90/05/26
بسم الله الرحمن الرحیم
تفاوت «حق» و «صادق» و ردّ انکار سوفسطائی از استحاله ارتفاع نقیضین/زوجیت ترکیبی ممکنات و حقیقت «حق» و «صدق» در فلسفه اولی /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/زوجیت ترکیبی ممکنات و حقیقت «حق» و «صدق» در فلسفه اولی /تفاوت «حق» و «صادق» و ردّ انکار سوفسطائی از استحاله ارتفاع نقیضین
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مرور مباحث گذشته درباره خواص واجبالوجود و طرح دو خاصیت برای ممکنالوجود
صفحه 47 سطر دهم: «وَأَمَّا الْمُمْكِنُ الْوُجُودِ فَقَدْ تَبَيَّنَ مِنْ ذَلِكَ خَاصِّيَّتُهُ».[1]
در این فصل هفتم، ما در خواص واجب و ممکن بحث کردیم. در فصل ششم[2] بحث را شروع کردیم، در این فصل هم ادامه دادیم؛ بالاخره خواص واجب آن مقداری که میخواستیم بحث کنیم، بحث شد. یکی از خواص که بساطت است باقی مانده، آن را مستقل بحث نکردیم؛ الان در ضمن بحثی که در ممکن و خواص ممکن داریم، به آن خاصه واجب هم اشاره خواهیم کرد انشاءالله.
الان در باقیمانده این فصل هفتم، ما میخواهیم دو تا از خاصههای ممکن را ذکر کنیم: یکی آن خاصهای که مقابل خاصهای که در واجب گفتیم قرار دارد. در مورد واجب گفتیم که احتیاج به غیر ندارد؛ احتیاج ندارد که موجودی او را موجود بالفعل قرار بدهد، خودش وجود هست. مقابل این خاصه را برای ممکن اثبات میکنیم؛ میگوییم که ممکن ذاتاً وجود ندارد و برای اینکه وجود بالفعل پیدا کند، احتیاج به شیء دیگر دارد که آن شیء، این ممکن را جعل کند.
حالا اگر این ممکن ماهیت باشد، جعل کردن به این است که وجود را به او عطا کند؛ اگر این ممکن وجود امکانی باشد، جعل کردن به این است که خود وجود را صادر کند. در ماهیت باید وجود به او عطا کند؛ در وجود لازم نیست وجود به وجود عطا کند، کافی است که وجود را صادر کند. عَلَی أَیِّ حَالٍ، چه ماهیت را ما ممکن بگیریم، چه وجود را ممکن بگیریم، احتیاج به جعل دارد؛ احتیاج دارد به اینکه شیئی جعلش کند، منتها جعل مختلف است. اما درباره واجب توجه کردید که هیچ احتیاجی به جعلی نبود، کسی او را جعل نمیکرد، بلکه خودش موجود بود. بنابراین، خاصّهای که ما ابتدا برای ممکن ذکر میکنیم، خاصهای است که در مقابل خاصه واجب است.
خاصیت دوم ممکنالوجود: ترکیب از ماهیت و وجود در مقابل بساطت واجبالوجود
بعد از اینکه این خاصّه تمام میشود، که خیلی بحث هم ندارد، وارد خاصه بعدی میشویم که ممکن، مرکب است. همه ممکنات مرکباند، حتی ممکنات مجرد؛ مرکباند از آنچه که در ذات خودشان دارند که ما اسمش را ماهیت میگذاریم، و آنچه که غیر به آنها عطا میکند که اسمش را وجود میگذاریم. پس «كُلُّ مُمْكِنٍ مُرَكَّبٌ مِنَ الْمَاهِيَّةِ وَالْوُجُودِ»[3] ، حالا میخواهد مرکب از چیزهای دیگر هم باشد یا نباشد. بعضیها، بعضی از ممکنها علاوه بر این ترکیب، ترکیب دیگر هم دارند؛ مثلاً مرکب از ماده و صورت است، یا مرکب از مثلاً فرض کنید حال و محل است؛ بالاخره یک نوع ترکیبی در او هست. بعضیهایشان هم که این ترکیب را ندارند، مثل مجردات ممکنه که این ترکیب را ندارند، ولی ترکیب از ماهیت و وجود در همه ممکنات هست؛ هیچکدام از این ترکیب خالی نیست.
خلاف این، مقابل این برای واجبتعالی است؛ که عرض کردم یکی از خواص واجب در ضمن خواص ممکن ذکر میشود، همین است که واجبتعالی بسیط است. بسیط است یعنی نه اجزای خارجی دارد مثل ماده و صورت، نه اجزای ذهنی دارد مثل جنس و فصل، نه اجزای مقداری دارد چنانکه خط اجزای مقداری دارد، حتی نه وجود و ماهیت دارد؛ هیچکدام از اینها را ندارد. حتی به قول مرحوم سبزواری در حاشیه اسفار میگوید که حتی مرکب از وجود و عدم هم نیست. ما همه مرکب از وجود و عدمیم؛ زیرا که یک حد خاصی از وجود را داریم و مازاد بر او را نداریم، پس داریم و نداریم؛ مرکب از داریم و نداریم هستیم. اما او چون مطلق است، وجود مطلق است، هیچ نداری برایش نیست، پس مرکب از وجود و عدم نیست.
تقسیم ممکنات به ممکن دائمی و ممکن موقت و نیازمندی ممکن موقت به ماده سابق
خب، عرض کردم که بساطت واجب در اینجا بحث اصلی ما نیست؛ بحث اصلی ما عدم بساطت ممکن است و به مناسبت، مقابل این خاصه را برای واجب هم اثبات کردیم، وگرنه بحث مستقیم ما در بساطت واجب نیست. به همان بحث اصلیمان ادامه میدهیم که عدم بساطت ممکن است. میگوییم ممکنها که بسیط نیستند، مرکباند از ماهیت و وجود، دو قسماند: یکی ممکنی که این وجود را دائماً از آن جاعل دریافت میکند، میشود موجود ممکن دائمی؛ منتها دوامش بالغیر است، دوامش بالذات نیست. ازلی و ابدی است، منتها ازلی و ابدی بالغیر، نه ازلی و ابدی بالذات؛ ازلی و ابدی بالذات فقط یکی است و آن خداست. بقیه هرچه هستند، اگر ازلی و ابدی باشند، بالغیرند. این یک قسم.
یک قسم دیگر موجودی است که وجودی که به او عطا میشود، «فِي وَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ»[4] هست، دائماً نیست؛ او را دائماً موجودش نمیکنند، بلکه «فِي وَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ» موجود میکنند. موجودی که موقت وجود پیدا کند، باید مسبوق به ماده باشد؛ و جهتش را بعداً توضیح خواهیم داد، در مقاله چهارم[5] بحثش میآید که موجود موقت احتیاج دارد به سبق ماده، که آن ماده استعداد این موجود موقت را حمل کند و این استعداد مدام تقویت شود، شدت پیدا کند تا به مرحله فعلیت برسد. وقتی به مرحله فعلیت رسید، آن ممکن موقت موجود میشود و این استعداد دیگر باطل میشود. پس موجود موقت حتماً باید قبلش مادهای داشته باشد که آن ماده، استعداد این موجود موقت را حمل کند. این را البته در اینجا ایشان توضیح مفصل نمیدهد، حواله میدهد به آینده و در اینجا فقط اشاره میکند که چنین موجودی باید مسبوق به ماده باشد.
اثبات ترکیب در ممکن دائمی و زوج ترکیبی بودن تمامی ممکنات
بعد درباره قسم اول بحث میکند. قسم اول آنی است که وجودش دائمی است؛ ممکن است، ولی وجودش دائمی است؛ یعنی جاعل به او وجود ابدی میدهد، وجود ازلی و ابدی میدهد. آن را اینطوری بحث میکند، میگوید که: آن هم باز بسیط نیست؛ آن هم مرکب است از ماهیت و وجود، با اینکه دائمی است، با اینکه ازلی و ابدی است. علتش هم این است که یک چیزی مربوط به ذاتش است و یک چیزی را هم دریافت میکند. آن چیزی که به لحاظ ذاتش دارد، غیر از آن چیزی است که از غیر دریافت میکند. آن چیزی که به لحاظ ذاتش دارد اسمش را ماهیت میگذاریم، آن چیزی که از غیر دریافت میکند اسمش را وجود میگذاریم. چون آنچه را که ذاتاً دارد با آنچه را که دریافت میکند متفاوت میبینیم، حکم میکنیم که این مرکب است از دو چیز: یکی ماهیت، یکی وجود.
خب، نتیجه بحث ما این شد که همه موجودات غیر از واجبتعالی مرکباند از وجود و عدم، از ماهیت و وجود. ماهیت یک امری است که میتواند موجود شود؛ میتواند موجود شود یعنی بالقوه و الامکان است. اما وجود یک امر ضروری و وجوبی و فعلی است، بالفعل است که وقتی آمد، این شیء را بالفعل میکند، این شیء را واجب میکند، واجب بالغیر میکند. پس هر شیئی، هر موجود ممکنی به خاطر داشتن ماهیت، امر بالقوه و بالامکان را دارد؛ به خاطر اینکه ماهیت دارد. به خاطر اینکه ماهیت دارد، امر بالقوه دارد؛ به لحاظ ذاتش دارای چیزی است که بالقوه است، یعنی میتواند وجود پیدا کند؛ برخلاف واجبتعالی که میتواند وجود پیدا کند در موردش غلط است، باید گفت وجود دارد، نه میتواند وجود پیدا کند. آن موجود دائم را به لحاظ ذاتش که نگاه کنید، باز میبینید میتواند وجود پیدا کند؛ البته وجود را الان دارد، منتها خود ذات را ملاحظه کنید با قطع نظر از وجودی که به او عطا شده، میبینید که میتواند موجود باشد؛ یعنی تقاضای عدم ندارد، اقتضای عدم ندارد، قابلیت وجود برایش هست.
خب، نتیجه گرفتیم که همه ممکنات یا همه موجودات غیر از واجبتعالی، همه زوجاند، زوج ترکیبیاند؛ یعنی مُرَكَّب مِنَ الْمَاهِيَّة وَالصُّورَة یعنی وَالْوُجُود، یا بفرمایید مُرَكَّب مِمَّا بِالْقُوَّة وَمِمَّا بِالْفِعْل؛ وجود بالفعل است، ماهیت بالقوه است. تنها موجودی که فرد است، فرد است یعنی بسیط است، واجبتعالی است؛ که این فرد است، یعنی بسیط است، یعنی هیچ جزئی ندارد. این فردیتی که در اینجا میگوییم، غیر از فردیتی است که قبلاً میگفتیم. قبلاً میگفتیم واجبتعالی مکافئ ندارد؛ مکافئ ندارد یعنی فرد است، شریک ندارد. اینجا هم میگوییم فرد است، منتها فردی که در اینجا میگوییم یعنی بسیط است، اجزا ندارد؛ فردی که قبلاً میگفتیم این بود که شریک ندارد و تنهاست، یعنی مکافئ ندارد.
جمعبندی دو خاصیت ممکنالوجود قبل از قرائت متن
خب، مطلب را جمع کنیم. دو تا خاصیت الان برای ممکنالوجود گفتیم: خاصیت اول این بود که احتیاج به جاعل دارد و خودش نمیتواند وجود خودش را تأمین کند، بلکه فقط قابلیت وجود دارد؛ خودش به لحاظ خودش فقط قابلیت وجود دارد، وجودش را باید جاعل به او بدهد، برخلاف واجب که نه قابلیت وجود، بلکه خود وجود را دارد و احتیاج هم نیست که کسی به او وجود عطا کند. این خاصیت اول بود.
