90/06/06
بسم الله الرحمن الرحیم
فرق میان «محل» و «موضوع» و تعریف صورت جوهری/مباحث جوهر و اقسام آن در الهیات /مقاله دوم الهیات شفا
موضوع: مقاله دوم الهیات شفا/مباحث جوهر و اقسام آن در الهیات /فرق میان «محل» و «موضوع» و تعریف صورت جوهری
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مقایسه دیدگاه متقدمین و متأخرین و کلیات بحث فرق بین محل و موضوع
صفحه 59 سطر اول: «فَنَقُولُ: قَدْ عُلِمَ فِيمَا سَلَفَ أَنَّ بَيْنَ الْمَحَلِّ وَالْمَوْضُوعِ فَرْقًا»[1] .
بعد از اینکه اثبات کردند که جوهریت و عرضیت نسبی نیست، وارد فرق بین محل و موضوع میشوند. متأخرین جوهر را به مَوْجُودٌ لَا فِي مَوْضُوعٍ و عرض را به مَوْجُودٌ فِي الْمَوْضُوعِ تعریف کردهاند. قدما جوهر را به مَوْجُودٌ لَا فِي مَحَلٍّ و عرض را به مَوْجُودٌ فِي الْمَحَلِّ تعریف کردهاند. حالا اگر ما بین تعریف متقدمین و متأخرین مقایسه کنیم، میبینیم فرقش در این است که متقدمین محل را ملاحظه کردهاند و متأخرین موضوع را.
به همین مناسبت جا دارد که ما در رابطه با موضوع و محل بحث کنیم و ببینیم که چه ارتباطی با هم دارند و بعد برایمان روشن بشود که آیا وُجُودٌ فِي مَحَلٍّ با وُجُودٌ فِي مَوْضُوعٍ یکی است یا اینکه این دو با هم تفاوت دارند.
میفرماید که محل اعم از موضوع است. هر دوی آنها، یعنی هم موضوع و هم محل، صاحب حالاند؛ یعنی یک چیزی در آنها حلول کرده است، منتها در موضوع ما قیدی داریم که در محل آن قید را نداریم. به این مناسبت میگوییم که بین موضوع و محل فرق است؛ موضوع را اخص میدانیم و محل را اعم.
تبیین قیود موضوع و اطلاق محل
در موضوع میگوییم محلی است که بدون احتیاج به حال، نوع شده و ذاتش را پیدا کرده است و در تحقق ذات، احتیاجی به حال ندارد و بعد از اینکه یک نوع کامل شده، حالّی را در خودش قبول کرده تا به آن حالّ قوام بدهد و آن حالّ را اقامه کند. پس موضوع اینچنین محلی است که قوامش را از حال نگرفته است، بلکه قبل از اینکه حال بیاید قوام پیدا کرده و بعد از آمدن حال، به حال هم قوام داده است. این را من در جلسه گذشته اشاره کردم که محل در نوعیتش وابسته به حال نیست؛ ممکن است در وجودش و در شخصیتش وابسته به حال باشد، اما نوعش و ذاتش بدون حلول حال تحقق پیدا میکند و اگر این ذات بخواهد وجود خارجی پیدا کند، ممکن است احتیاج به بعضی از حالها داشته باشد.
این موضوع است که قید عدم احتیاج به حال در آن اخذ شده است و اینکه حال را اقامه میکند؛ خودش در قوام نوعیاش احتیاج به حال ندارد، اگرچه در قوام شخصیاش و در وجود شخصیاش محتاج باشد، و علاوه بر اینکه خودش احتیاجی به این حال ندارد، احتیاج حال را هم برطرف میکند، یعنی او را اقامه میکند. و یک قید دیگر هم داشتیم؛ یک قید دیگر هم داشتیم که حال باید جزء یا كَالْجُزْءِ از محل و از موضوع نباشد؛ حال باید جزء یا كَالْجُزْءِ مِنَ الْمَوْضُوعِ نباشد.
اما محل؛ در محل ما هیچ قیدی نمیآوریم. میگوییم محل عبارت از این است که حالی را قبول کند و بعد از قبول کردن آن حال، یک حالت و کیفیتی پیدا کند که قبل از داشتن آن حال، آن کیفیت و حالت را ندارد. نمیگوییم قوامی پیدا کند که قبل از این حال آن قوام را نداشت؛ میگوییم حالتی پیدا کند که قبل از این حال آن حالت را نداشت. خب، پس توجه کردید که در محل ما هیچ قیدی نمیآوریم؛ فقط میگوییم حالّی را پذیرفته باشد، میشود محل، و بعد از پذیرش آن حال میگوییم که حالت خاصی را پیدا کرده باشد. نمیگوییم با پذیرش آن حال قوام پیدا کرده باشد یا نه؛ ممکن است قوام پیدا کرده باشد و ممکن است قوام پیدا نکرده و حالت خاص دیگری پیدا کرده باشد، آن دیگر شرطی نمیکنیم.
پرسش: غیر از قوام دیگر چه حالتی است استاد؟ چون محل را...
پاسخ: غیر از قوام همانطور که عرض کردیم، ممکن است مثلاً عرضی باشد که بر محلی وارد بشود و آن محل را متکیف به کیفیتی کند، متکمم به کمیتی کند ولی به آن قوام ندهد. مثلاً فرض کنید که جسمی است که جنس و فصل خودش را و نوعیتش را واجد است، برای وجود شخصی احتیاج به بعضی از عوارض دارد. آن عوارض در آن حلول میکنند؛ این عوارض به این جسم حالت میدهند، قوام نمیدهند. پس این جسم میشود محل برای آن عوارض. اگر صورتی در ماده حلول کند، صورت به ماده قوام میدهد؛ باز هم ماده میشود محل. فرقی نمیکند؛ محل آن حال را قبول میکند، گاهی به توسط آن حال قوام پیدا میکند، مثل ماده که به توسط حلول صورت قوام پیدا میکند، گاهی به توسط آن حال قوام پیدا نمیکند و حالت دیگری پیدا میکند، مثل دیواری که با حلول عرض یا با حلول مثلاً بیاض، سفیدی پیدا میکند؛ قوام پیدا نمیکند، یک حالت دیگری غیر از قوام پیدا میکند. محل مطلق است و هر دو را شامل میشود، فقط شرطش این است که حلولی اتفاق بیفتد.
اما موضوع توجه کردید اعم نبود؛ موضوع عبارت از محلی بود مقید به این قید که حتماً باید قبل از حلول، متقوم شده باشد و نوعیتش حاصل شده باشد، بعداً این شیء که حالّ است در او حلول کرده باشد. یعنی قید میکنیم که حالّ به محل نوعیت ندهد، که اگر نوعیت داد دیگر موضوع نیست؛ آن محل دیگر موضوع نیست. ولی در محل این قید را نداشتیم؛ گفتیم حال چه به محلش نوعیت بدهد و چه نوعیت ندهد و یک حالت دیگر بدهد، در هر دو صورت ما آن چیزی را که این حالّ را قبول کرده، محل مینامیم.
سیر مباحث آتی فصل: بیان جوهریت صورت، ماده و مرکب از این دو و بیان اقسام جوهر
این توضیحی برای تفاوت بین محل و موضوع بود. بعد از اینکه این تفاوت را ذکر کردند، وارد تفصیل بحث میشوند که درباره محل مفصلتر بحث کنند. موضوع را که خیلی دربارهاش بحثی نداریم، امری است مقید و بحثش هم تا حدی قبلاً گذشت. اما درباره محل ما بحث میکنیم؛ بحث مفصلی هم میکنیم که توضیح بدهیم که محل مشروط به شرطی که در موضوع گفتیم نیست؛ هم با وجود آن شرط محل صدق میکند، هم بدون وجود آن شرط محل صدق میکند. ما این را با توضیحی که ذکر میکنیم، روشن میکنیم.
بعد هم به مباحث بعدی میپردازیم. در مباحث بعدی ثابت میکنیم که صورت جوهر است؛ چون درست است که در محل وارد شده، ولی آن محل موضوع نیست و ما عرض را عبارت گرفتیم از چیزی که در موضوع وارد شود، نه در محل وارد شود. و صورت در موضوع وارد نشده است، اگرچه در محل وارد شده است؛ پس عرض نیست. مَوْجُودٌ فِي الْمَوْضُوعِ یعنی عرض نیست، بلکه جوهر است. بعد که صورت را جوهر کردیم، به بیانی ماده را هم جوهر میکنیم، بعد مجموع ماده و صورت را هم جوهر میکنیم که سه جوهر درست میکنیم: ماده و صورت و مُجْتَمِعٌ مِنْهُمَا. بعد که این کار را کردیم، به بیان این مطلب میپردازیم که هیچکدام از این سه تا واجبالوجود نیستند؛ نه ماده واجبالوجود است، نه صورت واجبالوجود است، نه مُجْتَمِعٌ مِنْهُمَا واجبالوجود است.
بعد از اینکه این مطلب هم بیان شد، به عنوان دوم فصل میپردازیم. یادتان هست که وقتی وارد فصل شدیم، در جلسه گذشته دو عنوان برایش گفتیم: یکی در اینکه جوهر را چگونه تعریف میکنیم، دوم اینکه اقسام جوهر چیست. ما تعریف جوهر را شروع کردیم، الان هم هنوز در بیان تعریف جوهریم که در مقابلش عرض قرار گرفته است؛ به تعریف عرض هم اشاره کردیم، بعد به مناسبت وارد موضوع و محل شدیم و خواستیم بیان کنیم که در جوهر، وجود موضوع مزاحم است و وجود محل مزاحم نیست و این مباحث را پیش آوردیم. خب، این همه در تفسیر و توضیح آن عنوان اول فصل بود. بعد وارد عنوان دوم فصل میشویم که ذکر اقسام عرض است... ذکر اقسام جوهر است؛ اقسام جوهر را که ذکر میکنیم، فصل تمام میشود.
این خلاصه آن چیزی است که ما در پیش داریم. پس در اینجا ابتدا فرق بین محل و موضوع را ذکر میکنیم و ثابت میکنیم که محل اعم است و موضوع اخص است، و بعد بحث در محل را ادامه میدهیم. علت طرح این بحث هم این است که ثابت کنیم که صورت جوهر است، ولو اینکه در محل رفته است؛ علتش این است که وجود در محل را ما عرض نمیدانیم، وجود در موضوع را عرض میدانیم. صورت وجود در موضوع ندارد، پس عرض نیست، بلکه جوهر است. وقتی صورت را جوهر کردیم، ماده را هم جوهر میکنیم، و یعنی مُجْتَمِعٌ مِنْهُمَا را هم جوهر میکنیم، بعد هم بیان میکنیم که جوهر اصلاً از مصادیق ممکنالوجود است، زیرا که ماده و صورت و مُجْتَمِعٌ مِنْهُمَا هر سه ممکناند و هیچکدام واجب نیستند، بعد هم به ذکر اقسام جوهر میپردازیم.
شرح عبارت شفا درباره تعریف موضوع و قیود سهگانه آن
صفحه ۵۹، سطر اول: «فَنَقُولُ: قَدْ عُلِمَ فِيمَا سَلَفَ»؛ «مَا سَلَفَ» یعنی در اوایل فن دوم منطق. در آنجا گذشت که «أَنَّ بَيْنَ الْمَحَلِّ وَالْمَوْضُوعِ فَرْقًا»؛ بین محل و موضوع فرق است. تباین نیست، تفاوت هست. این دو با هم فرق دارند؛ یکی اعم است و یکی اخص.
