84/12/23
بسم الله الرحمن الرحیم
آغاز فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی و مشائی و تبیین وجه تمثیل آن برای مغالطات/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /حکمت اشراق بخش منطق
موضوع: حکمت اشراق بخش منطق/مقاله سوم، فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی /آغاز فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی و مشائی و تبیین وجه تمثیل آن برای مغالطات
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
آغاز فصل سوم در حکومات میان قواعد اشراقی و مشائی و تبیین وجه تمثیل آن برای مغالطات
صفحه ۱۶۸ این چاپ جدید:
«الفصل الثالث فی بعض الحکومات فی نکت اشراقیة»[1]
در ابتدای مقاله سوم، گفتیم که «فی المغالطات و فی اعراف اشراقیة و فی حکومات بین اعراف اشراقیة و بین بعض اعراف المشائین»[2] .
مغالطات بحثش تمام شد. الان رسیدیم به این بحث که میخواهیم بین نظر خودمان که اشراقی هستیم و بعضی از قوانینی که در بین مشاء پذیرفته شده داوری کنیم، و ثابت کنیم که حق در کدام طرف است. آیا حق برای اشراقیین است، یا برای مشائیین؟
ما بعضی از قواعد مشاء را که با آنها مخالفیم مطرح میکنیم، و با اعراف، یعنی قواعدی که اشراقی است، آنها را مقایسه میکنیم، و حق را در بین آنها معین میکنیم، و ثابت میکنیم که در این قواعد، مشاء گرفتار مغالطه شدهاند. و چون در گذشته مثالی برای مغالطات نیاوردیم، همین قواعد مشاء را مثالی برای مغالطات قرار میدهیم؛ که پس هنوز هم ما در بحث مغالطاتیم. منتها قبلاً مغالطات را به صورت کلی و به عنوان قانون ذکر کردیم، بدون این که مثال کاملی، حالا اگر هم گاهی مثال آوردیم، یک مثال، دو تا مثال بوده، بیشتر نبوده است. خود مصنف و شارح البته در بعضی از جاها مثالها را اضافه کرد، ولی مصنف مثالش کم بود. ما میتوانیم این قواعد مشائی را که بعداً به مغالطاتش شما را راهنمایی میکنیم، مثال قرار بدهیم برای آن قواعد مغالطاتی که قبلاً گفتیم.
این فصل سوم که در آن همین حکومات مطرح میشود، تا آخر این قسم اول از دو قسم کتاب ادامه دارد؛ چون قبلاً بیان کردیم کتاب مشتمل بر دو قسم است: یک قسمش بحث منطق و اینها است، قسم دومش اصلاً بحث فلسفهشان است، فلسفهشان از قسم دوم شروع میشود، فلسفه اشراق. و ما الان در قسم اولیم. قسم اول مشتمل بر سه مقاله بود که مقاله سوم را میخوانیم؛ و مقاله سوم مشتمل بر سه فصل بود، که فصل سوم الان مورد بحث ما است. این فصل تا آخر قسم اول طول میکشد. فصل مفصلی است، و فصل بسیار مفیدی هم هست؛ چون تمام اختلافاتی که بین مشاء و بین اشراق است در همین فصل مطرح است.
پرسش:
پاسخ: بله، بیشترش هم مباحث فلسفی است، بله؛ بعضیاش طبیعی است، بعضیاش الهی است.
بعد میفرماید: ما برای این که مطلب را بهتر روشن کنیم، ابتدا یک مقدمهای ذکر میکنیم، و در آن مقدمه، بعضی مسائلی که برای توضیح بحث لازم است میآوریم؛ ما خود مقدمه را انشاءالله میخوانیم تا به اصل بحث برسیم.
شرح عنوان فصل، معنای اصطلاحی حق و تبیین مغالطات قواعد مشائی
«الفصل الثالث فی بعض الحکومات فی نکت اشراقیة»[3]
بعضی از داوریها را در نکتهها و قواعد اشراقی میآوریم، داوری میکنیم ببینیم این نکتهها در چه حدی از قوتند. آیا توانایی دارند که با نکتههای مشائی که مخالفشان هستند درگیر بشوند، و برگردند این قواعد مشاء را نابود کنند یا نه؟ پس داوریهایی در نکتهها و قواعد اشراقی میآوریم، که ببینیم قوت اینها چقدر است، و حقانیتشان در چه حد است.
این داوری در واقع بین همین نکتههای اشراقی و بین بعضی از نکتههای مشائی است؛ یعنی دو تا قاعدهها با هم سنجیده میشود. ما با قواعد اشراقی برای ابطال قواعد مشائی اقدام میکنیم، و متوجه میشوید در آینده که از عهده این کار هم برمیآید؛ پس معلوم میشود که قواعد اشراقی قویتر از قواعد مشائی است، زیرا که در قواعد مشائی همانطور که میبینید، مغالطاتی به کار رفته که قواعد اشراقی از آن مغالطات مصون است.
«و هی»، یعنی این حکوماتی که ما در فصل سوم مطرح میکنیم، «حکومات بین اعراف اشراقیة و بین بعض اعراف المشائین». ما همه قواعد مشائی را منکر نیستیم، بعضیاش را منکریم. آنها را که منکریم با اعراف اشراقی باطل میکنیم، و بین آنها و اعراف اشراقی حکومت و داوری میکنیم، و به شما اعلام میکنیم که کدام یک از این دو تا حق است. وقتی مغالطات قواعد مشائی را بیان کردیم، دیگر روشن میشود که قواعد اشراقی حق است.
خب، چرا شما حکوماتی را که در این عنوان فصل آمده اینطوری تفسیر کردید؟ که گفتید این حکومت عبارت است از حکومت بین اعراف اشراقیه و بین بعض اعراف المشائین؟
میفرماید: «علی ما قال فی صدر هذه المقالة»، خود مصنف در صدر مقاله همینطوری گفت، ما از خودش گرفتیم؛ پس این لفظ «حکومات» را که در در عنوان فصل آمده و توضیح نداده که حکومت و داوری بین چه و چه، این را ما از عنوان مقاله استفاده کردیم و در اینجا تصریح کردیم.
«فی بعض الحکومات»، «و ننظر فی بعض القواعد»، یعنی «و فی ان ننظر فی بعض القواعد للمشائین»، بعداً هم در بعضی قواعدی که مشائین دارند نظر میکنیم، «لیعرف فیها الحق»، تا در این قواعد حق شناخته بشود؛ معلوم بشود که حق، ابطال این قواعد است، یا حق، کمال این قواعد و حقانیت این قواعد است.