خاصیت دوم این بود که این ماهیت که به لحاظ ذات خودش توانایی دریافت وجود را دارد، به وسیله عطای غیر، وجود برایش واجب میشود. وجود برایش به لحاظ ذات ممکن است، ولی با جعل جاعل این وجود برایش واجب میشود. وقتی وجود برایش واجب شد، او مرکب میشود از ماهیتی که به لحاظ ذات داشته و وجودی که از غیر دریافت کرده. و توضیح دادیم که این خاصیت ترکیب از ماهیت و وجود، اختصاص به موجودهای موقت امکانی ندارد، بلکه هم موجودهای دائم را شامل میشود هم موجودهای موقت را. و بیان کردیم که موجود موقت مسبوق به ماده است، ولی موجودهای دائم احتیاج به سبق ماده ندارند؛ و در موجودهای دائم هم چون احتمال داده میشد کسی فکر کند که آنها مرکب نیستند از ماهیت و وجود، توضیح دادیم که آن هم مرکب از ماهیت و وجود است. بعد مقابل همین ترکیب را که فردیت، یعنی به معنای بساطت حقیقیه است، برای خدا ثابت کردیم. این کل مباحثی بود که ما در اینجا طرح کردیم.
قرائت و شرح متن شفا: خاصیت اول ممکنالوجود و تقسیم آن به دائمی و موقت
صفحه چهل و هفتیم، سطر دهم :«وَأَمَّا الْمُمْكِنُ الْوُجُودِ فَقَدْ تَبَيَّنَ مِنْ ذَلِكَ خَاصِّيَّتُهُ»[6] ؛ از آنچه که در واجب گفتیم، خاصیت ممکن معلوم شد. چون ممکن در مقابل واجب قرار گرفته، پس خاصیتی که برای ممکن هست در مقابل خاصیتی است که برای واجب هست. خاصیت واجب این بود که محتاج به غیر نیست، خاصیت ممکن این است که محتاج به غیر هست. «وَهُوَ» و آن خاصیتی که برای ممکن هست این است که «أَنَّهُ يَحْتَاجُ ضَرُورَةً إِلَى شَيْءٍ آخَرَ»؛ «ضَرُورَةً» یعنی بداهتاً، البته لزوماً هم میتوانید معنایش کنید چون ضرورت به دو معنا میآید؛ در اینجا به معنای بداهت است ولی معنای لزوم هم بگیرید اشکالی ندارد. «يَحْتَاجُ» «إِلَى شَيْءٍ» دیگری که «يَجْعَلُهُ بِالْفِعْلِ مَوْجُودًا»؛ که این ممکن را موجود بالفعل قرار بدهد. که آن جاعل حالا یا خداست، یا یکی از علل وسطی است که با اذن خدا این ممکن را موجودش میکنند؛ یعنی وجود را از واجب دریافت میکنند و به او واصل میکنند. کارشان فقط همین است که واسطه میشوند و الا وجود را باید خدا بدهد؛ کسی دیگر غیر از خدا وجود نمیدهد. وجود را باید خدا بدهد، منتها گاهی مستقیم میدهد، گاهی هم به وسیله و از طریق وسائط آن وجود را ایصال میکند.
«وَكُلُّ مَا هُوَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ»؛ این دوباره توضیح همان خاصیت است با تعبیر دیگر. «وَكُلُّ مَا هُوَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ فَهُوَ دَائِمًا بِاعْتِبَارِ ذَاتِهِ مُمْكِنُ الْوُجُودِ»؛ هر چیزی که ممکنالوجود است، به اعتبار ذاتش دائماً ممکنالوجود است. دائماً یعنی چه قبل از دریافت وجود، چه بعد از دریافت وجود؛ اگر به اعتبار ذات نگاهش کنید، میبینید او ممکنالوجود است. به اعتبار آن وجودی که دریافت کرده میشود واجبالوجود؛ به اعتبار ذاتش چه قبل از وجود، چه بعد از وجود، بالاخره ممکنالوجود است. این خاصیت اول تمام شد.
«لَكِنَّهُ» شروع به خاصیت دوم است که میخواهد بگوید که بر همین چیزی که به لحاظ ذاتش ممکنالوجود است، از جانب جاعل وجود عطا میشود و او میشود واجبالوجود بالغیر؛ و وقتی واجبالوجود بالغیر شد، موجود میشود و مرکباً موجود میشود؛ مُرَكَّبًا مِنَ الْمَاهِيَّةِ که در ذات دارد و وجودی که از غیر دریافت کرده. از اینجا وارد بحث ترکیب میشود. البته همانطور که دقت میکنید، خاصیت اول و خاصیت دوم از هم جدا نمیشوند، مرزی بینشان قرار داده نمیشود؛ بلکه میشود گفت حتی از همان «وَكُلُّ مَا هُوَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ فَهُوَ دَائِمًا بِاعْتِبَارِ ذَاتِهِ مُمْكِنُ الْوُجُودِ» شروع کرده به بحث در خاصیت دوم، و در «لَكِنَّهُ رُبَّمَا عَرَضَ» دیگر تصریح کرده به خاصیت دوم؛ ولی خاصیت اول و دوم خیلی تو هم رفته است، جدایش نکرده از هم.
«لَكِنَّهُ» یعنی لکن این ممکن، یا لکن الشأن این است، «رُبَّمَا عَرَضَ أَنْ يَجِبَ وُجُودُهُ بِغَيْرِهِ»؛ گاهی عارض میشود که واجب شود وجود این ممکن به غیره. گاهی به خاطر این است که همه ممکنات را شاید خدا وجود عطا نکند؛ به بعضیها که صلاح میداند وجود عطا میکند، لذا «رُبَّمَا عَرَضَ». «رُبَّمَا» یعنی کثیراً اینطوری اتفاق میافتد که وجودش به غیره واجب شود. آنی که خدا اراده نکرده که به او وجود عطا کند، آن نه؛ آن واجبالوجود بالغیر نخواهد شد، همانطور ممکنالوجود بالذات بوده، تا آخر هم خواهد بود.
«وَذَلِكَ»، خب، ممکنی که وجود به او عارض میشود و او با عروض این وجود میشود واجبالوجود بالغیر، «ذَلِكَ» یعنی چنین ممکنی دو قسم است: یا دائماً این وجود را دریافت میکند، میشود موجود دائمی؛ یا اینکه «فِي وَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ» این وجود را دریافت میکند، میشود موجود موقت. ولی هر دویشان ممکناند؛ هر دویشان اگر واجباند، واجب بالغیرند. «وَذَلِكَ» اینچنین موجودی که وجود برایش عارض میشود و با عروض وجود، واجب بالغیر میشود، «إِمَّا أَنْ يَعْرُضَ لَهُ دَائِمًا»؛ یا اینکه عارض میشود این وجود «لَهُ» برای چنین موجودی «دَائِمًا» همیشه، «وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ وُجُوبُ وُجُودِهِ» این ممکن «عَنْ غَيْرِهِ لَيْسَ دَائِمًا بَلْ فِي وَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ»؛ که این دو قسم موجود ممکن ما در بین ممکنات داریم که همهشان به لحاظ ذاتشان ممکناند و بالقوه، اما به لحاظ وجودی که واجبتعالی بهشان عطا میکند میشوند واجب بالغیر، اما دو قسماند: یکیشان دائمی است، یکیشان غیر دائمی.
«فَهَذَا»، «فَهَذَا» یعنی این دومی؛ این قسم دوم که وجوب وجودش «عَنْ غَيْرِهِ لَيْسَ دَائِمًا بَلْ فِي وَقْتٍ دُونَ وَقْتٍ» هست، این «يَجِبُ أَنْ يَكُونَ» یعنی موجود موقت، موجود ممکن موقت، «يَجِبُ أَنْ يَكُونَ لَهُ مَادَّةٌ تَتَقَدَّمُ وُجُودَهُ بِالزَّمَانِ»؛ یعنی تَتَقَدَّمُ عَلَى وُجُودِهِ. «وُجُودَهُ» خواندم که معلوم بشود منصوب به نزع خافض است. «تَتَقَدَّمُ» این ماده بر وجود چنین موجود موقتی؛ یعنی ماده قبل از این وجود است. چه نوع قبلیتی؟ «بِالزَّمَانِ». «بِالزَّمَانِ» متعلق به «تَتَقَدَّمُ» است و نحوه تقدم را بیان میکند که ماده این ممکن بر خود این ممکن تقدم بالزمان دارد؛ یعنی یک زمانی گذشته که ماده بوده، ولی آن ممکن در این ماده حاصل نبوده، بلکه استعداد ممکن در این ماده حاصل بوده و بعداً این استعداد به فعلیت رسیده، خود ممکن حاصل شده. پس ماده قبل از خود ممکن حاصل بوده در این جهان؛ قبل زمانی، نه تنها قبل رتبی. قبل رتبی هم داشته، چون قابل است؛ هر قابلی بر مقبول قبلیت رتبی دارد. اما این یک قابلی است که مدتی از مقبول خالی مانده؛ همین که میگوییم مدتی از مقبول خالی بوده، یعنی این قابل تقدم زمانی دارد بر مقبول. هم مدتی خالی بوده و تقدم زمانی دارد، هم رتبهاش مقدم است چون قابل رتبهاش مقدم بر مقبول است. «كَمَا سَنُوضِحُهُ» در بحث قوه و فعل در مقاله چهارم.[7]
قرائت و شرح متن شفا: عدم بساطت ممکن دائمی و معنای هویت
خب، این یک توضیحی بود در قسم دوم که وجودش، وجود موقت است. حالا درباره قسم اول هم که وجودش وجود دائمی است میخواهیم بحث کنیم: «وَالَّذِي يَجِبُ وُجُودُهُ بِغَيْرِهِ دَائِمًا فَهُوَ أَيْضًا غَيْرُ بَسِيطِ الْحَقِيقَةِ». [8] آنی که وجودش واجب میشود به توسط غیرش، اما وجود دائمیاش واجب میشود، «فَهُوَ أَيْضًا غَيْرُ بَسِيطِ الْحَقِيقَةِ»؛ آن هم بسیطالحقیقه نیست، آن هم مُرَكَّبٌ مِنَ الْمَاهِيَّةِ وَالْوُجُود هست. «أَيْضًا» یعنی همانطور که این قسم دوم که موجود ممکن موقتی است بسیطالحقیقه نیست، همچنین این قسم اول هم که موجود ممکن دائمی است بسیطالحقیقه نیست؛ یعنی هر دویشان مرکباند هم از ماهیت، هم از وجود.
«لِأَنَّ» دلیل بر این است که این موجود دائمی، مرکب هست، دو جزء دارد. البته این دلیل اختصاص به این موجود دائمی ندارد، در آن موجود موقت هم میتوانید اجرایش کنید: «لِأَنَّ الَّذِي لَهُ بِاعْتِبَارِ ذَاتِهِ»[9] ؛ آنچه که برای این موجود دائمی به اعتبار ذاتش حاصل است، مراد از «الَّذِي» در اینجا ماهیت است. «لِأَنَّ الَّذِي لَهُ بِاعْتِبَارِ ذَاتِهِ»، آنی که برای این موجود دائم به اعتبار ذاتش حاصل است، «غَيْرُ الَّذِي لَهُ مِنْ غَيْرِهِ»؛ مراد از این «الَّذِي» دوم وجود است. غیر از آنی است که برای این موجود ممکن دائمی حاصل میشود از ناحیه غیرش و از ناحیه جاعلش. آنی که به لحاظ ذاتش داراست، غیر از آن چیزی است که از جاعل دریافت میکند؛ و چون بعد از وجود هر دو را دارد، هم مابالذاتش را دارد هم چیزی را که به او عطا شده دارد، میشود مرکب؛ مرکب از این دو تا.
«وَهُوَ حَاصِلُ الْهُوِيَّةِ مِنْهُمَا جَمِيعًا فِي الْوُجُودِ». ضمیر «مِنْهُمَا» برمیگردد به این دو تا «الَّذِي»ها، که «الَّذِي» اول عبارت از ماهیت بود، «الَّذِي» دوم عبارت از وجود بود. «وَهُوَ حَاصِلُ الْهُوِيَّةِ مِنْهُمَا»، یعنی این موجود دائم، هویتش از این دو تا گرفته شده، یعنی هم از ماهیت هم از وجود؛ «جَمِيعًا فِي الْوُجُودِ» یعنی در خارج؛ در خارج او از این دو تا مرکب شده.
هویت به معنای وجود شخصی گفته میشود؛ یعنی این موجود دائمی که در خارج به عنوان یک شخص موجود است، این وجود شخصیاش را ملاحظه کنی، میبینی هم از آن ماهیت فراهم شده، هم از این وجود فراهم شده؛ دو چیز در او هست. البته این دو چیز در خارج متحدند، جدا نیستند، ولی وقتی در ذهن میآوری تحلیلش میکنی، میبینی دو تا شدند؛ و اینطور نیست که ذهن تو دو تا بسازد، بلکه آن دو تایی را که در خارج متحد شدند جدا میکند، نه اینکه دو چیز بسازد که واقعیت ندارد. در خارج واقعاً این دو تا هستند، منتها هستند به این صورت که متحد با هماند، از هم جدا نیستند، یکی متکی به دیگری است؛ حالا یا ماهیت متکی به وجود است بنابر قول به اصالت وجود، یا وجود متکی به ماهیت است بنابر قول به اصالت ماهیت. عَلَی أَیِّ حَالٍ در خارج هر دو هستند، منتها یکی متکی است، یکی متکا. در ذهن که میآید، دو تا مستقل میشود؛ در خارج که میرود، متکی و متکا میشود. ولی در خارج، آن هویت خارجی و شخصیت این موجود دائمی از هر دو ترکیب شده؛ هم از ماهیت، هم از وجود.
ملا سلیمان در اینجا هویت را عبارت گرفته از ماهیتی که در کنف عوارض قرار گرفته باشد. هویت را عبارت گرفته از ماهیتی که در کنف عوارض باشد، یعنی عوارض او را اکتناف کرده باشند، در خودشان مشتمل بر او شده باشند و او را در خودشان قرار داده باشند، مثل یک دیوار او را احاطه کرده باشند که ما وقتی این موجود را میبینیم، عوارضش را میبینیم. میگوید هویت یعنی این ماهیت مکتنف به عوارض. این حرف بدی نیست، ولی دقیقتر از این باید گفت. هویت یعنی همان وجود شخصی، که وجود شخصی مال این ماهیت مکتنف به عوارض است. هویت اطلاق بر آن وجود شخصی میشود، نه بر آن ماهیت مکتنف؛ بر آن وجودی که این ماهیت مکتنف را موجود کرده. در اصطلاح فلاسفه، هویت به وجود شخصی گفته میشود. در اصطلاح اهل کلام، هویت هم بر وجود شخصی اطلاق میشود، هم بر ماهیت جزئیه؛ که ما در فلسفه ماهیت جزئیه را مَا هُوَ نمیگوییم، مَنْ هُوَ میگوییم. در کلام گاهی هویت میگویند، مَنْ هُوَ اراده میکنند. الان تفسیری که ملا سلیمان در اینجا کرده با تفسیر کلام سازگار است که تفسیر کرده هویت را به مَنْ هُوَ؛ در حالی که تفسیر غلطی نیست، بلکه میخواهم عرض کنم قبل از این تفسیر ایشان، تفسیری ما داریم: هویت یعنی آن وجود شخصی، که وجود شخصی، وجوددهنده این ماهیت مکتنف به عوارض است؛ یعنی قبل از اینکه ما ماهیت را مطرح کنیم، آن وجود شخصی را داریم مطرح میکنیم. خب، ممکن هم هست شیئی عوارض نداشته باشد؛ ممکن هم هست شیئی عوارض نداشته باشد، در عین حال هویت دارد، وجود شخصی دارد. نمیخواهم تفسیر ملا سلیمان را رد کنم، میخواهم بگویم تفسیر دقیقتری داریم.
قرائت و شرح متن شفا: فرد بودن واجبالوجود و زوج ترکیبی بودن ممکنات
«فَلِذَلِكَ»، این «فَلِذَلِكَ» را توجه کنید؛ «فَلِذَلِكَ» یعنی چون این موجود دائم، «أَيْضًا» (کلمه «أَيْضًا» را هم دقت کنید) «غَيْرُ بَسِيطِ الْحَقِيقَةِ» است، یعنی هم این غیر بسیطالحقیقه است، هم آن موقت غیر بسیطالحقیقه است، با توجه به اینکه در بین ممکنات هم موجود سومی دیگر نداریم، یا دائمی داریم یا موقت داریم، نتیجه میگیریم که هر چیزی، هر موجود ممکنی غیر از واجبتعالی مرکب است؛ هر موجود ممکنی مرکب است، فقط واجب است که برهنه از ترکیب است، فقط واجب است که فرد است و بسیط.
«فَلِذَلِكَ» یعنی چون موجود دائمی «أَيْضًا»، یعنی مثل موجود موقت، غیر بسیطالحقیقه است و در نتیجه همه ممکنات غیر بسیطالحقیقهاند، به این جهت باید گفت: «لَا شَيْءَ غَيْرَ وَاجِبِ الْوُجُودِ تَعَرَّى عَنْ مُلَابَسَةِ مَا بِالْقُوَّةِ وَالْإِمْكَانِ بِاعْتِبَارِ نَفْسِهِ». نداریم چیزی غیر از واجبالوجود که برهنه از این ملابست باشد؛ همه موجودات غیر از واجبالوجود این ملابست را دارند، «مُلَابَسَةِ مَا بِالْقُوَّةِ وَالْإِمْكَانِ»؛ یعنی ملابساند، همراهاند با چیزی که آن چیز نسبت به وجود، بالقوه و الامکان است. دقت کنید چطوری معنا میکنم عبارت را: «مُلَابَسَةِ مَا بِالْقُوَّةِ وَالْإِمْكَانِ»، «مَا» یعنی چیزی که، منظور از این چیز هم ماهیت است؛ ماهیتی که نسبت به وجود، بالقوه و الامکان است. کی بالقوه و الامکان است؟ «بِاعْتِبَارِ نَفْسِهِ» بالقوه و الامکان است، ولی به اعتبار آن دریافت وجود، بالوجوب است نه بالامکان؛ بالفعل و الوجوب است نه بالقوه و الامکان. بالقوه و الامکان است «بِاعْتِبَارِ نَفْسِهِ»، یعنی ماهیت خودش را نگاه کنی، نسبت به وجود بالقوه و الامکان است؛ اما اگر ماهیت را، خودش را نگاه نکنی، آن وجود دریافتیاش را نگاه کنی، نسبت به وجود دریافتی، بالفعل و الوجوب هست. پس عبارت را توجه کنید: هیچ شیئی غیر از واجبالوجود نداریم که برهنه باشد از ملابست و همراهی با چیزی که (یعنی ماهیتی که) به اعتبار نفسش بالقوه و الامکان است نسبت به وجود، و به اعتبار آن وجودی که دریافت کرده شده بالفعل و الوجوب.
خب، بعد میگوییم: «وَهُوَ الْفَرْدُ». ضمیر «هُوَ» برمیگردد به واجب؛ در خط قبل داشتیم «فَلِذَلِكَ لَا شَيْءَ غَيْرَ وَاجِبِ الْوُجُودِ»، واجبالوجود در خط قبل داشتیم، این «هُوَ» برمیگردد به آن واجبالوجودی که در خط قبل داشتیم. «هُوَ الْفَرْدُ»؛ ببینید ضمیر را، مبتدا را آورده، خبر را محلَّی به لام قرار داده که حصر استفاده بشود: «هُوَ الْفَرْدُ»، فقط اوست که فرد است؛ «وَغَيْرُهُ» هرچه هست «زَوْجٌ تَرْكِيبِيٌّ». «تَرْكِيبِيٌّ» عرض کردم یعنی مُرَكَّب مِنَ الْمَاهِيَّة وَالْوُجُود، یا به عبارت دیگر مُرَكَّب مِمَّا بِالْقُوَّة وَمِمَّا بِالْفِعْل، که مَا بِالْقُوَّة همان ماهیت است و مَا بِالْفِعْل همان وجود است.
پرسش: تَرْكِيب مِنَ الْإِمْكَان وَالْوُجُوب بِالْغَيْر هم میتوانیم بگوییم؟
پاسخ: تَرْكِيبٌ مِنَ الْإِمْكَانِ وَالْوُجُوبِ بِالْغَيْرِ نه. میتوانید، ببینید خود ذات مرکب است از آنچه که ممکن است و آنچه که واجب است، یا آنچه که بالقوه است و آنچه که بالفعل است؛ مرکب از این دو تاست، نه مرکب از امکان و فعلیت. بله، به اعتبار آن اجزایی که دارد، مرکب از امکان و فعلیت هم هست؛ یعنی مرکب از امکان و وجوب، یا مرکب از قوه و فعلیت. چون ماهیتش بالقوه است و وجودش بالفعل است، میشود گفت مرکب است مِنَ الْمَاهِيَّة که مِمَّا بِالْقُوَّة و مِمَّا بِالْفِعْل. و وقتی که این ترکیب را درست کردید، یک خرده بالاتر بروید، ترکیب از قوه و فعلیت هم میتوانید بگویید. ترکیب از قوه و فعلیت را به این مناسبت میتوانید بگویید، ولی قبل از اینکه نوبت به ترکیب از قوه و فعلیت برسد، ترکیب از مَا بِالْقُوَّة و مَا بِالْفِعْل را داریم. مَا بِالْقُوَّة و مَا بِالْفِعْل داریم و به همین جهت بالقوه و بالفعل هم پیدا میشود؛ یا مَا بِالْإِمْكَان و مَا بِالْوُجُوبِ را داریم، به این جهت ترکیب از امکان و وجوب هم پیدا میشود. و الا مستقیم از خود امکان و وجوب این شیء مرکب نیست؛ از مَا بِالْإِمْكَان مرکب است، از مَا بِالْوُجُوب مرکب است، نه از خود امکان و وجوب. اما چون مَا بِالْوُجُوب اش وجوب دارد، مَا بِالْإِمْكَان اش امکان دارد، عیب ندارد که شما بگویید از امکان و وجوب هم مرکب است یا از قوه و فعلیت هم مرکب است.
آغاز فصل هشتم: کلیات مباحث حق، صدق و دفاع از اولالاقاویل
«الْفَصْلُ الثَّامِنُ فِي بَيَانِ الْحَقِّ وَالصِّدْقِ وَالذَّبِّ عَنْ أَوَّلِ الْأَقَاوِيلِ فِي الْمُقَدِّمَاتِ الْحَقَّةِ».[10] در این فصل، همانطور که از عنوانش پیداست، سه تا مطلب داریم: یکی بیان حق که سه معنا دارد، سه معنایش را ذکر میکنیم؛ یکی بیان صدق که یک معنا دارد و در آن معنا با یکی از معناهای حق همراه است. این دو تا مطلب: یکی بیان حق است، یکی بیان صدق است. یکی هم از اولالاقاویلی که در مقدمات حقه از او استفاده میکنیم میخواهیم دفاع کنیم.