«وَأَنَّ الْمَوْضُوعَ»؛ این «أَنَّ الْمَوْضُوعَ» بیان فرق است. «وَأَنَّ الْمَوْضُوعَ يُعْنَى بِهِ مَا صَارَ بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ قَائِمًا»، در یک خط بعد میخوانیم: «وَأَنَّ الْمَحَلَّ كُلُّ شَيْءٍ يَحُلُّهُ شَيْءٌ». این «أَنَّ الْمَوْضُوعَ» با «أَنَّ الْمَحَلَّ» دارد فرق بین موضوع و محل را برای ما با تعریف موضوع و همچنین تعریف محل بیان میکند.
«الْمَوْضُوعَ يُعْنَى بِهِ»؛ قصد میشود به این موضوع، «مَا صَارَ بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ قَائِمًا». مرادمان از موضوع چیزی است که «بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ» قائم باشد، یعنی به وسیله حال اقامه نشود، بلکه ذات و نوعش قائم باشد، نه به توسط حال اقامه شود. همانطور که جلسه گذشته توضیح دادم و امروز هم اشاره کردم، این قید «بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ» میخواهد وجود را خارج کند. «مَا صَارَ بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ قَائِمًا»، ولو اینکه بِوُجُودِهِ قائم نباشد، بلکه احتیاج به حال داشته باشد. در موضوع شرط نیست که در وجودش محتاج نباشد، بلکه شرط است که در نفس و نوعیتش محتاج نباشد؛ و الا اگر در نفس و نوعیتش محتاج نبود و در وجودش محتاج بود، باز هم موضوع است و از موضوع بودن بیرون نمیآید. پس موضوع مشروط به این است که در نفس و نوعیتش احتیاج به حال نداشته باشد، حالا در وجودش احتیاج دارد یا ندارد. قید «بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ» برای اخراج بِوُجُودِهِ است. «مَا صَارَ بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ قَائِمًا»، چیزی است که «بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ» قائم باشد؛ این «وَنَوْعِيَّتِهِ» عطف تفسیر «نَفْسِهِ» است. نفس یعنی ذات؛ ذات هم همان نوعیت شیء است و مُخرِجِ بِوُجُودِهِ است، یعنی ولو بِوُجُودِهِ قائم نباشد، ولی «بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ» قائم باشد.
«ثُمَّ صَارَ سَبَبًا لِأَنْ يَقُومَ بِهِ شَيْءٌ فِيهِ»؛ ضمیر «فِيهِ» به «مَا» در «مَا صَارَ بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ قَائِمًا» برمیگردد که همان موضوع است. «مَا» کنایه از موضوع بود، پس ضمیر «فِيهِ» به همان موضوع برمیگردد که ما از آن تعبیر به «مَا» کردیم. «ثُمَّ صَارَ» همین موضوع «سَبَبًا لِأَنْ يَقُومَ بِهِ شَيْءٌ فِيهِ»؛ سبب شده که به توسط او چیزی اقامه شود که آن چیز «فِيهِ»، در خود همین «مَا صَارَ بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ قَائِمًا» حلول کرده است، یعنی در خود موضوع حلول کرده است. پس موضوع خودش قائم به نفس میشود و بدون احتیاج به حال قائم میشود و بعد از اینکه خودش قائم شد، امری را که در خودش هست، یعنی حالّ را، اقامه میکند؛ حال را اقامه میکند، این میشود موضوع.
«لَيْسَ كَجُزْءٍ مِنْهُ»؛ این قید دوم است. قید اول این بود که موضوع باید «بِنَفْسِهِ»... شاید هم بتوانیم بگوییم سه قید؛ در اینجا سه قید است، بهتر است که بگوییم سه قید. قید اول این است که محل «بِنَفْسِهِ وَنَوْعِيَّتِهِ» قائم باشد و تقوم نوعیاش را از حال نگرفته باشد؛ این قید اول است. قید دوم این است که سبب شده باشد برای اقامه آن حال، یعنی به آن حال قوام ببخشد؛ این قید دوم، که من این قید دوم را حساب نکردهبودم و ضمیمهاش کردم به همان قید اول، حالا میخواهم حسابش کنم که جدا بشود. قید سوم این است که این حال هم باید جزء و كَالْجُزْءِ موضوع نباشد؛ باید كَجُزْءٍ مِنَ الْمَوْضُوعِ نباشد.
مثلاً اگر مرکبی داشتیم، مُرَكَّبٌ مِنَ الْمَادَّةِ وَالصُّورَةِ مثل جسم، صورت در این مرکب حلول کرده، اما كَالْجُزْءِ از مرکب است؛ ماده یک جزء آن است و صورت یک جزء دیگرش است. این است که ما آن مرکب را موضوع نمیگوییم، چون حالش «كَجُزْءٍ مِنْهُ» است. ماده را هم موضوع نمیگوییم، چون ماده بدون این حال قوام ندارد. پس در چنین مثالی که دارم عرض میکنم، نه مرکب را موضوع میگوییم و نه ماده را. این صورت هم در ماده حلول کرده و هم به یک لحاظ دیگر در مرکب که جسم است حلول کرده است. در ماده حلول کرده، ولی ماده موضوع قرار داده نمیشود، به خاطر اینکه ماده محتاج به این حال هست و بدون این حال قوام نوعی ندارد. اما مرکب موضوع گفته نمیشود، به خاطر اینکه این صورت كَالْجُزْءِ از این مرکب است.
بنابراین در موضوع دو شرط یا سه شرط هست: یکی اینکه حالّ را اقامه کند، و خودش از طریق حال اقامه نشود (این دو تا)، دیگر اینکه كَالْجُزْءِ برای حال نباشد؛ «لَيْسَ كَجُزْءٍ مِنْهُ». این «لَيْسَ كَجُزْءٍ مِنْهُ» صفت «شَيْءٌ» است؛ «لِأَنْ يَقُومَ بِهِ شَيْءٌ» که این شیء «لَيْسَ كَجُزْءٍ مِنْهُ». ضمیر «مِنْهُ» به همان «مَا» برمیگردد که کنایه از موضوع است، یعنی ضمیر به موضوع برمیگردد. این شیئی که در آن موضوع است، كَجُزْءٍ مِنَ الْمَوْضُوعِ نباشد؛ و الا اگر كَجُزْءٍ مِنَ الْمَوْضُوعِ باشد، اگر «كَجُزْءٍ» از آن «مَا» باشد، دیگر آن شیء را حال نمیگوییم. آن «مَا» را حال نمیگوییم.
پرسش: «شَيْءٌ» کنایه از حال است؟
پاسخ: «شَيْءٌ» کنایه از حال است و «مَا» کنایه از موضوع است. «مَا» در «مَا صَارَ» کنایه از موضوع است و «شَيْءٌ» کنایه از حال است. «لَيْسَ» این شیء که حال است، «كَجُزْءٍ مِنْهُ»، یعنی «كَجُزْءٍ» از این «مَا». در فارسی هم «شَيْءٌ» را چیز معنا میکنیم و هم «مَا» را چیز معنا میکنیم؛ من «مَا» را چیز معنا کردم، شما فکر کردید من دارم «شَيْءٌ» را معنا میکنم. نه، «شَيْءٌ» را قبول داریم؛ «شَيْءٌ» حال است و «مَا» موضوع است. «لَيْسَ» این «شَيْءٌ» که حال است، «كَجُزْءٍ مِنْهُ»، از آن موضوعی که محل است.
پرسش و پاسخ درباره معنای تقوم عرض به موضوع و شرح تعریف محل
پرسش: قوام شیء، منظور همان وجودش است دیگر؟ وقتی میگویید قوام شیء، منظورتان چیست استاد؟ آیا به نوعیتش است یا به همان وجود شخصیاش است؟
پاسخ: شیء یعنی حالّ را میفرمایید؟ قوام... این را جلسه گذشته من عرض کردم که...
پرسش: متقوم به موضوع است و موضوع به آن قوام میدهد.
پاسخ: بله، عبارتش را داشتیم؛ عبارتش را بیاورم...
پرسش: «فَيَكُونُ الْجَوْهَرُ مُقَوِّمَ الْعَرَضِ مَوْجُودًا».
پاسخ: بله، «فَيَكُونُ الْجَوْهَرُ مُقَوِّمَ الْعَرَضِ مَوْجُودًا»؛ این عبارت را دیروز ما داشتیم.
پرسش: اینجا «مَوْجُودًا» قید است؟
پاسخ: بله، که منظور این بود که جوهر مقوم عرض است در حالی که عرض موجود باشد؛ یعنی اگر عرض بخواهد وجود بگیرد، جوهر مقومش میشود، و الا عرض در ماهیتش احتیاج به جوهر ندارد. شما میتوانید ماهیت عرض را تصور بکنید و تعریف بکنید بدون اینکه جوهر را در این ماهیت اخذ بکنید؛ ولی وقتی خواستید عرض را موجود ببینید، حتماً باید جوهر اخذ بشود. پس موضوع میشود مقوّمِ عرض، اما مقوِّمِ عرضی که موجود است؛ یعنی وجود عرض را و زمینه وجود عرض را فراهم میکند، نه زمینه ماهیت عرض را. عرض در ماهیتش احتیاج ندارد.
این توضیحی برای موضوع بود. اما «وَأَنَّ الْمَحَلَّ»؛ این «أَنَّ الْمَحَلَّ» عطف بر آن «أَنَّ الْمَوْضُوعَ» است. «وَأَنَّ الْمَحَلَّ كُلُّ شَيْءٍ يَحُلُّهُ شَيْءٌ فَيَصِيرُ بِذَلِكَ الشَّيْءِ بِحَالٍ مَا». محل هر چیزی است که در او چیزی دیگر حلول کند؛ هیچ قیدی برایش نمیزند تا اینکه عام قرار داده بشود. محل چیزی است که «يَحُلُّهُ شَيْءٌ»، چه نوعیت و ذات آن محل به توسط این شیء تمام شود، یا بدون این شیء تمام شود، که محل را عام قرار میدهیم. «فَيَصِيرُ بِذَلِكَ الشَّيْءِ بِحَالٍ مَا»، یعنی حَتَّى يَصِيرَ بِذَلِكَ الشَّيْءِ بِحَالٍ مَا؛ در آن این شیء حلول کند تا آن محل به خاطر این شیئی که در آن حلول کرده، «بِحَالٍ مَا» درآید، یعنی یک حالت خاصی پیدا کند. حالا آن حالت خاص هر چه هست؛ حالتی که قبل از این حال وجود نداشت. حالا یا نوعیت پیدا کند، یا نه، نوعیت پیدا نکند و یک کیفیتی پیدا کند، کمیتی پیدا کند و أَمْثَالُ ذَلِكَ؛ بالاخره یک حالتی برایش پیش بیاید، چه حالت جوهری و چه حالت عرضی.
بررسی امکان تقوّم محل به حالّ برای اثبات جوهریت صورت
خب، تا اینجا ما بحث را گفتیم؛ فرق بین محل و موضوع روشن شد و اگر هم بحث را ادامه ندهیم، بحثمان تمام شد. ولی از «فَلَا يَبْعُدُ» شروع میکنیم درباره همین محل بحث کردن. چرا؟ چون میخواهیم ثابت کنیم که صورت جوهر است و صورت هم محل دارد؛ باید بیان کنیم که محل داشتن مزاحم با جوهر بودن نیست. لذا بیان میکنیم که محل اعم است و مثل موضوع نیست؛ وُجُودٌ فِي الْمَوْضُوعِ شیء را عرض میکند، اما وُجُودٌ فِي الْمَحَلِّ اگر محلْ موضوع باشد، شیء را عرض میکند، اما اگر محلْ موضوع نباشد، شیء را عرض نمیکند. ما میخواهیم ثابت کنیم که محلِّ صورت، موضوع نیست؛ بنابراین اگر صورت در این محل حلول کرده، عرض نیست، تا نتیجه بگیریم که پس جوهر هست. چون این غرض ماست، لذا درباره محل بیشتر بحث میکنیم تا بفهمیم که هر محلی لازم نیست که حالّش عرض باشد، بلکه بعضی محلها حالّشان جوهر است و صورت هم از همین قبیل است.