«حق» در اینجا همانطور که بارها بیان کردم، یعنی آنچه که واقع با او مطابق است، امری که مطابَقِ واقع است؛ چون بارها گفتم که حق سه معنی دارد: حق به معنای وجود، حق به معنای واجب تعالی، و سوم حق به معنای قضیه یا اعتقادی که وقتی واقع با او، دیدیم واقع با او مطابق است میگویند... که در واقع همان مرادف صدق است، مطابق با واقع که این هم گفته شده در اصطلاح. پس «لیعرف فیها الحق»، تا در این قواعد حق شناخته بشود، معلوم بشود که حق چیست، آیا واقع اقتضا میکند بطلان این قواعد را یا حقانیت این قواعد را.
«و یعلم منها المغالطات»، یا «لیعلم منها»، یا «و یعلم» عطف بر «لیعرف فیها». «و یعلم منها المغالطات فی حججهم و فی بیاناتهم»، از کجا این مغالطات در این قواعد درآمد؟ چون این قواعد را وقتی بیان میکنند استدلال هم میکنند، استدلالهایشان همهشان به نظر ایشان مغالطه است؛ مغالطه را ما در ضمن این حکومات بیان میکنیم.
یا «و یعلم منه»، یعنی از این «عرفان الحق»، «مغالطات التی وقعت فی حججهم و بیاناتهم فی تلک القواعد». البته اولی بهتر است؛ اگر ضمیر را به «نظر» برگردانیم بهتر از این است که به «عرفان الحق» برگردانیم، اگرچه عرفان الحق هم درست است.
«و لذلک قال»، «و لذلک»، یعنی چون که... به «لذلک» دقت کنید: «لذلک»، یعنی چون که با این نظر ما مغالطات کلمات مشائین و قواعد مشائین را میشناسیم، مصنف میگوید: این حکوماتی که من میآورم به منزله مثال است برای مغالطات؛ چون ما در این حکومات، مغالطات کلام مشاء را تبیین میکنیم، پس این قواعد مشائی لیاقت دارد و شأنیت دارد که مثالی برای مغالطات بشود؛ بنابراین ما در ضمن این داوریمان، مغالطات کلام آنها را اعلام میکنیم.
پس «لذلک»، یعنی چون که با این نظری که ما در قواعد مشائین میکنیم، مغالطات کلمات و قواعد آنها را بیان میکنیم، به این جهت مصنف گفته است: «و یجری ایضا»، ضمیر «یجری» برمیگردد به «نظر»، لذا خود شارح اضافه کرده است: «و یجری ایضا النظر فی تلک القواعد». «یجری»، یعنی این «النظر فی تلک القواعد»، «ایضا»، یعنی علاوه بر این که این نظر باعث عرفان حق میشود، علاوه بر این، این نظر جاری مجرای امثله است «لبعض المغالطات»؛ کأنه این که ما داریم برای مغالطات مثال میزنیم. چون که این قواعد مشائی مشتمل بر مغالطه است و ما میتوانیم این قواعد را به عنوان مثال مغالطات در اینجا ذکر بکنیم.
خب، تمام شد. این فهرستی بود از آنچه که ایشان میخواهد در این فصل طولانی بیان کند.
مقدمه مصنف در تقسیم ممکن خارجی به جوهر و عرض و بررسی شروط و قیود آن
حالا میفرماید قبل از این که ما وارد تبیین این مسائل بشویم، مقدمهای را ذکر میکنیم:
«و لنقدم علی ذلک مقدمة نصطلح فیها علی بعض الاشیاء»،
که بعضی از مطالب را اصطلاحی بیان میکنیم؛ مثلاً جوهر را، جوهر را، عرض را، اینها را بیان میکنیم به اصطلاح خودمان، کار هم به تعریف دیگران نداریم.
«لتکون توطئة الی المقصود»،
تا این که این مقدمه ما زمینهای برای مقصود باشد، که بعد از تمام شدن مقدمه واردش میشویم.
مقدمه این است:
«و هی ان کل شیء له وجود فی خارج الذهن فاما ان یکون حالا فی غیره» که میشود عرض،
و بعد داریم: «او لیس حالا فی غیره» که میشود جوهر.
در این مقدمه ایشان میخواهد ممکنات را تقسیم کند به دو قسم معروف: یکی عرض و یکی جوهر. بعد هم آنچه که به نظرش میرسد درباره عرض و جوهر توضیح بدهد. این مطالب مقدمه است. البته در مباحث، گاهی هم به جاهای دیگری که مناسب این بحث است میپردازیم.
ابتدا شارح میگوید که ضمیر «هی» را در این نسخه داریم، و در بعضی نسخ «هو» داریم، هر دویش هم درست است؛ چون که هی در وسط واقع شده است، وسطِ مرجعش و خبرش. خبرش مذکر است، مرجعش مؤنث است. و هرگاه ضمیری اینچنین باشد که مرجع مؤنث و خبر مذکر، یا بالعکس داشته باشد، ما اختیار داریم او را به اعتبار مرجعش مؤنث بیاوریم، یا به اعتبار خبرش مذکر بیاوریم. پس هم نسخه «هی» در اینجا درست است که به مقدمه برگردد و به اعتبار مقدمه مؤنث آمده باشد، هم نسخه «هو» درست است که باز به مقدمه برمیگردد، ولی به اعتبار خبر که «ان کل شیء کذا» است، مذکر آورده شده است. هر دویش درست است: هم مؤنثش، هم مذکرش.
«هی»، «و فی نسخة هو»، «و له وجه»، «هو» هم وجهی دارد، اینطور نیست که باطل باشد؛ «فإن کل ضمیر»ی که متوسط بشود، واسطه بشود، فاصله بشود بین مذکری که مرجعش است و مؤنثی که خبرش است، یا بالعکس، که در اینجا بالعکس شده است:
«یجوز تذکیره تارة» به اعتبار مثلاً مرجع، «و تأنیثه اخری» مثلاً به اعتبار خبر، یا بالعکس.
«کقولهم الکلمة هی اللفظ کذا او هو اللفظ کذا»، هر دویش درست است: «هی» به اعتبار کلمه، «هو» به اعتبار لفظ که خبر است.
لزوم تقیید مقسم به امکان و وجود خارجی برای خروج واجب تعالی و موجودات ذهنی
خب، «و هی ان کل شیء له وجود فی خارج»... «فاما ان یکون حالا فی غیره»، این تقسیمی که میکنیم برای «کل شیء» است، ولی نه «کل شیء» عام؛ بلکه «کل شیء»ی که دو تا قید خورده و خاص شده است:
یکی قید امکان، یکی قید خارجیت.
«کل شیء ممکن و موجود فی الخارج»، این دو تا قید لازم است: یکی این که باید ممکن باشد، یکی این که موجود فی الخارج باشد. اگر این دو قید را داشت، یا جوهر است یا عرض است، یا جوهر است یا عرض است.
