُصُولِ وَ الْخَواصِّ الْمُمَیِّزَةِ»؛ این قیود به منزله‌ی فصول و خواصِ ممیّزه‌اند، آن هم با مساهله و تسامح در تعبیر؛ یعنی در حقیقت نه فصل هستند و نه خاصه، بلکه صرفاً قرینه‌ی معیّنه‌اند و اطلاقِ فصل یا خاصه بر آن‌ها از باب مسامحه است.

بدین ترتیب، مفادِ عبارتِ مطارحات نیز روشن گردید که مؤیّد کلامِ ماتن است. تا بدین‌جا مفهومِ عرض و مباحثِ مربوط به تعریفِ آن به پایان رسید.

 

تعریف جوهر و تبیین دو مصداق آن بر اساس نفی حلول یا نفی شیوع

 

مطلب بعدی؛ تا اینجا عرض معنا شد و توضیحاتی که درباره تعریف آن لازم بود، بیان گردید.

مورد پیشین که بیان شد: «فإمّا ان یکون کلّ شیء له وجود فی خارج الذهن فإمّا ان یکون حالا فی غیره شایعا فیه بالکلیه»، اکنون بیان می‌شود: «أو لیس حالا فی غیره علی سبیل الشیوع بالکلیه». مورد پیشین را بیان کردیم «نسمّیه هیئهً» و این مورد را می‌گوییم «نسمّیه جوهراً».

توجه بفرمایید که در تعریف جوهر نیز دو قید وجود دارد: نخست «لیس حالا فی غیره» و دوم «علی سبیل الشیوع بالکلیه». از آنجا که دو قید وجود دارد، جوهر دو مصداق پیدا می‌کند:

۱. شیئی که اساساً حلول نکرده است؛ شیئی که اصلاً حلول نکرده باشد، جوهر نامیده می‌شود.

۲. شیئی که حلول کرده است، اما در محل خود شیوع و نفوذ ندارد؛ آن نیز جوهر نامیده می‌شود.

از آنجا که عرض عبارت بود از چیزی که جامع هر دو قید باشد، جوهر عبارت است از چیزی که هر یک از این دو قید را فاقد باشد. و چیزی که هر یک از دو قید را فاقد باشد بر دو قسم است: یا فاقد قید نخست است یا فاقد قید دوم. موردی که فاقد قید اول باشد، قطعاً فاقد قید دوم نیز خواهد بود و صورت سومی وجود ندارد. تصور نشود که حالت دیگری نیز وجود دارد که هر دو قید فاقد باشند؛ بدین معنا که گاه قید اول مفقود است، گاه قید دوم، و گاه هر دو قید؛ خیر، این حالت سوم وجود ندارد. شیئی که فاقد قید اول باشد، حتماً فاقد قید دوم نیز هست؛ یعنی آن‌که حلول ندارد، شیوع نیز نخواهد داشت.

برخی از اموری که دارای حلول هستند، شیوع نیز دارند که این‌ها «عرض» می‌شوند. برخی از اموری که دارای حلول هستند شیوع ندارند و عرض محسوب نمی‌شوند. به عنوان مثال، در عبارت «الانسان فی مکانٍ»، انسان با وجود اینکه در مکان حلول دارد، اما عرض نیست؛ زیرا در مکان شیوع و نفوذ ندارد. یا در مثال «الماء فی الکوز»، آب در کوزه حلول دارد اما شیوع ندارد. شیوع بدین معنا بود که تمام ضخامت و حجم آب در کوزه نفوذ نکرده و مجاور و مماس با تمام آن نیست، بلکه بخشی از آن مماس است.

بنابراین، موجودی که در شیء دیگر حلول ندارد، یا اگر هم حلول دارد نفوذ بالکلیه ندارد، جوهر است. آنچه حلول ندارد مانند غالب جوهرهایی که مشاهده می‌کنیم، و آنچه حلول دارد مانند جزء در کل یا آب در کوزه و امثال آن است که باز هم جوهرند و عرض نیستند.