در این «فَلَا يَبْعُدُ»، ابتدا بیان میکنند که ممکن است یک شیئی محل باشد ولی قوامش را از حال بگیرد. میبینید همه بحث دارد به سمت صورت میرود که وضع صورت را تبیین میشود، اگرچه اسمش برده نمیشود. ممکن است محلی حالّی را قبول کند و به توسط آن حالّ، قوام پیدا کند و بدون آن حالّ، قوام نداشته باشد؛ این را ابتدا میگوید. بعد توضیح میدهد؛ حال و محل را ملاحظه میکند و ثابت میکند که آن حالی که در این محل حلول کرده، فِي الْمَحَلِّ هست و فِي الْمَوْضُوعِ نیست.
برای اثبات این مطلب که فِي الْمَحَلِّ هست و فِي الْمَوْضُوعِ نیست، میگوید که این حال اگر «فِي شَيْءٍ» باشد، آن شیء یا محلش است یا مجموعه و مرکب است. هر کدام که باشد، بالاخره این شیء فِي الْمَوْضُوعِ موجود نیست؛ یعنی یا این شیء فِي الْمَحَلِّ موجود است یا فِي الْمَجْمُوعِ وَالْمُرَكَّبِ موجود است، فِي الْمَوْضُوعِ موجود نیست. این مطلب را هم بیان میکند که اگر فِي الْمَحَلِّ باشد، فِي الْمَوْضُوعِ نیست؛ اگر فِي الْمُرَكَّبِ هم باشد، فِي الْمَوْضُوعِ نیست. همه سعیاش این است که ثابت کند چنین حالی که الان داریم طرح میکنیم، فِي الْمَوْضُوعِ نیست. عرض کردم میخواهد صورت را بیان کند؛ صورت اگر فِي الْمَوْضُوعِ باشد میشود عرض، و نمیخواهد صورت عرض بشود، میخواهد بیان کند که صورت جوهر است. لذا تمام سعیاش این است که بگوید این صورتی که حلول کرده، فِي الْمَوْضُوعِ حلول نکرده است، بلکه یا «فِي الْمَحَلِّ» حلول کرده یا فِي الْمُرَكَّبِ، یعنی به قول خودش «فِي الْجُمْلَةِ» و فِي الْمَجْمُوعَةِ حلول کرده است.
این را که بیان میکند و تمام میشود، آنوقت میگوید که اینچنین چیزی که در محل حلول کرده نه در موضوع، یا در جمله حلول کرده نه در موضوع، این را ما اسمش را در اینجا صورت میگذاریم و بعد او را میگوییم جوهر؛ اگر او جوهر است، پس محلش جوهر است، وقتی محل جوهر شد، مُجْتَمِعٌ مِنْهُمَا هم جوهر است. همینطوری یواشیواش پیش میآید تا ثابت کند که همه اینها جوهرند؛ از صورت شروع میکند.
شرح عبارت «فلا یبعد أن یکون شیء موجودا فی محل»
خب، توجه کنید وقتی میخواهد وارد بحث بشود میگوید: «فَلَا يَبْعُدُ». «فَلَا يَبْعُدُ» نشان میدهد که مثل اینکه مطلب ثابت نیست؛ بعید است که اینطوری باشد، نشان میدهد که مطلب ثابت نیست، در حالی که مطلب ثابت است. این «فَلَا يَبْعُدُ» میخواهد بگوید که با قطع نظر از برهان؛ اگر به برهان توجه کنیم، مطلب همین است که میگوییم جزماً و بدون شک، اما اگر قطع نظر از برهان بکنیم، «فَلَا يَبْعُدُ» که چنین باشد و برای ما همین «فَلَا يَبْعُدُ» کافی است. لذا بحث را شروع میکنیم و با «فَلَا يَبْعُدُ» هم شروع میکنیم و به نتیجه مطلوبمان هم میرسیم. توجه کردید؟ «فَلَا يَبْعُدُ» یعنی فَلَا يَبْعُدُ فِي الْعَقْلِ مَعَ قَطْعِ النَّظَرِ عَنِ الْبُرْهَانِ.
با قطع نظر از برهان بعید نیست که اینطور بگوییم: «أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مَوْجُودًا فِي مَحَلٍّ وَيَكُونَ ذَلِكَ الْمَحَلُّ لَمْ يَصِرْ بِنَفْسِهِ نَوْعًا قَائِمًا كَامِلًا بِالْفِعْلِ». ممکن است شیئی در محل باشد، ولی آن محل هنوز آمادگی برای نوع شدن نداشته باشد، بلکه با حلول آن حالّ، نوع بشود. ماده اینطور است دیگر؛ ماده نوعی نیست، تا صورت نوعیه در آن حلول نکرده، نوع نمیشود. صورت جسمیه و بعد هم صورت نوعیه در آن حلول میکند، تازه میشود نوع. روشن است مطلب دیگر. پس عیبی ندارد که در نظر عقل عیبی ندارد که شیئی موجود «فِي مَحَلٍّ» باشد و این محل نوع نشود مگر به توسط آن شیء. «فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مَوْجُودًا فِي مَحَلٍّ وَيَكُونَ ذَلِكَ الْمَحَلُّ لَمْ يَصِرْ بِنَفْسِهِ نَوْعًا قَائِمًا كَامِلًا بِالْفِعْلِ»؛ آن محل، نوعِ قائم و کامل بالفعل نشده و نوع نشده، بلکه با آن حال نوع میشود.
پرسش: بعد از اینکه نوع شد، باز هم اطلاق ماده بر آن میشود استاد؟
پاسخ: بعد از اینکه نوع شد، باز هم اطلاق ماده بر آن محل میشود، بله. بر آن محل اطلاق ماده میکنیم، اطلاق محل هم میکنیم؛ بر خود محلِ تنهایش بله، بعد از این هم که نوع شد باز هم به آن میگوییم محل. با آن حال، به آن میگوییم حال و به آن هم میگوییم محل؛ ماده هم میگوییم و به حالش هم صورت میگوییم.
پرسش: اطلاق ماده چطور؟
پاسخ: اطلاق ماده بر آن چیزی که محل بوده که تا آخر هم میشود، بله. بر مجموعه اطلاق ماده نمیشود، ولی بر محل که از اول اطلاق ماده میشد، حالا هم میشود.
عبارت را دقت کنید: «لَمْ يَصِرْ بِنَفْسِهِ نَوْعًا قَائِمًا»، این یک مطلب است، بعد میگوید: «كَامِلًا بِالْفِعْلِ»، این دو مطلب است؛ یعنی نوع نشده، بعد هم «كَامِلًا بِالْفِعْلِ»، یعنی موجود نشده است. هر دوی آن را الان دارد میگوید؛ چون شیء تا وقتی نوع نشود که موجود نمیشود، اول نوع میشود و بعداً شخص میشود. پس نوع میشود و کامل میشود؛ اگر هنوز نوع نشده، موجود هم نیست. پس این حال که میآید، هم نوعیت را برای این محل درست میکند و هم زمینه وجود شخصیاش را فراهم میکند؛ البته ممکن است به آن وجود شخصی ندهد، ولی زمینه را برای وجود شخصی فراهم میکند. این در صورتی است که «كَامِلًا بِالْفِعْلِ» را ما اشاره به وجود بگیریم؛ بگوییم «لَمْ يَصِرْ نَوْعًا قَائِمًا» این یک مطلب بشود و «كَامِلًا بِالْفِعْلِ» مطلب دیگر بشود و اشاره به وجود کند. ولی اگر «كَامِلًا بِالْفِعْلِ» را تأکید «نَوْعًا قَائِمًا» بگیریم، دیگر این مبحث نیست و هر دو مطلبش یکی است؛ یعنی «لَمْ يَصِرْ بِنَفْسِهِ نَوْعًا قَائِمًا»، بعد بگوییم یعنی «كَامِلًا بِالْفِعْلِ» که دیگر این «كَامِلًا بِالْفِعْلِ» را از آن قبلی جدا نمیکنیم و همان قبلی قرار میدهیم، که میخواهیم بگوییم این محل به توسط این حال نوع میشود و کامل بالفعل میشود، یعنی از آن حالت بالقوه درمیآید و بالفعل میشود. صورت با ماده اینچنین رفتاری میکند؛ ماده را نوع میکند، کامل میکند، بالفعل میکند.
پس صورت که میآید ماده را موجود نمیکند؛ من هم در اول عرض کردم زمینه وجود را فراهم میکند، نگفتم موجود میکند. در آن معنای اولی هم که برای این عبارت ذکر میکردم که «كَامِلًا بِالْفِعْلِ» را ناظر به وجود میگرفتم، میگفتم صورت که میآید ماده را آماده برای وجود شخصی میکند، نه به آن وجود شخصی میدهد؛ چون صورت باعث وجود شخصی ماده نمیشود، آن عوارض مشخصه هم لازم است، یا به قول بعضیها وجود لازم است تا اینکه شیء وجود شخصی پیدا کند. بنابراین صورت فقط نوعیت را به ماده میدهد؛ صورت فقط نوعیت را به ماده میدهد و ماده را کامل بالفعل میکند، چون ماده یک موجود بالقوهای است و با این صورت بالفعل میشود.
«بَلْ إِنَّمَا تَحَصَّلَ قِوَامُهُ مِنْ ذَلِكَ الَّذِي حَلَّهُ»؛ بلکه حاصل میشود قوام آن شیء و قوام آن محل «مِنْ ذَلِكَ الَّذِي حَلَّهُ»، از طریق این شیئی که در این محل حلول کرده است. قوام محل در ابتدا حاصل نبوده، بلکه از این چیزی که در این محل حلول کرده حاصل شده است؛ پس «إِنَّمَا تَحَصَّلَ قِوَامُهُ»، یعنی قوام آن محل، «مِنْ ذَلِكَ الَّذِي حَلَّهُ».
پرسش: استاد «بَلْ» چیز اضافی نمیخواهد در اینجا؟ چون «قِوَامُهُ» در اینجا به همان معناست که قبلش میخواهد بگوید و...
پاسخ: «بَلْ» چیز اضافی یعنی چه؟ نه، خب «بَلْ» باید در اینجا بیاید. ببینید، قبلش گفت محل نوع نشده، بلکه نوع میشود از طریق حال؛ درست است، جای «بَلْ» در اینجا مناسب است. جای «بَلْ» مناسب است؛ عبارت اینطور است: محل نوع نشده، بلکه نوع میشود «مِنْ ذَلِكَ الَّذِي حَلَّهُ»، یعنی به وسیله این حالّش. خب، حالا بحثی که داریم این است که «تَحَصَّلَ» بخوانیم شاید از جهتی بهتر باشد، چون آن «لَمْ يَصِرْ» معنای ماضی داشت، این مقابلش هم که «تَحَصَّلَ» است ماضی خوانده بشود بهتر است.