خب، قید اول را که میآوریم، واجب خارج میشود؛ چون واجب تعالی نه جوهر است، نه عرض است. اصلاً در این تقسیم به واجب تعالی کاری ندارد. پس قید «ممکن» در عبارت لازم است، اگرچه مصنف این قید را نیاورده است؛ شارح میگوید: «لوضوحه» و «لظهوره» ترکش کرده است.
قید دوم این است که باید موجود فی الخارج باشد؛ موجود فی الذهن همیشه عرض است، کیف است دیگر؛ موجود فی الذهن همیشه کیف است، کیف هم عرض است. دیگر تقسیم نمیشود به جوهر و عرض. آن موجود خارجی است که یا جوهر است یا عرض است.
پس این تقسیم، همانطور که توجه میکنید، اولاً اختصاص دارد به ممکن، ثانیاً اختصاص دارد به ممکنی که موجود باشد فی الخارج. پس مربوط به ممکن است، اما مربوط به هر ممکنی هم نیست؛ بلکه مربوط به ممکنی است که فی الخارج باشد. ممکنی که فی الذهن باشد، نمیتواند این تقسیم را قبول کند؛ آن ممکن حتماً فقط عرض است. واجب تعالی که اصلاً نمیتواند جوهر باشد، نه عرض؛ پس از این تقسیم خارج است. موجود ذهنی هم که فقط عرض است، آن هم از این تقسیم خارج است. میماند ممکن خارجی. پس «کل شیء»، یعنی «کل شیء ممکن له وجود فی خارج الذهن». مصنف قید اول را که «ممکن» است نیاورده، قید دوم را که «له وجود فی خارج الذهن» آورده است. قید اول را «لوضوحه» ترک کرده است، و الا قید اول هم لازم بوده است؛ چون واجب تعالی نه جوهر است نه عرض، بالاخره باید از این تقسیم خارج بشود.
«ان کل شیء ای کل ممکن»، چرا قید ممکن را میآورید؟ «لیخرج عنه الواجب»، تا از این شیء که در عبارت مصنف آمده و به ظاهر عام است، واجب تعالی خارج بشود. زیرا این تقسیم که «هو تقسیم الشیء الی الجوهر و العرض» است، اختصاص دارد به ممکنات و شامل واجب نمیشود. پس باید واجب را خارج کنیم. برای خارج کردن واجب، قید «ممکن» لازم است. «و لولا ذلک»[4] ، یعنی اگر قید ممکن نباشد، ما به ظاهر عبارت مصنف اخذ کنیم و به اطلاقش باقی بگذاریمش، «لدخل الواجب تحت الجوهر، فیما لیس کذلک»، واجب تعالی جوهر خواهد بود؛ مسلماً عرض نیست، پس آن وقت این اشتباه پیش میآید که شاید جوهر باشد، در حالی که «لیس کذلک». در جای خودش ثابت شده است که واجب تعالی جوهر نیست؛ چون جوهر یکی از تقسیمات ماهیت است و واجب تعالی ماهیت ندارد.
«و لا بکل ممکن»، گفتیم اختصاص دارد این تقسیم به ممکنات، یعنی ارتباط دارد به ممکنات؛ ولی فکر نکنید به همه ممکنات ارتباط دارد، بلکه ممکنی که وجود خارجی داشته باشد؛ «و لا بکل ممکن»، این «و لا بکل ممکن»، عطف است بر آن «بالممکنات»: «لاختصاص هذا التقسیم بالممکنات، لا بکل ممکن»، اختصاص دارد به ممکنات، یعنی ارتباط دارد به ممکنات، فکر هم نکنید که ارتباط به همه ممکنات دارد، بلکه ارتباط دارد «بالممکنات الموجودة خارج الذهن، لا فیه»، یعنی «لا فی الذهن». ممکناتی که در ذهن باشند، همگی عرضند، این تقسیم برایشان نیست.
«و لذلک»، یعنی چون این قید دوم لازم است، «قال المصنف: له»، یعنی «لذلک الشیء»، «وجود فی خارج الذهن»، که این «له وجود فی خارج الذهن» قید است: «کل شیء» که «له وجود فی خارج الذهن»، آن وقت «فاما ان یکون» خبرش است. خب مصنف قید دوم را آورد، چرا قید اول را نیاورد؟ «و إنما ترک التقیید بالممکن لظهوره»، چون این قید ظاهر بود، و هر کسی متوجه میشد که این تقسیم در مورد ممکنات است، مصنف خودش را موظف ندید که قید بیاورد و واجب تعالی را خارج کند.
خب، گفتیم که در این مقدمه میخواهد شیء، یعنی ممکن، تقسیم بشود به جوهر و عرض. فعلاً عرض را تعریف میکنیم، تا بعد در صفحه بعد به تعریف جوهر برسیم.
تبیین دو رکن تعریف عرض و هیئت (حلول در غیر و شیوع بالکلیة) و پاسخ به شبهه پیرامون جسمیت رنگ
به طوری که شارح اضافه کرده، تعریف عرض یک صفحه طول میکشد!
در تبیین عرض ایشان دو تا لفظ، دو تا جمله میآورد:
یکی این که «حالا فی غیره» باشد؛
یکی این که «شائعا فیه بالکلیة» باشد. این دو تا جمله را میآورد.
توضیح جمله اول این است که، آنطور که شارح میگوید، که این شیء باید جمع بشود با چیزی که این شیء به آن چیز با «فی» نسبت داده میشود. مثلاً میگوییم: «البیاض فی الجدار». ما بیاض را با «فی» به جدار نسبت دادیم. این که میگوییم بیاض حلول کرده در جدار، معنایش این است که با منسوبالیه خودش که جدار است جمع میشود. یعنی هرگاه که این بخواهد بیاید، حتماً باید منسوبالیهش با او باشد. پس «حال فی غیره» یعنی با آن غیری که این شیء به او با «فی» نسبت داده میشود جمع بشود. این معنای حلول.
حلول را معانی مختلف کردند، اگر یادتان باشد در شواهد الربوبیة هم گفتیم: گفتند اختصاص ناعتی گفتند، لزوم فی الاشاره گفتند، و امثال ذلک که ملاصدرا هیچکدام را قبول نکرد، و بعد گفت که: من میگویم حلول به معنای این است که وجود آن حال، وجود فی نفسه آن حال عین وجود فی غیره باشد؛ که بعد از ملاصدرا دیگر این حرف رایج شد: عرض، وجود فی نفسه عین وجود لغیره است. ملاصدرا در اینجا هم حاشیه دارد، در همین شرح حکمت اشراق هم حاشیه دارد و همین مطلب را توضیح میدهد. تمام آن تعریفات حلولی را که در شواهد الربوبیة آورده میآورد، همه را هم باطل میداند، و بعداً میگوید: خدا به من افاضه کرد و این تعریف جدید به ذهن ما خطور کرد، و تعریف جدیدی میدهد. حاشیه مفصلی هم دارد، بیشتر مباحثش درباره حلول البته اشکالی در تعریف دارد، آن حالا به جای خود، و بعداً در مورد حلول توضیح میدهد.