«أو لیس حالا فی غیره علی سبیل الشیوع بالکلیه»؛ یا این‌چنین حلولی در غیر ندارد؛ یعنی حلولی که به شیوه شیوع بالکلیه باشد ندارد؛ خواه اساساً حلول نداشته باشد یا اگر حلول دارد، این‌چنین نباشد، «و نسمّیه جوهراً».

پرسش: آیا منظور عدم مطلق شیوع است؟

پاسخ: خیر، شیوع بالکلیه ندارد؛ یعنی از هر جهت نفوذ ندارد، بلکه فقط ظاهر آن نفوذ و تماس دارد.

 

دو اعتراض بر تعریف مصنف وارد می‌شود؛ یکی در باب عرض و دیگری در باب جوهر، و مشخص می‌شود که هر دو تعریف ایشان مانع اغیار نیستند.

عرض را تعریف کرده‌اند به اینکه شیء موجود فی‌الخارجی است که حلول می‌کند فی غیره و نفوذ می‌کند فی غیره؛ که دو قید داشتند: یک قید حلول در غیر بود، یک قید هم نفوذ و شیوع در این غیر بود.

مشّاء عرض را تعریف کرده‌اند به اینکه: «ما یحل فی غیره لا کجزء منه»[6] .

حلولی را که مصنف در تعریف آورده بود، آن‌ها هم در تعریف آورده‌اند، اما شیوعی را که مصنف در تعریف آورده بود، آن‌ها در تعریف نیاورده‌اند؛ به جایش «لا کجزء منه» را ذکر کرده‌اند.

مصنف در اینجا می‌فرماید که ما در تعریف هیئت، یعنی در تعریف عرض، احتیاج به قید «لا کجزء منه» نداریم. مشّاء ممکن است احتیاج داشتند و به همین جهت آوردند، ولی ما احتیاج نداریم؛ زیرا که جزء بر دو قسم است: یکی جزء مقداری مثل مثلاً جزء خط، جزء سطح؛ یکی هم جزء غیر مقداری که مثل لونیّت برای لون، جوهریّت برای انسان و عرض و کذلک.

ما احتیاج نداریم که هیچ‌یک از این دو را از تعریف خودمان خارج کنیم؛ زیرا که با قید شیوع که در تعریف آوردیم، جزء مقداری خودبه‌خود خارج می‌شود، چون جزء مقداری در تمام اجزاء شیء نفوذ ندارد. قسمتی از خط را می‌گویند جزء خط؛ این قسمتی از خط در کل خط نفوذ نکرده، شیوع پیدا نکرده است. به این جهت با قید شیوع خارج می‌شود؛ پس ما لازم نداریم که «کجزء منه»، «لا کجزء منه» را در صورتی که جزء عبارت از جزء مقداری باشد، در تعریفمان بیاوریم.

اما اگر جزء، جزء غیر مقداری باشد مثل لونیّت و جوهریّت، آن را هم احتیاج نداریم که در تعریف بیاوریم؛ زیرا که به مبنای ما، جوهریّت و لونیّت جزء ذهنی‌اند، نه جزء خارجی. و مقسمی که ما آن را تقسیم کردیم به جوهر و عرض، موجود خارجی بود؛ گفتیم موجود خارجی یا جوهر است یا عرض. اصلاً بحث را روی موجود خارجی بردیم. هیچ‌کس توهم نمی‌کند که لونیّت و جوهریّت هم مورد بحث ما باشد که ما بخواهیم اخراجش کنیم؛ چون لونیّت و جوهریّت که خارجی نیستند، آن‌ها ذهنی‌اند. اگر ذهنی بودند، اصلاً داخل در مقسم نیستند که در قسم ما هم که عرض است داخل بشوند و ما احتیاج به اخراجشان داشته باشیم. این‌ها اصلاً داخل در مقسم نیستند؛ چیزی که داخل در مقسم نباشد در قسم هم داخل نیست. اگر در قسم داخل نبود، دیگر احتیاج به اخراج ندارد.