حصول قوام محل به وسیله یک حال یا حالهای متعدد در طول هم
خب، حالا این بحث پیش میآید که این محل با حلول یک صورت نوعیت خودش را پیدا میکند یا نه، دو صورت و دو شیء؟ حالا اسم صورت را نیاوریم، چون خود مصنف هم اسم صورت را نیاورده است. آیا محل با حلول یک شیء نوعیت پیدا میکند یا با حلول اشیاء متعدد؟ میفرماید که ممکن است با حلول یک شیء نوعیت پیدا کند و ممکن است با حلول اشیاء متعدد نوعیت پیدا کند. ما در محل این شرط را نمیکنیم که با حلول چند شیء فعلیت پیدا کند و نوعیت پیدا کند؛ میگوییم با حلول حال فعلیت پیدا میکند، اما تعیین نمیکنیم که آن حال یکی باشد یا چند تا باشد.
در مثل جسم که ماده محل قرار میگیرد، ما صورت جسمیه را وارد میکنیم؛ با صورت جسمیه یک نوع حاصل میشود، نوعی که عبارت از جسم است که این جسم را جدا میکند از نفس و از عقل، و همچنین از ماده و صورت هم جدایش میکند؛ فقط همین اندازه. پس این صورت جسمیه که آمد، ماده را نوع میکند و کامل بالفعل میکند و نوعی که ممتاز میشود از بقیه انواع جوهر، یعنی ممتاز میشود از ماده؛ این جسم است، ماده نیست، صورت نیست، نفس نیست، عقل نیست؛ از اینها جدا میشود. اما گاهی از اوقات میبینیم دو صورت در ماده حلول میکند: یکی صورت جسمیه که این ماده را جسم کند، دیگری صورت نوعیه که این ماده را جسم خاص کند؛ صورت نوعیه مثلاً انسانیت میشود، این ماده میشود بدن انسان. این بدن انسان آنوقت دوباره نوع خاصی میشود که ممتاز میشود از سایر اجسامی که سنخشان بدن انسان نیست. توجه میکنید، گاهی یک صورت میآید حلول میکند و این ماده را نوع میکند و کامل بالفعل میکند، گاهی نه، یکی نیست و چند تاست؛ چند تا پشت سر هم میآیند.
اما توجه بکنید، این مطلب ولو در اینجا توضیح داده نشده، ولی باید مورد توجه باشد که آنجایی که دو چیز میخواهد حلول کند و نوع بسازد، آن دو چیز باید در طول هم باشند، در عرض هم نباشند؛ مثل همین مثالی که الان گفتیم که صورت جسمیه اول باید بیاید و صورت نوعیه بعداً. یعنی صورت جسمیه حالت جنسی دارد و صورت نوعیه حالت نوعی دارد، و جنس و نوع در طول هماند؛ یعنی جنس رتبهاش اول است و نوع رتبهاش بعد است، چون آن مطلق است و این خاص است. به لحاظ عمومیت که نگاه کنید، آن جنس اول است و نوع دوم است. به لحاظ وجود خارجی برعکس است؛ نوع اول است و جنس دوم است. البته ما در اینجا الان باید جنس را اول بگیریم، چون صورت جسمیه اول میآید به این ماده فعلیت میدهد، بعداً صورت نوعیه میآید این فعلیت را فعلیت خاص قرار میدهد. البته قبلاً و بعداً که عرض میکنم، قبل و بعد رتبی است، نه زمانی؛ اینطور نیست که اول ماده باشد، بعد جنس بیاید، بعد نوع بیاید؛ هر سه با هم میآیند، اما از نظر رتبه، ماده اول است، صورت جسمیه دوم است و صورت نوعیه آخر است.
پرسش: میشود در عرض هم بگیریم استاد؟ در طول... در عرض نمیتوانیم دو امر را تصویر کنیم که وارد شیء بشود؟
پاسخ: همین را داریم عرض میکنیم که در عرض نباید باشد دیگر. کلام مصنف نشان نمیدهد که عرض را میگوید یا طول را؛ در عرض هم را میگوید یا طول را میگوید یا مطلق؛ او مطلق گذاشته است و هر دو را شامل میشود. ما داریم توضیح میدهیم؛ توضیح میدهیم حالا کسی قائل هست یا قائل نیست. بله، قائل داریم؛ قائل داریم که این خودش بحث شده که آیا یک نوع میتواند دو فصل داشته باشد، دو فصل قریب؟ فصل قریب صورت است دیگر. بعضی گفتند میتواند، بعضی گفتند نمیتواند. آنهایی که گفتند میتواند، قبول کردند که دو صورت در عرض هم بر یک ماده وارد بشود. در مباحث ماهیت در علم کلام مطرح است که آیا یک ماهیت میتواند جنس نداشته باشد و دو فصل داشته باشد، یا جنس داشته باشد و دو فصل؟ هر دویش مورد بحث است. بعد آنوقت محققین میگویند نه، اگر جنس داشت به دو دلیل نمیتواند دو فصل داشته باشد؛ اگر جنس نداشت به یک دلیل نمیتواند دو فصل داشته باشد، ولی بالاخره میگویند دو فصل نداشته باشد. بعضی هم اجازه میدهند دو فصل داشته باشد.
پرسش: در فلاسفه هم قائل دارد؟
پاسخ: دیگر حالا در فلاسفه قائل داریم یا نداریم، فحص نکردهام؛ ولی در بین متکلمین قائل داریم.
«وَحْدَهُ أَوْ مَعَ شَيْءٍ آخَرَ أَوْ أَشْيَاءَ أُخْرَى»؛ اشاره به همین مطلبی دارد که عرض کردم. قوام این محل حاصل میشود از این حال، «وَحْدَهُ»، یعنی حال به تنهایی، یا حال «مَعَ شَيْءٍ آخَرَ»، یا حال «مَعَ أَشْيَاءَ أُخْرَى». عرض کردم ممکن است چند تا حال داشته باشیم تا این محل قوام پیدا کند، ممکن هم هست یک حال قوام بدهد. عرض کردم اما اگر چند تا حال را داشته باشیم، باید در طول هم باشند. مثلاً یک مثال دیگر عرض کنم: اگر حساس صورت باشد—البته میگویند حساس صورت نیست، بلکه از عوارض حیوان است، منتها عارضی است که به خاطر اهمیتش توانسته جانشین صورت بشود—خب، حساس را اگر صورت بدانیم، یعنی فصل بدانیم، ناطق را هم صورت بدانیم—ناطق را هم گفتند فصل نیست، صورت نیست، جانشین فصل است—ناطق را صورت بدانیم، حساس را هم صورت بدانیم، انسان دارای دو صورت میشود؛ اما این دو صورت در طول هماند، در عرض هم نیستند، اشکالی ندارد. آن مثال قبلی هم که زدم درست است: صورت جسمیه و صورت نوعیه.
«اِجْتَمَعَتْ»؛ «اِجْتَمَعَتْ» یعنی این اشیاء اخری با آن حال، همه اشیاء اخری همه با هم که همه حالاند. حالّ واحد باشد، یا «مَعَ شَيْءٍ آخَرَ» باشد، یا «أَشْيَاءَ أُخْرَى» باشد که اگر با هم باشند، «اِجْتَمَعَتْ»؛ «اِجْتَمَعَتْ» این اشیاء اخری، «فَصَيَّرَتْ ذَلِكَ الشَّيْءَ مَوْجُودًا بِالْفِعْلِ». «ذَلِكَ الشَّيْءَ» یعنی آن محل را. همه این حالها با هم جمع شدند تا آن شیء را که محل است موجود بالفعل کنند، «أَوْ صَيَّرَتْهُ نَوْعًا بِعَيْنِهِ». موجود بالفعلش کنند یعنی به وجود شخصی؛ «أَوْ صَيَّرَتْهُ نَوْعًا بِعَيْنِهِ»، یا یک نوع معینش کنند. «بِعَيْنِهِ» یعنی معین؛ یک نوع معینش کنند، که گاهی این اشیائی که حالاند کمک میکنند که آن محل موجود بالفعل شود، یعنی یک شخص شود، گاهی هم کمک میکنند که یک نوع شود؛ گاهی منوِّعاند، گاهی مشخِّص.
پرسش: «ذَلِكَ الشَّيْءَ» یعنی محل؟
پاسخ: «ذَلِكَ الشَّيْءَ» یعنی محل، بله.
برهان بر اینکه حالّ مقوّمِ محل (صورت)، موجود لا فی موضوع است
خب، محل را ایشان تصویر کرد؛ «لَا يَبْعُدُ» که محل چنینی داشته باشیم. حالا میخواهد درباره حال بحث کند: «وَهَذَا الَّذِي يَحُلُّ هَذَا الْمَحَلَّ يَكُونُ لَا مَحَالَةَ مَوْجُودًا لَا فِي الْمَوْضُوعِ». این نتیجهای است که میخواهد از بحث بگیرد. «هَذَا الَّذِي يَحُلُّ هَذَا الْمَحَلَّ» یعنی آن صورت، یعنی آنی که حلول کرده است، «يَكُونُ لَا مَحَالَةَ مَوْجُودًا لَا فِي الْمَوْضُوعِ»؛ مَوْجُودٌ فِي الْمَحَلِّ هست، ولی مَوْجُودٌ فِي مَوْضُوعٍ نیست، بلکه «مَوْجُودًا لَا فِي الْمَوْضُوعِ» است.
چرا «مَوْجُودًا لَا فِي الْمَوْضُوعِ» است؟ اثبات میکند. عرض کردم این «هَذَا الَّذِي يَحُلُّ هَذَا الْمَحَلَّ يَكُونُ لَا مَحَالَةَ مَوْجُودًا لَا فِي الْمَوْضُوعِ» مطلوب ماست که آخر سر باید نتیجهاش بگیریم؛ همینجا ذکرش کردیم و بعد هم برایش استدلال میکنیم و آخر هم نتیجهاش میگیریم. این نتیجه اصلی ماست و ما اصلاً بحث را برای همین مطرح کردیم؛ منتها هنوز این مطلوبمان را اثبات نکردیم، اثباتش که کردیم میشود نتیجه. چطوری اثباتش میکنیم؟ از «وَذَلِكَ» شروع میکنیم.
«وَذَلِكَ»؛ اینکه این حال «مَوْجُودًا لَا فِي الْمَوْضُوعِ» است، یا به عبارت دیگر مَوْجُودٌ فِي مَوْضُوعٍ نیست—شاید اینطوری تعبیر کنیم راحتتر باشیم—که این حال مَوْجُودٌ فِي مَوْضُوعٍ نیست، به چه دلیل؟ چون به این حال گفته میشود «فِي شَيْءٍ»؛ به این حال میتوانیم بگوییم «فِي شَيْءٍ»، اما شیء را بخواهیم تفصیل بدهیم، میگوییم «فِي شَيْءٍ» یعنی فِي مَحَلٍّ، یا «فِي شَيْءٍ» یعنی فِي جُمْلَةٍ، مَجْمُوعَةٍ، فِي مُرَكَّبٍ. هر کدام از این دو تا را حساب میکنیم ببینیم کدامش با فِي مَوْضُوعٍ سازگار است. فِي مَحَلٍّ که هست، میتوانیم به خاطر فِي مَحَلٍّ بودن به آن بگوییم فِي مَوْضُوعٍ؟ فِي جُمْلَةٍ که هست، به خاطر فِي جُمْلَةٍ بودن میتوانیم به آن بگوییم فِي مَوْضُوعٍ؟
دقت میکنید؟ الان ایشان میگوید که این حال «فِي شَيْءٍ» است؛ آن شیء یا محل است یا جمله است. آیا شما بعد از اینکه فهمیدید که این حال فِي مَحَلٍّ است، میتوانید بگویید فِي مَوْضُوعٍ است؟ یا بعد از اینکه فهمیدید که فِي جُمْلَةٍ است، میتوانید بگویید فِي مَوْضُوعٍ است یا نمیتوانید؟ هر دو را مطرح میکند و ثابت میکند که نمیتوانید بگویید فِي مَوْضُوعٍ است. اگر فِي مَحَلٍّ باشد، نمیتوانید به آن بگویید فِي مَوْضُوعٍ؛ اگر فِي جُمْلَةٍ هم باشد، نمیتوانید به آن بگویید فِي مَوْضُوعٍ، و فقط هم یکی از این دو حال را دارد، یا فِي مَحَلٍّ است یا فِي جُمْلَةٍ است. پس در این دو حالی که یکی از این دو تا را دارد، نمیشود به آن گفت فِي مَوْضُوعٍ، حال دیگر هم که ندارد؛ بنابراین هیچوقت نمیشود به آن گفت فِي مَوْضُوعٍ. وقتی نتوانستید به آن بگویید فِي مَوْضُوعٍ، پس عرض نیست، بلکه جوهر است. عرض کردم میخواهد ثابت کند که صورت جوهر است.