اولالاقاویل الحقه عبارت است از «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ»[11] ، این یک تعبیر؛ تعبیر دیگر: يَسْتَحِيلُ اجْتِمَاعُ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ؛ تعبیر سوم: يَسْتَحِيلُ ارْتِفَاعُ الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ. یا بفرمایید که سلب و ایجاب با هم جمع نمیشوند، رفع نمیشوند، واسطه بینشان نیست؛ چه بگویید وجود و عدم، چه بگویید سلب و ایجاب. البته وجود و عدم، چنانکه در اشارات، جلد یک اشارات، در منطق اشارات[12] خواندید، تناقض بین سلب و ایجاب است نه بین وجود و عدم؛ یعنی در قضایا تناقض است نه در مفردات. اگر در مفردات هم تناقض هست، به خاطر این است که مفردات را برمیگردانیم به قضایا. بنابراین، ابتدا باید بگوییم بین سلب و ایجاب واسطه نیست؛ ولی ما برای اینکه یک مقدار مختصر کنیم یا با تسامح، میگوییم بین وجود و عدم واسطه نیست. یا میگوییم سلب و ایجاب با هم جمع نمیشوند، رفع نمیشوند؛ به بیان دیگر میتوانیم بگوییم وجود و عدم با هم جمع نمیشوند یا رفع نمیشوند. این اولالاقاویل است، اولالاقاویل الحقه است؛ یعنی از همه اولیها اولیتر است.
اولالاقاویل منظور این است که قضایا در صورتی که احتیاج به استدلال داشته باشند، نظریاند؛ در صورتی که احتیاج به استدلال نداشته باشند، بدیهیاند. و در این بدیهیات هم یک قسمشان قضیهای است که شما موضوع و محمول را که تصور میکنید، حکم به ذهنتان میآید، احتیاج به هیچ استدلالی ندارد؛ کافی است در تصدیق به حکم، که موضوع و محمول را تصور کنید. اینچنین قضیه را به او میگویند اولی. و در بین این اولیها که دیگر صنف مهم بدیهیها هستند، در بین آنها أَوَّلُ الْأَوَائِل همین قضیه اجتماع نقیضین محال، ارتفاع نقیضین محال، یا «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ»[13] است.
این قضیه مورد اشکال قرار گرفته؛ گروهی از سوفسطاییها به این قضیه ایراد گرفتند. ما در این فصل میخواهیم از این قضیه دفاع کنیم و اشکال سوفسطاییها را برطرف کنیم. سه تا سوفیست در این فصل طرح میکنیم و توضیح میدهیم که چگونه با این سه گروه بحث کنید و چگونه برایشان ثابت کنید که این قضیه مذکوره، قضیه بدیهی است و باید پذیرفته بشود: بعضیهایشان را میگوییم که با قیاس، بعضیها را میگوییم با رفع شبهه، بعضیها را هم میگوییم که با کتک زدن؛ بالاخره هر کدام را یک جوری بهشان حالی میکنیم که این قضیه بدیهیه را قبول کنند. دیگر تقریباً تا آخر فصل، یک خرده حالا از آخرش بگذریم، تا آخر فصل همین بحث را داریم. پس بحث اولمان بحث حق است، بعد به مناسبت وارد بحث صدق هم میشویم و صدق را مستقل بحث نمیکنیم؛ بحث سوم ما که دیگر طولانی است، میشود گفت تقریباً فصل را گرفته، همین دفاع از اولالاقاویل است؛ «أَوَّلِ الْأَقَاوِيلِ فِي الْمُقَدِّمَاتِ الْحَقَّةِ».
«فِي بَيَانِ الْحَقِّ وَالصِّدْقِ وَالذَّبِّ»[14] ، ذَبّ یعنی دفاع، «عَنْ أَوَّلِ الْأَقَاوِيلِ فِي الْمُقَدِّمَاتِ الْحَقَّةِ». ذَبّ یعنی جواب بدهیم از شبهه سوفسطاییه، یا دفع شکوک و شُبَه کنیم، شبهی که آنها گفتند؛ بالاخره میخواهیم این قضیه را تمامش کنیم، بگوییم که این قضیه باید قبول بشود، کسی نمیتواند منکرش بشود.
معانی سهگانه حق (دو معنای فلسفی و یک معنای منطقی) و تفاوت اعتباری حق و صدق
اما مطلب اول که بیان حق باشد، میفرماید حق سه معنا دارد که این سه معنا را هم در اشارات هم گفته. معنای اول و معنای دوم، معنای فلسفی هستند؛ معنای سوم معنای منطقی است.
به وجود گفته میشود حق، این معنای اول؛ مطلق وجود، میخواهد موجود موقت باشد، میخواهد وجود دائم باشد؛ میخواهد وجود امکانی باشد، میخواهد وجود واجبی باشد؛ به هر نوع وجودی حق گفته میشود. حق یعنی ثابت، وجود هم یعنی ثابت. این یک معنا، که با این معنا همه موجودات حقاند.
معنای دوم: حق گفته میشود به وجود، نه مطلق وجود، بلکه به وجود دائم. به وجود دائم گفته میشود حق. بنابر این معنای دوم، حق اختصاص به خدا دارد، چون هیچ موجودی دائم نیست؛ حتی موجودهایی هم که دائم بالغیرند، آنها دائم نیستند، دائم بالغیرند. دائم بالغیر یعنی به لحاظ ذاتش غیر دائمی است؛ اصلاً به لحاظ ذاتش موجود نیست. پس وقتی میگوییم موجود دائم، یعنی موجود دائم بالذات، و موجود دائم بالذات فقط خداست؛ بنابراین، حق اختصاص دارد در این معنای دوم به خدا. این دو معنا، که هر دو معنای فلسفیاند: یکی وجود مطلق است، یکی هم وجود دائم.
معنای سوم مربوط به منطق است: حق اشاره دارد به حالت قول یا به حالت عقد. قول یعنی قضیه، عقد یعنی عقیده. شما میدانید قضیه دو قسم است: قضیه ملفوظه داریم، به او قول میگوییم؛ قضیه ذهنیه داریم، به او عقد میگوییم. عقد یعنی همان قضیه خارجی که شما در ذهنتان تصورش کنید، که عقیده هم به او میگوییم؛ عقیده هم به او میگوییم، آن میشود عقد. همان قضیه که در ذهن شماست اگر به او تلفظ کنید میشود قول. حالتی که برای قول یا حالتی که برای عقد هست وقتی که این قول و عقد را با خارج میسنجید، به آن حالت میگوییم حق؛ اگر دیدیم مطابق است میگوییم حق. وقتی قول را یا عقد را با امر نفسالامری مطابق میبینیم، حالت این قول یا حالت عقد را بیان میکنیم، میگوییم: «هَذَا قَوْلٌ حَقٌّ»، هَذَا عَقْدٌ حَقٌّ. این حق دارد بیان میکند حالت قضیه را یا حالت عقیده را در وقتی که این قضیه و عقیده با خارج سنجیده شوند و مطابق دیده شوند. پس حق به این معنا هم هست؛ حق یعنی مطابقت قول یا عقد با واقع. خب، اگر قولی یا عقدی موافق واقع نبود، به او میگوییم باطل. باطل هم حالت اینچنین قول و عقدی را بیان میکند، حق حالت آنچنان عقد و قولی را بیان میکند. این سه تا معنا برای حق.
معنای سوم که معنای منطقی است، همانطور که توجه کردید با معنای صدق فرقی نکرد؛ یعنی وقتی ما گفتیم که قول یا عقد باید مطابق باشد با خارج و این مطابقت را میگوییم حق، صدق هم یعنی همین؛ صدق هم مطابقت عقد یا قول با خارج است. وقتی ما حق میگوییم، میتوانیم صدق اراده کنیم؛ ولی وقتی این دو تا را کنار هم گفتیم، باید بینشان فرق بگذاریم؛ بین حق و صدق باید فرق بگذاریم. فرق چیست؟ فرق، فرق اعتباری است. اعتباری به این معنا: حق با صدق با همدیگر از نظر ذات فرق ندارند، واقعشان یکی است، ولی در اعتبار و توجه ما فرق میکنند. یعنی به این معنا که اگر ما قضیه را یا عقیده را با خارج سنجیدیم و دیدیم مطابق با خارج است، میگوییم قضیه صادق است؛ قول را یا عقد را متصف میکنیم به صدق، چون میبینیم مطابق است با خارج. اما اگر خارج را با این عقد و قول سنجیدیم و خارج مطابق بود، این قول و عقد مَطابَق بودند، به قول و عقد گفته میشود حق. پس قول و عقدِ مُطابِق را میگوییم صادق، قول و عقدِ مُطابَق را میگوییم حق.
همانطور که توجه میکنید، فرق بین صدق و حق، فرق واقعی نیست؛ بر یک قضیه هم صدق میشود اطلاق کرد هم حق میشود اطلاق کرد، پس فرق واقعی بینشان نیست، فرق اعتباری است. این قضیه را طرف اصلی مقایسه قرار بدهی، میشود صدق؛ طرف فرعی مقایسه قرار بدهی، یعنی خارج را با این مقایسه کنی، میشود حق. این بستگی به لحاظ شما دارد که چجوری لحاظ کنید قضیه را؛ از آن طرف بیایید میشود حق، از این طرف بیایید میشود صدق. پس صدق و حق فرقی با هم ندارند. بیان کردیم معنای صدق و معنای حق را و توضیح دادیم که برای صدق یک معناست که مرادف است در آن معنا با یکی از معانی حق، و برای حق سه تا معناست که دو تا معنایش معنای فلسفیاند و ربطی به منطق ندارند، یک معنایش هم معنای منطقی است.
اتصاف واجبالوجود به حق و بطلان ذاتی ممکنات، همراه با قرائت متن شفا
بعد که این مطلب را گفتیم، تفریع میکنیم که کدام یک از این سه معنای حق را در مورد خدا میتوانیم به کار ببریم؛ یعنی خدا را متصف به کدام یک از این سه معنا میتوانیم بکنیم؟ خدا را نمیتوانیم متصف کنیم به حق به معنای سوم؛ زیرا حق به معنای سوم، صفت است برای قول و عقد، و خدا نه قول است نه عقد؛ بنابراین، متصف به حق به این معنا نمیشود. آری، اگر درباره خدا قولی یا عقدی داشته باشیم، میتوانیم متصفش کنیم به حق به معنای سوم؛ ولی قول خودمان را، قولی که در مورد خدا داریم متصفش میکنیم به حق، عقیدهای که در مورد خدا داریم متصفش میکنیم به حق، ولی خود خدا را متصف به حق به معنای سوم نمیکنیم؛ بلکه او را متصف میکنیم به حق به معنای اول و دوم.
و تمام موجودات در برابر خدا میشوند باطل به لحاظ نفسشان؛ یعنی به لحاظ خودشان، چون وجود ندارند دیگر، میشوند باطل. آنچه که وجود دارد یا وجود دائم دارد، حق است. موجودات به لحاظ ذاتشان نه وجود دارند نه وجود دائم، پس باطلاند به لحاظ ذاتشان. اما به لحاظ دریافتی که از جاعل میکنند، همهشان میشوند حق؛ چون وجود دریافت میکنند و با توجه به این وجودی که دریافت میکنند، حق میشوند. پس لولا این وجود دریافتی، همه موجودات غیر از خدا باطلاند «فِي نَفْسِهِ»، فِي نَفْسِهَا؛ فقط خداست که حق است.
«أَمَّا الْحَقُّ فَيُفْهَمُ مِنْهُ» سه معنا: یک، «الْوُجُودُ فِي الْأَعْيَانِ»؛ حق است یعنی وجود در اعیان دارد، اعیان یعنی خارج. «مُطْلَقًا»، «مُطْلَقًا» یعنی بدون قید دوام؛ هر نوع وجودی داشت، وجود دائم داشته باشد، وجود موقت داشته باشد، حتی یک وجود آنی داشته باشد، باز هم به او میگوییم حق. اما معنای دوم: «وَيُفْهَمُ مِنْهُ الْوُجُودُ الدَّائِمُ»؛ از حق، وجود دائم هم فهمیده میشود که این معنای دوم است. این دو تا معنا، معنای فلسفیاند برای حق.
سوم: «وَيُفْهَمُ مِنْهُ» یعنی از این حق، حالتی که برای قول یا حالتی که برای عقد هست؛ که این حق دارد آن حالت قول را یا حالت عقد را بیان میکند؛ «الَّذِي يَدُلُّ عَلَى حَالِ الشَّيْءِ فِي الْخَارِجِ». «الَّذِي» را صفت «حَالُ» نگیرید، صفت «الْقَوْلِ» بگیرید یا صفت «الْعَقْدِ» بگیرید؛ یعنی آن قول و عقدی که دلالت میکنند بر حالت شیء خارجی. شیء خارجی یعنی محکی به این قول، محکی به این عقیده؛ چون قول دارد حکایت میکند از یک خارجی، دلالت میکند بر یک شیء خارجی. خب، قول و عقد دلالت میکنند بر شیء خارجی؛ اگر دلالتشان دلالت درستی بود، حالتی که برای قول یا عقد هست، اسمش حق است. اگر دلالتشان دلالت درست نبود، حالتی که برای عقد یا قول هست، اسمش باطل است. پس «وَيُفْهَمُ» از این حق، حالتی که برای قول یا عقد هست، آن قول و عقدی که دلالت میکنند بر حالت شیء فی الخارج، یعنی دلالت میکنند بر حالت محکی؛ اگر دلالتشان درست بود، آن وقت بهشان میگوییم حق، یعنی به قول و عقد میگوییم حق: «إِذَا كَانَ مُطَابِقًا لَهُ». یعنی «إِذَا كَانَ» آن دلالتی که میکنند مطابق باشد «لَهُ»، یعنی بر آن حالتی که شیء در خارج دارد، یا برای آن شیء در خارج؛ «لَهُ» را به «حَالِ الشَّيْءِ» برگردانید یا به خود «الشَّيْءِ» برگردانید فرق نمیکند، چون مذکر است به هر دو برمیگردد ولی معنا یکی است. «إِذَا كَانَ» آن دلالت «مُطَابِقًا لَهُ»، یا «إِذَا كَانَ» آن قول و عقد؛ این هم درست است، «كَانَ» را میتوانید به قول و عقد هم برگردانید، به دلالت هم میتوانید برگردانید. «إِذَا كَانَ» آن قول و عقد «مُطَابِقًا لَهُ»، یعنی مطابق با آن شیء فی الخارج. «فَنَقُولُ:» میگوییم: «هَذَا قَوْلٌ حَقٌّ» یا «وَهَذَا اعْتِقَادٌ حَقٌّ». این سه تا معنا بود برای حق که تمام شد.
حالا «فَيَكُونُ» را مرحوم سید احمد علوی که از محشین شفاست و داماد میرداماد است، حاشیه خیلی مفصلی دارد، حاشیههای خیلی مفصلی بر این کتاب دارد، ایشان تفریع گرفته بر «أَمَّا الْحَقُّ فَيُفْهَمُ مِنْهُ الْوُجُودُ فِي الْأَعْيَانِ مُطْلَقًا وَيُفْهَمُ مِنْهُ الْوُجُودُ الدَّائِمُ»، تفریع بر این جمله گرفته؛ این «وَيُفْهَمُ مِنْهُ حَالُ الْقَوْلِ أَوِ الْعَقْدِ» را جمله معترضه قرار داده که این معنای سوم با تمام تفصیلی که دارد، این را ندیده بگیر، «فَيَكُونُ» را متفرع کن بر آن معنای اول و دوم. از اینجا معلوم میشود که حق به معنای سوم را در مورد خدا نباید به کار برد؛ بلکه یا حق به معنای اول یا حق به معنای دوم را در مورد خدا به کار میبریم. آن وقت واجبتعالی چون وجودش ذاتیاش است میشود حق، بقیه موجودات چون وجودشان ذاتی نیست به اعتبار ذاتشان میشوند باطل، ولو به اعتبار دریافتی که از واجبتعالی میکنند میشوند حق.
«فَيَكُونُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ هُوَ الْحَقَّ بِذَاتِهِ دَائِمًا». «هُوَ الْحَقَّ»، اوست که منحصراً حق است؛ اما حقی که این دو قید را دارد: یکی اینکه «بِذَاتِهِ» حق است، یکی اینکه «دَائِمًا» حق است. این حق با این دو قید منحصر در خداست. «هُوَ الْحَقَّ» انحصار را میرساند؛ نه انحصار حق را در واجبتعالی، بلکه انحصار حق مقید به این دو قید را. حق مقید به این دو قید منحصر در خداست، نه اینکه حق منحصر در خداست. «وَالْمُمْكِنُ الْوُجُودِ حَقٌّ» اما «بِغَيْرِهِ»، با دریافتی که از غیر میکند حق است؛ «بَاطِلٌ فِي نَفْسِهِ». این مطلب توجه میکنید تقریباً عِبَارَةٌ أُخْرَی آن خاصه اولی است که در پایان فصل قبل گفتیم، که در همین امروز هم اول وقت خواندیمش. خاصه اولی که برای ممکن گفتیم همین بود که به لحاظ ذاتش چیزی ندارد، به لحاظ دریافتش میشود واجب بالغیر؛ به لحاظ ذاتش فقط ممکن است یک چیزی دریافت کند ولی ندارد. این بیانی که الان داریم میکنیم، عِبَارَةٌ أُخْرَی همان بیان قبلی خودمان است. «فَكُلُّ مَا سِوَى الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْوَاحِدِ بَاطِلٌ فِي نَفْسِهِ»؛ هر چیزی که غیر از واجبالوجود الواحد هست، «بَاطِلٌ فِي نَفْسِهِ». همه موجودات غیر از این واحد، باطلاند، فقط او حق است؛ «فِي نَفْسِهِ» باطلاند، نه با لحاظ دریافتی و عطایی که از غیر گرفتهاند؛ به آن لحاظ باطل نیستند، حقاند.
خب، این حق به معنای اول و دوم بود که ذکرش کردیم و این تفریعی بود که بر آن دو معنا متفرع کردیم. حالا دو مرتبه میپردازیم به معنای سوم: «وَأَمَّا الْحَقُّ مِنْ قِبَلِ الْمُطَابَقَةِ»؛ آن حقی که از طریق مطابقه آمد، از ناحیه مطابقت آمد، نه آن حقی که از ناحیه وجود آمد. در دو معنای اول، حق از ناحیه وجود آمد، حالا یا مطلق وجود یا وجود دائم؛ در معنای سوم، حق از ناحیه مطابقت آمد که اگر مطابقت بود حق است، اگر مطابقت نبود باطل است. میفرماید اما حقی که از طریق مطابقت و از طرف مطابقه، از ناحیه مطابقه آمد، «فَهُوَ كَالصَّادِقِ»؛ این حق با صادق فرق ندارد، منتها فرقش را چرا، فرق اعتباری دارد، فرق ذاتی ندارد. «إِلَّا أَنَّهُ»، «أَنَّهُ» یعنی حق، یا هر چیزی که به او بتوانیم حق بگوییم، حق به معنای سوم یعنی قول یا عقد. ضمیر «أَنَّهُ» را برگردانید به حق، یا هر چیزی که حق به معنای سوم برایش اطلاق میشود یعنی قول و عقد. «إِلَّا أَنَّهُ صَادِقٌ» یعنی قول را صادق میگوییم «فِيمَا أَحْسَبُ» در گمانی که من دارم، صادقش میگوییم «بِاعْتِبَارِ نِسْبَتِهِ إِلَى الْأَمْرِ»؛ «الْأَمْرِ» یعنی واقعیت، یعنی امر خارجی. اگر این قول را (این ضمیر «نِسْبَتِهِ» هم برمیگردد به همان مرجعی که ضمیر «أَنَّهُ» برگشت؛ یعنی یا به حق برمیگردد، یا به قول و عقدی که متصف به حق میشود) این قول و عقد را صادق میگوییم به اعتبار نسبت این قول و عقد «إِلَى الْأَمْرِ» یعنی به خارج، «وَحَقٌّ» میگوییم «بِاعْتِبَارِ نِسْبَةِ الْأَمْرِ» یعنی خارج «إِلَيْهِ» به این قول و عقد. اگر خارج را به این قول و عقد نسبت بدهیم، به این قول و عقد میگوییم حق؛ اگر این قول و عقد را به خارج نسبت بدهیم، به این قول و عقد میگوییم صدق و صادق.
تبیین مراتب قضایای حقه تا رسیدن به اولالاقاویل (اصل عدم تناقض)
خب، دو تا بحثی که داشتیم تمام شد؛ هم بیان الحق را طرح کردیم، هم بیان الصدق را طرح کردیم. حالا وارد بحث سوم میشویم: «وَالذَّبِّ عَنْ أَوَّلِ الْأَقَاوِيلِ»؛ از اینجا دیگر تا تقریباً آخر فصل، همین بحث را ادامه میدهیم.
ابتدا ایشان میفرماید که قول حق عبارت است از قولی که مطابق واقع باشد. قول حق عبارت است از قولی که مطابق واقع باشد، یعنی صادق باشد؛ حالا چه صدقش دائمی باشد، چه صدقش دائمی نباشد. این قول حق است. أَحَقُّ الْأَقَاوِيل آنی است که صدقش دائمی باشد؛ مثلاً قضیهای که دائماً محکی دارد. قضیهای که دائماً محکی دارد صدقش دائمی است؛ این میشود أَحَقُّ الْأَقَاوِيلِ.پس حق آن است که صادق باشد، حالا چه صدقش دائمی باشد چه نه؛ یعنی چه محکیاش همیشگی باشد چه نباشد. أَحَقُّ الْأَقَاوِيل این است که صدقش دائمی باشد، یعنی یک محکی دائمی داشته باشد که بتواند دائماً از آن محکی حکایت کند؛ این میشود أَحَقُّ الْأَقَاوِيلِ
توی این أَحَقُّ الْأَقَاوِيل، این أَحَقُّ الْأَقَاوِيل به دو قسم تقسیم میشوند: یک قسم اولی است، یک قسم نظری؛ یک قسم احتیاج به استدلال ندارد، حقانیتش روشن است، یک قسم احتیاج به استدلال دارد، حقانیتش باید با دلیل بیان بشود. میفرماید در بین این أَحَقُّ الْأَقَاوِيلِ ها که بعضیهایشان نظریاند، بعضیهایشان اولی، احق از بقیه آن اولیها هست؛ آن اولیهاست، آنها احق از همهاند. خب، پس ببینید اول ما را برد در قضایا، قضایای حق؛ گفت اینها همهشان حقاند، همه قضایا را گفت حقاند، قضایایی که مطابق واقعاند همه را گفت حقاند. بعد در این حقها که ملاحظه کرد، گفت أَحَقُّ الْأَقَاوِيل آن است که صدقش دائمی باشد. بعد در آن أَحَقُّ الْأَقَاوِيل که صدق دائمی دارند دوباره آمد بحث کرد، گفت آنی که اولی باشد، آن احق از همه آنی است که اولی باشد. همینجور پلهپله دارد بالا میآید. بعد در همین اولیها، در همین اولیها باز جستوجو میکند، میگوید أَوَّلُ الْأَوَائِل همین قضیه ارتفاع نقیضین محال و اجتماع نقیضین محال یا «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ»[15] است. دقت کردید چطوری از آن قضیه پایین، از آن حقها شروع کرد، بالا آمد تا بالاخره رسید به این أَحَقُّ الْأَقَاوِيل که نه أَحَقُّ الْأَقَاوِيل است، بلکه أَوَّلُ الْأَوَائِل است، «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ» است. و وقتی به این که میرسد، توضیحش میدهد، بعد اشکالاتی را که سوفسطاییان دارند اشاره میکند و بعد هم دفاع میکند.
«وَأَحَقُّ الْأَقَاوِيلِ أَنْ يَكُونَ حَقًّا مَا كَانَ صِدْقُهُ دَائِمًا»[16] . این «أَحَقُّ» مبتداست، «أَنْ يَكُونَ حَقًّا» خبرش نیست؛ «مَا كَانَ صِدْقُهُ دَائِمًا» خبرش است. عرض کردم حَقُّ الْأَقَاوِيل آنی است که حق باشد، و در این اقاویل حقه، أَحَقُّ الْأَقَاوِيل اش «مَا كَانَ صِدْقُهُ دَائِمًا» است. «وَأَحَقُّ الْأَقَاوِيلِ أَنْ يَكُونَ حَقًّا»، یعنی از بین اقاویل، «أَحَقُّ» یعنی سزاوارتر؛ سزاوارترین اقاویل به اینکه حق باشد، «مَا» (این خبر است) قولی است که «كَانَ صِدْقُهُ دَائِمًا». آنی که حق است میتواند صدقش دائم باشد، میتواند صدقش غیر دائم باشد؛ آنی که احق است به حق بودن، که أَحَقُّ الْأَقَاوِيل به او میگوییم، احق است به حق بودن، سزاوارتر است به حق بودن، آنی است که صدقش دائمی باشد.
و «وَأَحَقُّ ذَلِكَ»، یعنی در بین همینها که صدقشان دائمی است، «أَحَقُّ» آنی است که «كَانَ صِدْقُهُ أَوَّلِيًّا لَيْسَ لِعِلَّةٍ». در بین خود همینها که صدق دائمی دارند و أَحَقُّ الْأَقَاوِيل حساب میشوند، باز احق از بین اینها، «مَا» یعنی قضیهای است که صدقش اولی باشد. صدقش اولی باشد یعنی چه؟ یعنی «لَيْسَ لِعِلَّةٍ». این «لَيْسَ لِعِلَّةٍ» عطف بیان است بر «أَوَّلِيًّا» و توضیح میدهد «أَوَّلِيًّا» را؛ یعنی با دلیل صدقش بیان نمیشود، خودبهخود معلوم است؛ شما تصور کنید موضوع و محمول را، تصدیق به قضیه خواهید کرد.
شرح عبارت «وَأَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ الصَّادِقَةِ» و حضور بالقوه یا بالفعل آن در تمام قضایا
«وَأَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ»؛ این أَحَقُّ الْأَقَاوِيل بود به حق بودن، و در بین این اولیها، اول همه، اولیِ همه که دیگر از همه بدیهیتر است و همه بدیهیها را هم باید به این بدیهی ارجاع بدهیم: «وَأَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ الصَّادِقَةِ الَّذِي يَنْتَهِي إِلَيْهِ كُلُّ شَيْءٍ فِي التَّحْلِيلِ»، هر شیئی را که تحلیل میکنید بالاخره به این اولالاقاویل میرسانید، دو خط بعد میگوییم: «هُوَ أَنَّهُ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ»[17] . این «هُوَ أَنَّهُ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ» خبرِ «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ» است؛ «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ» مبتداست، «هُوَ أَنَّهُ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ» خبرش است، و این بین دارد آن اولالاقاویل را توصیف میکند؛ اولالاقاویلی که صادقاند. این یک مطلب.
حالا اولالاقاویل یعنی چه؟ اولالاقاویل خودش یک معنایی دارد؛ حالا «الصَّادِقَةِ» قید بعدی است، صفت بعدی است، ولی خود همان «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ» خودش صفت است؛ یعنی خودش صفت است برای این موصوفی که بعداً ذکر میشود، یعنی برای «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ». اول است یعنی «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ» است، یعنی أَكْثَر كُل الْأَشْيَاء وَالْمَفْهُومَات است فِي الْبَدَاهَةِ؛ در بداهت از همه بدیهیتر است، از همه بداهتش اکثر است. البته میتوانید یک معنای دیگر هم بگویید: از همه بداهتش اشد است؛ هم أَكْثَرُ را میتوانید بگویید هم أَشَدُّ را میتوانید بگویید. أَكْثَرُ باشد به لحاظ کمی ملاحظه میشود، أَشَدُّ باشد به لحاظ کیفی ملاحظه میشود؛ ولی در هر صورت شما میتوانید به این قضیه بگویید اول است، در بین همه اولیها اول است، یعنی بداهتش بیشتر است؛ بداهتش بیشتر است یا بداهتش شدیدتر است، یا هر دو را جمع کنید بگویید بیشتر است و شدیدتر. «الصَّادِقَةِ» هم که روشن است.
«الَّذِي يَنْتَهِي إِلَيْهِ كُلُّ شَيْءٍ فِي التَّحْلِيلِ»؛ این میخواهد بگوید هر شیئی را که شما تحلیل میکنید، بالاخره یا اینطور است یا مقابل اینطور؛ نمیتواند هر دو با هم باشد. ولو شما توضیح نمیدهید، ولی بالاخره در هر جایی این حرف هست. وقتی میگویید زید قائم است، حتی این قضیه جزئیه هم هست، خیلی قضیه بیاعتبار و بیارزشی است، با وجود این وقتی میگویید زید قائم است، دیگر زید قائم نیست را دارید نفی میکنید. پس در همین قضیه مختصر هم میبینید دارید از این «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ» استفاده میکنید؛ یعنی وقتی میتوانید حکم کنید که زید قائم است و آن قائم نیستش را نفی کنید که این قضیه «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ» درست باشد؛ و الا اگر «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ» درست نباشد، ممکن است شما بگویید زید قائم هست، یکی دیگر هم بگوید زید قائم نیست، همان زید قائم هست و زید قائم نیست را با هم جمع کنید و آخر سر هم یک قضیه نتوانید تحویل بدهید.
پس هر شیئی، هر قضیهای را که میخواهید شما اعلام کنید، باید این أَوَّلُ الْأَوَائِلِ همراهش باشد، و الا آن قضیه تمام نمیشود؛ یعنی تا گفتی زید قائم هست، آن زید قائم نیست هم کنارش میآید، این زید قائم هست را باطل میکند. اگر بخواهد این قضیه خودت که گفتی درست دربیاید و تمام بشود و بالاخره ارزش گفتن داشته باشد، باید این قضیه أَوَّلُ الْأَوَائِلِ کنارش بیاید و ثابت کند که زید قائم هست، دیگر نمیتواند قائم نباشد، فقط قائم هست؛ یا که قائم نیست، دیگر نمیتواند قائم باشد؛ یک جوری بالاخره یکی از این دو تا را درست کند. در همه قضایا این میآید؛ حالا چه این قضیه عرفی که الان عرض کردم، چه قضیههایی که در علوم به کار میآیند، در کنار آنها هم باید این اولالقضایا را، اولالاقاویل را شما داشته باشید. پس همه اشیا در تحلیل باید به این منتهی بشوند، و اگر به این منتهی نشوند، هیچ چیزی ثابت و حق قرار داده نمیشود؛ اصلاً حقانیت یک چیز را ما قبول نمیتوانیم بکنیم.
دو تفسیر از عبارت «فِي كُلِّ شَيْءٍ يُبَيَّنُ أَوْ يُتَبَيَّنُ بِهِ» در کلام محشین
بعد «حَتَّى أَنَّهُ يَكُونُ مَقُولًا بِالْقُوَّةِ أَوْ بِالْفِعْلِ فِي كُلِّ شَيْءٍ»، این همان تفسیر تفصیلیِ «الَّذِي يَنْتَهِي إِلَيْهِ كُلُّ شَيْءٍ» است. همان «الَّذِي يَنْتَهِي إِلَيْهِ كُلُّ شَيْءٍ» را دارد تفسیر میکند و تفصیل میدهد. میگوید در هر شیئی، در هر قضیهای، چه قضیه مقدمه باشد، چه ذیالمقدمه باشد (یعنی نتیجه باشد)، شما این قضیه را خواهید داشت: یا بالقوه خواهید داشت اگر به او تصریح نکنید، یا بالفعل خواهید داشت اگر به او تصریح بکنید. یک وقت میگویید که زَيْدٌ قَائِمٌ وَلَيْسَ بِغَيْرِ قَائِمٍ، این دیگر تصریح کردید؛ یک وقت میگویید زَيْدٌ قَائِمٌ، وَلَيْسَ بِغَيْرِ قَائِم را نمیآورید، اینجا بالقوه در او قضیه اولالاقاویل را آوردید. یک وقت میگویید زَيْدٌ قَائِمٌ وَلَيْسَ بِغَيْرِ قَائِم، اینجا این قضیه اولالاقاویل را بالفعل آوردید؛ اصل قضیهتان را که میخواستید خبر به او بدهید، آن را آوردید، به این اولالاقاویل هم تصریح کردید. یک وقت میگویید نه، زَيْدٌ قَائِمٌ، دیگر پشت سرش نمیگویید وَلَيْسَ بِغَيْرِ قَائِم؛ اینجا شما آن قضیهای که میخواستید به او خبر بدهید آوردید، ولی اولالاقاویل را تصریح نکردید، بالقوه آوردید، بالفعل نیاوردید؛ اینجا بالقوه موجود است. پس در همه نتایج یا در همه مقدمات، شما این قضیه که عبارت است از اولالاقاویل، این را شما دارید: یا بالقوه دارید اگر تصریح نکنید، یا بالفعل دارید اگر تصریح بکنید.
«حَتَّى أَنَّهُ يَكُونُ مَقُولًا»؛ یعنی این اولالاقاویل گفته شده است، حالا یا بالقوه گفته شده، یا بالفعل گفته شده. در کجاها؟ «فِي كُلِّ شَيْءٍ يُبَيَّنُ أَوْ يُتَبَيَّنُ بِهِ». این جمله را توجه کنید، دو جور معنا میشود که محشین هم دو جور معنا کردند.
معنای اول: «فِي كُلِّ شَيْءٍ يُبَيَّنُ» اینطوری بگوییم، بعد بگوییم «أَوْ يُتَبَيَّنُ بِهِ»؛ این «بِهِ» را فقط به «يُتَبَيَّنُ» بزنیم، به «يُبَيَّنُ» نزنیم؛ اینجور نگویید فِي كُلِّ شَيْءٍ يُبَيَّنُ بِهِ أَوْ يُتَبَيَّنُ بِهِ، بلکه «يُبَيَّنُ» را خالی بگذارید؛ بگویید «فِي كُلِّ شَيْءٍ يُبَيَّنُ»، بعد «يُتَبَيَّنُ» را مقید کنید به کلمه «بِهِ». ضمیر «بِهِ» را هم برگردانیم به «كُلِّ شَيْءٍ»، به «كُلِّ شَيْءٍ» برگردانیم. بنابر این، عبارت اینطوری معنا میشود: هر شیئی که «يُبَيَّنُ» بیان شود، یعنی نتیجه؛ نتیجه را شما بیان میکنید، شیئی که بیان میشود نتیجه است. به وسیله مقدمات شما نتیجه را بیان میکنید، پس شیئی که «يُبَيَّنُ» یعنی نتیجه. نتیجه همان مطلوبی است که شما در علم دارید؛ پس «فِي كُلِّ شَيْءٍ يُبَيَّنُ» یعنی مطالب، یعنی مطلوبات، یعنی نتایجی که در علم میگیرید. در تمام نتایج شما، این اولالاقاویل یا بالقوه موجود است یا بالفعل. «أَوْ يُتَبَيَّنُ بِهِ»، عرض کردم ضمیر «بِهِ» را برگردانید به «شَيْءٍ»: «كُلِّ شَيْءٍ» که «يُتَبَيَّنُ بِهِ»، یعنی به توسط آن شیء بیان میشود، یعنی مقدمات؛ مقدماتاند که به توسطشان نتیجه بیان میشود. پس «كُلِّ شَيْءٍ» که «يُتَبَيَّنُ» به آن شیء، هر چیزی که وسیله تبیین قرار میگیرد، هر چیزی که آن چیز (آن چیز که میگویم به خاطر این است که مرجع ضمیر «بِهِ» روشن بشود)، هر چیزی که آن چیز وسیله تبیین قرار میگیرد؛ چیزی که وسیله تبیین قرار میگیرد مقدمات است دیگر، وسیله تبیین نتیجه. پس در مقدمات هم شما این اولالاقاویل را بالقوه دارید یا بالفعل دارید. پس «فِي كُلِّ شَيْءٍ يُبَيَّنُ» یعنی مطالب، «فِي كُلِّ شَيْءٍ» «يُتَبَيَّنُ» به همان شیء، «فِي كُلِّ شَيْءٍ» که وسیله تبین میشود، یعنی مقدمات. این یک معنا، که «كُلِّ شَيْءٍ يُبَيَّنُ» یعنی مطالب، «كُلِّ شَيْءٍ» «يُتَبَيَّنُ بِهِ» یعنی مقدمات؛ در هر دو شما این اولالاقاویل را دارید، یا بالقوه یا بالفعل. این یک معنا.
یک معنای دیگر: «فِي كُلِّ شَيْءٍ يُبَيَّنُ» یا يَبِينُ.
پرسش: يُبِينُ؟
پاسخ: يَبِينُ؟
پرسش: يَبِينُ هم میشود؟
پاسخ: يَبِينُ، یعنی چیزی که آشکار است، یعنی بدیهیات. فِي كُلِّ شَيْءٍ يَبِينُ یعنی بدیهیات، یعنی شیئی که بَیِّن است؛ فِي كُلِّ شَيْءٍ يَبِينُ یعنی فِي كُلِّ شَيْءٍ بَيِّن، در هر شیئی که بدیهی است؛ یعنی در بدیهیات هم شما از این اولالاقاویل استفاده میکنید. «أَوْ يُتَبَيَّنُ بِهِ»، ضمیر «بِهِ» را در این صورت باید به اولیات برگردانیم: أَوْ يُتَبَيَّنُ بِالْأَوَّلِيَّات؛ یعنی شیء نظری که به توسط بدیهی بیان میشود. پس فِي كُلِّ شَيْءٍ يُبَيِّنُ یعنی در بدیهیات، «يُتَبَيَّنُ بِهِ» یعنی در نظریات. در بدیهیات و نظریات شما از این اولالاقاویل استفاده میکنید، یا بالقوه یا بالفعل. هر دو معنا درست است: معنای اول را ملا اولیاء گفته، معنای دوم را ملا سلیمان گفته. هر دویش درست است، ولی به نظر میرسد که کلام ملا اولیاء صافتر است.
فلسفی بودن بحث از اولالاقاویل به عنوان عوارض موجود بما هو موجود
«وَهَذِهِ الْخَاصَّةُ»، بله، «كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ الْبُرْهَانِ. هُوَ أَنَّهُ» عرض کردم خبر است: «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ الصَّادِقَةِ» این است که «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ»، بین ایجاب و سلب واسطهای نیست. این «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ»، بین ایجاب و سلب را دو جور دیگر هم گفتم میتوانید بیان کنید: یکی بگویید که سلب و ایجاب جمع نمیشوند، یکی دیگر بگویید سلب و ایجاب رفع نمیشوند؛ سه جور میشود این عبارت را بیان کرد. ایشان فعلاً این یک بیان را گفته.
«وَهَذِهِ الْخَاصَّةُ لَيْسَتْ مِنْ عَوَارِضِ شَيْءٍ إِلَّا مِنْ عَوَارِضِ الْمَوْجُودِ».
پرسش: حاج آقا ببخشید، شاید اجتماع نقیضین هم برگشتش به ارتفاع نقیضین باشد؟
پاسخ: بله، اجتماع نقیضین برگشتش به ارتفاع نقیضین، این هم گفته میشود؛ ولی فعلاً ما الان در این بحث نداریم که حالا اینها را کدام را به کدام برگردانیم. فعلاً هر سه را یک عبارت میگیریم؛ هر سه را یک عبارت میگیریم، یا به قول شما به همدیگر ارجاعشان میدهیم، هر سه را یکی میگیریم؛ یعنی استحاله ارتفاع نقیضین، استحاله اجتماع نقیضین، و با «لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْإِيجَابِ وَالسَّلْبِ» را یکی میگیریم. به قول شما بله، به همدیگر ارجاعشان میدهیم.
این «وَهَذِهِ الْخَاصَّةُ لَيْسَتْ مِنْ عَوَارِضِ شَيْءٍ إِلَّا مِنْ عَوَارِضِ الْمَوْجُودِ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ» میخواهد بیان کند که بحث در این قضیه اولی که اولالاقاویل است، بحث، بحث فلسفی است؛ چون بحث از عوارض موجود است. موجود هم که موضوع فلسفه است، پس بحث از این قضیه، بحث از عوارض موضوع فلسفه است؛ بنابراین بحث فلسفی است. خب، حالا چه مناسبت داشت که بحث را فلسفیاش کند اینجا؟ همه بحثهای ما را قبلاً فلسفی کرده و در اینجا که رسیدیم دوباره به صورت جداگانه، چرا در فصول قبل نگفت این بحثها بحث فلسفیاند؟ اینجا که رسید این را گفت؟ چون الان توجه کنید میخواهد بگوید که سوفسطایی چه میگوید و کی وظیفه دارد مقابل سوفسطایی بایستد؛ این را بعداً خواهد گفت. میگوید وظیفه فیلسوف است که در مقابل سوفسطایی بایستد. سوفسطایی است که با این قضیه درگیر شده؛ اگر ما ثابت کنیم که بحث در این قضیه بحث فلسفی است، آن وقت فیلسوف عهدهدار میشود که از این قضیه دفاع کند و سوفیست را جواب بدهد. پس اینجا دارد یواشیواش وظیفه به گردن فیلسوف میگذارد تا بعداً که بیان کرد سوفسطایی چه گفته، بتواند راحت بگوید که فیلسوف باید سوفسطایی را قانع کند.
«وَهَذِهِ الْخَاصَّةُ» یعنی اولیت؛ «هَذِهِ الْخَاصَّةُ» یعنی اولیت، «لَيْسَتْ مِنْ عَوَارِضِ شَيْءٍ إِلَّا مِنْ عَوَارِضِ الْمَوْجُودِ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ»، یعنی عوارض موضوع فلسفه است. این یک معنا. «هَذِهِ الْخَاصَّةُ» یعنی عدم اجتماع یا ارتفاع سلب و ایجاب، یا نبود واسطه بین سلب و ایجاب که حکایت خود همان اولالاقاویل است، یعنی در واقع همان اولالاقاویل است؛ این خاصه از عوارض موجود بما هو موجود است، یعنی هر موجود بما هو موجودی نمیتواند معدوم باشد، نمیتواند با عدم جمع شود، نمیتواند با عدم هم رفع شود؛ و در دو حالت معنایش این است که نمیتوانیم واسطه بین وجود و عدم داشته باشیم که در آن واسطه، این دو تا را جمع کنیم یا رفع کنیم.
پس «هَذِهِ الْخَاصَّةُ» را دو جور معنا کردم: یکی به معنای اولیت، یکی به معنای همین خاصه یعنی همین قضیه. ملا سلیمان معنای دوم را انتخاب کرده؛ در یک حاشیه بیامضا در کتاب قدیم نوشته شده: أَيِ الْأَوَّلِيَّةُ، «هَذِهِ الْخَاصَّةُ» را تفسیر کرده به اولیت.
«وَهَذِهِ الْخَاصَّةُ لَيْسَتْ مِنْ عَوَارِضِ شَيْءٍ إِلَّا» از عوارض «الْمَوْجُودِ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ». چرا از عوارض موجود است، از عوارض مصادیق موجود نیست؟ چون اختصاص به هیچیک از مصادیق ندارد، در تمام موجودها هست. چون در تمام موجودها هست، نمیشود گفت که عارض یک موجود خاصی است؛ پس باید گفت عارض موجود بما هو موجود است. «لِعُمُومِهِ فِي كُلِّ مَوْجُودٍ»؛ این ضمیر «عُمُومِهِ» را برمیگردانیم به «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ»، میتوانید هم برگردانیدش به این خاصه که این خاصه هم همان است دیگر؛ بنابر تفسیر دوم، «هَذِهِ الْخَاصَّةُ» عبارت شد از «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ». خب، این مطلب تمام شد. اینها یک مقدمات بحث بود، هنوز ما وارد بحث از اولالاقاویل به طور کامل نشدیم که بگوییم کیها منکرند.
اقسام سهگانه سوفسطاییان (لاادریه، عنادیه و عندیه) و منشأ شبهه متحیرین
میفرماید: «وَالسُّوفِسْطَائِيُّ إِذَا أَنْكَرَ هَذَا». سوفسطایی کیست؟ سه گروه را سوفسطایی مینامیم که این سه گروه با هم فرق دارند و در اینجا هر سه گروه اراده شدهاند و هر سه گروه هم مورد بحث قرار میگیرند:
یکی طایفهای که در همهچیز شک میکنند و لذا در همهچیز توقف میکنند. علتش هم که اینها میگویند این است که میبینند علما با هم اختلاف دارند و وارد اختلافات میشوند، میبینند هیچکدام از این اختلافات را نمیتوانند اثبات کنند، نمیتوانند هیچکدام از این دو طرف اختلاف را حق قرار بدهند؛ مردد میمانند این را قبول کنند یا آن را، آخرش میگویند نمیدانیم، در همهچیز توقف میکنند. این گروه را علاوه بر اینکه سوفیست مینامند، لاادریه هم میگویند؛ لاادریه یعنی نمیدانم، اینها میگویند نمیدانیم و توقف میکنند. این گروه اول.
گروه دوم کسانی هستند که ادعا دارند که ما یقین داریم هیچچیز در خارج نیست؛ اصلاً موجودی نداریم، نه موجود ذهنی نه موجود خارجی، اصلاً هیچچیز نداریم. اینها را اصطلاحاً میگویند عنادیه. این گروه را میگویند عنادیه، یعنی کسانی که عناد دارند و حرف میزنند؛ اینها اگر آن عنادشان را بردارند، اینجور ادعایی نمیکنند.
قسم سوم کسانی هستند که میگویند در خارج ما حقایق نداریم، حقایق آنی است که پیش ماست؛ یک وقت این شیء را من اینطوری مییابم، این میشود حقیقت این شیء، آن یکی جور دیگر مییابد، میشود حقیقت آن شیء؛ که پیش هرکس حقیقت یک جور است. اینچنین نیست که ما یک حقیقتی در خارج داشته باشیم بعد یکی به او برسد، یکی به او نرسد. آخر فلاسفه میگویند یک حقیقتی در خارج هست قطع نظر از رسیدن من؛ یکی درست میرسد، یکی غلط میرسد. اما اینها میگویند نه، اصلاً ما در خارج واقعیتی نداریم، واقعیت همانی است که پیش من است؛ لذا همه به حق میرسند، همه درست میفهمند. چرا؟ چون همه آنچه که پیش خودشان است حقیقت میدانند و خب حقیقت هم واقعاً همان است. اینها را اسمشان را اصطلاحاً میگذارند عندیه؛ عندیه یعنی الْحَقُّ عِنْدِي. دومی را گفتم عنادیه، سومی را میگویند عندیه.
پس سه گروه سوفسطایی داریم: گروه اول لاادریه است که میگوید ما هیچچیز نمیدانیم؛ علت اینکه هم نمیدانیم این است که علما با هم درگیر شدند، اینها نتوانستند قول هیچکدام را بر دیگری ترجیح بدهند، لذا گفتند نمیدانیم، توقف کردند در همهچیز، نظر نمیدهند. اینها در واقع لاادریه گفته میشوند، به یک اعتبار دیگر متحیر گفته میشوند؛ که ابنسینا ازشان تعبیر به متحیر میکند، لاادریه نمیگوید، بهشان میگوید متحیر؛ میگوید متحیرین را اینطوری تنبیه کنید، تنبیه کنید یعنی آگاه کنید.
گروه دوم عرض کردم عنادیهاند که اصلاً عناد دارند، یعنی حرفشان را خودشان هم قبول ندارند. و الا وقتی میگوید هیچچیز در جهان نداریم، این هیچچیز در جهان نداریم خودش یک قول است دیگر، خودش یک عقیده است؛ به این عقیده پایبند هست یا نیست؟ این را که دیگر نمیتواند رد کند که؛ خودش به همین عقیده پایبند است، پس یک عقیده داریم، لااقل یک دانه عقیده داریم و آن هم عقیده خودت است. ولی این روی عناد همه را منکر میشود حتی عقیده خودش را. این میشود عنادیه. گروه سوم عندیهاند که میگویند حقیقت در خارج نیست، هرچه هست پیش من است.
الان سوفسطایی که ما در اینجا میگوییم، هر سه قسم را میخواهیم باطل کنیم؛ البته خیلی به عندیه کاری نداریم، بیشتر کارمان به آن عنادیه و متحیرین است؛ متحیرین را چه کنیم، عنادیه را چه کنیم.
«وَالسُّوفِسْطَائِيُّ إِذَا أَنْكَرَ هَذَا فَلَيْسَ يُنْكِرُهُ إِلَّا بِلِسَانِهِ مُعَانِدًا»، اشاره دارد به عنادیه؛ «أَوْ يَكُونُ قَدْ عَرَضَ لَهُ شُبْهَةٌ»، اشاره دارد به متحیره، به لاادریه. آن عندیه خیلی مطرح نمیشود.
پرسش: در عصر حاضر هم وجود دارند؟
پاسخ: بله؟ عندیه الان طرفدار دارد.
پرسش: نسبیت معرفت است؟
پاسخ: عندیه خیلی الان طرفدار دارد. ولی تقریباً عنادیه، تقریباً از بین رفته است؛ لاادریه یک خرده هست هنوز، اما عندیه طرفدار زیاد دارد، بله.
«أَوْ يَكُونُ قَدْ عَرَضَ لَهُ شُبْهَةٌ فِي أَشْيَاءَ». آن اولی را معنا کنم: سوفسطایی وقتی انکار میکند «هَذَا»، یعنی این «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ الصَّادِقَةِ» را، اگر انکار میکند «فَلَيْسَ يُنْكِرُهُ إِلَّا بِلِسَانِهِ»، فقط با زبان انکار میکند، آن هم که انکار میکند عناداً انکار میکند و الا در باطن قبولش دارد؛ یعنی به خودش بگویی همین عقیدهای که تو داری با ضد این عقیده، با نقیض این عقیده جمع شده، میگوید نه، همین عقیده من درست است. خب معلوم میشود نقیضش را دارد دفع میکند دیگر. وقتی این عقیده را قبول میکند و نقیض را دارد دفع میکند، پس خودش دارد اعتراف میکند، ذهناً و واقعاً اعتراف میکند به «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ» «الْحَقَّةِ»، اما لساناً اعتراف نمیکند.
«أَوْ يَكُونُ قَدْ عَرَضَ لَهُ شُبْهَةٌ»؛ یا سوفیستی است که برایش شبهه عارض شده «فِي أَشْيَاءَ»، در اشیایی شبهه پیش آمده برایش، «فَسَدَ عَلَيْهِ عِنْدَهُ فِيهَا طَرَفَا النَّقِيضِ لِغَلَطٍ جَرَى عَلَيْهِ مَثَلًا». عبارت را دقت کنید، عبارت یک قدر دقیق است. «فَسَدَ عَلَيْهِ» را صفت میگیریم برای «أَشْيَاءَ». فعل «فَسَدَ» فاعلش بعداً میآید، فاعلش به قبل رجوع نمیکند. ضمیر «عَلَيْهِ» را به سوفسطایی برمیگردانیم؛ ضمیر «عِنْدَهُ» را به عروض شبهه که از «عَرَضَ لَهُ شُبْهَةٌ» فهمیده میشود برمیگردانیم؛ ضمیر «فِيهَا» را هم به «أَشْيَاءَ» برمیگردانیم؛ «طَرَفَا النَّقِيضِ» را فاعل «فَسَدَ» میگیریم. حالا عبارت را توجه کنید: شبههای عارض شده در اشیایی که فاسد شده، «فَسَدَ» فاسد شده «عَلَيْهِ» بر این سوفسطایی، عند عروض شبهه، در آن اشیا فاسد شده دو طرف نقیض؛ یعنی نه این طرف نقیض پیشش حق است، نه آن طرف نقیض پیشش حق است، هر دو طرف شده فاسد، هر دو را باطل حساب کرده.
میگوید که این یکی حرفش باطل است به دلایلی که آن یکی اقامه میکند؛ آن یکی هم حرفش باطل است به دلایلی که این اقامه میکند؛ یعنی شبهه پیشش عارض شده در این اشیا، در این امور، در این مطالب، که باعث شده دو طرف نقیض، هر دو را فاسد حساب کند؛ یعنی بگوید این هم خراب است، آن هم خراب است؛ نه این قول را قبول کند نه آن قول را قبول کند، مبتلا به ارتفاع نقیضین میشود، میگوید نه این درست است نه آن درست. شبههای برایش عارض شده «فِي أَشْيَاءَ» یعنی در مطالبی، در مباحثی، که عند عروض آن شبهه (عبارت را اینطوری معنا میکنیم) عند عروض آن شبهه، فاسد شده است بر این سوفیست در آن اشیا و مباحث، هر دو طرف نقیض؛ هر دو طرف نقیض فاسد شده.
«لِغَلَطٍ جَرَى عَلَيْهِ»؛ به خاطر اشتباهی که بر این سوفیست عارض شده. میتوانید بگویید «لِغَلَطٍ جَرَى» این سوفیست «عَلَيْهِ»، «جَرَى» به معنای مَشَى؛ یا به خاطر اشتباهی که این سوفیست بر آن اشتباه مشی کرده. اولی یک خرده بهتر است: غلطی که عارض شده بر سوفیست، یا غلطی که سوفیست بر آن غلط مشی کرده. این «مَثَلًا» قید «غَلَطٍ» است: گاهی اشتباهی پیش آمده، شبههای پیش آمده؛ گاهی هم شبهه پیش نیامده، ننشسته درست فکر کند؛ عدم تفکر است نه غلط. اگر درست فکر میکرد شاید به نتیجه میرسید؛ درست فکر نکرده. پس یک بار غلط است، یک بار مثلاً عدم تفکر است، یک بار چیز دیگر؛ این «لِغَلَطٍ» به عنوان مثال گفته شده، لذا میگوید «مَثَلًا».
خب، «لِأَنَّهُ»؛ چرا مبتلا به این غلط شده؟ غلط را میتوانید اشاره بگیرید به فساد دو طرف نقیض؛ غلط یعنی انکار این «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ»، یعنی اشتباهاً به این انکار «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ» اقدام کرده. میتوانید عبارت را این مطلب بگیرید، ولی بهتر همانی است که اول عرض کردم؛ یعنی در خود مسئله گرفتار اشتباهی شده. چطوری گرفتار اشتباه شده؟ نتوانسته تشخیص بدهد که آن کسی که مطلب اثباتی را گفته، چه قیدی در کنار موضوعش گذاشته؛ آن کسی که مطلب نفی گفته، چه قید دیگری در کنار موضوع گذاشته؛ قیدها را تشخیص نداده و نفهمیده که در تناقض، اتحاد در موضوع شرط است. این موضوعِ قولِ این آدم که حکم اثباتی کرده و موضوعِ قولِ آن آدم که حکم سلبی کرده، موضوعهایشان دو تاست؛ درست است ظاهر موضوع یکی است، ولی قیدی که به این موضوع خورده با قیدی که به آن موضوع خورده دو تاست و این شخص نتوانسته این قید را تشخیص بدهد. چون تشخیص نداده، فکر کرده این دو نفر دارند با هم اختلاف میکنند، در حالی که هر دویشان درست میگویند؛ آن در یک موضوع دارد بحث میکند، این در یک موضوع دیگر دارد بحث میکند، هر دو هم درست حرف میزنند.
یکی میگوید یک شیء را دو بار نمیشود دید؛ یکی میگوید یک شیء را صد بار هم میشود دید. خب، این دو حرف است. این را نمیتواند تشخیص بدهد؛ یک شیء را دو بار نمیشود دید منظور از آن شیء چیست؟ یک شیء را صد بار میشود دید منظور از آن شیء چیست؟ این را بعداً مطرح میکنیم، در صفحه بعد همین مثال میآید و توضیح خواهیم داد انشاءالله، دو جور توضیحش میدهم. اینها را تشخیص نمیدهد. وقتی تشخیص نداد و آن قوانینی که در تحقق تناقض شرط است که آن هشت وحدت است (که یکی وحدت نهم هم بعضی اضافه کردند)، این هشت وحدت است، وقتی اینها را نتوانست تشخیص بدهد، بالاخره گرفتار اشتباه میشود و فکر میکند که علما در اینجا با هم اختلافی دارند که قابل حل نیست و خودش هم نمیتواند حل کند، لذا مبتلا میشود به تحیر، شک برایش عارض میشود.
«لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ حَصَلَ لَهُ حَالُ التَّنَاقُضِ وَشَرَائِطُهُ»؛ یعنی «لِأَنَّ» این سوفیست، «لَا يَكُونُ حَصَلَ لَهُ» («لَهُ» هم ضمیرش به سوفیست برمیگردد) این سوفسطایی برایش حاصل نشده حال تناقض و شرایط تناقض؛ نتوانسته بفهمد که شرایط تناقض چیست و نتوانسته شرایط تناقض را بفهمد و در اینجا اعمال کند. دیده دو جور حرف زده شده، فکر کرده اینها را تناقض میگویند؛ گفته پس تناقضی است و در این مسئله دو قول است، هر دو قول هم درست است (نتوانسته رد کند هیچکدام از دو قول را)، گفته هر دو قول درست است پس هم این نقیض درست است هم آن نقیض درست است؛ در یک مسئله دو نقیض را قبول دارد میکند. چرا؟ چون نمیفهمد که اینجا اصلاً تناقضی نیست؛ اینجا آنی که میگوید نمیشود دید منظورش یک موضوع است، آنی که میگوید میشود دید منظورش یک نوع موضوع دیگر است. این نتوانسته موضوعها را از هم جدا کند و فکر کرده در یک موضوع واحد، یکی گفته میشود، یکی گفته نمیشود؛ گفته پس تناقض شد، اجتماع نقیضین شد. اگر اجتماع نقیضین را در یک مسئله میبیند، به خاطر این است که از شرایط تناقض غافل است؛ اگر شرایط تناقض را میدانست، میفهمید که اینجا اجتماع نقیضین نشده.
«لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ حَصَلَ لَهُ»، چون این سوفیست برایش حاصل نشده «حَالُ التَّنَاقُضِ وَشَرَائِطُهُ» حال تناقض و شرایط تناقض. چون درست نفهمیده که تناقض کجا هست، فکر میکند هر جا که دو تا مطلب سلب و ایجابی گفته شد، اجتماع نقیضین درست شده و حکم میکند به اینکه اجتماع نقیضین جایز است، تحیر پیدا میکند. این هم یک نوع سوفیست. این دو تا سوفیست را ما داریم که هر دو را باید جواب بدهیم و برایشان ثابت کنیم که «أَوَّلُ كُلِّ الْأَقَاوِيلِ الصَّادِقَةِ»، صادق است و درست است و شما نفهمیدید؛ باید برایشان ثابت کنیم. حالا چطوری ثابت میکنیم، انشاءالله در جلسه آینده بحث خواهد شد.