حلول را شارح اینطور معنا میکند: که مجامع باشد این شیءِ حال با آن شیئی که محل است؛ یا به تعبیر دیگر این شیء با آن که به او نسبت داده میشود مجامع باشد. یعنی بیاض با جداری که این بیاض به آن نسبت داده میشود به وسیله «فی»، باید با هم جمع بشوند. یعنی هیچوقت شما بیاض به تنهایی نداشته باشید؛ بیاض داشته باشید با آن که منسوبالیه بیاض است، یعنی جدار یا کاغذ یا امثال ذلک. این معنای حلول.
بعد میگوییم «شائعا فیه بالکلیة»، این جمله دوم است: که باید عرض شیوع داشته باشد در آن محل خودش، شیوع بالکلیة داشته باشد. مثلاً مثل همین مثالی که زدیم، که دیوار سفید است: در تمام دیوار، در همه قسمتی که دیوار گفته میشود، تمام سفیدی نفوذ کرده است. یعنی برعکس گفتم: نه تمام سفیدی... نه سفیدی در تمام دیوار نفوذ کرده، بلکه تمام سفیدی در دیوار نفوذ کرده است.
پرسش: در باطن دیوار که نیست؟
پاسخ: بله، در تمام قسمت ظاهر دیوار، همان سطح ظاهری دیوار.
پرسش: خود رنگ که به عنوان جسم، خودش مگر جسم نیست؟ روی دیوار قرار گرفته است، پس در دیوار نفوذ نکرده است...
پاسخ: نه، این نظر جدیدی است؛ قدیمیها رنگ را جسم نمیدانستند، قدیمیها رنگ را جسم نمیدانستند، میگفتند رنگ عرض است. واقعاً دیوار سفید است، نه رنگ سفید است.
پرسش: نه، این را الان جدید میگویند...
پاسخ: نه، این را الان جدید میگویند. خب بله، شما یک رنگ روغن را دیدید، میگویید جسم است. قدیم که میگفتند، میگفتند این آب سفید است، نه رنگ سفید. البته چرا، به رنگ هم گفته میشود سفید، به بیاض هم گفته میشود ابیض، به آن آب هم گفته میشود ابیض، به مجموعش هم گفته میشود ابیض. اما در واقع آن سفیدی را میگفتند عرض است. همین رنگی هم که الان شما میبینید، یک مایعی است سفیدرنگ؛ پس قبول نداشتند که سفیدی جوهر باشد، جدیدیها میگویند سفیدی جوهر است؛ جدیدیها میگویند سفیدی جوهر است، ولی قدیمیها میگفتند سفیدی عرض است. حالا ما با فرض قدیمیها داریم بحث میکنیم. دیوار واقعاً سفید است؛ یعنی سفیدی باید روی یک چیزی قرار بگیرد، خودش نمیتواند مستقل باشد. آن چیز یا دیوار است، یا اگر شما میگویید رنگ مایع، رنگ مایع میگویند آن آبی که در آن هست یا روغنی که در آن هست، آن سفیدی را قبول کرده است؛ پس جسم در واقع سفیدی نیست، جسم در واقع آن مایع است.
فرق حلول سریانی عرض در معروض با مظروفیت جسم در مکان
خب، میگویند که تمام رنگ نفوذ کرده در این جسم، تمام رنگ؛ و تمام رنگ تماس دارد با این جسم. این معنای شیوع در محل بالکلیة است. آبی که در کوزه قرار میدهیم، این را توجه بکنید، این همه آب با کوزه مجاور نیست؛ سطح بیرونی آب با کوزه مجاور است، آن قسمتهای درونی آب با کوزه مجاورتی ندارد. اینچنین آبی را دیگر عرض نسبت به کوزه نمیگویند؛ با این که آب حالّ است، کوزه محل است، اما اینجا را مکان و ظرف و مظروف میگویند، عرض و معروض نمیگویند. عرض و معروض در صورتی است که آن عرض، تمامش نفوذ کرده باشد در جسم، همهاش با جسم مجاور باشد، همهاش با جسم تماس داشته باشد، نه قسمتیاش تماس داشته باشد و قسمتیاش آزاد باشد، مثل آب که در کوزه است.
به تعبیر ایشان، سمک یعنی ارتفاع، بلندی، عمق، ضخامت؛ یعنی این ضخامت آب را که در کوزه است میبینید که تمام حلول ندارد، تمام مجامع نیست؛ فقط همان قسمتی که مجاور با کوزه است مجامع با کوزه است، وسطهایش مجامع نیست، تماس ندارد. اما رنگی که در آن مایع است، تمام سمکش، تمام ضخامتش در مایع است؛ تمام ضخامتش در دیوار است.
پس توجه کردید که عرض، دو تا جمله برای تعریفش گفته شد:
یکی این که «حلول فی غیر» داشته باشد؛
یکی این که در این غیر، «شیوع بالکلیة» داشته باشد. شیوع هم کافی نیست، شیوع بالکلیة لازم است، که کاملاً شیوع داشته باشد. این دو تا قید اگر حاصل شد، عرض حاصل است.
این در تعریف عرض گفته شده است؛ این دو قید را متوجه باشید که تمام حرفهایی که شارح میزند مربوط به همین دو قید است، همین دو جمله: یک جمله این که عرض چیزی است که حلول فی غیر داشته باشد، جمله دوم این که در غیر هم شیوع بالکلیة داشته باشد.
«فإما أن یکون حالا فی غیره»، «حال» را معنی میکند، معنایی که غیر از معنای ملاصدرا است؛ عرض کردم ملاصدرا چند تا معنا میآورد و یک معنا را خودش اضافه میکند که منتخب خودش است، این که ایشان ذکر میکند از آن معانی نیست:
«أی مجامعا لما ینسب إلیه بلفظة فی»، ضمیرها را دقت کنید: ضمیر «ینسب» برمیگردد به شیء، که در صدر عبارت مصنف در این مقدمه آمده است: «کل شیء». ضمیر «إلیه» هم برمیگردد به «ما». «أی مجامعا»، ضمیر مجامعاً هم برمیگردد به شیء. یعنی این شیء مجامع باشد با «ما»، یعنی جسمی که «ینسب» این شیء «إلیه»، به آن جسم، «بلفظة فی»؛ با لفظ «فی» به آن جسم نسبت داده میشود. مثل این که میگوییم: «البیاض فی الجدار»، این بیاض را ما نسبت میدهیم به جدار با «فی»، و این بیاض با جدار جمع میشود؛ مجامع است این بیاض با جدار یعنی با دیواری که «ینسب» این بیاض به آن دیوار «بلفظة فی». اینچنین اجتماعی، اینچنین مجامعتی به معنای حلول است. پس وقتی میگوییم حلول کرده باشد این شیء در غیر خودش، یعنی با آن غیر جمع شده باشد، با آن غیری که این شیء به آن غیر با «فی» نسبت داده میشود جمع شده باشد. این جمله اول برای تبیین عرض.