چرا در صورتی که فِي جُمْلَةٍ باشد نمیتوانیم به آن بگوییم فِي مَوْضُوعٍ؟ چون یادتان هست، هم در جلسه گذشته میگفتیم و هم در این جلسه تکرار کردیم که آن چیزی که فِي مَوْضُوعٍ هست باید كَالْجُزْءِ مِنَ الْمَوْضُوعِ نباشد، و این حالی که فِي الْمُرَكَّبِ است، كَالْجُزْءِ مِنَ الْمُرَكَّبِ هست؛ پس قید «لَيْسَ كَجُزْءٍ مِنْهُ» را ندارد. چون قید «لَيْسَ كَجُزْءٍ مِنْهُ» را ندارد، فِي مَوْضُوعٍ قرار داده نمیشود؛ چون شرط فِي مَوْضُوعٍ بودن این است که لَا كَجُزْءٍ مِنَ الْمَوْضُوعِ باشد، و این صورت وقتی در مجموعه قرار داده میشود، كَالْجُزْءِ مِنَ الْمَجْمُوعَةِ است. پس مجموعه را نمیشود موضوع برای او حساب کرد و نمیشود او را که «فِي الْجُمْلَةِ» هست بگوییم «فِي الْمَوْضُوعِ» هست؛ چون «فِي الْمَوْضُوعِ» بودن مشروط است به اینکه «كَجُزْءٍ» نباشد و «فِي الْجُمْلَةِ» بودن یعنی «كَجُزْءٍ» بودن. پس «فِي الْجُمْلَةِ» بودن مزاحم فِي مَوْضُوعٍ بودن است. فِي مَحَلٍّ بودن هم همینطور که آن را بعداً انشاءالله عرض میکنم. هنوز توجه کنید استدلال تمام نشده است؛ چون یک بخش استدلال باقی مانده و من فقط یک بخشش را گفتم. آنوقتی که این حال فِي جُمْلَةٍ باشد روشن شد که فِي مَوْضُوعٍ نیست، اما آنوقتی که فِي مَحَلٍّ باشد، آن را هنوز بیان نکردم که چرا فِي مَوْضُوعٍ نیست؛ آن را باید الان بیان کنم که بعد که رسیدیم عرض میکنم.
«وَذَلِكَ»؛ اینکه «هَذَا الَّذِي يَحُلُّ»، مَوْجُودٌ فِي مَوْضُوعٍ نیست، به این دلیل است: «لِأَنَّهُ»؛ «أَنَّهُ» ضمیرش به «الَّذِي يَحُلُّ» برمیگردد. «الَّذِي يَحُلُّ» یعنی همان حال که ما در اینجا عبارت گرفتیمش از صورت؛ هنوز اسمش را نیاوردیم و بعداً اسمش را میآوریم، ولی حالا به آن میگوییم صورت، و قبل از اینکه مصنف اسمش را بیاورد ما داریم اسمش را میآوریم. «لِأَنَّ» این «الَّذِي يَحُلُّ»، «لَيْسَ يَصْلُحُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ فِي شَيْءٍ»؛ درباره این «الَّذِي يَحُلُّ» نمیتوان گفت «فِي شَيْءٍ» هست، مگر به یکی از دو صورت: «إِلَّا» به اینکه بگوییم «فِي الْجُمْلَةِ» هست یا بگوییم «فِي الْمَحَلِّ» هست. دقت کنید عبارتی که داریم معنا کردم؛ عبارت باید همینطوری معنا بشود که معنا کردم. دوباره معنا میکنم: «لِأَنَّ» این «الَّذِي يَحُلُّ» صلاحیت ندارد گفته شود که «إِنَّهُ فِي شَيْءٍ» هست؛ نمیتوانیم درباره این «الَّذِي يَحُلُّ» بگوییم که «إِنَّهُ فِي شَيْءٍ»، مگر به یکی از این دو صورت که یا بگوییم إِنَّهُ «فِي الْجُمْلَةِ» یا بگوییم إِنَّهُ «فِي الْمَحَلِّ». اگر بخواهیم بگوییم «إِنَّهُ فِي شَيْءٍ»، باید یکی از این دو تعبیر را به کار ببریم، یعنی بگوییم إِنَّهُ «فِي الْجُمْلَةِ» یا إِنَّهُ «فِي الْمَحَلِّ».
پرسش و پاسخ درباره مراد از «فی الجملة» و تفاوت آن با «فی المحل»
پرسش: استاد «فِي الْجُمْلَةِ» که به معنای موجبه جزئیه است، یعنی در بعضی موارد...
پاسخ: نه، «فِي الْجُمْلَةِ» یعنی در مرکب؛ جمله در اینجا به معنای بعض نیست، جمله در اینجا به معنای مرکب است، جمله در اینجا به معنای مجموعه است. عرض کردم جمله را به معنای مجموعه بگیرید اینجا؛ جمله یعنی مرکب. «إِلَّا فِي الْجُمْلَةِ» یعنی إِلَّا فِي مَجْمُوعَةٍ، إِلَّا فِي الْمُرَكَّبِ؛ اینجوری معنا کنید، نه آن «فِي الْجُمْلَةِ» به معنای موجبه جزئیه، آن اصلاً اینجا مراد نیست. «لَيْسَ يَصْلُحُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ فِي شَيْءٍ»، نمیتوانیم بگوییم «إِنَّهُ فِي شَيْءٍ» مگر به یکی از این دو صورت که یا شیء را کنایه بگیریم از جمله و مجموعه و مرکب، بگوییم «إِنَّهُ فِي شَيْءٍ» یعنی إِنَّهُ فِي جُمْلَةٍ، إِنَّهُ فِي مُرَكَّبٍ، إِنَّهُ فِي مَجْمُوعَةٍ؛ یا آن شیء را عبارت بگیریم از محل و بگوییم «إِنَّهُ فِي شَيْءٍ» یعنی إِنَّهُ فِي مَحَلٍّ. پس «إِنَّهُ فِي شَيْءٍ» دو معنا دارد و باید به این دو معنایش رسیدگی بشود، ببینیم کدامیک از این دو معنا با إِنَّهُ فِي مَوْضُوعٍ سازگار است. اگر این دو معنا با إِنَّهُ فِي مَوْضُوعٍ سازگار شدند، حکم میکنیم به اینکه این «الَّذِي يَحُلُّ»، فِي مَوْضُوعٍ است؛ اما اگر هیچکدام از این دو با فِي مَوْضُوعٍ سازگار نبودند، نمیتوانیم بگوییم «الَّذِي يَحُلُّ» در موضوع است و فِي مَوْضُوعٍ است.
پرسش: استاد در «فِي الْجُمْلَةِ» هم ما میتوانیم بگوییم در محل است دیگر، اگر در مرکب قرار بگیرد صورت، باز هم میتوانیم بگوییم در محل است...
پاسخ: میتوانید بگویید، ولی این را محل اصطلاحی نمیگوییم؛ مجموعه را محلِ جزء نمیگوییم. محل آن جزئی میشود که جزء دیگر در آن حلول کرده است؛ مجموعه را اصطلاحاً محل نمیگوییم، البته میشود محل گفت. اینکه میبینید «فِي الْجُمْلَةِ» را با «فِي الْمَحَلِّ» جدا کرده، به خاطر اینکه اگرچه میتوانست یک اسم عام برای همهشان بگذارد و بگوید فِي مَحَلٍّ، جمله را هم محل بگیرد و بعد بگوید فِي مَحَلٍّ، ولی نخواست این کار را بکند؛ خواست جمله را مستقل بحث کند و محل را هم مستقل بحث کند. یعنی الان ببینید بحث در ماده و صورت است؛ از ماده و صورت یک مرکبی درست میشود. یک بار این مرکب را به عنوان ظرف ملاحظه میکند، یک بار ماده را به عنوان ظرف برای صورت ملاحظه میکند. میخواهد دو جور ملاحظه کند تا به تمام شقوق رسیدگی بشود. اگر میگفت «فِي الْمَحَلِّ» و توضیح هم نمیداد، ممکن بود کسی فکر کند صورت در ماده است، اما صورت را در مجموعه نبیند. برای اینکه به تمام شقوق رسیدگی بشود، یک بار صورت را در ماده میبیند و یک بار صورت را در مجموعه میبیند، میگوید در هر کدام از این دو دید، صورت فِي مَوْضُوعٍ نیست.
پرسش: در مجموعه هم وقتی تصویرش را در ذهن تحلیل میکنیم، جدا میکنیم دیگر؛ یعنی صورت و آن محل را در ذهن که به همان صورت و حال و محل برمیگردیم، جزء مجموعه هم قرارش بدهیم...
پاسخ: آیا این جزء توی مجموعه هست یا نیست؟ هست دیگر.
پرسش: اما خب در تحلیل ذهن داریم میخواهیم حال و محل درست کنیم، وقتی حال و محل نیست یعنی دیگر حال بدون محل نمیشود...
پاسخ: ما الان مجموعه را عرض کردیم، مجموعه را محل نگیرید، مگر اینکه در محل تصرف کنید و معنایش را وسعت بدهید. ولی مجموعه را محل نگویید؛ محل آنی است که صورت در آن حلول کرده، مجموعه آنی است که صورت در آن وجود دارد. ما ببینید به عبارت بهتر، میخواهیم کلمه «فِي» را درست کنیم. میگوییم این «الَّذِي يَحُلُّ»، «فِي شَيْءٍ» است؛ «فِي شَيْءٍ» بودن دو جور میشود: یکی «فِي شَيْءٍ» بودن یعنی «فِي الْمَحَلِّ» بودن که حلول است، یکی «فِي شَيْءٍ» بودن یعنی فِي الْمُرَكَّبِ بودن که حلول نیست. «فِي شَيْءٍ» را داریم دو جور معنا میکنیم. لذا به جای «فِي الْجُمْلَةِ»، «فِي الْمَحَلِّ» را نمیگذاریم، مگر اینکه عرض کردم محل را به یک معنای وسیعی بکنیم و آنوقت به جای «فِي الْجُمْلَةِ» قرارش بدهیم. خود ایشان هم میبینید نگذاشته است؛ گفته «فِي الْجُمْلَةِ، أَوْ فِي الْمَحَلِّ»، با کلمه «أَوْ» گفته است، یعنی جمله را از محل جدا کرده، به خاطر اینکه فِي جُمْلَةٍ بودن یا فِي مَحَلٍّ بودن با هم تفاوت دارد.