البته این به مبنای ما است که لونیّت و جوهریّت را جزء ذهنی می‌دانیم؛ کسانی که این را جزء خارجی می‌دانند مثل مشّاء، آن‌ها ناچارند که عبارتی بیاورند که این جزء را از تعریف عرض خارج کنند، ولی ما احتیاج به این‌گونه عبارتی نداریم.

پس توجه کردید که در تعریف ما احتیاجی به «لا کجزء منه» نیست؛ چون اگر جزء مقداری مراد باشد که قید شیوع، این جزء مقداری را خارج می‌کند؛ اگر جزء غیر مقداری مثل لونیّت و این‌ها مراد باشد، این اصلاً در مقسم داخل نبود که ما بخواهیم از قسم خارجش کنیم؛ فعلی‌ای‌حال احتیاج به «لا کجزء منه» نداریم.

 

اشکال بر تعریف عرض:

«فإن قيل: يلزم من تفسيره «العرض» أن يكون الصّورة الجسميّة لحلولها فى الهيولى حلول الشّيوع بالكلّيّة، و هو حلول السّريان عرضا مع كونها جوهرا.

تعریف عرض بدین صورت شد که موجودِ حالّ در غیر که دارای شیوع نیز باشد، عرض است. نمونه‌ای ارائه می‌شود که هم حلول و هم شیوع در آن وجود دارد، اما عرض نیست؛ در نتیجه تعریف مانع اغیار نخواهد بود، و آن «صورت» است. صورت در هیولا حلول می‌کند و در آن نفوذ تام دارد؛ یعنی چنان نیست که بخشی از صورت با بخشی از هیولا تماس داشته باشد، بلکه صورت در تمام هیولا نفوذ دارد. با این حال، معترف هستید که صورت، جوهر است و عرض نیست، در حالی که تعریف عرض بر آن صدق می‌کند.

أجيب: بأنّ الجسم ليس مركّبا عنده من الهيولى و الصّورة، و بأنّ النّقطة و الخطّ و السّطح عنده أمور عدميّة، و الكلام فى الموجودات الخارجيّة.

پاسخ بدین اشکال آن است که شیخ اشراق بر مبنای نظر خویش سخن می‌گوید و ایشان هیولا را قبول ندارد. ایشان معتقد نیست که جسم از هیولا و صورت مرکب است و اصلاً قائل به وجود هیولا نیست تا گفته شود صورت در آن حلول کرده است. بنابراین، این اشکال بر تعریف ایشان وارد نیست. اگر فلاسفه مشاء چنین تعریفی ارائه می‌دادند اشکال وارد بود، زیرا آنان به هیولا باور داشتند؛ اما شیخ اشراق اصلاً قائل به هیولا نیست که صورتی بخواهد در آن حلول و نفوذ کند.

 

اشکال بر تعریف جوهر:

و من تفسيره «الجوهر» أن يكون النّقطة و الخطّ و السّطح، مع كونها أعراضا، جواهر، إذ ليس حلول النّقطة فى الخطّ و لا الخطّ فى السّطح، و لا السّطح فى الجسم، حلول السّريان، فيصدق على كلّ منها أنّه ليس حالاّ فى غيره على سبيل الشّيوع بالكلّيّة».

بیان شد جوهر موجودی است که حلول نداشته باشد، یا اگر حلول دارد شیوع نداشته باشد. موردی یافت می‌شود که یا حلول ندارد یا در صورت حلول، شیوع ندارد و در هر حال باید جوهر باشد، در حالی که جوهر نیست؛ و آن «نقطه» است؛ همچنین نقطه نسبت به خط، خط نسبت به سطح، و سطح نسبت به حجم. نقطه نسبت به خط یا در خط حلول ندارد، یا اگر حلول دارد شیوع ندارد. خط نسبت به سطح نیز همین‌گونه است؛ یا حلول در سطح ندارد، یا اگر فرض شود حلول دارد، شیوع ندارد. همچنین است سطح نسبت به حجم.

