90/06/05
بسم الله الرحمن الرحیم
تعریف جوهر و عرض و اثبات تقدم ذاتی جوهر بر اعراض/هستیشناسی و اقسام موجود /مقاله دوم الهیات شفا
موضوع: مقاله دوم الهیات شفا/هستیشناسی و اقسام موجود /تعریف جوهر و عرض و اثبات تقدم ذاتی جوهر بر اعراض
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
موضوع مقاله دوم و جایگاه مباحث جوهر در آن
صفحه ۵۵، سطر اول: «الْمَقَالَةُ الثَّانِیَةُ وَ فِیهَا أَرْبَعَةُ فُصُولٍ[1] . فَصْلٌ فِی تَعْرِیفِ الْجَوْهَرِ وَ أَقْسَامِهِ بِقَوْلٍ کُلِّیٍّ».
در این مقاله که چهار فصل دارد، درباره جوهر بحث میکنیم. جوهر پنج قسم دارد؛ دو قسمش را ما در این مقاله مطرح نمیکنیم، سه قسم دیگر را مطرح میکنیم؛ یعنی دو قسم مجرد که عقلاند و نفس، در این مقاله نمیآیند که جای دیگر بحثشان را طرح میکنیم. در این مقاله فقط از جسم و ماده و صورت بحث میکنیم. این مباحث را در چهار فصل قرار میدهیم. اکنون فصل اول است که عنوانش پیداست: «فِی تَعْرِیفِ الْجَوْهَرِ وَ أَقْسَامِهِ بِقَوْلٍ کُلِّیٍّ».[2]
مقصود از تعریف و تقسیم جوهر به قول کلی
ما در این فصل هم جوهر را تعریف میکنیم، هم اقسام جوهر را میگوییم. تعریفمان به نحو کلی است، اقسامی را هم که ذکر میکنیم اقسام کلی است. تعریفمان به نحو کلی است، یعنی جوهر را تعریف میکنیم، نه مصداقی از مصادیق جوهر را؛ خود جوهر را که یک امر عام است، یک امر کلی است تعریف میکنیم، به مصادیقش کاری نداریم.
این هم که میگوییم اقسام را به طور کلی طرح میکنیم، به خاطر این است که جوهر یک تقسیم اولی دارد و تقسیم ثانوی هم دارد. تقسیم اولی جزء اولین تقسیمی است که ما برای جوهر میآوریم. در تقسیم اولی، جوهر به پنج قسم تقسیم میشود: عقل و نفس، جسم، صورت و ماده. بعد دو مرتبه هر کدام از این اقسام را ممکن است ما به تقسیمات دیگر تقسیم کنیم که آن تقسیمات دیگر تقسیم اولی نیستند، تقسیم ثانویاند؛ حالا چه تقسیم دوم باشند، چه تقسیم سوم و چهارم و پنجم، همهشان در تقسیم ثانوی قرار داده میشوند. فقط آن اولین تقسیمی که ذکر میکنیم تقسیم اولی است.
تقسیم اولی هم تقسیم عام است؛ هرچه تقسیم را ادامه بدهیم، مصادیق خاصتر و جزئیتر میشوند. در این فصلی که ما میخواهیم طرح کنیم، اولاً جوهر را به نحو عام تعریف میکنیم؛ ثانیاً اقسام را به طور کلی میگوییم، یعنی فقط همان اقسام اولیه را ذکر میکنیم؛ اقسام دیگر را که از آن اقسام اولیه، از تقسیم اقسام اولیه به دست میآیند در اینجا متعرض نمیشویم.
از این بیانی که من کردم معلوم شد که کلمه «بِقَوْلٍ کُلِّیٍّ» که در عبارت ابنسینا آمده، مربوط به اقسام تنها نیست، مربوط به تعریف هم هست؛ هم تعریف جوهری که در اینجا طرح میکنیم «بِقَوْلٍ کُلِّیٍّ» است، یعنی ما جوهر را به نحو عام تعریف میکنیم و کاری به مصادیق جوهر نداریم، هم اقسامی که ذکر میکنیم اقسام «بِقَوْلٍ کُلِّیٍّ» است، یعنی اقسام اولیه است و در مصادیق جزئیتر جوهر وارد نمیشویم و آنها را بیان نمیکنیم.
تقسیم وجود به وجود بالذات و وجود بالعرض
ابتدای ورود، ایشان وجود را به دو قسم تقسیم میکند: یکی وجود بالذات، یکی وجود بالعرض. بعد میفرمایند که ما در وجود بالعرض بحث نمیکنیم، در وجود بالذات بحث میکنیم. بعد این وجود بالذات را به دو قسم جوهر و عرض تقسیم میکنند و بیانی در مورد جوهر و عرض دارند که این بیان وقتی تمام شد، اقسام و توضیحاتی که لازم است ذکر میکنند که دیگر بحث در عرض نیست، بحث در جوهر است؛ از بین اقسام موجود بالذات، جوهر را مورد بحث قرار میدهند و به عرض هم کاری ندارند.
اما موجود بالذات چیست و موجود بالعرض چیست که در ابتدای ورود در بحث، موجود و وجود را به این دو تا تقسیم میکنند؟ برای وجود بالذات مثال میزنند مثل وجود انسان؛ برای وجود بالعرض مثال میزنند به وجود أَبْیَض. یعنی اگر بگوییم انسان انسان است، در واقع وجود بالذات انسان را طرح کردیم؛ اگر بگوییم زید أَبْیَض است، وجود بالعرض او را گفتیم.
به نظر میرسد که مراد از وجود بالذات، وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ است که انسان همین وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ را دارد، و مراد از وجود بالعرض همان وجود محمولی است که وجود رابطی است؛ که وجود رابطی وجود ذاتی است که متصف به عرض شده باشد، که أَبْیَض وجود رابطی دارد ولی انسان وجود ذاتی دارد. انسان یک ذات است که موجود است، ولی أَبْیَض یک ذات متصف به عرض است. ذات متصف به عرض را وجودش را میگویند وجود رابطی، و ذاتی را که خودش باشد وجودش را میگویند وجود نفسی یا وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ. به نظر میرسد که مراد از وجود بالذات و وجود بالعرض این باشد: وجود بالذات یعنی وجود ذات، و وجود بالعرض یعنی وجود ذات همراه با عرض که ما از آن تعبیر میکنیم به مثلاً أَبْیَض.
تبیین معنای دقیق وجود بالذات و وجود بالعرض (اسناد حقیقی و مجازی)
ولی مسلماً این مراد نیست؛ وجود بالذات و بالعرض در هر جا گفته میشود مراد این نیست. از مثال اینجوری درمیآید، ولی مراد این است که عرض میکنیم: وجود بالذات عبارت است از وجودی که نسبت وجود به او نسبت إِلَى مَا هُوَ لَهُ و نسبت حقیقی باشد، و وجود بالعرض عبارت است از وجودی که نسبت وجود به او وجود بِالْمَجَازِ و إِلَى غَیْرِ مَا هُوَ لَهُ باشد.
وقتی ما انسان را میگوییم موجود است، وجود برای انسان إِسْنَادٌ إِلَى مَا هُوَ لَهُ دارد و وجودی است حقیقی؛ یعنی وجود را وقتی به انسان نسبت میدهیم، نسبت دادن وجود است به مَا هُوَ لَهُ، یعنی به چیزی که این وجود را دارد. و همچنین اگر وجود را به بَیَاض نسبت بدهیم، باز هم همینطور است؛ وُجُودٌ إِلَى مَا هُوَ لَهُ است و وجود حقیقی است. اما اگر وجود را به أَبْیَض نسبت بدهیم، ما آنچه که موجود میبینیم یا انسان است یا بَیَاض است؛ أَبْیَض را ما بالعرض موجود میدانیم، یعنی از باب اینکه موصوف و صفت هر یک موجودند، مُرَکَّبٌ مِنْهُمَا را هم که أَبْیَض باشد ما میگوییم موجود. مُرَکَّبٌ مِنْهُمَا را هم میگوییم موجود.
پس أَبْیَض وجود بالعرض دارد، یعنی وجود بِالْمَجَاز دارد. چرا؟ چون ذاتی که در أَبْیَض وجود دارد یا صفتی که در أَبْیَض وجود دارد، ما اگر وجود را به این ذات و صفت نسبت بدهیم، میشود نسبت حقیقی و نسبت إِلَى مَا هُوَ لَهُ؛ اگر به حاصل از این ذات و صفت این وجود را نسبت بدهیم، میشود إِسْنَادٌ إِلَى غَیْرِ مَا هُوَ لَهُ و اسناد مجازی؛ مثل اسناد حرکت به جَالِسُ السَّفِینَةِ که اسناد مجازی است. اسناد حرکت میدهیم به چیزی که مجاور است با متحرک واقعی؛ متحرک واقعی سفینه است و این راکب مجاور با این سفینه است، و ما اگر به این راکب نسبت حرکت میدهیم به خاطر این است که مجاورش حرکت دارد. در اینجا هم اگر نسبت وجود به أَبْیَض میدهیم، به خاطر این است که زید و بَیَاضی که به وجود آورنده أَبْیَضاند موجودند، نه اینکه خود أَبْیَض موجود باشد. پس أَبْیَض، بله، أَبْیَض میشود وجودش بالعرض و مثل انسان میشود وجودش بالذات.
تفاوت وجود بالذات و بالعرض با وجود فی نفسه و وجود رابطی
خب روشن شد که مراد از بالذات و بالعرض در اینجا آن وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ و وجود رابطی نیست. وجود رابطی عرض میکنم، نه وجود رابط؛ وجود رابط که آن نسبت بین موضوع و محمول است، آن اصلاً فعلاً در اینجا مطرح نیست، وجود رابطی را دارم عرض میکنم که وجود رابطی وجود موصوف است مَعَ الصِّفَةِ، که عرض و معروض را با هم که ملاحظه میکنیم میگوییم وجود رابطی، و خود ذات را که نگاه میکنیم میگوییم وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ. این مراد نیست، چون عرض خودش وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ دارد؛ بَیَاض وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ دارد. همانطور که وقتی صفت قرار گرفت برای انسان وجود رابطی درست میکند، خودش تنها هم که باشد وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ درست میکند. انسان هم وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ دارد، بَیَاض هم وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ دارد، هر دوشان هم وجودشان بالذات است؛ یعنی اسناد وجود به آنها إِسْنَادٌ إِلَى مَا هُوَ لَهُ است.
پس مراد از وجود بالذات و بالعرض همانطور که عرض کردم وُجُودٌ فِی نَفْسِهِ و وجود رابطی نیست، بلکه وجود بالذات عبارت از وجودی است که اسناد وجود به او، یا موجودی است که اسناد وجود به او بِالْحَقِیقَةِ یعنی إِلَى مَا هُوَ لَهُ باشد، و وجود بالعرض عبارت است از موجودی که اسناد وجود به او بِالْمَجَازِ یعنی إِلَى غَیْرِ مَا هُوَ لَهُ باشد که مثال ابنسینا که در کتابشان زدند مطلب را بهتر روشن میکند.
بعد از اینکه وجود را تقسیم میکنند به این دو قسم، میفرمایند که ما درباره آن وجود بالعرض یا اموری که بالعرض موجودند، چه بگویید وجود بالعرض و چه بگویید اموری که بالعرض موجودند فرق نمیکند، یعنی از نظر ظاهری که فرق میکند ولی منظور یکی است؛ ما درباره اموری که بالعرض موجودند و وجود بالعرض دارند، یعنی اسناد وجود به آنها مجازی است، بحث نمیکنیم؛ زیرا که اینها را نمیتوانیم تحت یک ضابطه و قاعدهای ببریم. بحث را میآوریم روی آن موجودهایی که وجودشان بالذات است؛ آنها را تقسیم میکنیم به جوهر و عرض که وقتی رسیدیم عرض میکنم.
تطبیق عبارات کتاب در تقسیم وجود به بالذات و بالعرض
«الْمَقَالَةُ الثَّانِیَةُ فِیهَا أَرْبَعَةُ فُصُولٍ. الْفَصْلُ الْأَوَّلُ فِی تَعْرِیفِ الْجَوْهَرِ وَ أَقْسَامِهِ بِقَوْلٍ کُلِّیٍّ» که توضیح دادم؛ یعنی جوهر را تعریف میکنیم به طور کلی، اقسام اولیه جوهر را هم بیان میکنیم «بِقَوْلٍ کُلِّیٍّ».