جمله دوم: «شائعا فیه بالکلیة»، یعنی این شیئی که ما الان مورد بحثمان داریم، که بعداً اسمش را میگذاریم عرض، یا به تعبیر اشراقی اسمش را میگذاریم هیئت.
«فالهیئة»، فللهیئة به اصطلاح اشراق، «و للعَرَض»، و للعَرَض به اصطلاح مشاء، تعریفش این است:
«ما یحل فی غیره شائعا فیه بالکلیة».
این دو جمله را باید داشته باشیم در تعریف عرض: یکی حلول در غیر داشته باشد، یکی شایع فی الغیر باشد آن هم شیوع بالکلیة. تمام شد. این تعریف عرض بود، یا تعریف هیئت بود.
طرح و تبیین نظریه جنسیت «حلول در غیر» و فصلیت «شیوع بالکلیة» در تعریف عرض و ادله قائلین
حالا از «لیس علی ما ظن» تا آخر... تا آخر بحث، ایشان یک اشکالی را مطرح میکند و به جایی که نظری را بیان میکند و به آن اشکال میکند:
بعضیها گفتهاند جمله اولی که در تعریف عرض آمده جنس است، و جمله دوم فصل است؛ یعنی «ان یکون حالا فی غیره» جنس است، «شائعا فیه بالکلیة» فصل است. و برای مدعایشان دلیلی هم آوردند. شارح میخواهد این قول را رد کند، و میخواهد ثابت کند که «ان یکون حالا فی غیره» لیاقت جنس بودن ندارد؛ و بعد که ثابت شد که این لیاقت جنس بودن ندارد، به تبع ثابت میشود که آن «شائعا فیه بالکلیة» هم لیاقت فصل بودن ندارد. تمام تواناییاش را روی این میگذارد که ثابت کند «حالا فی غیره» جنس نیست؛ کاری به «شائعا فیه بالکلیة» ندارد. بعداً که کار تمام شد، میگوید «شائعا فیه بالکلیة» هم نمیتواند فاصل باشد، یعنی فصل باشد؛ که بیان میکنم بحثی را فعلاً نسبت به «شائعا فیه بالکلیة» ندارد، همه بحثش روی همان «ان یکون حالا فی غیره» است.
بعد نظر خودش را میگوید. نظر خودش این است که «ان یکون حالا فی غیره» مشترک است، نه جنس؛ و آن «شائعا فیه بالکلیة» قرینه معینه است، نه فصل. مثل این که میگوییم «عین جاریة». عین لفظ مشترک است، عین جنس نیست بین مصادیقش؛ عین یک لفظ مشترک است. «جاریة» هم فصل نیست، قرینه معینه است. معین میکند که از بین مصادیق و موضوعلههایی که این عین دارد، من این موضوعله و مصداق را که چشمه است اراده کردهام. اینجا هم «ان یکون حالا فی غیره» مشترک است، و «شائعا فیه بالکلیة» قرینه معینه است.
پس توجه کردید: دیگران، بعضیها، گفتهاند جمله اول جنس است، جمله دوم فصل است. ایشان این را رد میکند؛ ثابت میکند که جمله اول مشترک است، جمله دوم قرینه معینه است. این فهرستی که عرض کردم اگر روشن باشد، تمام مطالب تقریباً روشن میشود، و الا عبارت در اینجا یک مقداری ابهام دارد. جمعش همین صورتی است که بیان کردم. این الان در ذهنتان باشد، وقتی وارد عبارت میشویم میبینید که مسئله حل است.
اما چرا جنس است؟ چرا جمله اول جنس است؟ بیان کردم تمام مباحث درباره جمله اول متمرکز میشود؛ بحثی درباره جمله دوم ما نداریم، مگر بعداً میگوییم این فصل نیست. در جمله اول چرا جنس هست؟ چنانکه دیگران گفتهاند. دلیلشان این است که میبینیم «ان یکون حالا فی غیره» در خیلی از الفاظ صدق میکند، حتی آنجاهایی که عرض تعبیر نمیشود. و به تعبیر دیگر، «کذا موجود فی کذا»... «حالا فی غیره» یعنی کذا موجود فی کذا؛ «شیء حال فی غیر» یعنی کذا موجود فی کذا. این کلمه «کذا موجود فی کذا»، مصادیق فراوان دارد:
یک وقت میگوییم که مثال خودشان «البیاض فی القرطاس»، این یک نوع کذا فی کذا است.
یک وقت میگوییم «الماء فی الکوز»، این یک نوع دیگری است غیر از آن اولی.
یک وقت میگوییم «الانسان فی البیت»،
یک وقت میگوییم «الجزء فی الکل»،
هر کدام اینها «فی» دارد، همهشان «کذا فی کذا» هستند، اما با هم فرق دارند. این «ان یکون حالا فی غیره» شامل همه میشود؛ پس عام است. چیزی که عام است، جنس است.
جنس یعنی این که هم آن شیئی را که مورد بحث ما است شامل بشود، هم چیزهای دیگر را شامل بشود. مثلاً حیوان، میخواهد جنس باشد برای انسان؛ یعنی هم انسان را شامل است، هم بقیه مشترکات را شامل است، مثل فرس و اینها. اینجا هم همچنین است: «کذا فی کذا» هم مورد بحث ما را که «البیاض فی القرطاس» است شامل است، هم غیر آن را مثل «الماء فی الکوز»، «الانسان فی البیت»، «الجزء فی الکل» و امثال ذلک را شامل است؛ پس میشود جنس.
وقتی این جمله اول جنس شد، «شائعا فیه بالکلیة» میشود فصل. این حرف بعضیها است.
ملاک صدق متواطی در جنس و اثبات اشتراک لفظی در «ما یحل فی غیره»
شارح این را قبول ندارد. از این قاعده استفاده میکند، خوب توجه کنید، این قاعده اگر روشن نباشد، مطلب برایتان مبهم است؛ از این قاعده استفاده میکند:
که جنس بر مصادیقی صدق میکند به نحوی واحد؛ بر همه به نحو واحد صدق میکند، اختلاف در آن نیست. مثلاً انسان حیوان است، فرس حیوان است، اسد حیوان است، در حیوانیت اختلاف ندارند؛ بله، اگر اختلاف هست در فصول است، در خود حیوانیت اختلاف نیست. اما «کذا فی کذا» در خودش اختلاف است؛ در این مثالها که دیدید، «کذا فی کذا» بر همه صدق کرد، منتها صدقش مختلف است؛ برخلاف حیوان که بر همه صدق میکند، صدقش مساوی است، اختلاف در فصل است؛ در اینجا اختلاف در «شائعا فیه بالکلیة» تنها نیست، خود «کذا فی کذا» به صورت مختلف بر افراد و مصادیقش صدق میکند؛ و چیزی که به طور مختلف بر مصادیقش صدق بکند، جنس نیست.
اختلاف در خود جنس نباید باشد؛ اختلاف در فصول باید باشد. در اینجا اختلاف در خود جنس است؛ وقتی اختلاف وجود داشت، دیگر جنس نیست. اگر جنس نبود چه است؟ پس مشترک است. مشترک است که به صورت مختلف صدق میکند؛ مثلاً فرض کنید «عین» مصادیقش با هم مختلفند، در خود عینیت مختلفند؛ نه در آن چیزهایی که بعداً گفته میشود، در خود عینیت مخالفت دارند؛ یعنی این عینی است که در عین بودن با آن یکی فرق دارد: ذهب عین است، چشمه هم عین است؛ هر دو در عین بودن با هم فرق دارند، این را نمیشود گفت «عین» جنس است. چون جنس بر مصادیق خودش به صورت متواطی، همانطور که فرمودند، یا بدون اختلاف حمل میشود؛ این بدون اختلاف حمل نشد، «کذا فی کذا» بدون اختلاف حمل نشده است، پس «کذا فی کذا» نمیتواند جنس باشد، باید مشترک باشد.
و بعد اگر این مشترک شد، آن «شائعا فیه بالکلیة» دیگر نمیشود فصل؛ میشود قرینه معینه، که مباحثش توضیح داده میشود. در این مورد بحث ما، اگر بخواهید جنسی را پیدا کنید، آن جنس عبارت است از «نسبت»؛ آن جنس عبارت است از نسبت؛ ولی آن هم مشکلی دارد که بعداً بیان میشود. آن را هم نمیتوانید جنس بگیرید، در اینجا؛ مشکلی دارد که بعداً بیان میشود. پس فعلاً بحث روشن شد، که ایشان نظر دیگران را نقل میکند و آن نظر را رد میکند، و در ضمن هم نظر خودش را اعلام میکند.
«و لیس علی ما ظن»، این «و لیس علی ما ظن» اگر سر خط نوشته میشد خوب بود؛ یعنی آنچنان که گمان شده است نیست. آنچه که گمان شده چیست؟
«أن ما یحل فی غیره»، و به تفسیر دیگر، و به تعبیر دیگر: «ما یجامع ما نسب إلیه بلفظة فی»،
«ما یحل فی غیره» که با جمله اول در عبارت مصنف فهمانده شده بود، یا به تفسیرش بگویید: «ما یجامع ما نسب إلیه بلفظة فی»، چیزی که جمع میشود با شیء دیگری که آن چیز به آن شیء دیگر با لفظ «فی» نسبت داده شده است، این «ما یحل فی غیره»، یا به تعبیر دیگر «ما یجامع ما نسب الیه بلفظة فی»، گفتهاند: «هو الجنس»، در عبارت مصنف به عنوان جنسی آمده است.
«لتناوله»، دلیل برای «ما ظن» است، نه دلیل برای «لیس علی ما ظن»؛ نمیخواهد رد کند نظریه را، میخواهد دلیل نظریه را بیان کند؛ آن کسی که گمان کرده است که این جمله جنس است، میخواهد بگوید چرا جنس است:
«لتناوله»، چون این کلمه، یعنی «ما یحل فی غیره» یا به تعبیری که بعداً میگوییم «کذا فی کذا»، این شامل میشود غیر از مورد بحث ما را، یعنی غیر از «البیاض فی القرطاس» را؛ چیزهای دیگر را هم شامل میشود، خب پس معلوم میشود عام است، اگر عام بود جنس است. شامل میشود: «الماء فی الکوز» را، این مثال اول: «الماء فی الکوز».
مثال دوم: «و الانسان فی البیت، أو الخصب»، یا خصب، «أو المکان أو الزمان»، این مثال دوم: انسان در بیت است، انسان در خصب است، یعنی آسایش است؛ انسان در خصب است، یعنی زمین حاصلخیز است؛ هر دویش درست است، ولی خصب بهتر است؛ چون زمین حاصلخیز یعنی مکان، خب پشت سرش ایشان «أو المکان» را گفته است، دیگر خیلی خوب نیست؛ اما خصب یعنی انسان در آسایش است؛ «در آسایش بودن» یک معنا دارد، «در مکان بودن» یک معنا دارد، «أو الزمان»؛ البته عیبی ندارد، چون خصب را هم بخوانی عیبی ندارد، چون ایشان «بیت» را گفت، بعداً «مکان» را گفت، «بیت» را گفت، «خصب» را هم گفت، بعداً «مکان» را گفت به طور عام، عیبی ندارد؛ ولی خصب بگوییم بد نیست؛ حالا بهتر هم نباشد لااقل بد نیست. این مثال دوم.
مثال سوم: «و الجزء فی الکل»، همه اینها «کذا فی کذا» هستند. «إلی غیر ذلک».
چرا این «ما یحل فی غیره» شامل اینها میشود؟
«لاجتماع کل منها مع ما نسب إلیه بلفظة فی»، چون در تمام اینها جمع میشود هر یک از اینها با آنچه که این هر یک به آن چیز با لفظ «فی» نسبت داده شده است: مثلاً انسان جمع میشود با بیتی که انسان به آن بیت به لفظ «فی» نسبت داده شده است. آب جمع میشود با کوزهای که این آب به آن کوزه با لفظ «فی» نسبت داده شده است، «و هکذا». پس در همه صادق است «کذا موجود فی کذا»، چون در همه صادق است، پس «کذا موجود فی کذا» میشود عام، یعنی میشود جنس؛ که هم شامل مورد بحث ما که «البیاض فی القرطاس» است میشود، هم شامل موارد دیگر میشود. آن وقت اگر ما بخواهیم اختصاصش بدهیم به بحث خودمان، ناچاریم که فصل بیاوریم، فصلمان همان «شائعا فیه بالکلیة» است.
«و بقوله شائعا فیه بالکلیة تخرج هذه المذکورات»، این هم دنباله «علی ما ظن» است؛ هنوز دنباله نظر آن کسی است که ایشان میخواهد نظرش را رد کند، هنوز خود شارح شروع به رأی دادن نکرده است:
«و بقوله»، و به قول خود مصنف که گفته است «شائعا فیه بالکلیة»، خارج میشود این مذکوراتی که ما گفتیم و امثال این مذکورات که عرض نباشند، «علی ما لا یخفی»، آن وقت اختصاص پیدا میکند این تعریف به بحث خودمان. یک جنسی اولش آمده است، که بحث را عام کرده، بعد یک فصلی آمده که عمومیت را جمع کرده و بحث را اختصاص داده به عرض. در هر تعریفی هم همینطور است: اول یک جنسی میآید که مطلب را عام میکند، بعداً دوباره فصل میآید که این عمومیت را میگیرد و تعریف را اختصاص میدهد به معرَّف. اینجا هم همینطور شده است.
بررسی و رد جنس بودن حال فی غیره در تعریف عرض
از «لِأَنَّ لِقَوْلِنا»، سخن مصنف و سخن شارح است. این تعلیل است برای «لَیْسَ عَلیٰ ما ظُنَّ». پس «لِتَناوُلِهِ» تعلیل بود برای «ما ظُنَّ»، و این «لِأَنَّ لِقَوْلِنا» تعلیل است برای «لَیْسَ عَلیٰ ما ظُنَّ»؛ یعنی میخواهد از اینجا دیگر مطلب را رد کند. چرا «لَیْسَ عَلیٰ ما ظُنَّ»؟ دلیلشان این است: ما جامع معنوی نداریم. جامع اقسامی میتواند داشته باشد: جامع اعتباری، جامع لفظی، جامع معنوی.
جامع اعتباری مثل اینکه مثلاً چند چیز باشند که با هم هیچ از نظر ذاتی و از نظر آن امور خارجی ارتباطی نداشته باشند، و یک امر اعتباری اینها را جمع کند. مثلاً صوم را با صلوة ببرید، تحت یک جامع ببرید. آن یکی فعل است و این یکی ترک است، اصلاً با هم جمع نمیشوند، ولی یک جامع به آنها بدهید؛ همهشان را مثلاً بگویید «ما یُؤتیٰ بِهِ بِقَصْدِ الْقُرْبَةِ» مثلاً، یا بگویید «عبادت»، یا هر چه که نامش را گذاشتید. اینها جامعهای اعتباری است. بین فعل و ترک که جامع نیست؛ بین فعل و ترک اگر جامعی فرض میکنید، جامع اعتباری است.
یک وقت جامع لفظی داریم: همهی افراد و همهی موجودات را به آنها میگوییم «شیء»، اعم از ممکن و واجب، اعم از جوهر و عرض. در حالی که جوهر و عرض، شیء جامعشان است اما جامع لفظی است؛ یک لفظ همهی اینها را جمع کرده است.
یک جامع معنوی هم داریم؛ جامع معنوی جنس است، جامع معنوی جنس است، که به لحاظ معنا اینها را جمع کرده باشد.
ایشان میفرمایند که جامع معنوی میان اینگونه الفاظی که اکنون گفتیم وجود ندارد؛ یعنی میان «الماءُ فی الکوز»، «الانسانُ فی البیت»، «الجزءُ فی الکل»، «البیاضُ فی الجدار»، میان اینها جامعی نیست جز نسبت. جامع معنوی که بتوانیم پیدا کنیم نسبت است؛ در تمام اینها نسبت هست، یعنی معنای نسبت در همهی اینها هست.
خب، اکنون یک نفر ممکن است بیاید بگوید همین نسبت را در جنس قرار بده، همین نسبت را جنس قرار بده. بگو لفظِ «فی»، لفظِ «فی» که در عبارت آمده است، اشاره به آن نسبت دارد؛ «کذا موجودٌ فی کذا»، این لفظِ «فی» دارد نسبت را افاده میکند و چون نسبت میتواند جنس باشد، «کذا فی کذا» که بهوسیلهی «فی» دارد این نسبت را افاده میکند هم میتواند جنس باشد. «کذا فی کذا» را میخواهیم جنس قرار دهیم. چگونه میخواهیم جنس قرار دهیم؟ به کمک لفظِ «فی»، که «فی» نسبت را افاده میکند و نسبت میتواند جنس باشد، پس مفیدُ النسبة هم که «کذا فی کذا» است میتواند جنس باشد.
ایشان جواب میدهد که نه، «فی» نسبت را افاده نمیکند؛ چون نسبت در غیرِ «فی» هم پیدا میشود؛ در جایی که لفظِ «مع» بیاید، در جایی که لفظِ «علیٰ» بیاید، در جاهایی که خیلی از الفاظ دیگر بیایند، آنجا هم نسبت هست. پس نمیتوانید بگویید نسبت و اضافه مرادف با «فی» است، بعد بگویید چون در این عبارت «فی» آمده است پس این عبارت نسبت را میفهماند؛ اگر نسبت لیاقت دارد که جنس باشد، این عبارتِ «کذا فی کذا» هم لیاقت دارد که جنس باشد. چون «فی» نسبت را نمیفهماند، نسبتِ فیئیّه را میفهماند. «علیٰ» نسبتِ علائیّه را میفهماند. مثلاً «مع» نسبتِ معیّت را میفهماند و هکذا، نسبتهای خاص را میفهمانند. نسبت را نمیفهماند «فی».
رد جنسیت نسبت فیئیه به دلیل تغایر ذاتی نسبت مکانی و زمانی
پس باید برویم سراغ نسبتِ فیئیّه؛ بگویید نسبتِ فیئیّه جنس است، این را ممکن است بگویید. پس نسبت را نمیتوانید در این عبارتِ «کذا فی کذا» استنباط کنید و به بهانهی اینکه نسبت جنس است، «کذا فی کذا» را هم جنس قرار دهید؛ چرا؟ چون «فی» مرادف نسبت نیست.
بعد اگر بگویید نه، ما نسبتِ فیئیّه را، نسبتِ فیئیّه را ما جنس قرار میدهیم و از «کذا فی کذا» نسبتِ فیئیّه استنباط میشود، پس میشود جنس باشد؛ جواب میدهیم که نسبتِ فیئیّه هم دو مصداق دارد: یک مصداق آن فیالمکان است، یک مصداق آن فیالزمان است. این دو با هم مغایرند و آن قاعده گفت که جنس بر دو امر مغایر حمل نمیشود. جنس بر دو امر مغایر حمل نمیشود. پس نمیتوانید نسبتِ فیئیّه را جنس بگیرید؛ چون نسبتِ فیئیّه میخواهد جنس باشد میان چه و چه؟ میان نسبتِ مکانیه و نسبتِ زمانیه. نسبتِ مکانیه و زمانیه جامع ندارند، با هم اختلاف دارند. اگر اختلاف دارند، این نسبتِ فیئیّه نمیتواند جامع میان اینها باشد؛ مشترکِ میان اینها است، پس نمیتواند جنسشان باشد. نسبتِ فیئیّه مشترک است چون بر دو امر مختلف صادق است، نه بر دو امر مشترک؛ در حالی که جنس بر مشترک، جنس ما به الاشتراک است، جنس ما به الاشتراک است نه اختلاف. پس نسبتِ فیئیّه را هم نمیتوانید جنس قرار دهید؛ بنابراین «کذا فی کذا» را هم نمیتوانید جنس قرار دهید.
«کذا فی کذا» از این باب، نتوانست افاده کند نسبت را؛ چون لفظِ «فی» دارد، نسبتِ مطلق را افاده نمیکند، بلکه نسبتِ فیئیّه را افاده میکند. پس اگر نسبت میتواند جنس باشد، اگر نسبت میتواند جنس باشد کافی نیست که «کذا فی کذا» هم جنس باشد؛ چون «کذا فی کذا» نسبت را افاده نمیکند، بلکه نسبتِ فیئیّه را افاده میکند. بعد میآییم سراغ نسبتِ فیئیّه؛ نسبتِ فیئیّه هم نمیتواند جنس باشد. نسبت میتواند جنس باشد ولی «کذا فی کذا» نمیتواند نسبت را افاده کند؛ «کذا فی کذا» فقط نسبتِ فیئیّه را افاده میکند، نسبتِ فیئیّه هم نمیتواند جنس باشد؛ چون جنس ما به الاشتراک است و نسبتِ فیئیّه بهصورتِ مختلف در نسبتِ زمانیه و مکانیه موجود است.
پرسش: آیا نمیشود نسبتِ فیئیّه جنس باشد و مکانی و زمانی فصلِ آن باشند؟ نسبتِ فیئیّه جامعشان است.
پاسخ: نه. نخیر، اصلاً خودِ نسبتِ فیئیّهشان مختلف است. خودِ نسبتِ فیئیّهشان مختلف است، سخن در این است؛ نه بهخاطرِ اینکه فصلی اینها را مختلف کرده باشد. اصلاً خودِ نسبتِ فیئیّهای که در مکان است با نسبتِ فیئیّهای که در زمان است تفاوت دارد؛ چرا تفاوت دارد؟ چون نسبتِ فیئیّهی گذرا در زمان است، نسبتِ فیئیّهی ثابت در مکان است. اصلاً خودِ نسبتِ فیئیّه تفاوت دارد، خودِ نسبت تفاوت دارد.
پرسش: ظرفیت جامعشان باشد، گذرا بودن و گذرا نبودن فصل باشد؟
پاسخ: نسبتِ ظرفیه هم اختلاف دارد، تنها نسبتِ فیئیّه نیست. شما بعداً خواهید گفت؟ بعداً خواهیم گفت، بعداً خواهیم گفت که ظرفیت هم در اینجا فصل، جنس نیست. نسبتِ فیئیّه که جنس نیست، ظرفیت هم جنس نیست.
اکنون این قسمتی را که بیان کردم بخوانیم تا به ادامهی آن برسیم، اگر وقت اجازه دهد؛ بقیه را ظاهراً نمیتوانیم بخوانیم، میماند برای بعد.
«لِأَنَّ لِقَوْلِنا کذا موجودٌ فی کذا»، تمام آن مثالهایی را که ذکر کردیم ایشان تلخیص کرده و به عبارتِ «کذا موجودٌ فی کذا» درآورده است. بعد اکنون میخواهد این را بررسی کند که آیا جنس است یا خیر. «لِأَنَّ لِقَوْلِنا کذا موجودٌ فی کذا مَعانِیَ مُخْتَلِفَةً»، معانی مختلف وجود دارد؛ اگر معانی مختلف وجود دارد دیگر نمیتواند جنس باشد. «لا یَجْمَعُها جامِعٌ إلاّ النِّسْبَةُ»، مگر اینکه در، خب، اکنون ممکن است شما بیایید بگویید که همین نسبت را شما از «کذا موجودٌ فی کذا» استنباط کنید و بگویید نسبت است، پس «کذا فی کذا» هم جنس است. میفرماید خیر، «کذا فی کذا»، «کذا موجودٌ فی کذا» نمیتواند نسبت را افاده کند؛ زیرا نسبت در غیرِ فیئیّت هم هست، در غیرِ «فی» هم هست. «وَ لَیْسَتْ» این نسبت، «مُقْتَضِیَةً لِمَفْهومِ فی»، تا لفظِ «فی» نسبت را افاده کند. «لِأَنَّ مَعَ وَ عَلیٰ وَ نَحْوَهُما تَدُلُّ عَلیٰ نِسْبَةٍ ما»، نتیجه اینکه «فَلَیْسَتْ نَفْسُ النِّسْبَةِ وَ الْإضافَةِ مُرادَةً بِلَفْظِ فی». نفسِ نسبت و اضافه را نمیتوانید از لفظِ «فی» اراده کنید و بگویید در این عبارتِ «کذا موجودٌ فی کذا»، «فی» آمده است پس نسبت آمده است؛ و اگر نسبت میتواند جنس باشد، پس «کذا موجودٌ فی کذا» هم میتواند جنس باشد.
بله، فقط نسبتِ فیئیّات را میتوانید مطرح کنید، ولی نسبتِ فیئیّات هم جنس نیست. «وَ النِّسْبَةُ الزَّمانِیَّةُ تُغایِرُ النِّسْبَةَ الْمَکانیَّةَ»، که این اشاره به همان دفعِ دخلِ مقدر است که اگر بگویید نسبتِ فیئیّه در اینجا از این «کذا موجودٌ فی کذا» افاده میشود و نسبتِ فیئیّه جنس است، پس «کذا موجودٌ فی کذا» هم جنس است، پاسخ میدهیم که نسبتِ فیئیّه جنس نیست؛ چرا؟ چون نسبتِ فیئیّه دو مصداق دارد: یکی نسبتِ زمانیه و یکی نسبتِ مکانیه، و نسبتِ زمانیه مغایرت دارد با نسبتِ مکانیه. اگر مصادیق مغایرند، پس نسبتِ فیئیّه مشترکِ میان آنها است نه جنس. آنچه به صورتِ مختلف بر اینها صدق میکند، اگر به صورتِ مختلف صدق میکند پس جنس نیست.
خب پس مطلب تمام شد. جنسی ما نیافتیم.
اکنون این «کذا موجودٌ فی کذا» به اعتبارِ نسبت جنس نشد، به اعتبارِ نسبتِ فیئیّه هم جنس نشد، پس چیست؟
«فَهُوَ مَقُولٌ بِالِاشْتِراکِ»، ضمیر «فَهُوَ» برمیگردد به «قَوْلِنا کذا موجودٌ فی کذا»، یعنی این امرِ مشترکی است؛ که از اینجا ایشان نظرِ خود را بیان میفرمایند؛ که دیگر نمیرسیم بخوانیم. تا کنون نظرِ دیگران رد شد، از این پس نظرِ خودشان بیان میشود که انشاءالله جلسهی آینده خواهیم خواند.