بنابراین طبق تعریف مذکور، این موارد باید جوهر باشند؛ در حالی که مسلّم است خط، نقطه و سطح، همگی عرض هستند. پس تعریف جوهر مانع اغیار نبوده و برخی از اعراض را شامل شده است.

پاسخ این اشکال آن است که در ابتدای بحث قید شد: «کل شیء موجود فی الخارج»؛ یعنی موضوع بحث موجودات خارجی هستند. به نظر مشاء - که البته اختلافی است - درباره نقطه اختلاف است که امر عدمی است یا وجودی، اما خط، سطح و حجم را امر وجودی می‌دانند.

ولی از نظر شیخ اشراق، تمام این موارد امور عدمی هستند. اصلاً در تعریف داخل نیستند؛ ما گفتیم هر شیء موجودی در خارج، یا جوهر است یا عرض. ایشان نقطه و خط را امر عدمی می‌داند و امری که عدمی باشد اصلاً در مقسم وارد نمی‌شود تا بخواهد در تقسیم و اقسام قرار گیرد؛ نه در جوهر داخل می‌شود و نه در عرض.

 

اختلاف مشاء و اشراق در وجودی یا عدمی بودن نقطه، خط و سطح

 

پرسش: درباره عدمی بودن نقطه، خط و سطح

پاسخ: بله، نوع مشاء وجودی می‌دانند. حالا ممکن است بعضی از مشاء هم عدمی بدانند، من در آن تفحص نکرده‌ام. ولی مشاء وجودی می‌دانند و اشراق هم عدمی می‌داند.

سطح یعنی جایی که جسم پایان می‌پذیرد و عدمِ بعد است. خط یعنی جایی که سطح تمام می‌شود. نقطه یعنی جایی که خط پایان می‌یابد. نقطه‌ای که در آنجا خط نیست، نقطه نامیده می‌شود؛ جایی که سطح نیست، خط است؛ و جایی که حجم نیست، سطح است. پس تمام این‌ها مواضعی هستند که امر پیشین در آنجا پایان یافته است و به همین سبب اموری عدمی به شمار می‌روند. ولی برخی می‌گویند خیر، امر وجودی است؛ سطح شیئی است که نهایت حجم است، و خط شیئی است که نهایت سطح است؛ بنابراین برخی آن را وجودی و برخی عدمی دانسته‌اند.

توجه داشته باشید که درباره نقطه، خط و سطح، دو دیدگاه وجودی و عدمی مطرح است. این نکته از آن جهت ذکر می‌شود که در بخشی از کتاب «عیون المسائل» یا «الشفا» عبارت «والنقطة علی وجهٍ» آمده است؛ عبارتی که برای بسیاری از اساتید مبهم است. «علی وجهٍ» اشاره به همین اختلاف دارد؛ یعنی بنا بر این‌که نقطه امری وجودی باشد، زیرا اگر امری عدمی تلقی شود، چنین حکمی جاری نخواهد بود. از این قبیل اشارات به اختلافات در متون فلسفی بسیار دیده می‌شود و برای فهم عبارات، این مبانی باید مد نظر باشند.

 

وجه بی‌نیازی تعریف هیئت از قید «لا کجزء منه» در اجزای مقداری و تحلیلی

 

«ولا یحتاج فی تعریف الهیئه إلی التقیید بقولنا لا کجزءٍ منه».

در تعاریفی که دیگران برای عرض، یا به تعبیر مصنف برای «هیئت»، ارائه کرده‌اند، قید «لا کجزءٍ منه» نیز آمده است. مصنف در کتاب المطارحات نیز قید «لا کجزءٍ منه» را ذکر کرده بود؛ اما در این کتاب می‌فرماید نیازی به این قید در تعریف عرض یا هیئت نیست؛ خواه جزء، مقداری باشد یا غیر مقداری.