«فَنَقُولُ: إِنَّ الْوُجُودَ لِلشَّیْءِ قَدْ یَکُونُ بِالذَّاتِ»؛ گاهی وجود، وجود بالذات است، یعنی بِالْحَقِیقَةِ است، اسنادش به شیء إِسْنَادٌ إِلَى مَا هُوَ لَهُ است، «مِثْلُ وُجُودِ الْإِنْسَانِ إِنْسَاناً». انسان را وقتی که شما ملاحظه کنید، وجودش را ببینید، میبینید اسناد وجود به این انسان موجود میشود إِسْنَادٌ إِلَى مَا هُوَ لَهُ و اسناد حقیقی؛ پس میگویید وجود انسان وجودی است بالذات.
«وَ قَدْ یَکُونُ بِالْعَرَضِ مِثْلُ وُجُودِ زَیْدٍ أَبْیَضَ»؛ وقتی که به زَیْدٌ أَبْیَضُ نگاه میکنید، میبینید که وجودی که به زید نسبت دادید وجود بالذات است، یعنی وجود مُسْنَدٌ إِلَى مَا هُوَ لَهُ است، و وجودی هم که به بَیَاض نسبت میدهید آن هم همینطور است، إِسْنَادٌ إِلَى مَا هُوَ لَهُ است؛ ولی وجودی که به أَبْیَض نسبت میدهید، آن إِسْنَادٌ إِلَى مَا هُوَ لَهُ نیست. أَبْیَضی ما نداریم؛ آنچه که ما داریم زید است و بَیَاض. به مناسبت این مجاور که زید و بَیَاض است، أَبْیَض را گفتیم موجود، و الا أَبْیَضی نداریم.
پرسش و پاسخ درباره ترکیب نحوی و معنای «وجود الإنسان إنساناً»
پرسش: «وُجُودِ الْإِنْسَانِ إِنْسَاناً»، «وُجُود» را به معنای کَوْن گرفته که نصب داده «إِنْسَاناً» را؟
پاسخ: بله. «وُجُودِ الْإِنْسَانِ إِنْسَاناً»، حالا «وُجُود» را به معنای کَوْن بگیرید اشکال ندارد، «إِنْسَاناً» را هم تمییز بگیرید اشکال ندارد. اگر «إِنْسَاناً» را تمییز بگیرید، «وُجُودِ الْإِنْسَانِ إِنْسَاناً» که «إِنْسَاناً» را تمییز بگیرید؛ یعنی وقتی وجود انسان را بِمَا هُوَ إِنْسَانٌ ملاحظه میکنید، این معنای «وُجُودِ الْإِنْسَانِ إِنْسَاناً» است. «وَ مِثْلُ وُجُودِ زَیْدٍ أَبْیَضَ»، یعنی وقتی زید را نه بِمَا هُوَ زَیْدٌ، بَلْ بِمَا هُوَ أَبْیَضُ ملاحظه میکنید.
پرسش: یعنی «أَبْیَضَ» هم خبر است؟
پاسخ: «أَبْیَضَ»، بله. اگر انسان را بِمَا هُوَ إِنْسَانٌ ملاحظه کنید، وجودی که به او نسبت میدهید وجود بالذات است؛ اگر زید یعنی انسان را -زید انسان است دیگر- اگر زید یعنی انسان را بِمَا هُوَ إِنْسَانٌ ملاحظه نکنید، بِمَا هُوَ أَبْیَضُ ملاحظه کنید، اسناد وجود به او بالعرض است.
«وَ الْأُمُورُ الَّتِی بِالْعَرَضِ لَا تُحَدُّ»؛ «لَا تُحَدُّ» یعنی منحصر نیست، منضبط نیست، تحت یک مقوله مندرج نیست و لذا تعریف هم نمیشود کرد؛ چون چیزی را شما به تعریف حدی تعریف میکنید که تحت یک مقوله مندرج باشد. در آن صورت جنس پیدا خواهد کرد، فصل پیدا خواهد کرد، جنس و فصلش را ترکیب میکنید حد درست میشود. اما چیزی که تحت مقوله مندرج نیست، نمیتوانید تعریفش کنید؛ نه منضبط و منحصر است و نه با تعریف حدی تعریف میشود.
«فَلْنَتْرُکِ»؛ یعنی حالا که امور بالعرض محدود نیستند، منحصر نیستند و تعریف هم نمیشوند، «فَلْنَتْرُکِ الْآنَ ذَلِکَ»، یعنی ما وجود بالعرض را ترک میکنیم. «الْآنَ» ترکش میکنیم یعنی چه؟ یعنی در این مباحث ترک میکنیم، جاهای دیگر حالا ممکن است یک وقت متعرضش بشویم.
«وَ لْنَشْتَغِلْ بِالْمَوْجُودِ وَ الْوُجُودِ الَّذِی بِالذَّاتِ»؛ بین «الْمَوْجُودِ» و «الْوُجُودِ» در کتاب ما ویرگول دارد، خوب است که ویرگول خط بخورد و نباشد: «وَ لْنَشْتَغِلْ بِالْمَوْجُودِ وَ الْوُجُودِ الَّذِی بِالذَّاتِ» که این «الَّذِی بِالذَّاتِ» را صفت هر دو میگیریم، هم موجود و هم وجود. اکنون مشغول میشویم به بحث در وجودی که بالذات است، موجودی که بالذات است؛ بحث در او میکنیم و به بالعرض کاری نداریم. موجود بالذات را شروع میکنیم به تقسیم کردن؛ تقسیمش میکنیم به جوهر و عرض.
تقدم جوهر بر عرض و شرایط تحقق موضوع و عرض
در این بیانی که اکنون شروع میکنیم، ایشان ادعا میکند که اقدم موجودات بالذات جوهر است. ما موجودات بالذاتمان که ممکن باشند، در تقسیم اولی به دو قسم جوهر و عرض تقسیم میشوند. در بین این دو قسم باید ببینیم کدامشان اقدماند. وقتی میگوییم أَقْدَمُ الْمَوْجُودَاتِ جوهر است، یعنی بین موجودات جوهریه و عرضیه ما آن جواهر را اقدم میدانیم از اعراض. جواهر را از اعراض مقدم میدانیم.
چرا جواهر را مقدم بر اعراض میدانیم؟ به طور خلاصه اینطور میگوییم: چون که جواهر موضوعاتاند و اعراض متکی به موضوعاتاند، و هر موضوعی که متکا هست مقدم است بر عرض که متکی هست. پس چون عوارض وجودشان محتاج به جوهر است و جوهر وجودش محتاج به عرض نیست، به این جهت وجود جوهر را مقدم بر وجود عرض میبینیم و میگوییم أَقْدَمُ الْمَوْجُودَاتِ جواهر است. این یک بیان خلاصه است.
بیان تفصیلی که ابنسینا واردش میشود این است که موجود را به دو قسم تقسیم میکنیم: یکی موجودی است که فِی شَیْءٍ آخَرَ موجود میشود و آن شَیْءٍ آخَرَی که محل میشود، آن بدون این حال قوام دارد؛ یعنی قوامش را از این حال نمیگیرد، بلکه بدون این حال قوام پیدا میکند و یک نوع و یک ذات کامل میشود و بعداً این حال در او حلول میکند؛ بعداً یعنی بعداً رتبی، ولو بعداً زمانی نباشد. و بعد که این حال در این محل حلول کرد، دو تا خصوصیت دارد: یکی اینکه جزء این محل نمیشود، جزء نمیشود؛ دوم اینکه نمیتواند مفارقت کند از این محل، آن حال نمیتواند مفارقت کند.
اینچنین موجودی را که دارای این شرایط است: اولاً حلول میکند، ثانیاً جزء محل قرار نمیگیرد، ثالثاً از آن محل مفارقت نمیکند؛ یک قید هم داشتیم قبل از این سه تا گفتیم، این سه تا در مورد خود حال بود که حال باید حلول کند، یک (که از کلمه حال معلوم است)، دوم باید کَالْجُزْءِ نباشد، سوم نباید بتواند مفارقت کند؛ این سه تا شرطی را که گفتیم مال حال است. یک شرط هم برای محل گفتیم؛ گفتیم احتیاج به حال نداشته باشد، قوامش را از حال نگیرد، بلکه بدون حلول آن حال مُتَحَصِّلُ الْقِوَامِ باشد. این موجودی را که حال است و این سه شرط را دارد و محلش هم آن یک شرط را دارد، این موجود را میگوییم مَوْجُودٌ فِی الْمَوْضُوعِ و اسمش را میگذاریم عرض. این یک قسم موجود است.
یک قسم دیگر موجودی است که یا در شیئی حلول نکرده، یا اگر حلول کرده این شرایطی که گفتیم ندارد؛ مثلاً محلش از او بینیاز نیست، یا خودش کَالْجُزْءِ است، یا قابل این هست که از محل مفارقت کند. این هم یک نوع موجود دیگر است؛ این را به او میگوییم مَوْجُودٌ لَا فِی مَوْضُوعٍ، اسمش را میگذاریم جوهر.
حالا دقت کنید این مطلبی است که ابنسینا در اینجا گفته، که با این مطلب موجود بالذات را به دو قسم جوهر و عرض، یا به دو قسم فِی مَوْضُوعٍ و لَا فِی مَوْضُوعٍ تقسیم کرده و قیودی هم آورده؛ برای عرض قیودی آورده، برای جوهر آن قیود را نفی کرده، یا بعضیهایش را نفی کرده یا همهاش را نفی کرده؛ یا اصلاً حلول نمیکند، وقتی حلول نکرد دیگر هیچکدام از شرایط را ندارد، یا اگر حلول کرد شرایطی را که گفتیم ندارد، آن حال شرایطی که گفتیم ندارد. به این دو قسم تقسیم کرده موجود را، و توضیحی نداده که این قیود احتراز از چه چیزها هستند. باید اکنون توضیح داده بشود که مطلب کاملاً روشن بشود.
تبیین قیود تعریف عرض و احتراز هر قید
عرض حلول میکند در موضوع، صورت هم حلول میکند در ماده؛ ولی موضوعِ عرض در قوامش، در قوامش به این عرضی که حلول کرده احتیاج ندارد؛ یعنی بدون اینکه این عرض بیاید، این موضوع ذاتش و نوعیتش را دارد. بله، در وجود خارجی و وجود شخصی ممکن است احتیاج به این عارض داشته باشد؛ در وجود شخصیش احتیاج دارد، ولی در نوعیتش و ذاتش احتیاج ندارد، به این معنا که نوعیتش را از این عرض نمیگیرد. پس موضوع عبارت است از محلی که به حال احتیاج قوامی ندارد، ولو احتیاج وجودی داشته باشد؛ یعنی در وجود شخصیش ممکن است محتاج باشد، ولی در تحقق ذات و نوعیتش احتیاج ندارد، در ماهیتش احتیاج ندارد. این میشود موضوع. این شرط محل عرض است که باید، که محل عرض که اسمش را موضوع میگذاریم، شرطش این است که مُتَحَصِّلُ الْقِوَامِ باشد بدون وجود، بدون عرض، بدون آن حال.
اما سه شرطی که ما در آن حال داریم: یک شرطش این است که حلول بکند که این روشن است، اصلاً احتیاج به گفتن هم ندارد؛ ابنسینا هم به آن اشاره ندارد به خاطر اینکه وقتی میگوییم حال است، معلوم است دیگر باید حلول بکند.
شرط دومش این است که کَالْجُزْءِ نباشد برای محل؛ چون اگر جزء برای محل باشد مقوم میشود، مثل هر جزئی که مقوم کل است، اما بحثمان در چیزی است که، حالی است که مقوم نباشد.
شرط سوم، شرط سوم این است که مفارقتش از آن محل ممکن نباشد. این شرط سوم را میگویند به خاطر اینکه ماها که جسمیم، بدنمان که جسم است در یک زمانی واقع است، در یک مکانی واقع است؛ زمان و مکان هر دو ظرف ما هستند، به تعبیر دیگر محل ما هستند. ما در زمان حلول کردیم، ما در مکان حلول کردیم، ولی مفارقت ما از این زمان و از این مکان جایز است. ما میتوانیم از این زمان در زمان دیگر وارد بشویم، از این مکان در مکان دیگر وارد بشویم؛ پس ما آن حالّی که به او گفته میشود مَوْجُودٌ فِی الْمَوْضُوعِ نیستیم، یعنی آن حالّی که عرض به او گفته میشود نیستیم، با اینکه ما در یک محل حلول کردیم، آن محل هم مُتَحَصِّلُ الْقِوَامِ است بدون ما و احتیاج به ما ندارد، و همچنین ما کَالْجُزْءِ برای او نیستیم؛ تمام شرایط عرض بودن جمع است، ولی این شرط جمع نیست: ما از این محل میتوانیم جدا بشویم، چه از محل زمانی و چه محل مکانی، در حالی که عرض نمیتواند از محلش جدا شود.
جمعبندی شروط سهگانه در تعریف موجود فی موضوع
پس دقت کنید این شرایط باید باشد تا ما بتوانیم به این موجود بگوییم مَوْجُودٌ لَا فِی مَوْضُوعٍ، مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ یا به او بگوییم عرض. چهار تا شرط کردیم که البته یکیاش را حالا حساب نمیکنیم؛ یک شرط مربوط به محل بود، دو شرط مربوط به خود حال بود. آن شرطی که مربوط به محل بود این است که قوامش را از حال نگیرد؛ ولو در وجود مشروط به حالّ است، ولی در قوامش و نوعیتش مشروط به حال نیست. این شرط اول بود که مربوط به محل بود.
دو تا شرط هم مربوط به حال بود: یکی اینکه کَالْجُزْءِ نباشد، یعنی جزئی برای محلش نباشد؛ که عرض کردم این خارج میکند آنجایی را که کل و جزئی داشته باشید، هر کدام از این جزءها در کل حلول کردهاند، گویا که کل را درست کردهاند؛ کل را یک مجموعه بگیرید، هر کدام از این دو جزء در آن مجموعه آمدهاند و قرار گرفتهاند و با قرار گرفتنشان و نظمشان کل را درست کردهاند. حلول در کل دارند، ولی هیچکدامشان مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ به حساب نمیآیند.
شرط دیگر این بود که نتواند این حال از محل مفارقت کند؛ که عرض کردم این شرط خارج میکند اجسامی را که در مکانی یا در زمانی واقع هستند. این اجسام محلشان بینیاز از اینهاست؛ یعنی مکان و زمان قوامشان را، یعنی قوام نوعیشان را و ذاتیشان را از این حالی که در آنها حلول کرده نمیگیرند. پس شرط اول را برای مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ بودن داریم. شرط دوم را هم داریم؛ این اجسام کَالْجُزْءِ برای آن محل نمیشوند، ولی شرط سوم را نداریم. اگر شرط سوم را هم داشتیم، این اجسام را میگفتیم فِی مَوْضُوعٍ هستند، یعنی بدنمان را میگفتیم فِی مَوْضُوعٍ است و مرادمان از موضوع مکان یا زمان بود. اما چون شرط سوم را ندارند، به این ابدان دیگر نمیگوییم فِی الْمَوْضُوعِ، نمیگوییم عرض. شرط سوم این بود که نتواند از محل مفارقت کند؛ این ابدان از محل مفارقت میکنند، محل یعنی مکان، یعنی زمان.
پرسش: موجود صناعی از بحث خارج است؟
پاسخ: موجود صناعی؟ اکنون بحث ما در موجودات بالذات است. بله.
تعریف موجود لا فی موضوع (جوهر) و اثبات تقدم رتبی و زمانی جوهر بر عرض
این مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ بود. قسم دوم مَوْجُودٌ لَا فِی مَوْضُوعٍ است. مَوْجُودٌ لَا فِی مَوْضُوعٍ این است که یکی از این امور و شرایطی را که گفتیم نداشته باشد: یا حلول نکرده باشد اصلاً، یا اگر حلول کرده باشد کَالْجُزْءِ باشد، یا مفارقتش از محلش جایز باشد، یا محلش به او محتاج باشد مثل ماده؛ ماده محل است برای صورت و در قوامش محتاج به صورت است. پس صورت با اینکه حلول کرده و مفارقتش هم جایز نیست، کَالْجُزْءِ برای ماده هم نیست، با وجود این، عرض یا مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ حساب نمیشود. صورت را ما مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ نمیگوییم؛ مَوْجُودٌ فِی الْمَادَّةِ میگوییم، مَوْجُودٌ فِی مَحَلٍّ میگوییم، اما مَوْجُودٌ فِی الْمَوْضُوعِ نمیگوییم. پس دو قسم موجود داریم که هر دو بالذاتاند: یکی مَوْجُودٌ فِی الْمَوْضُوعِ، یکی مَوْجُودٌ لَا فِی الْمَوْضُوعِ.
خب، از این دو قسم کدام اقدماند؟ بحث ما در این بود دیگر؛ ما ابتدا که وارد بحث شدیم گفتیم جوهر اقدم است، بعد این دلیل را شروع کردیم. دلیل را اینطوری شروع کردیم که موجود را تقسیم میکنیم به دو قسم که یکی مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ است، یکی مَوْجُودٌ لَا فِی مَوْضُوعٍ است. بعد که این دو قسم را تقسیم کردیم، باید برگردیم آن مدعایمان را اثبات کنیم؛ که مدعایمان این بود که جوهر اقدم است.
مدعا را به این صورت ثابت میکنیم که از این دو قسمی که اکنون گفتیم، آن قسم فِی مَوْضُوعٍ آن میشود عرض، قسم لَا فِی مَوْضُوعٍ آن میشود جوهر. و بین عرض و جوهر که ملاحظه میکنید، میبینید جوهر اقدم است از عرض؛ به خاطر اینکه جوهر به عرض در قوامش احتیاج ندارد، قبل از اینکه عرض بیاید ولو قبل رتبی، جوهر قوام خودش را دارد؛ ولی عرض در قوامش و وجودش احتیاج به جوهر دارد؛ در ماهیتش احتیاج ندارد، ولی در وجودش احتیاج دارد. منفک نمیشود، باید حلول کند؛ تا محل نباشد او نمیتواند حلول کند. توجه میکنید که جوهر اقدم است و عرض مؤخر است.
اقدم ممکن است یک وقت در زمان اقدم باشد و در رتبه، یک وقت هم ممکن است فقط در رتبه اقدم باشد. یک وقت خدا این ذات را با یک عرض میآفریند؛ اینجا ذات اقدم است در رتبه و عرض مؤخر است در رتبه، در زمان هر دو با هماند. اما یک وقت نه، اول ذات آفریده میشود، بعداً عارض مفارقی بر او عارض میشود؛ در چنین حالتی این جوهر هم مقدم است ذاتاً و رتبتاً، هم مقدم است زماناً. ما در اینجا میخواهیم بگوییم جوهر اقدم است بر عرض، به نحوه تقدمش کار نداریم؛ میخواهد تقدم رتبی و زمانی با هم باشد، میخواهد تقدم رتبی تنها باشد؛ در هر صورت اقدم بودن صادق است.
پرسش: میتوانیم این را بگوییم که هم اقدم رتبی است و هم اقدم زمانی است در عوارض مفارقه، و در عوارض لازمه اقدم رتبی است؟
پاسخ: بله، همین دیگر، عرض کردم؛ عوارض مفارقه اینطور است. عوارض مفارقه هم اقدم، عوارض مفارقه اینطورند که جوهر نسبت به آنها هم اقدم زمانی است، هم اقدم رتبی است؛ ولی عوارض لازمه، جوهر نسبت به آنها اقدم زمانی نیست، ولی اقدم رتبی است. عَلَى أَیِّ حَالٍ جوهر اقدم رتبی هست؛ گاهی علاوه بر اقدم رتبی، اقدم زمانی هم هست یا نه؛ گاهی اقدم زمانی هم هست، گاهی هم اقدم زمانی نیست، ولی اقدم رتبی همیشه هست. عرض کردم عوارضی که عوارض لازماند، جوهر نسبت به آنها اقدم رتبی است؛ عوارضی که عوارض مفارقاند، جوهر نسبت به آنها هم اقدم رتبی است، هم اقدم زمانی است.
تطبیق عبارات کتاب در تعریف عرض (الموجود فی موضوع)
با این بیان مطلوب ما و مدعای ما اثبات شد. «فَأَقْدَمُ أَقْسَامِ الْمَوْجُودَاتِ بِالذَّاتِ هُوَ الْجَوْهَرُ»؛ از بین موجودات بالذات آنی که اقدم همه است جوهر است. «وَ ذَلِکَ» شروع به استدلال است؛ این مدعا بود، شروع به استدلال است: «وَ ذَلِکَ لِأَنَّ الْمَوْجُودَ عَلَى قِسْمَیْنِ»، یعنی موجود بالذات، که اصلاً بحث ما دیگر در موجود بالذات است، ما موجود بالعرض را کنار گذاشتیم. «أَحَدُهُمَا الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ آخَرَ»، بعد دو خط بعد داریم: «وَ الثَّانِی الْمَوْجُودُ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ فِی شَیْءٍ»؛ که اولی را میگوییم الْمَوْجُودُ فِی مَوْضُوعٍ، دومی را میگوییم الْمَوْجُودُ لَا فِی مَوْضُوعٍ، یا اولی را میگوییم عرض، دومی را میگوییم جوهر.
«أَحَدُهُمَا الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ آخَرَ»، که «ذَلِکَ الشَّیْءُ الْآخَرُ» یک شرط باید داشته باشد، «وُجُوداً لَا کَوُجُودِ جُزْءٍ مِنْهُ، مِنْ غَیْرِ أَنْ تَصِحَّ مُفَارَقَتُهُ لِذَلِکَ الشَّیْءِ»، یعنی آن حال هم دو شرط باید داشته باشد. اکنون دارد به هر سه شرط اشاره میکند: یک شرط مال آن محل است، دو شرط هم مال آن حال است که اگر هر سه شرط با هم جمع شدند، که عرض کردم یک شرط دیگر هم حلول است که این را نگفته، این شرط معتبر است و از همان بیان معلوم میشود که معتبر است و احتیاج به تذکرش نبود؛ پس اگر این شرایط باشند، موجود میشود مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ، اگر یکی از این شرایط نباشد، موجود میشود مَوْجُودٌ لَا فِی مَوْضُوعٍ.
«ذَلِکَ الشَّیْءُ الْآخَرُ مُتَحَصِّلُ الْقِوَامِ وَ النَّوْعِ فِی نَفْسِهِ»؛ این شرطی است که مربوط به آن «شَیْءٍ آخَرَ» است که محل قرار میگیرد. آن «شَیْءٍ آخَرَ» باید اینطور باشد که قوامش و نوعش فِی نَفْسِهِ تحصل داشته باشد، یعنی احتیاج به این حال نداشته باشد؛ در قوام و نوعیتش احتیاج نداشته باشد، در وجود ممکن است محتاج باشد. اکنون بحث ما در احتیاج وجودی نیست، بحث ما در احتیاج قوامی و نوعی است؛ در نوعیتش و در قوامش احتیاج ندارد، یعنی این شخص میتواند در خارج این شخص باشد با این نوع خاص، بدون اینکه این عرض را داشته باشد. بله، ممکن است در وجود شخصیش احتیاج به بعضی عوارض مشخصه داشته باشد.
«وُجُوداً لَا کَوُجُودِ جُزْءٍ مِنْهُ» مفعول مطلق است برای «الْمَوْجُودُ»، نه برای «شَیْءٍ آخَرَ»؛ لذا دارد شرط آن «الْمَوْجُودُ» را بیان میکند. بعد از اینکه شرط «شَیْءٍ آخَرَ» را بیان کرد، حالا شرط «الْمَوْجُودُ» را بیان میکند. میگوید آن موجودی که «فِی شَیْءٍ آخَرَ» موجود است باید اینچنین موجود باشد، با این دو شرط موجود باشد. شرط اول: «وُجُوداً لَا کَوُجُودِ جُزْءٍ مِنْهُ»؛ ضمیر «مِنْهُ» برمیگردد به «شَیْءٍ آخَرَ». وجودی که برای این موجود هست باید مثل وجود جزئی از آن «شَیْءٍ آخَرَ» نباشد، یعنی این حال جزء آن محل به حساب نیاید. این شرط اول، که اگر جزء به حساب بیاید دیگر نمیتوانیم عرض قرارش بدهیم، نمیتوانیم مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ قرارش بدهیم. مثلاً کلی را شما ملاحظه کنید، هر یک از اجزای این کل در کل هستند، یعنی مثل اینکه حلول کردهاند در کل، ولی به عنوان جزء هستند؛ چون به عنوان جزء هستند، مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ قرار داده نمیشوند و عرض قرار داده نمیشوند.
شرط دوم: «مِنْ غَیْرِ أَنْ تَصِحَّ مُفَارَقَتُهُ لِذَلِکَ الشَّیْءِ»؛ ضمیر «مُفَارَقَتُهُ» برمیگردد به «الْمَوْجُودُ»، «لِذَلِکَ الشَّیْءِ» اشاره دارد به آن «شَیْءٍ آخَرَ». بدون اینکه صحیح باشد که آن موجود مفارقت کند از این «شَیْءٍ آخَرَ»، یعنی از محلش مفارقت نکند. عرض کردم این برای احتراز از وُجُودِ الْجِسْمِ فِی مِثْلِ الزَّمَانِ وَ الْمَکَانِ است؛ در زمان و مکان و مثل زمان و مکان هرچه هست. مثلاً پای آدم که در کفش میرود، حالا کفش را مکان حساب کنید یک حرفی، اما همین ورود پا در کفش باعث میشود که یک عرضی برای پا درست بشود به نام تَنَعُّل، یا پیراهن را که آدم تنش میکند یک عرضی پیدا میشود به نام تَقَمُّص. ما پایمان در کفش است، ولی میتواند از کفش مفارقت کند، پس پای ما عرض نیست؛ آن تَنَعُّل عرض هست، اما پای ما که در کفش است عرض نیست، یا بدن ما که در پیراهن است عرض نیست با اینکه در پیراهن است. چرا؟ چون قابل مفارقت هست. اگر چیزی در چیز دیگر باشد، ولو آن چیز دیگر را ما مکان یا زمان حساب نکنیم، با وجود این باز هم اگر قابل مفارقت باشد به او عرض گفته نمیشود، به او مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ گفته نمیشود.
«وَ هُوَ الْمَوْجُودُ فِی مَوْضُوعٍ»؛ «هُوَ» اشاره دارد به آن «أَحَدُهُمَا»، یا اشاره دارد به «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ آخَرَ»، فرقی نمیکند. این «الْمَوْجُودُ فِی شَیْءٍ آخَرَ» را اسمش را میگذاریم «الْمَوْجُودُ فِی مَوْضُوعٍ» که اسم دیگری هم دارد، به او عرض هم میگوییم.
تطبیق عبارات کتاب در تعریف جوهر (الموجود لا فی موضوع)
«وَ الثَّانِی»، این «وَ الثَّانِی» عطف بر آن «أَحَدُهُمَا» است، قسم دوم از موجودات: «وَ الثَّانِی الْمَوْجُودُ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ فِی شَیْءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ». دقت کنید، «غَیْرِ» بر سر دو تا جزء درآمده: یکی «أَنْ یَکُونَ فِی شَیْءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ»، یکی «بِهَذِهِ الصِّفَةِ»، و این مرکب را دارد نفی میکند. مرکب را دارد نفی میکند؛ الْمُرَکَّبُ یَنْتَفِی بِانْتِفَاءِ أَحَدِ أَجْزَائِهِ کَمَا یَنْتَفِی بِانْتِفَاءِ کُلِّ أَجْزَائِهِ. خب در اینجا اگر «أَنْ یَکُونَ فِی شَیْءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ» نفی بشود، فِی مَوْضُوعٍ بودن نفی میشود و جوهریت اثبات میشود. اگر «فِی شَیْءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ» باشد ولی «بِهَذِهِ الصِّفَةِ» نفی شود، باز هم عرضیت نفی میشود و جوهریت اثبات میشود. پس موجودی که یکی از این دو قید را نداشته باشد، میشود جوهر، میشود این قسم دوم. پس «غَیْرِ» را توجه کنید، «غَیْرِ» بر سر «أَنْ یَکُونَ فِی شَیْءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ» تنها درنمیآید، بر سر «أَنْ یَکُونَ فِی شَیْءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ» و «بِهَذِهِ الصِّفَةِ» با هم درمیآید؛ یعنی بر سر مرکب درمیآید و مرکب را منتفی میکند. مرکب هم بِانْتِفَاءِ أَحَدِ أَجْزَائِهِ منتفی میشود، بنابراین یک جزء که نباشد وُجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ نخواهد بود.
خب، «مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ فِی شَیْءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ» روشن است، یعنی حلول نکند. «بِهَذِهِ الصِّفَةِ» یعنی حلول بکند، ولی این صفات ثلاثه که گفتیم نداشته باشد: یا محلش مستغنی نباشد، یا خودش کَالْجُزْءِ باشد، یا خودش مفارقتش از محل جایز باشد. در این سه حالت مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ نیست؛ در آن حالت اول هم که حلول نکرده، باز مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ نیست. «فَلَا یَکُونُ فِی مَوْضُوعٍ الْبَتَّةَ»؛ در این صورت دیگر فِی مَوْضُوعٍ نیست، چه اصلاً در شیئی از اشیاء نباشد، چه اگر در شیئی از اشیاء بود بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثَةِ نباشد؛ «وَ هُوَ الْجَوْهَرُ».
پرسش: یعنی آن حال را که به او موضوع نمیگویند، میگویند محل برایش؟
پاسخ: بله، آن برای محل است؛ میگوییم محل، به او موضوع نمیگوییم. «فَلَا یَکُونُ فِی مَوْضُوعٍ الْبَتَّةَ وَ هُوَ الْجَوْهَرُ»؛ یعنی این موجودی که «لَا یَکُونُ فِی مَوْضُوعٍ»، این اسمش جوهر است. خب پس موجودات به دو قسم شدند و از همین تقسیمی که کردیم معلوم شد که جوهر اقدم است. چرا؟ چون باید جوهر باشد تا عرض در او حلول کند؛ حالا یا باشد قبلاً زماناً، یا باشد قبلاً رتبتاً. بالاخره باید جوهر را داشته باشیم، رتبتاً داشته باشیم یا زماناً، تا بعداً یعنی بعد رتبی یا بعد زمانی عرض را عارض کنیم و حلول بدهیم. این بحث تمام شد؛ معلوم شد که أَقْدَمُ الْمَوْجُودَاتِ، موجودات بالذات، جوهر است.
اقسام موضوع برای عرض و امتناع تسلسل در موضوعات
بحث بعدی ما: اول ما تقسیم کردیم وجود را به بالذات و بالعرض که آن تقسیم را رها کردیم، بعد وارد تقسیم بعدی شدیم که موجود بالذات را تقسیم کردیم به عرض و جوهر، یعنی قسم اول تقسیممان عرض بود و قسم دوم جوهر بود. حالا میفرمایند قسم اول از این تقسیم، قسم اول از این تقسیم یعنی عرض، به دو قسم تقسیم میشود؛ یا به تعبیر دیگر قسم اول یعنی مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ به دو قسم تقسیم میشود، زیرا موضوعش دو قسم است. مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ دو نوع موضوع دارد، لذا خودش را به دو قسم تقسیم میکنیم: یکی اینکه موضوعش جوهر باشد، یکی اینکه موضوعش جوهر نباشد.
مثلاً فرض کنید بَیَاض تکیه میکند به جسم؛ بَیَاض مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ است، موضوعش هم جسم است، جسم هم جوهر است. پس این قسم اول که موضوع عبارت است از جوهر.
قسم دوم: ممکن است موضوع جوهر نباشد، خود موضوع دوباره عرض باشد؛ مثلاً انحناء. انحناء کیفیت است، عارض میشود بر خط، ولی خط جوهر نیست؛ خط کم است، آن هم عرض است. به قول ابنسینا میگوید در این حالت دو مرتبه مطلب از سر شروع میشود، یعنی همانی که درباره انحنا میگفتی درباره موضوعش خواهی گفت. درباره انحنا میگفتی محتاج است و شرایط مذکوره را دارد، بعد به موضوعش که میرسی میبینی موضوعش هم عرض است و شرایط مذکوره را دارد؛ دو مرتبه باید این را متکی کنی به یک موضوع دیگر. موضوع دیگر سطح است. نگاه میکنی میبینی سطح هم عرض است؛ پس باز متکی میشود به یک چیز دیگر، مُتّکیش میکنی به جسم تعلیمی که حجم است. بعد ملاحظه میکنی این جسم تعلیمی هم کم است، پس هنوز دوباره موضوع ادامه پیدا میکند. اینجا که میرسی، جسم تعلیمی را متکی میکنی به جسم طبیعی. وقتی متکی کردی به جسم طبیعی، موضوع میشود جوهر؛ دیگر تمام میشود، ادامه پیدا نمیکند. به قول ابنسینا میگوید این سلسله اتکا نباید تا ابد برود، یک جا باید تمام بشود؛ یعنی عرضی نمیتواند به عرضی تکیه کند و هکذا پیش برود تا بینهایت، بلکه یک جا باید به جوهر برسد تا اتکا ختم بشود.
پس مطلب جدیدی که اکنون ما میخواهیم شروع کنیم این است که از دو قسم مذکور، آن قسم اول که مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ است به دو قسم تقسیم میشود، زیرا موضوعش دو قسم است: یکی موضوعی که جوهر باشد، یکی موضوعی که جوهر نباشد. خب موضوعی که جوهر باشد توضیح دادیم؛ موضوعی که جوهر نباشد دو مرتبه خودش میشود عرض و حرف از سر گرفته میشود، یعنی دو مرتبه میگوییم این هم متکی است و احتیاج به موضوع دارد و دوباره او را متکی میکنیم به یک موضوعی، بعد درباره موضوعش بحث میکنیم ببینیم جوهر است یا عرض؛ اگر جوهر بود تمام است، اگر جوهر نبود همینطور ادامه میدهیم تا بالاخره به جوهر منتهی بشود.
بررسی اختلاف نسخ در عبارت کتاب («و إن کان» یا «و إذ کان»)
«وَ إِنْ کَانَ مَا أُشِیرَ إِلَیْهِ فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ مَوْجُوداً فِی مَوْضُوعٍ»؛ اگر آنچه را که ما در قسم اول به آن اشاره کردیم، قسم اول یعنی تقسیم اول...
پرسش: نسخه ما «إِذْ کَانَ» دارد.
پاسخ: «إِذْ کَانَ» دارید؟
پرسش: بله.
پاسخ: بله، نسخه شما «إِذْ کَانَ» دارد، «إِذْ کَانَ» بهتر است. کتاب ما «إِنْ کَانَ» دارد. پاورقی نوشته در یک نسخه «إِذْ» آمده، در بقیه نسخ «إِنْ» است؛ اما خب در هر صورت «إِذْ» خوب است. اگر «إِذْ کَانَ» باشد که نسخه شماست... نسخه شما «إِذْ» است؟
پرسش: «إِنْ» است.
پاسخ: خب نسخه شما هم مثل نسخه ماست. اگر «إِذْ کَانَ» باشد، قسم اول را به معنای قسم اول میگیریم، یعنی همان مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ؛ تصرفی در آن نمیکنیم. و چون «مَا أُشِیرَ إِلَیْهِ فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ بود، «فَذَلِکَ الْمَوْضُوعُ» یا چنین است یا چنان؛ که موضوع را دو قسم میکنی، قهراً این مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ هم دو قسم میشود. این در صورتی که «إِذْ» باشد که در «الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» تصرفی نمیکنیم.
اما اگر «إِنْ» باشد، چنانکه نسخه ما «إِنْ» است، میگوییم: «وَ إِنْ کَانَ مَا أُشِیرَ إِلَیْهِ فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» یعنی فِی التَّقْسِیمِ الْأَوَّلِ، إِنْ کَانَ «مَوْجُوداً فِی مَوْضُوعٍ»؛ اگر مَوْجُودٌ لَا فِی مَوْضُوعٍ باشد که جوهر است بحث نمیکنیم، اما إِنْ کَانَ «مَوْجُوداً فِی مَوْضُوعٍ» که عرض است بحث میکنیم و میگوییم این موضوعش دو قسم است. پس اگر «إِنْ» باشد، «فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» را باید به معنای فِی التَّقْسِیمِ الْأَوَّلِ بگیریم؛ اگر «إِذْ» باشد، «فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» به معنای خودش است. و چون ما تقسیم اولی داشتیم و دیگر یک تقسیم ثانی که نداشتیم، یک تقسیم بیشتر نداشتیم، عرض کردم آن تقسیم اول که موجود را تقسیم کردیم به بالذات و بالعرض، آن تمام شد، خراب شد و اصلاً دیگر نمیگیریمش؛ پس یک تقسیم بیشتر نداشتیم، لذا «فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» یعنی فِی التَّقْسِیمِ الْأَوَّلِ دیگر احتراز از چیزی نمیشود. اگر «فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» بگیریم احتراز از قسم ثانی است، اما اگر فِی التَّقْسِیمِ الْأَوَّلِ بگیریم احتراز از چیزی نیست؛ بنابراین نسخه «إِذْ» ترجیح دارد. با اینکه یک نسخه بیشتر «إِذْ» ندارد، ولی همان نسخه «إِذْ» ترجیح دارد چون باعث میشود که ما تصرف در «الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» نکنیم.
تطبیق عبارات کتاب درباره انحصار موضوع در جوهر و عرض
پس «إِذْ» میخوانم عبارتش را، با اینکه کتاب ما «إِنْ» دارد که البته «إِنْ» را معنا کردیم، معنایش هم درست است منتها یک خرده سخت است: و چون «مَا أُشِیرَ إِلَیْهِ فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ بود، پس آن «مَا أُشِیرَ إِلَیْهِ فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ» را میتوانیم به دو قسم تقسیم کنیم، زیرا که موضوعش به دو قسم تقسیم میشود: «فَذَلِکَ الْمَوْضُوعُ لَا یَخْلُو أَیْضاً مِنْ أَحَدِ هَذَیْنِ الْوَصْفَیْنِ». «أَیْضاً» یعنی همانطور که موجود از دو قسم خالی نبود، موضوعی هم که برای قسم اول هست از دو قسم خالی نیست، از دو وصف خالی نیست؛ «لَا یَخْلُو أَیْضاً مِنْ أَحَدِ هَذَیْنِ الْوَصْفَیْنِ»، «هَذَیْنِ الْوَصْفَیْنِ» یعنی عرض بودن یا جوهر بودن. یا موضوع را مییابید که جوهر است، یا موضوع را مییابید که عرض است.
«فَإِنْ کَانَ الْمَوْضُوعُ جَوْهَراً»؛ اگر موضوع جوهر باشد که آن عرضی که در او حلول کرده به قوام خودش رسیده، چون بالاخره متکی شده به یک چیزی که او احتیاج به متکا ندارد، پس به قوام رسیده؛ «فَإِنْ کَانَ الْمَوْضُوعُ جَوْهَراً فَقِوَامُ الْعَرَضِ فِی الْجَوْهَرِ» است.
«وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ جَوْهَراً»؛ اگر موضوع جوهر نباشد، «کَانَ» این موضوع همانطور که حالش فِی مَوْضُوعٍ بود، خود موضوع «أَیْضاً فِی مَوْضُوعٍ» خواهد بود؛ «أَیْضاً» یعنی کما اینکه حالش فِی مَوْضُوعٍ بود. همانطور که حالش فِی مَوْضُوعٍ است، خود این موضوع هم فِی مَوْضُوعٍ است، چون خود موضوع عرض شد دیگر. «وَ رَجَعَ الْبَحْثُ إِلَى الِابْتِدَاءِ»؛ دوباره بحث برمیگردد به اول، یعنی دو مرتبه میگوییم این مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ است، یعنی خود موضوع مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ است، شرایط مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ را دارد، پس مَوْجُودٌ فِی مَوْضُوعٍ است و احتیاج به یک موضوع دیگر دارد؛ همانی که در خود حال میگفتیم درباره موضوعش میگوییم. ولی نمیتوانیم این وضع را ادامه بدهیم تا بینهایت و هی بگوییم این حال احتیاج به موضوع دارد، موضوعش هم احتیاج به موضوع دارد؛ وَ «اسْتَحَالَ ذَهَابُ ذَلِکَ إِلَى غَیْرِ النِّهَایَةِ». محال است که این امر به غیر نهایت برود، بلکه یک جا باید تمام شود؛ یعنی یک جا باید برسیم که این موجود دیگر موضوع نخواهد و مَوْجُودٌ لَا فِی مَوْضُوعٍ شود؛ آنجا که رسیدیم دیگر سلسله تمام میشود. «کَمَا سَنُبَیِّنُ فِی مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى خَاصَّةً».
تناهی علل قابلیه و انتهای سلسله موضوعات به جوهر
در مقاله هشتم یک فصلی داریم که در آن فصل گفته میشود همه علل سلسلهشان باید متناهی شود؛ چه علت فاعلی باشد باید به فاعلی که فاعل ندارد منتهی شود، چه علل غایی باشد باید به غایتی که دیگر غایت ندارد منتهی شود، چه علل مادی و صوری باشد باید منتهی بشوند به آنی که دیگر ماده ندارد یا صورت ندارد. به عبارت دیگر میگوییم علل فاعلیه و قابلیه باید منتهی بشوند، یعنی سلسلهشان باید ادامه پیدا نکند.
و علل قابلیه را عام قرار میدهیم، این تکه را توجه کنید: علل قابلیه را عام قرار میدهیم در همان بحث؛ میگوییم علل قابلیه اعم است از ماده و موضوع، که ماده قابل صورت است و موضوع قابل عرض، هر دو علت قابلیاند. آنجا بحث میکنیم که صورت باید متکی شود به مادهای که دیگر آن ماده، ماده ندارد؛ باید برسیم به مادهای که ماده ندارد. مثلاً فرض کنید که اگر ماده ثانیه است، خب ماده ثانیه را دوباره متکی میکنیم به ماده قبلی، ولی بالاخره میرسیم به یک مادهای که ماده اولی است و دیگر ماده ندارد، مثل هیولی؛ هیولی دیگر در ماده نیست، خودش ماده است، ماده ندارد. یا درباره موضوعات هم همینطور؛ موضوعات هم باید منتهی بشوند به موضوعی که دیگر موضوع ندارد، همین بحثی که اکنون داریم میکنیم.
در آن مبحث که تمام علل را که چهار تا هستند، معتقدیم که تمام سلسله چهار تا علت باید منتهی بشوند، در آن مبحث علت قابلی را مطرح میکنیم و میگوییم این سلسله علل قابلی هم باید منتهی بشوند. و سلسله علل قابلی را میگوییم چه سلسله مواد باشند، چه سلسله موضوعات؛ پس سلسله موضوعات هم منتهی میشود و سلسله موضوعات مربوط به بحث ماست اکنون. بنابراین در مقاله هشتم ما آنجا بحث میکنیم که این سلسله تا بینهایت نمیتواند برود، این سلسله اتکای موضوعی به موضوع قبل خودش؛ این را نمیتوانیم تا بینهایت ادامه بدهیم.
برهان عام و خاص بر تناهی علل قابلیه در مقاله هشتم
در آنجا دو دلیل اقامه میکنیم: یک دلیل، دلیل عام است که در تمام هر چهار نوع علت میآید که آن دلیل بطلان تسلسل است. هر کدام از این چهار تا علت اگر بخواهد تا بینهایت برود، از باب اینکه علتها مقدماند و معلولها مؤخر، یا به عبارت دیگر ترتب بین علت و معلول هست، تسلسل ترتبی لازم میآید بین این حلقات؛ که این ماده بر ماده قبل از خودش که علت قابلی است متکی میشود، آن ماده بر علت قبل از خودش، بر ماده قبل از خودش که آن هم علت قابلی است متکی میشود و هکذا؛ لازم میآید که علل قابلیه بر هم متکی بشوند و اتکا و تسلسل در علل، تسلسل ترتبی است و محال. آنجا با بیان اینکه تسلسل لازم میآید و تسلسل هم تسلسل ترتبی و محال است، ثابت میکنیم که علل باید منتهی بشوند. از جمله علل هم موضوعات است که موضوعات هم باید منتهی بشوند و این بحثی که ما در اینجا کردیم آنجا تمام میشود.
ولی یک بیان خاصی هم داریم که در علل قابلیه تنهاست، در آنهای دیگر نیست؛ آن بحث را هم در آنجا خواهیم گفت. حالا ایشان میگوید: «کَمَا سَنُبَیِّنُ فِی مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى خَاصَّةً»، یعنی بالخصوص در مثل این معنا ما یک بیانی داریم. یک بیان بالعموم داریم که در تمام علل داریم آن بیان را، که میگوییم سلسله علل نباید بینهایت باشند و الا تسلسل لازم میآید و تسلسلش هم تسلسل ترتبی است و محال؛ این بیان، بیان عام است، بیان خاص نیست، اختصاص به علت قابلی ندارد، در علت غایی و فاعلی و قابلی همه میآید. اما یک بیان خاصی هم در آنجا داریم که مخصوص همین علت قابلی است و ثابت میکند که موضوع هم نباید تا بینهایت ادامه پیدا کند، ماده هم نباید تا بینهایت ادامه پیدا کند. حالا منتظر باشید تا آن مقاله هشتم بحثش بیاید. «کَمَا سَنُبَیِّنُ فِی مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى خَاصَّةً»؛ چنانکه ما همین استحاله ذهاب إِلَى غَیْرِ النِّهَایَةِ را در مثل همین معنا که ذهاب علت قابلی است تا بینهایت، این را بیان خواهیم کرد «خَاصَّةً» یعنی با بیان خاص، بالخصوص در آنجا بیان خواهیم کرد، همانطور که بالعموم هم بیان کردیم؛ بالعموم هم در طبیعیات بیان کردیم، در آنجا هم اشاره خواهیم کرد.
بررسی نسخه «آخره» و «بآخره» و استنتاج تقدم وجودی جوهر
«فَیَکُونُ لَا مَحَالَةَ آخِرُهُ فِیمَا لَیْسَ فِی مَوْضُوعٍ».
پرسش: «بِآخِرِهِ».
پاسخ: یک نسخه داریم «بِآخِرِهِ»: «فَیَکُونُ لَا مَحَالَةَ بِآخِرِهِ فِیمَا لَیْسَ فِی مَوْضُوعٍ». نسخه ما «آخِرُهُ» هست. نسخه «آخِرُهُ» را که نسخه ماست، بهزحمت میشود معنا کرد؛ نسخه «بِآخِرِهِ» را یا نمیشود معنا کرد یا با زحمت بیشتر میشود معنا کرد. «بِآخِرِهِ» را ما نسخهاش را مردود میدانیم؛ میگوییم بِالْآخِرَةِ بوده، اشتباه نوشته «بِآخِرِهِ». بِالْآخِرَةِ باشد خیلی راحت معنا میشود، هیچ تکلفی ندارد: «فَیَکُونُ لَا مَحَالَةَ بِالْآخِرَةِ فِیمَا لَیْسَ فِی مَوْضُوعٍ». اگر بِالْآخِرَةِ باشد مشکلی ندارد؛ ما آن «بِآخِرِهِ» را تصحیح میکنیم، میگوییم بِالْآخِرَةِ بوده، الفش افتاده.
خب، «لَا مَحَالَةَ» بِالْآخِرَةِ «فَیَکُونُ» این موضوع بِالْآخِرَةِ، یعنی همینطور که ادامهاش میدهید و هی متکیش میکنید به موضوع قبل خودش، «بالآخِرَةِ یَکُونُ فِیمَا لَیْسَ فِی مَوْضُوعٍ»؛ آخر سر این موضوع شما وارد میشود در یک موضوعی که آن موضوع دیگر فِی مَوْضُوعٍ نیست، یعنی آخرین موضوع. این اگر کلمه بِالْآخِرَةِ باشد اینطور که عرض کردم معنا میشود که معنای راحتی است.
اما اگر نسخه ما باشد: «فَیَکُونُ لَا مَحَالَةَ آخِرُهُ»، یعنی آخر موضوع، آخرین موضوع «یَکُونُ فِیمَا لَیْسَ فِی مَوْضُوعٍ»؛ باز هم خوب است. «یَکُونُ آخِرُهُ» یعنی آخرین موضوع، «یَکُونُ فِیمَا لَیْسَ فِی مَوْضُوعٍ»؛ آخرین موضوع در موضوعی قرار میگیرد که آن موضوع دیگر در موضوع نیست، یعنی آخرین موضوع در جوهر قرار میگیرد. «فَیَکُونُ فِی جَوْهَرٍ»، خودشان پشتش گفتهاند: «فَیَکُونُ فِی جَوْهَرٍ»، یعنی این موضوع در جوهر قرار میگیرد؛ وقتی هم در جوهر قرار گرفت، دیگر سلسله موضوعات ادامه پیدا نمیکند.
مقومیت جوهر برای وجود عرض و عدم تقوم ماهوی عرض به جوهر
خب این «فَیَکُونُ الْجَوْهَرُ» تفریع بر کل مباحث قبل است. ایشان میخواهد آن مدعایی را که گفته بود نتیجه بگیرد. مدعایی که اول وارد شد این بود: «فَأَقْدَمُ أَقْسَامِ الْمَوْجُودَاتِ بِالذَّاتِ هُوَ الْجَوْهَرُ». این مدعا را میخواهد نتیجه بگیرد. ابتدا اشاره میکند به محتوای بحثی که گذشت؛ میگوید جوهر مقوم است و عرض متقوم. این محتوای بحثی بود که گذشت؛ ما تا اینجا خلاصه بحثمان همین شد که جوهر مقوم عرض است، عرض متقوم به جوهر است. این یک مقدمه که از محتوای بحث درآورد. مقدمه بعدی: هر مقومی مقدم است بر متقوم. نتیجه: پس جوهر مقدم است بر عرض؛ فَأَقْدَمُ الْمَوْجُودَاتِ الْجَوْهَرُ.
«فَیَکُونُ الْجَوْهَرُ مُقَوِّمَ الْعَرَضِ مَوْجُوداً»[3] ؛ این «مَوْجُوداً» خیلی مهم است، حال برای «الْعَرَضِ» است. در حالی که عرض موجود باشد، جوهر مقومش است؛ اگر عرض موجود نباشد و ماهیتش را ملاحظه کنید، جوهر به او ربطی ندارد، دیگر احتیاجی به جوهر ندارد. ماهیت بَیَاض اگر نخواهد وجود بگیرد، چه احتیاجی به جوهر دارد؟ شما ماهیت بَیَاض را تصور میکنید بدون اینکه جوهر با او تصور بشود. ولی اگر عرض بخواهد موجود بشود و حالت وجود بگیرد، احتیاج به جوهر دارد. پس جوهر مقوم عرض است در حالی که عرض موجود باشد، نه در حالی که عرض ماهیتش را دارد و وجودش لازم نیست؛ در آن صورت جوهر مقومش نمیشود. «فَیَکُونُ الْجَوْهَرُ مُقَوِّمَ الْعَرَضِ مَوْجُوداً»، یعنی در حالی که عرض موجود است.
پرسش: یعنی وجود خارجیش؟
پاسخ: یعنی وجود خارجیش، بله.
«وَ غَیْرَ مُتَقَوِّمٍ بِالْعَرَضِ»؛ یعنی جوهر مقوم عرض است و متقوم بالعرض نیست، عرض متقوم به اوست. بعد یک کبرای کلی هم باید ضمیمه کنید که ابنسینا به خاطر وضوح ضمیمه نکرده، و آن کبرا این است که: کُلُّ مُقَوِّمٍ مُقَدَّمٌ فِی الْوُجُودِ عَلَى الْمُتَقَوِّمِ؛ نتیجه میگیرید: «فَیَکُونُ الْجَوْهَرُ هُوَ الْمُقَدَّمَ فِی الْوُجُودِ»، یعنی در وجود مقدم است بر عرض.
پرسش و پاسخ درباره تفاوت مفهوم عرض و مصادیق عرض در تصور ذهنی
پرسش: استاد، این باز هم منظورش این است که در وجود خارجی مقدم است و الّا در تصور ذهنی...؟
پاسخ: بله، در وجود خارجی مقدم است. «فَیَکُونُ الْجَوْهَرُ هُوَ الْمُقَدَّمَ فِی الْوُجُودِ» یعنی وجود خارجی؛ در تصور به هم ربطی ندارند. جوهر را میتوانید جدا تصور کنید و عرض را جدا تصور کنید؛ هیچکدام متقوم به دیگری نیست، مقوم دیگری هم نیست.
پرسش: ولی در تحلیلی هم که میخواهیم انجام بدهیم، باز به این صورت است که اول جوهر را در نظر میگیریم، بعد عرض را بر آن حمل میکنیم؟
پاسخ: نه، در وجود ذهنی اگر ماهیت عرض را بخواهید تصور کنید، ماهیت عرض بِمَا هِیَ عَرَضٌ را بخواهید تصور کنید، بله، احتیاج دارید که جوهر را تصور کنید؛ چون عرض که عرض میکنم یعنی کلمه عرض، مفهوم عرض، نه مصداق عرض. مصداق عرض که بَیَاض است، تصورش هیچ احتیاج به جوهر ندارد؛ اما مفهوم عرض احتیاج به جوهر دارد. بحث ما در مفهوم عرض اکنون نیست. مفهوم عرض را اگر بخواهید تصور کنید در ذهن، احتیاج به جوهر دارد؛ چون مفهوم عرض یعنی مَوْجُودٌ فِی الْمَوْضُوعِ. تا گفتید مَوْجُودٌ فِی الْمَوْضُوعِ، موضوعش یا اولاً جوهر است یا منتهی میشود به جوهر؛ پس در تعریف عرض شما جوهر را دارید اخذ میکنید، بنابراین مفهوم عرض را اگر بخواهند تصور کنند باید مفهوم جوهر هم تصور بشود. بحث در مفهوم عرض نداریم، و الا آن در ذهن هم متقوم به جوهر هست. بحث ما در مصادیق عرض است، مثل بَیَاض و سواد و امثال ذلک؛ اینها اگر بخواهند تصور بشوند احتیاج به تصور موضوع ندارند، بخواهند موجود بشوند احتیاج به وجود موضوع دارند. پس در وجود متقوماند، در ماهیت متقوم نیستند. اینها را داریم میگوییم، نه ماهیت عرض یعنی خود عرض؛ خود عرض ماهیتش وابسته به جوهر است، اما مصادیق عرض ماهیتشان وابسته به جوهر نیست، وجودشان وابسته به جوهر است.
جواز قیام عرض به عرض و نقد دیدگاه منکرین
خب، این مطلب تمام شد؛ ثابت کردیم که جوهر أَقْدَمُ الْمَوْجُودَاتِ بِالذَّاتِ است. اما در استدلالی که کردیم اشاره کردیم که عرض میتواند متکی به عرض باشد، مثال هم نزدیم؛ گفتیم عرض میتواند متکی به جوهر باشد و میتواند متکی به عرض باشد، منتها در این قسم دوم که متکی به عرض باشد شرطی کردیم، گفتیم این اتکا ادامه پیدا نکند تا بینهایت، یک جا ختم بشود. ولی بالاخره اتکای عرض به عرض را تصویر کردیم.
بعضی از قدما اجازه ندادند که عرض به عرض متکی بشود؛ یعنی این مقدمهای را که ما در استدلالمان اخذ کرده بودیم قبول نمیکنند. ابنسینا در «وَ أَمَّا أَنَّهُ هَلْ یَکُونُ عَرَضٌ فِی عَرَضٍ» که اکنون میخواهیم وارد بشویم، دارد به قول آنها اشاره میکند که میگویند عرض به عرض نمیتواند متکی باشد. دلیلشان هم این است که خود آن عرض هم محتاج است، پس چطور میشود احتیاج یک شیء را به وسیله یک محتاجی برطرف کرد؟
این دلیلشان است، و این دلیل کاملی نیست؛ چون اگر ما احتیاج آن موضوع را به توسط این عرضی که محتاج است برطرف کنیم، دور است؛ اما اگر احتیاج موضوع را به توسط یک چیز دیگر، یک موضوع قبلی برطرف کنیم اشکالی ندارد. و شرط هم کردیم که آخر سر باید این سلسله احتیاج ختم بشود، به یک جا برسد که آنجا دیگر محتاج نباشد. خب با وجود این دیگر مطلب حل است؛ این عرض را متکی میکنیم به موضوع قبلش که خود آن موضوع محتاج است؛ محتاج به چیست؟ محتاج به این عرض نیست، محتاج به ماقبل خودش است، یعنی محتاج به یک موضوع قبل خودش است؛ آن موضوع هم محتاج به یک موضوع است، بالاخره آخر سر میرسیم به یک موضوعی که محتاج به موضوع نیست. این سلسله هر مابعدش محتاج است به ماقبل؛ دیگر ماقبل برنمیگردد محتاج باشد به مابعد. پس اشکالی ندارد، وقتی هم به آخر رسیدیم سلسله احتیاج قطع میشود. بنابراین انکاری که از بعضی اقدمین در این مسئله واقع شده، انکار بجایی نیست.
شواهد و مثالهای قیام عرض به عرض (سرعت، استقامت، شکل مسطح، وحدت و کثرت)
ابنسینا میگوید که نه تنها دلیلشان باطل است، ما نمونه هم داریم که عرض به عرض متکی است؛ مثل اینکه سرعت برای حرکت. حرکت را ما عرض میدانیم، چون حرکت را از مقوله کم میدانیم، منتها کم غیر قار مثل زمان. پس حرکت عرض است، سرعت هم کیفیتی است که عارض بر این حرکت میشود؛ پس عرض بر حرکت، عرض بر عرض عارض میشود و اشکالی ندارد.
پرسش: عرض که بر عرض است، بالاخره به موضوع برمیگردد؟
پاسخ: خب بله، به متحرک. بله، بالاخره آخر سر منتهی میشود به جوهر.
یا مثلاً استقامت در خط که مثال هم زدم؛ من انحنا را در خط مثال زدم، ایشان استقامت را مثال میزند. استقامت در خط؛ استقامت کیفیت است و عارض بر خط میشود، خط عارض بر سطح میشود، سطح عارض بر جسم تعلیمی میشود، جسم تعلیمی بر جوهر که جسم طبیعی است عارض میشود؛ که میبینید عارضی بر عرضی عارض میشود.
مثال سوم میزند: شکل مسطح در بسیط، عارض بر بسیط میشود. بسیط یعنی سطح؛ بسیط در لسان فلسفه و هندسه یعنی سطح. شکل مسطح عارض بر سطح میشود. شکل مسطح مثلاً مربع؛ مربع یک شکل است، شکل کیفیت است، عارض بر سطح میشود. این سطح این شکل را پیدا میکند و میشود سطح مربع، آن شکل دیگر را پیدا میکند و میشود سطح مدور. سطحها میشوند مربع و مدور، یعنی بسیطها میشوند مربع و مدور؛ مربع و مدور شکلاند، شکل هم کیف است، عارض میشود بر سطح که سطح هم کم است؛ پس عرضی عارض بر عرض میشود. این نمونهها را ما داریم.
بعد نمونه چهارمی مثال میزنند که جدایش میکنند از آن سه نمونه قبلی؛ نمونهای که بر تمام این اعراض، وحدت و کثرت عارض میشود و ما بعداً خواهیم گفت وحدت و کثرت عرضاند؛ فَیَلْزَمُ که عرض بر عرض عارض بشود. این همه نمونه که ما داریم همه نشان میدهند که هیچ مشکلی ندارد که عرضی بر عرضی وارد شود؛ پس قول اقدمین که اشکال کردند قول باطلی است، و آن مقدمهای که ما در ضمن استدلال اخذ کردیم و گفتیم عرض میتواند بر عرض متکی باشد منتها باید آخر سر به جوهر منتهی شود، این مقدمه، مقدمه حقی است. انکار بعض اقدمین در مورد این مقدمه، انکار بجایی نیست.
بررسی نسبت انکار قیام عرض به عرض به ارسطو در حاشیه ملا سلیمان
پرسش: با اینکه خارجاً این همه مثال دارد، مثل حرکت و اینها، چطور انکار کردند؟
پاسخ: حالا من منکر را اسم نبردم. شما میفرمایید با اینکه خارجاً این همه نمونه داریم، چطور انکار کردند؟ من اگر اسم ببرم که منکر کیست، بیشتر تعجب خواهید کرد. ادعا کردند که منکر ارسطو است. ارسطو اجازه نداده این مطلب را.
پرسش: یعنی حرکت را عرض نمیدانسته؟
پاسخ: حالا اگر درست باشد این نسبت. نمیدانم، عَلَى أَیِّ حَالٍ از ارسطو خیلی بعید است که مثلاً قبول نکند عرضی بر عرضی متکی بشود.
پرسش: خیلی بعید است.
پاسخ: بعید است دیگر ولی گفتهاند دیگر. حاشیه ملا سلیمان را برایتان بخوانم: هَذَا دَفْعٌ، هَذَا یعنی قول مصنف «وَ أَمَّا أَنَّهُ هَلْ یَکُونُ عَرَضٌ فِی عَرَضٍ»، هَذَا دَفْعٌ لِمَا اسْتَنْکَرَهُ الْقُدَمَاءُ مِنْ أَنَّ الْعَرَضَ لَا یَلِیقُ أَنْ یَکُونَ مَوْضُوعاً کَمَا نُقِلَ عَنِ الْمُعَلِّمِ الْأَوَّلِ؛ لِأَنَّ الشَّیْءَ، دلیلش را هم عرض بکنم: لِأَنَّ الشَّیْءَ الَّذِی یَحْتَاجُ فِی تَقَوُّمِهِ إِلَى شَیْءٍ آخَرَ کَیْفَ یَتَقَوَّمُ بِهِ الشَّیْءُ؟ اگر محتاج است، چگونه مقوم است؟ خب مقوم محتاج خودش است، ولی محتاج به یک چیز دیگر است.
پرسش: یعنی عرض از جهتی مقوم است، از جهتی متقوم؟
پاسخ: نه از جهتی؛ اصلاً برای چیزی مقوم است، به چیز دیگر متقوم است.
پرسش: چون بعداً میگویند که عرض جوهر نمیشود، جوهر عرض نمیشود.
پاسخ: بله. عَلَى أَیِّ حَالٍ این ملا سلیمان دارد این ادعا را میکند؛ من عین حاشیهاش را خواندم که به خودش نسبت بدهم و دیگر مربوط به من نباشد، ببینید که کی این حرف را زده.
تطبیق متن کتاب در مسئله قیام عرض به عرض
«وَ أَمَّا أَنَّهُ هَلْ یَکُونُ عَرَضٌ فِی عَرَضٍ»؛ آیا میتواند عرضی به عرضی متکی باشد؟ «فَلَیْسَ بِمُسْتَنْکَرٍ»، این مستنکر نیست، یعنی نمیشود انکارش کرد، زیرا نمونههای فراوان داریم: «فَإِنَّ السُّرْعَةَ فِی الْحَرَکَةِ» است، سرعت در حرکت است در حالی که هر دو عرضاند؛ «وَ الِاسْتِقَامَةَ فِی الْخَطِّ» است با اینکه هر دو عرضاند؛ «وَ الشَّکْلَ الْمُسَطَّحَ فِی الْبَسِیطِ» است، یعنی در سطح است در حالی که هر دو عرضاند. این سه تا مثال.
بعد مثال بعدی را میزند؛ جدا میکند این مثال بعدی را از مثالهای قبل به خاطر اینکه درباره وحدت و کثرت سخت میشود ادعای عرضیت کرد، ولی بعداً میگوید ما اثباتش خواهیم کرد: «وَ أَیْضاً فَإِنَّ الْأَعْرَاضَ تُنْسَبُ إِلَى الْوَحْدَةِ وَ الْکَثْرَةِ»؛ اعراض منسوب به وحدت و کثرتاند، گاهی گفته میشود عرض واحد، گاهی گفته میشود عرض کثیر؛ اینها را به وحدت و کثرت نسبت میدهیم در حالی که وحدت و کثرت هم عرضاند. «وَ هَذِهِ کَمَا سَنُبَیِّنُ لَکَ کُلُّهَا أَعْرَاضٌ»؛ «هَذِهِ» یعنی وحدت و کثرت، «کَمَا سَنُبَیِّنُ لَکَ» فِی مَبْحَثِ الْوَاحِدِ وَ الْکَثِیرِ، در مبحث واحد و کثیر بعداً بیان میکنیم که «کُلُّهَا أَعْرَاضٌ».
این «وَ الْعَرَضُ وَ إِنْ کَانَ فِی عَرَضٍ»، این دارد جواب استدلال منکرین را میدهد. منکرین اینطور گفته بودند: خب این عرضی که اکنون موضوع میخواهد قرار بگیرد برای عرض دیگر، خودش محتاج است. جوابشان این است که بله محتاج است، ولی آخر سر احتیاجش برطرف میشود چون متکی به جوهر میشود. این که همینطور محتاج تا آخر باقی نمیماند که؛ این محتاج به محتاج قبلی، محتاج قبلی به محتاج قبلی، آخر سر همهشان به آن مستغنی قبلی متکی میشوند و سلسله احتیاج قطع میشود. اما اگر سلسله احتیاج میخواست قطع نشود یا احتیاج دور میزد، مشکل داشت. احتیاج دور میزد، دور لازم میآمد؛ سلسله احتیاج قطع نمیشد، تسلسل لازم میآمد که هر دو باطل بود. ولی فرض این است که هیچکدام اتفاق نمیافتد: اولاً دوری در کار نیست و احتیاج دور نمیزند؛ ثانیاً همینطور که صاف هم دارد میرود، به یک جا میرسد و منتهی میشود، پس تسلسل هم نیست. بنابراین اشکال چیست؟
«وَ الْعَرَضُ وَ إِنْ کَانَ فِی عَرَضٍ»؛ عرض ولو در عرض هست، یعنی ولو در یک شیء محتاج است؛ «وَ الْعَرَضُ وَ إِنْ کَانَ فِی عَرَضٍ» معنایش این است: وَ الْمُحْتَاجُ وَ إِنْ کَانَ فِی مُحْتَاجٍ. اما «فَهُمَا جَمِیعاً مَعاً فِی مَوْضُوعٍ»؛ این دو تا با هم در موضوعاند، دو تا با هم یعنی نه در عرض هم، این دو تا که در طول هماند. این دو تا که در طول هماند، هر دو بالاخره آخر سر منتهی به موضوع میشوند که موضوع دیگر مستغنی است و محتاج نیست. «وَ الْمَوْضُوعُ بِالْحَقِیقَةِ هُوَ الَّذِی یُقِیمُهُمَا جَمِیعاً»؛ موضوع هر دو را با هم اقامه میکند، هر دو عرضی که در طول هم واقع شدهاند، این موضوع هر دو را اقامه میکند و خود موضوع هم احتیاج به چیزی ندارد، «وَ هُوَ قَائِمٌ بِنَفْسِهِ»؛ موضوع هم قائم به نفس است و احتیاج به غیر ندارد.
خب، این یک مطلب بود تا اینجا ما گفتیم. مطلب این بود که جوهر اقدم است از عرض؛ این را اثبات کردیم و در ضمن اثبات از یک مقدمهای بهره بردیم که آن مقدمه مورد انکار بعضی از قدما بود، آن مقدمه را هم ما تصحیحش کردیم و درستش کردیم؛ هم نمونه برایش ذکر کردیم، هم استدلالی که بعضی قدما کرد که: «محتاج چگونه میتواند در محتاج باشد؟»، استدلال را هم جواب دادیم. پس هم استدلال را جواب دادیم، هم نمونههایی که عرض بر عرض متکی است و در عرض موجود است بیان کردیم. پس مطلبمان تمام شد و استدلالمان هم کامل شد. حالا وارد مطلب بعدی میشویم.
نقد توهم نسبی بودن جوهر و عرض در مقایسه با ذاتی و عرضی
مطلب بعدی این است که عرضی و ذاتی نسبی است؛ آیا عرض و جوهر هم نسبی است؟ عرضی و ذاتی روشن است که نسبی است؛ مثلاً فرض کنید که ماشی برای افراد حیوان عرضی است، برای افراد خود ماشی ذاتی است. یعنی اگر حیوان بِمَا أَنَّهُ مَاشٍ را ملاحظه کنید، ماشی برایش ذاتی است؛ حیوان را بدون توجه به ماشی بودنش ملاحظه کنید، ماشی برایش عرضی است. پس همین ماشی که امر واحد است، نسبت به چیزی میشود ذاتی، نسبت به چیز دیگر میشود عرضی؛ بنابراین ذاتی و عرضی با نسبت تفاوت میکنند.
سؤال این است که آیا جوهر و عرض هم همینطور است؟ ذاتی و عرضی اینچنین بود، آیا جوهر و عرض هم همینطور است که با نسبت فرق کند؟ چیزی نسبت به امری بشود جوهر، همان چیز نسبت به امر دیگر بشود عرض؛ این آیا شدنی است یا شدنی نیست؟
بعضی گفتند بله میشود، مثال هم زدند به حرارت. گفتند حرارت نسبت به آتش میشود جوهر، میشود صورت آتش، در نتیجه میشود جوهر؛ اما همین حرارت نسبت به اشیائی که غیر آتشاند میشود عرض. آتش قوامش به حرارت است، پس حرارت جوهر است برای او؛ ولی شیء دیگر قوامش به حرارت نیست، حرارت یک امر عارضی است، بعد از اینکه آن شیء قوامش را به دست آورد این حرارت بر او عارض میشود. خب، همین حرارت واحد نسبت به چیزی شد جوهر، نسبت به چیز دیگر شد عرض. خواستند بیان کنند که جوهر و عرض هم مثل ذاتی و عرضی نسبی است.
ذاتی بودن استغنا برای جوهر و احتیاج برای عرض
ایشان میفرمایند که این شدنی نیست؛ جوهر و عرض را نمیشود نسبی گرفت. دلیلشان هم این است که از بیانی که ما کردیم برای تبیین جوهر و عرض، معلوم شد که جوهر مستغنی از محل است، مستغنی از محل خاص که توضیح دادیم محل خاص چیست، ولی عرض محتاج است به محل؛ و یک شیء را نمیشود هم مستغنی گرفت هم محتاج، که بگوییم نسبت به چیزی مستغنی است و نسبت به چیزی محتاج. پس نمیشود یک شیء را هم جوهر گرفت هم عرض، که بگوییم نسبت به چیزی جوهر است و نسبت به چیز دیگر عرض.
تعریف جوهر و عرض به ما میفهماند که جوهر و عرض نمیتوانند نسبی باشند. این ذات اگر محتاج است، ذاتش محتاج است؛ با نسبت که نمیشود احتیاج را از او گرفت. اگر آن هم محتاج نیست، ذاتش محتاج نیست؛ با نسبت که نمیشود به او احتیاج داد. بله، اگر در تفسیری که ما برای جوهر و عرض میکردیم، در تفسیر، احتیاج و استغنا را بیرون از ذات قرار میدادیم، خب شما میتوانستید بگویید گاهی با یک نسبت و با یک لحاظ شیء محتاج میشود، با لحاظ دیگر شیء مستغنی میشود. اما ما استغنا و حاجت را بردیم در ذات: یک شیء ذاتش محتاج است، خب این را اگر بخواهی با نسبت مستغنیش کنی باید ذاتش را عوض کنی؛ ذاتش هم عوض بشود دیگر اگر جوهر بود جوهر نیست، اگر عرض بود عرض نیست. پس توجه میکنید که نمیشود جوهریت و عرضیت را نسبی گرفت، چون با این بیانی که کردیم جوهریت و عرضیت مال ذات شیء است و ذات که نسبی نیست.
ابنسینا میگوید من در بحث منطق کاملاً جواب این را دادهام و احتیاج نیست که اینجا بحثش کنم. بعد میگوید جای بحثش البته اینجاست و باید اینجا مطرح بشود به تفصیل؛ اما چون گویندههای این کلام در آنجا بحث را مطرح کردند، من هم در همانجا به آنها جواب دادم. کار آنها باعث شد که من بحث را بردم آنجا، و الا جای بحث اینجاست؛ جای بحث جوهر و عرض اینجاست نه در منطق. من در منطق بحث کردم، چون آنهایی که این بحث را مطرح کردند در منطق مطرح کردند، من خواستم همانجا جواب بدهم که اشکالشان برای متعلم باقی نماند از منطق تا طبیعیات و الهیات؛ این فاصله، اشکال در ذهنشان نماند و همانجایی که به اشکال برخورد میکنند همانجا جوابش را ببینند.
تطبیق متن کتاب در نقد جمع جوهریت و عرضیت در شیء واحد
«ثُمَّ قَدْ جَوَّزَ کَثِیرٌ مِمَّنْ یَدَّعِی الْمَعْرِفَةَ»؛ اجازه داده است که «أَنْ یَکُونَ شَیْءٌ مِنَ الْأَشْیَاءِ جَوْهَراً وَ عَرَضاً مَعاً»، یعنی هم جوهر باشد هم عرض باشد، منتها «بِالْقِیَاسِ إِلَى شَیْئَیْنِ»؛ بالقياس به شیئی بشود جوهر، بالقياس به شیء دیگر بشود عرض. این را اجازه دادند.
«فَیَقُولُ:» این «کَثِیرٌ مِمَّنْ یَدَّعِی الْمَعْرِفَةَ» اینطور میگوید که: «إِنَّ الْحَرَارَةَ عَرَضٌ فِی غَیْرِ جِسْمِ النَّارِ»؛ در غیر جسم نار، حرارت عرض است، یعنی در مثلاً آب و امثال ذلک. اما «لَکِنَّهَا»، لکن همین حرارت در مجموعه نار «لَیْسَتْ بِعَرَضٍ»؛ در مجموعه نار عرض نیست. چرا عرض نیست؟ «لِأَنَّهَا»، لأن این حرارت «مَوْجُودَةٌ فِیهَا»، یعنی در این جمله «کَجُزْءٍ»، و جزء جوهر، جوهر است؛ پس حرارت که کَالْجُزْءِ است در نار، جوهر است. این دلیل اولش است برای اینکه حرارت در نار جوهر است.
دلیل دومش این است که خود نار به این حرارت در ذاتش احتیاج دارد، به طوری که اگر حرارت را بگیری دیگر نار، نار نیست و ذات نار عوض میشود؛ در حالی که عرض اینطور نیست، عرض را اگر از یک ذاتی بگیری آن ذات عوض نمیشود. پس حرارت را اگر از آتش بگیری ذات آتش عوض میشود (این یک مقدمه)؛ مقدمه بعدی: عرض را اگر از موضوع بگیری ذات موضوع عوض نمیشود (این هم مقدمه دوم)؛ نتیجه این است که: پس حرارت برای آتش عرض نیست، چون عرض طوری است که بتوانی از شیء بگیریش و ذاتش عوض نشود، در حالی که حرارت را از نار بگیری ذات عوض میشود، پس حرارت عرض نیست، فَهُوَ الْمَطْلُوبُ. این هم دلیل دوم.
«وَ أَیْضاً لَیْسَ یَجُوزُ رَفْعُهَا عَنِ النَّارِ وَ النَّارُ تَبْقَى»، واو «وَ النَّارُ» حالیه است؛ جایز نیست که شما حرارت را از نار بگیری در حالی که نار باقی بماند. «فَإِذَنْ»، «فَإِذَنْ» تفریع است هم بر آن دلیل قبلی که گفت «لِأَنَّهَا مَوْجُودَةٌ فِیهَا کَجُزْءٍ»، هم بر دلیل بعدی که گفت «وَ أَیْضاً لَیْسَ یَجُوزُ رَفْعُهَا عَنِ النَّارِ وَ النَّارُ تَبْقَى»، تفریع بر هر دو است: «فَإِذَنْ وُجُودُهَا»، وجود حرارت «فِی النَّارِ لَیْسَ وُجُودَ الْعَرَضِ فِیهَا»، یعنی حرارت برای نار عرض نیست.
«فَإِذَا لَمْ یَکُنْ وُجُودُهَا فِیهَا وُجُودَ الْعَرَضِ»، بعد هم مطلب بعدی را میآورد؛ میگوید با توجه به اینکه موجودات یا جوهرند یا عرض، اگر عرض بودن حرارت را برای نار نفی کردیم، لَا یَبْقَى جز اینکه جوهر باشد؛ چون موجودات منحصر در این دو تا هستند دیگر، یا جوهرند یا عرض؛ اگر شما عرضیت را نفی کردید جوهریت اثبات میشود. «فَإِذَا لَمْ یَکُنْ وُجُودُهَا فِیهَا» یعنی وجود حرارت در آتش «وُجُودَ الْعَرَضِ، فَوُجُودُهَا فِیهَا وُجُودُ الْجَوْهَرِ»؛ وجود حرارت در آتش وجود جوهر خواهد بود.
بررسی اختلاف نسخ و جایگاه طرح مبحث جوهر و عرض در منطق و الهیات
پرسش: جلوی «الْعَرَضِ»، «فِیهَا»؛ قید «فِیهَا» هم دارد؟
پاسخ: قید «فِیهَا» دارد؟ کجا؟
پرسش: «وُجُودَ الْعَرَضِ فِیهَا».
پاسخ: آها، «لَمْ یَکُنْ وُجُودُهَا فِیهَا وُجُودَ الْعَرَضِ فِیهَا»؟ بله. بله، در دو تا نسخه هم همینطوری است که میفرمایید؛ در دو نسخه «فِیهَا» اضافه دارد: «لَمْ یَکُنْ وُجُودُهَا»، وجود الحرارة «فِیهَا» یعنی فِی النَّارِ، «وُجُودَ الْعَرَضِ فِیهَا» یعنی وُجُودَ الْعَرَضِ فِی النَّارِ. ما کلمه «فِیهَا» را بعد از «الْعَرَضِ» نداریم؛ شما دارید، عیبی ندارد، خوب است و معنا میشود.
«وَ هَذَا غَلَطٌ کَبِیرٌ»؛ در نسخهای داریم: «هَذَا غَلَطٌ کَثِیرٌ»، که نسخه را پاورقی ما ذکر نکرده؛ ملاصدرا در شرحش نوشته نسخهای داریم کَثِیرٌ با ثاء مثلثه. «وَ هَذَا غَلَطٌ کَبِیرٌ، وَ قَدْ أَشْبَعْنَا الْقَوْلَ فِیهِ فِی أَوَائِلِ الْمَنْطِقِ»؛ در اوایل منطق بحث مُشبِعانه یعنی بحث کامل کردیم در این باره، «وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ» یعنی منطق «مَوْضِعَهُ» یعنی موضع این قول؛ ولو منطق موضع این قول مُشَبَّع نبوده، اما ما در آنجا بحث کردیم. چرا در آنجا بحث کردیم؟ «فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا غَلِطُوا فِیهِ هُنَاکَ»؛ چون آنها به اشتباه افتادند «فِیهِ» در این مطلب، «هُنَاکَ» در آن مبحث. چون در آن مبحث به اشتباه افتادند، ما هم در همانجا جوابشان را دادیم؛ و الا جای بحث آنجا نبوده، جای بحث اینجاست، اینجا باید بحث شود؛ یعنی در فن الهیات باید بحث کنیم از جوهر و عرض، نه در منطق.
پرسش: استاد، قدما تقسیم موجود به جوهر و عرض را در منطق بحث میکردند؟
پاسخ: قدما در منطق بحث میکردند، بله. قدما در منطق بحث میکردند و جای بحثش هم آنجا نبوده. و چون آنجا بحث کردند و آنجا اشکالشان را مطرح کردند، ما هم همانجا جوابش را مطرح کردیم.
پاسخ تفصیلی به دو دلیل جوهریت حرارت برای آتش
خب، حالا جواب را ما عرض کردیم، جوابی که مصنف در آنجا داده خلاصه جوابش همانی است که عرض کردم؛ که جواب داده، بعد یک اشکالی کرده، دوباره آن اشکال را هم جواب داده. حالا آن اشکال و جوابش بماند، ولی جوابی که در اینجا داده این است که عرض کردم: ذات جوهر، ذاتی است مستغنی و ذات عرض، ذاتی است محتاج. اگر شما بخواهید جوهر را عرض کنید، یعنی ذات مستغنی را ذات محتاج کنید و این در واقع عوض کردن ذات است؛ یا اگر بخواهید عرض را جوهر کنید، یعنی ذات محتاج را ذات مستغنی کنید که این هم باز عوض کردن ذات است. نه آن را میتوانید تبدیل به این کنید، نه این را به آن. با نسبت، چیزی عوض نمیشود؛ اگر یک امری بود که خارجی بود، با نسبت به چیزی عوضش میکردند، ولی این ذات است؛ ذات را که نمیشود با نسبت عوض کرد. این جوابی است که دادهاند.
خب این دو نمونه ذکر کرد این مستشکل؛ دو نمونه را چه کارش کنیم؟ درباره نار دو تا دلیل آورد که حرارت نمیتواند عرض باشد. جواب ما این است که حرارت عرض است برای نار هم، منتها عرض لازم است. اگر عرض لازم را بگیری باید ذات را عوض کنی؛ درست گفتی، گفتی اگر حرارت را از نار گرفتی نمیتوانی بگویی نار باقی میماند، ولی این نه به خاطر این است که حرارت جوهر نار است، بلکه به خاطر این است که عرض لازم است و تو اگر عرض لازم را از یک ماهیتی گرفتی آن ماهیت باید عوض بشود. اگر کتابت بالقوه را که عرض لازم است، کتابت بالقوه عرض میکنم نه بالفعل، کتابت بالقوه را که عرض لازم انسان است بخواهی بگیری، باید ذات انسان را عوض کنی؛ و الا انسان مادامی که انسان است کتابت بالقوه دارد. پس عرض لازم طوری است که گرفتنش به معنای عوض کردن ذات است. بنابراین نمیتوانی به این دلیلی که حرارت را نمیشود از نار گرفت، ثابت کنی که حرارت برای نار جوهر است؛ حرارت برای نار میتواند عرض لازم باشد و در عین حال نتوانیم از نار بگیریمش.
اما گفتی موجود است فِی النَّارِ کَالْجُزْءِ؛ این را هم قبول نداریم. حرارت در نار کَالْجُزْءِ نیست. آنی که در نار کَالْجُزْءِ است یکی ماده نار است، یکی هم صورت نار است که حرارت کیفیت این صورت است؛ حرارت خود صورت نیست. پس حرارت کَالْجُزْءِ فِی النَّارِ نیست؛ نه ماده نار است، نه صورت نار است، و آنی که جزء است یا ماده است یا صورت است. این حرارت همانطور که در جای خودش گفته شده کیفیت نار است و کیفیت نار عرض است؛ پس حرارت در بقیه اشیاء عرض است، در خود نار هم عرض است، در نار جوهر نشد.
این دو دلیلی که شما در نار اقامه کردید، هیچکدام جوهریت را اثبات نکرد: اولی جوهریت را اثبات نکرد چون فکر کردی که کَالْجُزْءِ است؛ ما میگوییم نه، جزء نیست، حرارت جزء برای نار نیست، جزء نار مادهاش هست و صورتش، حرارت بیرون از این دو تاست. بعد گفتی که اگر حرارت را بگیریم نار از بین میرود؛ میگوییم این را قبول داریم، ولی از بین رفتن نار با گرفتن حرارت دلیل نمیشود بر اینکه حرارت صورت است، بلکه ممکن است حرارت عرض لازم باشد؛ عرض لازم را هم که بگیری ذات عوض میشود، همانطور که اگر صورت را گرفتی ذات عوض میشود. پس هیچکدام از دلایل شما ثابت نکرد که حرارت در نار جوهر است، تا شما بتوانید بگویید در غیر نار عرض است، در نار جوهر است و نتیجه بگیرید که پس حرارت، یا پس جوهریت و عرضیت نسبی است. ما جواب میدهیم که حرارت همهجا عرض است؛ هم در غیر نار، هم در خود نار.
این بحث دوم هم تقریباً تمام شد. حالا بحث سوم را شروع میکنیم انشاءالله در جلسه آینده.