این جزء اگر در جزء دیگر باشد، یک جور در جزء دیگر است؛ اگر در مرکب باشد، یک جور دیگر در مرکب است. ولی در هر دو «فِي» صدق میکند؛ بالاخره این صورت هم فِي الْمُرَكَّبِ است و هم فِي الْمَادَّةِ، ولی نحوه فِي الْمُرَكَّبِ بودنش جوری است و نحوه فِي الْمَادَّةِ بودنش جور دیگر است. لذا اینها از هم جدا میشوند؛ فِي الْمَادَّةِ بودن یعنی «فِي الْمَحَلِّ» بودن، اما فِي الْمُرَكَّبِ بودن که به تعبیر ایشان «فِي الْجُمْلَةِ» است، «فِي الْجُمْلَةِ» بودن یا فِي الْمُرَكَّبِ بودن یا فِي الْكُلِّ بودن، این به نحو «فِي الْمَحَلِّ» بودن نیست. لذا در اینجا «فِي الْجُمْلَةِ» را از «فِي الْمَحَلِّ» جدا میکند. ببینید اینطور میگوید: «فِي شَيْءٍ»، صلاحیت ندارد که بگوییم «إِنَّهُ فِي شَيْءٍ» مگر به یکی از این دو صورت؛ یعنی «فِي» را اگر بخواهیم تحقق بدهیم، در یکی از این دو صورت تحقق میدهیم: یا «فِي شَيْءٍ» را میگویید فِي جُمْلَةٍ، یا «فِي شَيْءٍ» را میگویید فِي مَحَلٍّ.
پرسش: شاید این «فِي الْجُمْلَةِ» بودن میرساند که قوام ماده به صورت است، چون مجموعهشان به اینها قوام دارد، اما در «فِي الْمَحَلِّ» شاید این معنا را از لفظ نرساند...
پاسخ: در هر دو صورت، قوام ماده به صورت است؛ قوام مرکب هم به صورت است، قوام ماده هم به صورت است.
پرسش: «فِي الْمَحَلِّ» شاید این معنا را نرساند که مثلاً قوامش به اوست، اما در این معنای «فِي الْجُمْلَةِ» این معنا را میرساند.
پاسخ: در مجموعه نشان میدهد قوام ماده به صورت است؟ برعکس میفرمایید! اگر یک چیزی مجموعه باشد، این میفهماند که یک جزء قوامش به جزء دیگر است؟ مجموعه نشان میدهد قوام مجموعه به این دو جزء است، نه قوام یکی از دو جزء به جزء دیگر است. «فِي الْمَحَلِّ» این مطلب را نشان میدهد که قوام یک جزء به جزء دیگر است، اما فِي الْمَجْمُوعَةِ نشان نمیدهد که قوام یک جزء به جزء دیگر است، بلکه نشان میدهد قوام مجموعه به این دو جزء است. شما دارید برعکس میفرمایید؛ شاید هم من چپه شدم و برعکس شنیدم، نمیدانم! بله.
بررسی شق اول و دوم: «فی الجملة» بودن و «فی المحل» بودن
«وَهُوَ فِي الْجُمْلَةِ كَجُزْءٍ»؛ واوش واو حالیه است و شروع در این بحث است؛ شروع در این بحث است که آیا «فِي شَيْءٍ» وقتی به معنای فِي جُمْلَةٍ باشد، میتواند به معنای فِي مَوْضُوعٍ باشد یا نه؟ بعد هم شروع در این بحث است و این بحث را میکنند که اگر «فِي شَيْءٍ» به معنای فِي مَحَلٍّ باشد، میتواند فِي مَوْضُوعٍ باشد یا نه؟
میفرماید که در حالی که «هُوَ» یعنی آن «الَّذِي يَحُلُّ»، اگر در جمله باشد، «كَجُزْءٍ» خواهد بود. ببینید، «وَهُوَ» مبتداست و «كَجُزْءٍ» خبرش است. «وَهُوَ» در صورتی که «فِي الْجُمْلَةِ» ملاحظه شود، یعنی آن «الَّذِي يَحُلُّ» در صورتی که در مجموعه ملاحظه شود، نسبت به مجموعه «كَجُزْءٍ» است. «وَكَانَ الْمَوْضُوعُ»؛ موضوع اینچنین بود که قبلاً موضوع را تعریف کردیم؛ موضوع چیزی بود که این دو قید را داشته باشد: یک، «يَكُونُ فِيهِ الشَّيْءُ»؛ دو، «وَلَيْسَ كَجُزْءٍ مِنْهُ». واو دوم عاطفه بگیرید، واو اول حالیه است. «وَكَانَ الْمَوْضُوعُ مَا يَكُونُ فِيهِ الشَّيْءُ»، و موضوع عبارت بود از چیزی که اولاً «فِيهِ الشَّيْءُ»، در آن چیزی حلول کند؛ ثانیاً «وَلَيْسَ»، یعنی «وَلَيْسَ» این شیء، «كَجُزْءٍ مِنْهُ»، یعنی كَجُزْءٍ مِنَ الْمَوْضُوعِ؛ «وَلَيْسَ» این شیء كَجُزْءٍ مِنَ الْمَوْضُوعِ.
حالا دقت کنید: «هُوَ فِي الْجُمْلَةِ كَجُزْءٍ»[2] مقدمه اول است، و «وَكَانَ الْمَوْضُوعُ مَا يَكُونُ فِيهِ الشَّيْءُ، وَلَيْسَ كَجُزْءٍ مِنْهُ» مقدمه دوم است. اینکه عرض میکنم واو دوم را عاطفه بگذارید برای همین است که این دو تا، دو مقدمه است؛ دو مقدمه است که نتیجه میدهند. مقدمه اول این است: این «الَّذِي يَحُلُّ» نسبت به محلش که جمله است، «كَجُزْءٍ» است. ولی موضوع محلی بود که حال نسبت به او «كَجُزْءٍ» نباشد. نتیجه: پس این جمله که محل شده برای این «الَّذِي يَحُلُّ»، موضوع نیست.
دومرتبه تکرار کنم: این محل که جمله است، «الَّذِي يَحُلُّ» را به عنوان جزء پذیرفته است—عبارت را عوض کردم که راحتتر این دو مقدمه نتیجه بدهند—این محلی که جمله است و آن «الَّذِي يَحُلُّ» را پذیرفته، آن «الَّذِي يَحُلُّ» را به عنوان جزء پذیرفته است؛ و موضوع چیزی است که «الَّذِي يَحُلُّ» خودش را به عنوان جزء نپذیرفته باشد. نتیجه میگیریم: پس جمله که «الَّذِي يَحُلُّ» را به عنوان جزء پذیرفته، موضوع نیست. فَثَبَتَ که «الَّذِي يَحُلُّ» که در جمله حلول کرده، در موضوع حلول نکرده است؛ پس «الَّذِي يَحُلُّ»، فِي مَوْضُوعٍ نیست. پس مطلب روشن شد دیگر.
پس این خطی که خواندیم: «وَهُوَ فِي الْجُمْلَةِ كَجُزْءٍ»، بعد «وَكَانَ الْمَوْضُوعُ مَا يَكُونُ فِيهِ الشَّيْءُ، وَلَيْسَ كَجُزْءٍ مِنْهُ»، این دو تا مقدمه بود که این دو مقدمه استدلال شد برای اینکه ثابت کند که «فِي شَيْءٍ» به معنای فِي جُمْلَةٍ بودن، به معنای فِي مَوْضُوعٍ بودن نیست. اگر «فِي شَيْءٍ» به معنای فِي جُمْلَةٍ باشد، نمیتواند به معنای فِي مَوْضُوعٍ باشد و به همین دلیلی است که گفتیم. حالا میخواهیم اثبات کنیم که اگر «فِي شَيْءٍ» به معنای فِي مَحَلٍّ باشد، باز هم نمیتواند به معنای فِي مَوْضُوعٍ باشد؛ از «وَهُوَ فِي الْمَحَلِّ» میخواهیم این را ثابت کنیم.
پرسش: در نسخه شما در «كَجُزْءٍ»، «مِنْهُ» را دارد؟
پاسخ: بله، در آن دومی دارد، اولی «مِنْهُ» ندارد. در «كَجُزْءٍ مِنْهُ» ما داریم؛ «مِنْهُ» باشد بد نیست، نباشد هم اشکال ندارد.
«وَهُوَ فِي الْمَحَلِّ لَيْسَ كَشَيْءٍ حَصَلَ فِي شَيْءٍ» تا آخر، میخواهد ثابت کند که اگر این «الَّذِي يَحُلُّ»، «فِي شَيْءٍ» بودنش به معنای فِي مَحَلٍّ بودن باشد، نمیتوانیم به معنای فِي مَوْضُوعٍ بودن قرارش بدهیم. بیان مطلب این است: کِی محل موضوع است؟ اول بحث گفتیم، کِی محل موضوع است؟ آنوقتی که محل بدون حال، نوعیت خودش را داشته باشد؛ آنوقت این محل موضوع است. اگر محلی بدون حلول حال نوعیت خودش را داشت، به اینچنین محلی میگوییم موضوع. آیا این محلی که برای این «الَّذِي يَحُلُّ» مورد بحث ما هست، اینچنین است؟ ما «الَّذِي يَحُلُّ» را فرض کردیم که به محل قوام بدهد؛ پس محل بدون این حال قوام ندارد، و موضوع محلی بود که بدون حال قوام داشت. پس محلی که برای این «الَّذِي يَحُلُّ» داریم، محلی نیست که بتواند موضوع باشد. بنابراین اگر «الَّذِي يَحُلُّ»، «فِي شَيْءٍ» بودنش به معنای فِي مَحَلٍّ بودن باشد، نمیتواند به معنای فِي مَوْضُوعٍ بودن باشد، چون اینجا فِي مَحَلٍّ آن را نمیتوان فِي مَوْضُوعٍ قرار داد؛ چون محل، محلی است که با موضوع سازگار نیست. موضوع عبارت بود از محلی که محتاج به حال نباشد، و این محلی که ما داریم الان بیان میکنیم محتاج به حال هست. روشن است دیگر مطلب.
«وَهُوَ»؛ ضمیر «هُوَ» برمیگردد به «الَّذِي يَحُلُّ». آن «وَهُوَ» قبلی را هم همینطور گفتیم که واوش حالیه بود، آن هم برمیگشت به «الَّذِي يَحُلُّ». «وَهُوَ فِي الْمَحَلِّ»، یعنی آن «الَّذِي يَحُلُّ» وقتی «فِي الْمَحَلِّ» باشد—یک وقتی «فِي الْجُمْلَةِ» بود که رسیدگی کردیم، حالا اگر «فِي الْمَحَلِّ» باشد—«لَيْسَ كَشَيْءٍ حَصَلَ فِي شَيْءٍ» که «ذَلِكَ الشَّيْءُ» (کتاب ما «که» ندارد، ولی باید «که» اضافه کرد) که «ذَلِكَ الشَّيْءُ قَائِمٌ بِالْفِعْلِ نَوْعًا». این «ذَلِكَ الشَّيْءُ» صفت «شَيْءٍ» در «حَصَلَ فِي شَيْءٍ» است و مشارالیهاش هم خود همین «شَيْءٍ» است. وقتی میگوییم این «الَّذِي يَحُلُّ» فی المحل است، این فی المحل بودنش نیست مثل شیئی که «حَصَلَ فِي شَيْءٍ»، یعنی حَصَلَ فِي مَحَلٍّ که آن شیء و محل، قائم بالفعل باشد نوعاً، بعد «ثُمَّ يُقِيمُ الْحَالَّ فِيهِ»، بعد اقامه کند آنچه را که حلول در خودش کرده است. در موضوع بودن این قید را داشتیم؛ دقت کنید، در موضوع بودن این قید را داشتیم که «ذَلِكَ الشَّيْءُ»، یعنی موضوع، قائم بالفعل باشد نوعاً، بعد «يُقِيمُ الْحَالَّ فِيهِ»، یعنی آنچه را که در خودش حلول میکرد اقامه کند؛ این قید موضوع بودن بود. «ذَلِكَ الشَّيْءُ»... این شیئی که «الَّذِي يَحُلُّ» در آن حلول کرده، این صفت را ندارد. موضوع باید این صفت را میداشت که قائم بالفعل بود نوعاً، بعد اقامه میکرد حالّ در خودش را؛ اما این شیئی که «الَّذِي يَحُلُّ» در آن وارد شده، این صفت را ندارد تا موضوع قرار داده بشود، بلکه فقط باید محل دانسته بشود.
پرسش: یک واو اینجا میداشتیم، واو را حالیه میگرفتیم، وَ«ذَلِكَ الشَّيْءُ...»
پاسخ: نه، حالا «ذَلِكَ الشَّيْءُ» صفت بگیرید؛ «ذَلِكَ الشَّيْءُ» را برای «شَيْءٍ» در «حَصَلَ فِي شَيْءٍ» صفت بگیرید، درست میشود؛ واو و این چیزها هم نمیخواهد. «وَهُوَ» یعنی «الَّذِي يَحُلُّ»، «فِي الْمَحَلِّ»؛ «هُوَ» یعنی این «الَّذِي يَحُلُّ» در محل، «لَيْسَ فی شَيْءٍ». «هُوَ فِي الْمَحَلِّ» مبتداست و «لَيْسَ فی شَيْءٍ» خبرش است؛ «فِي الْمَحَلِّ» را خبر نگیرید، «فِي الْمَحَلِّ» را حال بگیرید. این «الَّذِي يَحُلُّ» در حالی که در محل است—قبلاً به این فرض رسیدگی کردیم که «الَّذِي يَحُلُّ» در حالی که در جمله است، حالا داریم این بحث را میکنیم: «الَّذِي يَحُلُّ» در حالی که در محل است—«الَّذِي يَحُلُّ» در حالی که در محل است، «لَيْسَ كَشَيْءٍ حَصَلَ فِي شَيْءٍ»، مثل حالی نیست که در محلی رفته باشد که آن محل («ذَلِكَ الشَّيْءُ» یعنی آن محل) قائم بالفعل باشد نوعاً، بعد اقامه کند حالّ در خودش را. اینچنین محلی نیست و اینچنین ظرفی نیست که موضوع نامیده بشود؛ اگر اینچنین ظرفی بود، موضوع نامیده میشد.
«بَلْ هَذَا الْمَحَلُّ»، این محلی که برای آن «الَّذِي يَحُلُّ» فعلاً تدارک دیدیم، «جَعَلْنَاهُ»، در سه چهار خط قبل اینطور قرارش دادیم که «إِنَّمَا يَتَقَوَّمُ بِالْفِعْلِ بِتَقْوِيمِ مَا حَلَّهُ» (باید اضافه بخوانید: «بِتَقْوِيمِ مَا حَلَّهُ»). این محل را اینطور قرار دادیم که تقوم بالفعل پیدا کند با مقوِّم شدن آنچه که در این محل حلول کرده، که آن حالّ، مقوِّم باشد. ما این محل را طوری فرض کردیم که حال مقومش باشد، در حالی که موضوع محلی بود که او مقوم حال باشد. پس اینچنین محلی که ما قرارش دادیم که به توسط حالّش قوام پیدا کند، نمیتواند موضوع باشد؛ زیرا موضوع محلی است که قوامش را از حال نمیگیرد، بلکه به حال قوام میدهد. و به عبارت راحتتر، ما فرض کردیم که اینچنین محلی قوامش را از حال میگیرد، در حالی که موضوع محلی بود که قوامش را از حال نمیگرفت، بلکه تازه به حال قوام میداد؛ پس این محلی که ما محلِ این «الَّذِي يَحُلُّ» قرارش دادیم، نمیتواند موضوع باشد.
«بَلْ هَذَا الْمَحَلُّ» را «جَعَلْنَاهُ»، اینطور قرارش دادیم که «إِنَّمَا يَتَقَوَّمُ بِالْفِعْلِ»، تقوم بالفعل پیدا کند به سبب «تَقْوِيمِ مَا حَلَّهُ»؛ «مَا حَلَّهُ» یعنی آنچه که در آن حلول کرده، یعنی حال؛ به تقویم حال قوام پیدا کند، یعنی با قوام دادنِ حال قوام پیدا کند، که حال به او قوام بدهد. «وَجَعَلْنَاهُ إِنَّمَا يَتِمُّ لَهُ بِهِ نَوْعِيَّتُهُ»؛ این عطف تفسیر بر همان عبارت قبلی است، مطلب جدیدی نیست. و قرار دادیم این محل را در فرض خودمان که تمام شود برای این محل «بِهِ»، یعنی به وسیله آن «مَا حَلَّهُ»، تمام شود برای محل نوعیتِ محل، که به توسط آن «مَا حَلَّهُ» نوعیت این محل تمام بشود، و چنین محلی که به توسط «مَا حَلَّهُ» نوعیت پیدا کند، موضوع نیست. پس این محلی که برای «الَّذِي يَحُلُّ» ما فعلاً قرار دادیم، این محل را نمیشود موضوع گرفت؛ همانطور که مجموع را نتوانستیم موضوع بگیریم، محل را هم نتوانستیم موضوع بگیریم. مجموع را موضوع نگرفتیم، چون حال «كَجُزْءٍ مِنْهُ» شد؛ محل را موضوع نگرفتیم، چون شرط موضوع بودن را که اقامه کردن حال است نداشت. پس نه آن جمله موضوع شد و نه این محل موضوع شد، و میدانیم که این «الَّذِي يَحُلُّ» یا در جمله قرار داده میشود یا در محل قرار داده میشود؛ در جمله قرار داده بشود فِي مَوْضُوعٍ نیست، در محل هم قرار داده بشود فِي مَوْضُوعٍ نیست، پس عَلَى أَيِّ حَالٍ، فِي مَوْضُوعٍ نیست.
بررسی اختلاف نسخ و جمعبندی برهان
پرسش: استاد در این نسخه ما أَوْ جَعَلْنَاهُ است...
پاسخ: «أَوْ جَعَلْنَاهُ إِنَّمَا يَتِمُّ لَهُ»؟ بله، یک نسخه، فقط نسخه رحلی تهران أَوْ دارد.
پرسش: نَوْعِيَّةٌ هم نمیشود خواند استاد؟ «نَوْعِيَّتُهُ» نباشد...
پاسخ: چه؟ نَوْعِيَّةٌ؟ «نَوْعِيَّتُهُ» نداشتید؟ إِنَّمَا يَتِمُّ لَهُ بِهِ نَوْعِيَّةٌ؛ عیبی ندارد نَوْعِيَّةٌ هم بخوانید، ولی «نَوْعِيَّتُهُ» بهتر است. کتاب ما «نَوْعِيَّتُهُ» دارد؛ کتاب شما نَوْعِيَّةٌ دارد؟ اصلاحش کنید به نظر میرسد بهتر است، ولی البته به زحمت معنا میشود. اما کتاب شما که «أَوْ جَعَلْنَاهُ إِنَّمَا يَتِمُّ لَهُ بِهِ نَوْعِيَّتُهُ» دارد، به نظر میرسد «وَ» باشد؛ چون اگر أَوْ باشد معنایش این است که این جمله بعدی با جمله قبلی فرق میکند، در حالی که جمله بعدی با جمله قبلی فرقی ندارد. تقویم «مَا حَلَّهُ» با تتمیم نوعیت به توسط «مَا حَلَّهُ» فرقی ندارد؛ لذا واو بهتر از أَوْ هست. کتاب ما واو دارد و ظاهراً مناسبتر به نظر میرسد.
«إِذَا كَانَتْ نَوْعِيَّتُهُ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِهِ»؛ کتاب ما «بِهِ» ندارد، ولی باید باشد. شما دارید؟
پرسش: بله، «بِهِ» هست.
پاسخ: «بِهِ» باید باشد؛ کتاب ما ندارد و باید اضافه کنیم. «إِذَا كَانَتْ نَوْعِيَّتُهُ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِهِ»؛ این «إِذَا كَانَتْ نَوْعِيَّتُهُ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِهِ» دارد اشاره میکند به همان مطلبی که قبلاً گفتیم، که گفتیم: «بَلْ إِنَّمَا تَحَصَّلَ قِوَامُهُ مِنْ ذَلِكَ الَّذِي حَلَّهُ وَحْدَهُ، أَوْ مَعَ شَيْءٍ آخَرَ، أَوْ أَشْيَاءَ أُخْرَى»؛ آن «وَحْدَهُ، أَوْ مَعَ شَيْءٍ آخَرَ» را دارد دوباره اشاره میکند. گفتیم محل طوری است که نوعیتش به وسیله حال تمام میشود، حالا داریم تعمیم میدهیم: چه به وسیله حال به تنها، چه به وسیله حال و اشیاء دیگری که با حال جمع بشوند و مجموعاً نوعیت را درست کنند، که همان مطلب قبلی را داریم تکرار میکنیم. «إِذَا كَانَتْ نَوْعِيَّتُهُ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِهِ»، اگر نوعیت آن محل حاصل شود «بِهِ»، یعنی به وسیله این «مَا حَلَّهُ»، یا «تَصِيرُ لَهُ نَوْعِيَّةً...»
پرسش: در نسخه ما «أَوْ تَصِيرُ لَهُ نَوْعِيَّتُهُ بِاجْتِمَاعِ أَشْيَاءَ» است.
پاسخ: «أَوْ تَصِيرُ لَهُ نَوْعِيَّتُهُ بِاجْتِمَاعِ أَشْيَاءَ»؛ کتاب ما نَوْعِيَّةً دارد. شاید نَوْعِيَّتُهُ... بله، اینجا هم نَوْعِيَّتُهُ بد نیست، نَوْعِيَّةً هم خوب است؛ هر دویش باز معنا میشود. نسخه هم داریم: نَوْعِيَّتُهُ داریم، نَوْعِيَّتُهَا هم داریم. بله، «أَوْ تَصِيرُ لَهُ»، یعنی برای این محل؛ «أَوْ تَصِيرُ» آن نوعیت برای محل نَوْعِيَّةً، کتاب ما اینطور معنا میشود: «أَوْ تَصِيرُ» آن نوعیت برای محل نَوْعِيَّةً به سبب اجتماع اشیائی که «جُمْلَتُهَا يَكُونُ ذَلِكَ النَّوْعَ»، یعنی مجموعه آن اشیاء میشود این نوع. اما به کتاب شما: أَوْ تَصِيرُ لَهُ نَوْعِيَّتُهُ، یا نوعیت این محل برایش حاصل میشود «بِاجْتِمَاعِ أَشْيَاءَ» که مجموعه آن اشیاء میشود این نوع. که البته نَوْعِيَّتُهُ بخوانیم راحتتر معنا میکنیم؛ کتاب ما معنا میشود، منتها همانطور که توجه کردید کمی سخت معنا میشود.
پرسش: ما از اول بحث فرمودیم محل اعم از موضوع است، یعنی محل شامل موضوع هم میشود دیگر...
پاسخ: ما اول گفتیم محل اعم از موضوع است، ولی الان یادتان رفته آن چیزی که در آن بحث کردیم چه بود؛ حالی بود که به محل قوام میداد. اینچنین محلی دیگر اعم از موضوع نیست، این اصلاً مباین موضوع است. محلی که اعم از موضوع بود، فقط این بود که محل باشد با قطع نظر از همهچیز؛ ولی اینجا داریم میگوییم محلی که قوامش را از حال میگیرد، این درست مقابل موضوع است، نه اعم از موضوع.
خب، دقت کنید من دوباره بحث را یک مروری بکنم و عبارت را زیر نظر بگیرید. از «فَلَا يَبْعُدُ»، از «فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مَوْجُودًا فِي مَحَلٍّ»، شروع کردیم به طرح فرضی که در آن فرض، محلی داریم و حالی داریم. دقت کنید چه دارم عرض میکنم؛ اول هم این را گفتم، منتها چون نخوانده بودم و تبیین نکرده بودم، حرفهایم خیلی روشن نبود. حالا که مطلب تمام شده و میخواهم جمعبندی کنم، مطلب کاملاً روشن میشود؛ همان مطلب قبلی را دارم تکرار میکنم. در این «فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مَوْجُودًا فِي مَحَلٍّ»، ما فرضی را طرح کردیم که در آن فرض، محلی داریم و حالی داریم و محل ما اینچنین است که به حالّش محتاج است؛ حالا یا به حال به تنها محتاج است، یا به حال «مَعَ شَيْءٍ آخَرَ» محتاج است، یا به حال «مَعَ أَشْيَاءَ أُخْرَى» محتاج است. این فرض ما بود که محلی داریم محتاج به حال؛ این را شروع به بحث کردن کردیم، ببینیم آیا آن حالی که چنین محلی دارد، فِي مَوْضُوعٍ هست یا نیست؟
گفتیم که این حال که «فِي مَحَلٍّ» است، بالاخره «فِي شَيْءٍ» است. آن شیء اگر بخواهد تعیین بشود، یا عبارت قرار داده میشود از جمله، یا عبارت قرار داده میشود از محل؛ که اینطور میشود: محلی داریم و حالّی داریم که این حالّ فِي جُمْلَةٍ هست یا فِي مَحَلٍّ هست. فِي جُمْلَةٍ باشد نمیتوان گفت فِي مَوْضُوعٍ است، چون این حال نسبت به جمله «كَجُزْءٍ» است و حالِ فِي مَوْضُوعٍ باید «كَجُزْءٍ» نباشد. و اگر این شیء را کنایه از محل بگیرید، وقتی میگویید این حال «فِي شَيْءٍ» است، مرادتان از شیء محل باشد، آنوقت نتیجه این میشود که این حال «فِي مَحَلٍّ» است؛ آیا میتوان در این صورت گفت که این حال فِي مَوْضُوعٍ است؟ میفرماید نه. چرا؟ چون محلی که ما از اولِ «فَلَا يَبْعُدُ» فرض کردیم، محلی بود که محتاج به حال باشد؛ حالا یا محتاج به حال به تنها، یا محتاج به حال «مَعَ شَيْءٍ آخَرَ»، یا محتاج به حال «مَعَ أَشْيَاءَ أُخْرَى»؛ بالاخره باید احتیاج داشت، محلی بود که به حالّش محتاج بود و چنین محلی موضوع نیست. پس اگر این حال «فِي مَحَلٍّ» کذایی باشد، صدق نمیکند که فِي مَوْضُوعٍ است. بنابراین توجه کردید در تمام شقوق بحث کردیم و ثابت شد که در هیچ شیئی چنین حالی فِي مَوْضُوعٍ نیست، بلکه یا فِي جُمْلَةٍ هست یا فِي مَحَلٍّ هست که هیچکدام از اینها نمیتوانند جایشان را با فِي مَوْضُوعٍ عوض کنند و اینچنین بشود که آن حال که فِي جُمْلَةٍ است یا فِي مَحَلٍّ است، بشود فِي مَوْضُوعٍ؛ این شدنی نیست. پس ما تا اینجا ثابت کردیم که چنین حالی فِي مَوْضُوعٍ نیست؛ اگر فِي مَوْضُوعٍ نیست، یعنی «لَا فِي الْمَوْضُوعِ» هست، پس جوهر است؛ اینچنین حالی جوهر است. این تمام زحمتی که کشیدیم الان نتیجه داد.
نتیجهگیری بحث و نامگذاری حالّ مقوّم به «صورت»
«فَبَيِّنٌ أَنَّ بَعْضَ مَا فِي الْمَحَلِّ لَيْسَ فِي الْمَوْضُوعِ»؛ این «فَبَيِّنٌ» تفریع بر قولش «فَنَقُولُ» تا اینجاست. از «فَنَقُولُ» تا اینجا تمام حرفهایی که زد، نتیجهاش این است که «بَعْضَ مَا فِي الْمَحَلِّ لَيْسَ فِي الْمَوْضُوعِ»؛ با اینکه در محل هست اما در موضوع نیست. آن بعضی که در محل هست و در موضوع نیست، آن را میخواهیم بگوییم صورت است و آن را میخواهیم بگوییم جوهر است.
توجه کردید مطلب را با «فَلَا يَبْعُدُ» شروع کردیم؛ گفتیم بعید نیست که چنین چیزی داشته باشیم، اما داریم یا نداریم؟ باید اثبات بشود که داریم یا نداریم. اثباتش را گذاشت: «وَأَمَّا إِثْبَاتُ هَذَا الشَّيْءِ». این «وَأَمَّا إِثْبَاتُ هَذَا الشَّيْءِ» دارد آن «فَلَا يَبْعُدُ» را درست میکند؛ با قطع نظر از برهانی که بعداً اقامه میکنیم، بعید نیست که چنین شیئی داشته باشیم که بتواند در محل حلول کند ولی فِي مَوْضُوعٍ نباشد، در محلِ چنینی که همهاش را توضیح دادیم. اما آیا چنین چیزی که الان توصیفش را کردیم داریم یا نداریم؟ گفتیم بعید نیست داشته باشیم، اما حالا داریم یا نداریم؟ میفرماید: «وَأَمَّا إِثْبَاتُ هَذَا الشَّيْءِ» به عهده ماست که در آینده انجامش بدهیم. «وَأَمَّا إِثْبَاتُ هَذَا الشَّيْءِ الَّذِي هُوَ فِي مَحَلٍّ دُونَ مَوْضُوعٍ»، در محل هست اما در موضوع نیست، «فَذَلِكَ عَلَيْنَا إِلَى قَرِيبٍ»؛ بر عهده ماست که به نزدیکی اثباتش کنیم و اثباتش میکنیم.
«وَإِذَا أَثْبَتْنَاهُ»، وقتی اثباتش کردیم، «فَهُوَ الشَّيْءُ الَّذِي نَخُصُّهُ»؛ کتاب ما «يَخُصُّهُ» دارد، خوب نیست، «نَخُصُّهُ» بهتر است. شما چه دارید؟ «يَخُصُّهُ»؟ بله، نسخه قدیم هم «يَخُصُّهُ» است. «فَهُوَ الشَّيْءُ الَّذِي يَخُصُّهُ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ بِاسْمِ الصُّورَةِ»؛ یعنی «يَخُصُّهُ» فیلسوف این شیء را در مثل این موضع به اسم صورت. چون «إِذَا أَثْبَتْنَاهُ» گفته، نَخُصُّهُ خوب بود؛ وقتی ما اثباتش کردیم، همانی است که ما در این موضع به آن صورت میگوییم. خب، اما حالا که «يَخُصُّهُ» هست، کتاب قدیم هم «يَخُصُّهُ» است و نسخه نَخُصُّهُ را هم ما در این نسخهبدلهای پاورقیمان نداریم، شما هم که میفرمایید در نسخههایتان هیچکدام نَخُصُّهُ نیست، خب ما همان «يَخُصُّهُ» میخوانیم؛ ولی اگر نَخُصُّهُ بود راحتتر معنا میشد. حالا «يَخُصُّهُ» است یعنی «يَخُصُّهُ» فیلسوف، «يَخُصُّهُ» حکیم.
«وَإِذَا أَثْبَتْنَاهُ، فَهُوَ الشَّيْءُ الَّذِي...»؛ این حالّی که ما در آن بحث میکنیم، همین شیئی که «فِي مَحَلٍّ» هست «دُونَ مَوْضُوعٍ»، وقتی این را اثباتش کردیم، همان شیئی است که فیلسوف در مثل این موضع به آن اسم صورت میگذارد. «فِي مثلِ هَذَا الْمَوْضِع» یعنی چه؟ یعنی در این محلی که بحث ما در جوهر است؛ در این محلی که ما حالّ «فِي مَحَلٍّ» را مطرح میکنیم، در این محل اسمش صورت است، ولو شما در جای دیگر اسمش را صورت نگذارید.
این وَلَوْ را دقت کنید: ولو در جای دیگر اسمش را صورت نگذارید، یا ولو صورتی را که اسم این هست در جای دیگر بر چیز دیگر اطلاق کنید؛ هر دو جور معنا میشود این عبارت، و صدرا هم هر دو جور معنا کرده است.
اول اینکه—معنای اول را دومرتبه تکرار کنم، حرفی که دارم عرض میکنم حرف صدراست—در مثل این موضع اسمش را صورت میگذارید، یعنی اگر توجه کنید به این حیث که حلول در محل کرده و حلول در موضوع نکرده، اسمش را صورت میگذارید، ولو به حیث دیگر و در موضع دیگر اسم دیگر برایش بگذارید؛ این یک معنا. یک معنای دیگر: ولو اینکه این اسمی را که الان به این دادید، در یک جای دیگر به چیز دیگر بدهید؛ این هم معنای دوم، که عبارت بعدی مصنف این معنای دوم را تأکید میکند: «وَإِنْ كُنَّا قَدْ نَقُولُ لِغَيْرِهِ أَيْضًا صُورَةً بِاشْتِرَاكِ الِاسْمِ». ولو به غیر این شیئی که در این موضع صورت نامیده شد، به غیر این شیء هم صورت میگوییم به اشتراک اسم، یعنی به اشتراک لفظی که صورت بر زیاد اطلاق میشود و ما بعداً انشاءالله این بحث را خواهیم داشت که صورت اطلاقات متعدد دارد؛ یکی از اطلاقاتش همین شیئی است که حلول کرده «فِي مَحَلٍّ» و حلول نکرده فِي مَوْضُوعٍ.
«وَإِذَا كَانَ الْمَوْجُودُ»، وارد آن بحثی میشود که توضیح دادم که بیان کرد و نتیجه میگیرد که این شیءِ حال که اسمش صورت است، میشود جوهر؛ چون قرار شد «لَا فِي الْمَوْضُوعِ» باشد دیگر؛ «فِي مَحَلٍّ» هست ولی فِي مَوْضُوعٍ نیست، وقتی فِي مَوْضُوعٍ نبود میشود جوهر. بعد بیان میکند که محلش هم جوهر است، بعد هم بیان میکند که مُجْتَمِعٌ مِنْهُمَا هم جوهر است.
پس از اینجا وارد بحثی میشویم که به بحث قبلمان مرتبط است، ولی در عین حال میتواند سرِ خط باشد؛ ولو ارتباط به بحث قبلی دارد، ولی میتواند سرِ خط باشد. از بحث قبل نتیجهگیری میکنیم که این حال را میگوییم جوهر، یعنی صورت؛ بعد با بیانی ثابت میکنیم که محلش صورت است ، بعد هم به بیانی دیگر ثابت میکنیم که مُجْتَمِعٌ مِنْهُمَا هم صورت است.