اما نیازی به قید «لا کجزءٍ منه» در اجزای مقداری وجود ندارد؛ زیرا جزء مقداری شیوع ندارد. به عنوان مثال، جزء یک خط، در کلِ خط شیوع ندارد؛ بنابراین با قید «شایعاً فیه بالکلیة»، جزء مقداری خارج می‌شود و نیازی به ذکر قید «لا کجزءٍ منه» برای اخراج آن نیست.

و اما اگر جزء، غیر مقداری باشد، مانند «لونیت» برای سیاهی، یا «جوهریت» برای انسان؛ این‌ها اجزای غیر مقداری و تحلیلیِ ذهنی هستند (جنس یا فصل) و از ابتدا در تعریف ما داخل نبوده‌اند تا نیازی به اخراج آن‌ها با قید «لا کجزءٍ منه» باشد. چرا که مقسم ما چنین بود: «کل شیءٍ موجودٍ فی الخارج»؛ در حالی که لونیت و جوهریت، اجزای ذهنی هستند نه موجودات خارجی، و با خودِ قیدِ مقسم، از دایره تعریف بیرون می‌روند.

بنابراین، اجزای غیر مقداری را مقسم خارج می‌کند و اجزای مقداری را قید «شایعاً فیه بالکلیة» خارج می‌سازد؛ در نتیجه برای اخراج هیچ‌یک نیازی به ذکر «لا کجزءٍ منه» در تعریف نخواهد بود. به همین دلیل، مصنف این قید را در تعریف نیاورده است.

«ولا یحتاج فی تعریف الهیئة إلی التقیید بقولنا لا کجزءٍ منه»، بر خلاف مشائین که تعریف هیئت را مقید به این قید کردند و گفتند: «العَرَض ما یحل فی غیره لا کجزءٍ منه».

دلیل عدم نیاز این است که جزء یا مقداری است مانند نصف ذراع که جزء ذراع است، یا غیر مقداری است مانند لونیت در سیاهی یا جوهریت در انسان. بخش نخست (جزء مقداری) با عبارت «شایعاً فیه بالکلیة» خارج شد؛ زیرا جزء مقداری در کل شیوع ندارد.

پرسش: درباره عدم ذکر صریح لفظ مقداری توسط مصنف

پاسخ: مصنف لفظ جزء را به صورت مطلق ذکر کرد و آن را مقید به مقداری ننمود؛ زیرا جزء تنها دو قسم است و ایشان قسم غیر مقداری را بعداً با عبارت «واما اللونیة والجوهریة» بیان می‌کند؛ پس مشخص می‌شود مراد از جزء در اینجا، همان قسم دیگر یعنی جزء مقداری است و نیازی به تصریح نداشت.

قسم دوم نیز با قید مقسم یعنی «موجود فی الخارج» خارج گردید؛ زیرا سیاهی در خارج مرکب از لونیت و قبض بصر نیست، و انسان نیز در خارج مرکب از جوهریت و ناطقیت نیست، بلکه این ترکیبات، ذهنی هستند. و هنگامی که لونیت و جوهریت جزء خارجی نباشند، نیازی به احتراز از آن‌ها نیست؛ زیرا مقسم که به منزله جنس برای اقسام است («الموجود الخارجی»)، شامل این امور ذهنی نمی‌شود تا بخواهیم آن‌ها را از اقسام خارج سازیم.

«واما اللونیة والجوهریة وأمثالهما فلیست بأجزاءٍ خارجیة علی قاعدة الإشراق... فلا یحتاج إلی التقیید به»، یعنی نیازی نداریم که تعریف را مقید به قید احترازی کنیم تا این موارد خارج شوند؛ زیرا اساساً در تعریف داخل نبوده‌اند.

«و اما اللونیة و الجوهریة و امثالهما»؛ لونیّت و جوهریّت و امثالشان که آن ذات شیء را، یکی از اجزاء ماهیت‌اند بالاخره، جزء ماهیت را نشان می‌دهد، «فلیست بأجزاء الخارجیة»؛ اجزاء خارجی نیستند. البته «علی قاعدة الإشراق علی ما سنذکره»؛ طبق مبنای اشراق جزء خارجی نیستند، ولی طبق مبنای مشّاء جزء خارجی هستند؛ این‌ها بعداً بحث می‌شود. درگیری‌هایی که ما با مشّاء داریم همه مطرح می‌شوند.

«فلا یحتاج الی التقیید به»؛ پس ما ناچار نبودیم که تعریف را تقیید کنیم به چیزی که بخواهد لونیّت و جوهریّت را خارج کند. «فلا یحتاج الی التقیید به» یعنی به این «لا کجزء منه». احتیاج به اینکه تعریف را مقید کنیم به «بهِ»، یعنی به «لا کجزء منه» نداشتیم تا احتراز کنیم «عنه»، یعنی از این لونیّت و جوهریّت و امثال این‌ها؛ چون در تعریف ما داخل نبودند که بخواهم با قید «لا کجزء منه» خارجش کنم.

خب، عبارت را اگر دقت کنید می‌بینید که مصنف گفته: «فلیست بأجزاء»؛ شارح اضافه کرده: «أجزاء خارجیة»؛ قید خارجیت را شارح اضافه کرده است، و الا در تعریف، در عبارت مصنف نبوده است. با اینکه مراد جزء خارجی است، چرا جزء خارجی را ذکر نکرد؟ چرا قید خارجی را نیاورد با اینکه مرادش جزء خارجی است؟ جزء ذهنی را نمی‌خواهد نفی کند؛ ایشان قبول دارد که لونیّت و جوهریّت جزء ذهنی‌اند، پس نمی‌تواند بگوید «لیست بأجزاء ذهنیة»، «لیست بأجزاء مطلقاً». مسلماً قید خارجیه مراد بوده، اما چرا ذکرش نکرده است؟ در جواب می‌فرماید که ایشان در بحث‌های قبل فرموده بود که لونیّت و جوهریّت جزء ذهنی‌اند. آنجا جزء ذهنی بودنشان را قبول کرده است. ما که این کتاب را می‌خوانیم، خب مطالب قبلی را هم خواندیم، باید اینجا در ذهنمان باشد. وقتی می‌گوید: «لیست بأجزاء»، مطلق اجزاء را نفی نمی‌کند؛ زیرا که قبلاً جزء ذهنی بودن را اثبات کرده بود. اگر جزء ذهنی بودن اثبات بشود، معنا ندارد که جزء به طور مطلق نفی بشود؛ جزء بودنِ لونیّت و جوهریّت را نمی‌شود نفی کند، جزء ذهنی بودنش را هم نمی‌تواند نفی کند، چون قبلاً اثبات کرده است. وقتی جزء ذهنی بودن را اثبات کرد، نه جزء ذهنی را می‌تواند نفی کند، نه مطلق جزء را می‌تواند نفی کند؛ چیزی را که می‌تواند نفی کند فقط جزء خارجی است. ایشان اعتماداً بر آن حرفی که در سابق گفته، اعتماد کرده به فهم ما، گفته این‌ها خودشان متوجه می‌شوند که من جزء بودن را نفی نمی‌کنم، جزء ذهنی بودن را هم نفی نمی‌کنم؛ زیرا که در گذشته جزء ذهنی بودن را اثبات کردم. پس اگر دارم نفی می‌کنم، حتماً جزء خارجی را نفی می‌کنم. این بوده که دیگر خودش را محتاج به آوردن قید خارجیه ندیده است، به اعتبار آنچه که در سابق گفته است

 


[3] مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج اول، بخش منطق، ص219.
هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo