« فهرست دروس
درس الهیات شفا - استاد محمدحسین حشمت‌پور

90/05/23

بسم الله الرحمن الرحیم

امتناع تکافؤ (هم‌سنگی و تلازم) دو واجب‌الوجود در هستی/خواص واجب‌الوجود و اثبات توحید ذاتی /مقاله اول الهیات شفا

 

موضوع: مقاله اول الهیات شفا/خواص واجب‌الوجود و اثبات توحید ذاتی /امتناع تکافؤ (هم‌سنگی و تلازم) دو واجب‌الوجود در هستی

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

 

قرائت عبارت ابتدای بحث و مرور اقسام متکافئان و تلازم وجودی

صفحه ۴۱، سطر هشتم: «وَالْمُضَافَانِ لَيْسَ أَحَدُهُمَا وَاجِباً بِالْآخَرِ، بَلْ مَعَ الْآخَرِ»[1] . بحثمان در این بود که آیا ممکن است برای واجب، مکافِئی وجود داشته باشد یا نه. ابن‌سینا ابتدای ورود به این بحث، مکافئ را تفسیر کرد؛ گفت که مکافئ عبارت است از موجودی که، دو مکافئ عبارتند از موجودی که هر یک با هم موجود باشند: «هَذَا مَوْجُوداً مَعَ ذَلِكَ وَذَلِكَ مَوْجُوداً مَعَ هَذَا»[2] . پس مکافئ دو موجودی است که با هم معیت داشته باشند.

گفتیم که این‌چنین دو موجودی دو تا قسم دارند: یکی اینکه معیت دارند و بینشان هم یک ارتباط وجودی هست، علاقه وجودی بینشان هست؛ دوم، دو مکافئی که علاقه وجودی بینشان نیست. گفتیم آن دو مکافئی که علاقه وجودی بینشان نیست در فصل بعدی مطرح می‌شوند. الان ما بحث در دو مکافئی می‌کنیم که علاقه وجودی بینشان هست. بعد علاقه وجودی را توضیح دادیم؛ گفتیم یا تلازم است، بله، یا علاقه وجودی همان تلازم است، و این تلازم یا بین علت و معلول است و یا بین معلولی عِلَّة ثَالِثَة است. و تلازمی که بین علت و معلول است، تلازم تکافؤ نیست؛ یعنی متلازمانی که یکی علت است و یکی معلول، متکافئان نیستند. اما متلازمانی که هر دو معلول عِلَّة ثَالِثَة هستند، متکافئان‌اند.

بنابراین از دو متلازم، فقط یک متلازمش مورد بحث ما بود؛ آن متلازمی که علت و معلول باشند، این‌ها مورد بحث ما نبودند، اما آن دو متلازمی که معلول عِلَّة ثَالِثَة باشند مورد بحث ما هستند. بنابراین ما متکافئانی را داریم بحث می‌کنیم که بینشان علاقه لزومی هست؛ یعنی هر دو معلول عِلَّة ثَالِثَة هستند، یا ممکن است مثلاً هنوز که بحث نکردیم، ممکن است یک جور دیگر هم باشند.

بعد وارد بحث شدیم؛ وارد بحث شدیم، دیدیم که این دو تا واجب را یا باید یکی را علت حساب کنیم یا یکی معلول، و یا هر دو را معلول عِلَّة ثَالِثَة؛ غیر از این راهی نداریم. گفتیم اگر یکی علت باشد و یکی معلول، اولاً متکافئان نیستند، خُلف فرض است؛ ثانیاً آنی که علت است واجب و آنی که معلول است واجب نیست. یعنی همین دیگر، ثانیاً و اولاً یکی است، یعنی متکافئ نیستند بالاخره؛ باز دو تا واجب نخواهیم داشت، دو تا مکافئ نخواهیم داشت. و اگر هر دو معلول عِلَّة ثَالِثَة باشند، متکافئ هستند، ولی واجب نیستند، چون معلول‌اند. بالاخره نمی‌توانیم فرض کنیم دو تا واجب را که در عین واجب بودن متکافئ باشند. این‌ها را گفتیم و اثبات کردیم، تمام شد.

طرح شبهه تشبیه واجبین به متضائفان و خلاصه پاسخ ابن‌سینا

گروهی معتقدند که ما می‌توانیم متلازمانی داشته باشیم که علت و معلول نباشند، معلولَی عِلَّة ثَالِثَة هم نباشند و در عین حال متکافئ باشند. در تلازم، علاقه علت و معلولی یا علاقه معلولَی عِلَّة ثَالِثَة لازم نیست. شما الان در این، به ابن‌سینا گفته می‌شود، شما در این بحث‌هایی که کردید دو مورد را نفی کردید: یکی موردی که تلازم علت و معلولی باشد، یکی موردی که تلازم تکافؤی باشد؛ تلازم تکافؤی یعنی آنجا که معلولَی عِلَّة ثَالِثَة باشند. فهماندید که این دو تا تکافؤ درست نمی‌شود؛ آن یکی که تکافؤ نیست، این یکی تکافؤ هست ولی باز نمی‌تواند دو تا واجب را متکافئ کند.

ما یک مورد سومی داریم که در آنجا نه تلازم علت و معلولی در کار است، نه تلازم تکافؤی، در عین حال تکافؤ هست؛ یعنی به تعبیر دیگر، نه علت و معلول‌اند، نه آن علقه وجودی که در معلولَی عِلَّة ثَالِثَة هست بینشان هست، با وجود این متکافئان‌اند. شما آن دو فرض را که تلازم بود درباره دو تا واجب نتوانستید تصویر کنید، دیدید هر دو به اشکال برخورد کرد. نمی‌توانید با اشکال در آن دو مورد، تکافؤ واجب و غیر را نفی کنید؛ زیرا مورد سومی تصویر می‌شود، آن را هم باید نفی‌اش کنید.

مورد سوم جایی است که دو تا با هم متکافئ‌اند، بینشان علقه وجودی هم نیست، نه ثالثی آن‌ها را اداره می‌کند و نه هم رابطه عِلّی و معلولی بینشان است، و آن مورد عبارت است از متضائفان. متضائفان را رسیدگی بکنید، می‌بینید که یکی علت بر دیگری نیست، هیچ‌کدام علت بر دیگری نیستند؛ پس تلازم علی و معلولی بینشان نیست. هر دو معلول عِلَّة ثَالِثَة هم نیستند؛ یعنی این‌طور نیست که علتی این و این را ایجاد کرده باشد و علقه بینهما را برقرار کرده باشد و تلازم تکافؤی هم ندارند، ولی در عین حال متکافئان‌اند. متضائفان متکافئان‌اند، همه هم قبول دارند که متکافئان‌اند؛ خودتان هم که ابن‌سینا هستید می‌گویید متلازمان متکافئان‌اند. پس پیدا کردیم دو متکافئی را که نه تلازم عِلّی و معلولی داشتند، نه تلازم تکافؤ، اصلاً تلازم بینشان نیست؛ نه علت و معلول‌اند، نه علقه لزومیه بینشان هست. چه عیبی دارد که دو تا واجب این‌چنینی داشته باشیم که با هم رابطه عِلّی و معلولی نداشته باشند، هر دو معلول عِلَّة ثَالِثَة نباشند و در عین حال متکافئ باشند، مثل مضافان؟

این «وَالْمُضَافَانِ»[3] که الان خواندم اشاره به دفع این اشکال است، که بعضی این‌چنین اشکالی به ابن‌سینا وارد کردند یا می‌توانستند وارد کنند و ابن‌سینا دارد دفعش می‌کند. اتفاقاً بعد از ابن‌سینا، ابوالبرکات بغدادی، شیخ اشراق، فخر رازی[4] ، هر سه معتقدند که مضافان متکافئان‌اند و هیچ‌یک از دو تلازمی را که ابن‌سینا در تکافؤ، ابن‌سینا در اینجا مطرح کرده، هیچ‌کدام را ندارند؛ نه تلازم علی و معلولی دارند و نه تلازم تکافؤ. هیچ‌کدام از تلازم‌ها را ندارند و در عین حال متکافئان هستند. بنابراین اگر کسی ادعا بکند که شاید واجبان کَالْمُتَضَائِفَيْنِ باشند، آن را چطوری باید جواب داد؟

ابن‌سینا وارد جواب این اشکال می‌شود، از «وَالْمُضَافَانِ» شروع می‌کند به جواب. و خلاصه جوابش این است که مضافان هم به وسیله ثالثی اداره می‌شوند؛ موجبی دارند، علتی دارند که آن عِلَّة ثَالِثَة است و این‌ها معلولَی آن عِلَّة ثَالِثَة هستند. پس شما برای تکافؤ مورد دیگری که ما مطرح نکرده باشیم نیافتید؛ یک مثال دیگر و یک مصداق دیگر یافتید که ما کلی‌اش را مطرح کرده بودیم. پس مضافان هر دو معلول‌اند، هر دو معلول عِلَّة ثَالِثَة هستند و محتاج. بعد می‌فرماید مضافان احتیاجشان منحصر به آن عِلَّة ثَالِثَة نیست؛ احتیاج به ماده دارند، احتیاج به موضوع دارند، احتیاج به موصوف دارند که این‌ها را توضیح می‌دهم ان‌شاءالله.

پس اگر دو خدا قائل بشوید از قبیل دو متضائف، از چند جهت باید محتاجشان کنید: یکی‌اش این است که محتاج می‌شوند به عِلَّة ثَالِثَة، به علتی غیر از خودشان، و در نتیجه از وجوب می‌افتند؛ این یک اشکال است، اشکال‌های دیگر هم هست. پس نمی‌توانید دو واجب این‌چنینی هم فرض کنید. این خلاصه آن چیزی است که در این مابقی فصل باقی مانده که ما درس ندادیم. اشکال روشن شد چیست، جواب هم خلاصه‌اش این بود؛ البته جواب مفصل است، ولی خلاصه‌اش این بود.

من هنوز کلام ابن‌سینا را نگفتم، خارج... مطلبش را کاملاً از خارج توضیح ندادم؛ اصل اشکال را گفتم، جواب ابن‌سینا را نگفتم. بعد جواب را عرض خواهم کرد. می‌خواهم یک چند خطی از آنچه که در جلسه گذشته خواندم دو مرتبه تکرار کنم؛ منتها دیگر با آن تفاصیل قبلی واردش نمی‌شوم، مختصر رد می‌شوم که ارتباط این «وَالْمُضَافَانِ» به گذشته را بیان کنم. بعد که ارتباط بیان شد، اشکال را می‌گویم، اشکال را گفته بودم، جواب ابن‌سینا را شروع می‌کنم، جواب را به تفصیل عرض خواهم کرد. پس هنوز من جوابی ندادم، یعنی جواب ابن‌سینا را نقل نکردم، فقط اشکال مقدر را گفتم. قبل از اینکه به جواب ابن‌سینا بپردازم این دو سه خط را بخوانم، تکرار بکنم، بعد برویم سراغ جواب.

مرور سطور پیشین درباره اقسام تلازم و نیاز تکافؤ به سبب خارج

صفحه ۴۱ هستیم، سطر هشتم بودیم، منتها می‌خواهم از سطر پنجم بخوانم، یک سه خط را می‌خواهم اضافه کنم: «فَإِذَنْ لَيْسَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَا مُتَكَافِئَيِ الْوُجُودِ»[5] . این «فَإِذَنْ» عرض کردم نتیجه کل مباحثی است که ما در این خاصیت اخیری که گفتیم ذکر کرده بودیم؛ یعنی در این خاصیت که گفتیم واجب تَعَالَى مکافئ ندارد مطالبی گفتیم، این «فَإِذَنْ» تفریع بر کل این مطالب است.

«فَإِذَنْ لَيْسَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَا»، این دو واجبی که فرض شدند ممکن نیست که «مُتَكَافِئَيِ الْوُجُودِ» باشند، «فِي حَالٍ مَا لَا يَتَعَلَّقَانِ بِعِلَّةٍ خَارِجَةٍ»[6] ، که با تنوین بخوانیم «حَالٍ» را، یا «فِي حَالِ مَا لَا يَتَعَلَّقَانِ بِعِلَّةٍ خَارِجَةٍ» که بدون تنوین بخوانیم، و به نظر می‌رسد که بدون تنوین بهتر است، اگرچه کتاب ما تنوین گذاشته است. در هر دو صورت «مَا» زائده است و معنا نمی‌شود. در حالتی که این دو واجب تعلق به عِلَّة خَارِجة ندارند، نمی‌توانند متکافئ باشند؛ اگر بخواهند متکافئ باشند باید تعلق به عِلَّة خَارِجة داشته باشند. عِلَّة خَارِجة یعنی یک علتی که خارج از هر دو هست؛ نه این علت است برای آن، نه آن علت است برای این، یک علت دیگری غیر از این دو تاست که خارج از این دو تاست. اگر بخواهند تکافؤ داشته باشند باید یک همچین علتی آن دو تا را اداره کند؛ اگر بخواهند تکافؤ داشته باشند بدون این عِلَّة ثَالِثَة و بدون این علت خارج نمی‌شود، حتماً باید علت خارج داشته باشند. اگر علت خارج هم داشتند که دیگر واجب نیستند؛ تکافؤ دارند ولی دیگر واجب نیستند. یعنی یک مشکل، یک مطلب اثبات می‌شود ولی یک مطلب بزرگ‌تر از دست می‌رود؛ تکافؤ اثبات می‌شود ولی وجوب از بین می‌رود.

«فَإِذَنْ لَيْسَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَا»، این دو واجبی که فرض شدند، «مُتَكَافِئَيِ الْوُجُودِ» در حالتی که تعلق به عِلَّة خَارِجة ندارند؛ بلکه اگر می‌خواهند «مُتَكَافِئَيِ الْوُجُودِ» باشند، «مُتَكَافِئَيِ الْوُجُودِ» باشند حتماً باید تعلق به عِلَّة خَارِجة داشته باشند. تکافؤشان درست می‌شود آن وقت، اما تکافؤشان درست می‌شود، وجوبشان از بین می‌رود، مشکل بعدی پیش می‌آید.

«بَلْ يَجِبُ» اشاره کردم در جلسه گذشته که وارد بحث تلازم می‌شود، از تکافؤ وارد تلازم می‌شود؛ چون تلازم با تکافؤ مرادف نیست. تلازم دو قسم دارد که یک قسمش تکافؤ است: تلازم بین علت و معلول هست و چنین تلازمی تکافؤ نیست؛ تلازم بین معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَة هست، این تلازم تکافؤ است، که اسم اولی را می‌گذاریم تلازم علی و معلولی، اسم دومی را می‌گذاریم تلازم تکافؤ. پس متکافئان یک قسم از متلازمان‌اند، متلازمان اعم است. ما الان در «بَلْ يَجِبُ» می‌خواهیم بیان کنیم که تلازم واجب است؛ حالا کدام قسمش تکافؤ است، این را هم ذکر خواهیم کرد که یک قسمش تکافؤ است، نه هر دو قسمش.

«بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا هُوَ الْأَوَّلُ بِالذَّاتِ»؛ «يَجِبُ» در فرض تلازم، نه در فرض تکافؤ. در فرض تلازم که فرض عام است، «يَجِبُ» که یا علت و معلول باشند که این تکافؤ نیست، یا معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَة باشند که این تکافؤ هست؛ یعنی در فرض تلازم باید یکی از این دو حال را داشته باشند. «بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا هُوَ الْأَوَّلُ بِالذَّاتِ»؛ «الْأَوَّلُ بِالذَّاتِ» را نمی‌دانم معنایش کردم یا نکردم. «الْأَوَّلُ بِالذَّاتِ» یعنی مُتَقَدِّم بِالذَّات؛ گفتم؟ «الْأَوَّلُ بِالذَّاتِ» یعنی مُتَقَدِّم بِالذَّات، مُتَقَدِّم بِالذَّات یعنی علت. پس «بَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ أَحَدُهُمَا» عِلَّةً وَالْآخَرُ مَعْلُولاً، که در این صورت تکافؤ نیست.

«أَوْ يَكُونَ» اشاره به قسم دوم تلازم دارد که تلازم تکافؤ است، که معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَة باشند: «أَوْ يَكُونَ هُنَاكَ سَبَبٌ خَارِجٌ آخَرُ» که «يُوجِبُهُمَا جَمِيعاً»، هر دو تا را با هم ایجاب می‌کند. آن وقت این دو تا می‌شوند معلول آن سبب خارج و بینشان تکافؤ برقرار می‌شود. منتها اگر واجب تَعَالَى یک همچین وضعی داشته باشد، با واجب دیگر تکافؤ داشته باشد و عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ این دو تا واجب را اداره کند، دیگر این دو تا واجب، واجب نخواهند بود، هر دو ممکن خواهند شد؛ تکافؤ درست می‌شود ولی وجوب از بین می‌رود.

اختلاف ملاصدرا و ملااولیاء در تفسیر «بإیجاب العلاقة» و «أو یوجب العلاقة بإیجابهما»

«بِإِيجَابِ الْعَلَاقَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا، أَوْ يُوجِبُ الْعَلَاقَةَ بِإِيجَابِهِمَا». عرض کردم در جلسه گذشته، احتمالاً گفتم که این «بِإِيجَابِ الْعَلَاقَةِ»، بعدش هم «أَوْ يُوجِبُ الْعَلَاقَةَ»، هر دو مربوط‌اند به «أَوْ يَكُونَ هُنَاكَ سَبَبٌ خَارِجٌ آخَرُ يُوجِبُهُمَا جَمِيعاً»؛ مربوط به شق اول که «أَحَدُهُمَا هُوَ الْأَوَّلُ بِالذَّاتِ» است نیستند، مربوط به آن شق اول نیستند، مربوط به این شق دوم‌اند. یعنی در این شق دومی که سبب خارجی این دو مکافئ را اداره می‌کند و ایجاد می‌کند، به یکی از دو صورت این‌ها را ایجاد می‌کند: یا «بِإِيجَابِ الْعَلَاقَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا»، این یک؛ «أَوْ يُوجِبُ الْعَلَاقَةَ بِإِيجَابِهِمَا»، این دو.

آن وقت توضیح دادم که این دو تا عبارت، دو تا عبارت‌اند ولی مفادشان، منظور از این دو تا یک چیز است؛ یعنی دو تا مطلب نیستند، بلکه دو تا عبارت‌اند برای یک مطلب. ابن‌سینا خواسته بفهماند که این یک مطلب را به هر کدام از دو تعبیر بگویید اشکالی ندارد. مراجعه کردم به حاشیه ملااولیاء، دیدم که ملااولیاء می‌گوید که این دو تا عبارت‌ها یکی هستند، همان که در جلسه گذشته گفتم. اما رجوع کردم به کلام ملاصدرا، ملاصدرا اصرار دارد که این دو تا عبارت‌ها دو تا هستند، یکی نیستند؛ یعنی اینجا بین این دو محشی اختلاف است و من این اختلاف را در جلسه گذشته توضیح ندادم، حالا می‌خواهم توضیح بدهم. کلام ملااولیاء گفته شد، گفته شد که این دو تا با هم فرقی ندارند، توضیح هم داده شد؛ اما کلام ملاصدرا توضیح داده نشد، الان می‌خواهم عرض کنم.

ملاصدرا «بِإِيجَابِ الْعَلَاقَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا» را اشاره می‌گیرد به تلازم در وجود خارجی[7] ؛ «أَوْ يُوجِبُ الْعَلَاقَةَ بِإِيجَابِهِمَا»[8] را اشاره می‌گیرد به تلازم در تعقل[9] . توضیح مطلب این است که علاقه در وجود خارجی بین ماده و صورت هست؛ یعنی ماده و صورت در وجود خارجی با هم ارتباط دارند. در تعقل بینشان علاقه نیست؛ این‌طور نیست که شما اگر بخواهید تعقل کنید ماده را، حتماً باید تعقل کنید صورت را، و به عکس اگر خواستید تعقل کنید صورت را، حتماً لازم باشد تعقل کنید ماده را. در تعقل این‌ها با هم تلازم ندارند، در وجود خارجی با هم تلازم دارند؛ یعنی در وجود خارجی ماده و صورت با هم ارتباط پیدا می‌کنند و یک موجود واحد را می‌سازند.

و در وجود خارجی، آن علتی که این دو تا را جعل می‌کند، علاقه بین این دو تا ایجاد می‌کند. یعنی چه؟ یعنی اول این دو تا را ایجاد می‌کند، ولی این دو تا به هم علاقه ندارند. چرا؟ چون که ماده و صورت هر کدامشان غیرمستقل‌اند؛ چون غیرمستقل‌اند به تنهایی نمی‌توانند موجود بشوند، باید یک جوری به هم بسته بشوند و آن وقت با هم موجود بشوند. تنها تنها نمی‌شود ایجادشان کرد، چون غیرمستقل‌اند. یک جوری هم کنار هم قرارشان بدهیم و رابطه بینشان ایجاد نکنیم، باز هم نمی‌شود موجودشان کرد؛ باید حتماً یک رابطه‌ای بینشان ایجاد کنیم تا موجود بشوند. آن عِلَّة ثَالِثَة که این دو تا را جعل می‌کند، ایجاب علاقه بینشان می‌کند؛ یعنی علاقه را مستقلاً بین این‌ها ایجاد می‌کند، و الّا اگر این دو تا را موجود کند و آن علاقه را جدا ایجاد نکند، این دو تا موجود نمی‌شوند به خاطر عدم استقلالشان. حتماً باید بین این دو تا علاقه ایجاد کند. پس ببینید عبارت این است که «بِإِيجَابِ الْعَلَاقَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا»[10] ؛ آن ثالث باید علاقه بین این‌ها را ایجاب کند، یعنی مستقلاً باید علاقه را درست کند، نه اینکه این دو تا را ایجاد کند و بگوید خودشان علاقه به هم پیدا می‌کنند، بلکه باید علاقه را ایجاد کند.

اما در آن دومی که تلازم در تعقل دارند، مثل مضافان، در این‌ها لازم نیست علاقه ایجاد کند. این دو تا را ایجاب می‌کند، با ایجاب این دو تا علاقه بینشان برقرار می‌شود؛ چون این‌ها در تعقل به هم احتیاج دارند، یکی را بدون دیگری نمی‌شود تعقل کرد. اول آن را تعقل می‌کنیم، با تعقل آن، دیگری تعقل می‌شود؛ دیگری را تعقل می‌کنیم، با تعقل آن دیگری، اولی تعقل می‌شود. این‌ها در تعقل به هم وابسته‌اند؛ پس کافی است که جاعل و آن عِلَّة ثَالِثَة، علت خارج، این دو تا را جعل کند، با جعل این دو تا علاقه درست می‌شود. عبارت بعدی را نگاه کنید: «أَوْ يُوجِبُ الْعَلَاقَةَ بِإِيجَابِهِمَا»؛ وقتی ایجابشان می‌کند علاقه درست می‌شود. در اولی باید علاقه را ایجاد کند، ایجاد دو طرف کافی نیست، ماده و صورت را ایجاد کند کافی نیست، باید علاقه را ایجاد کند؛ در دومی، خود آن دو تا را ایجاب می‌کند، به ایجاب آن‌ها علاقه ایجاب می‌شود. «يُوجِبُ الْعَلَاقَةَ» را نه مستقیماً، بلکه «بِإِيجَابِهِمَا»، یعنی به ایجاب دو طرف. خب توجه می‌کنید که معنای خوبی است؛ به ظاهر، عبارت را ملاصدرا خوب معنا کرده است، ولی ملااولیاء حرف ملاصدرا را قبول ندارد و تعجب می‌کند از اینکه او معنا کرده است.

پیوند عبارت «والمضافان» با مطالب پیشین و اثبات نیاز مضافان به علت خارجه و موضوع

«وَالْمُضَافَانِ»؛ حالا روشن شد «وَالْمُضَافَانِ» به کجا می‌چسبد. گفتیم سبب خارج باید علاقه را ایجاد کند؛ یا مستقیماً علاقه را ایجاد کند، یا با آوردن طرفین علاقه ایجاد بشود؛ بالاخره باید علاقه باشد، بدون علاقه تکافؤ درست نمی‌شود. سبب خارجی باشد و علاقه ایجاد نکند، تکافؤ درست نمی‌شود. این خلاصه حرف‌های ما این بود که یا سبب، یا علت و معلول‌اند که آن را گذاشتیم کنار، گفتیم تکافؤ نیست؛ یا «هُنَاكَ سَبَبٌ خَارِجٌ» است که هر دو را ایجاب می‌کند و در نتیجه بینشان تکافؤ برقرار می‌کند، ولی گفتیم وجود تکافؤ مشروط به این است که علاقه درست بشود، حالا به یکی از دو صورت: یا علاقه را مستقیم ایجاد کند، یا با ایجاد طرفین علاقه درست کند؛ بالاخره باید علاقه باشد.

«وَالْمُضَافَانِ» می‌گوید که عِلَّة ثَالِثَة لازم نیست، عِلَّة ثَالِثَة لازم نیست. می‌گوید که مضافان با هم تکافؤ دارند، علاقه هم بینشان هست، هیچ احتیاجی هم نیست که عِلَّة ثَالِثَة این علاقه را بدهد. پس تکافؤ را، نباید متوقف کنید بر وجود ثالث. بنابراین، واجب، دو واجب را هم مثل متضائفان بگیرید، بگویید با هم تکافؤ دارند بدون اینکه متکی به ثالث باشند؛ چون اگر متکی به ثالث بشوند هر دوشان می‌شوند معلول، از وجوب درمی‌آیند. ولی وقتی متکی به ثالث نبودند، متکافئ هستند و متکی به ثالث نیستند؛ یعنی هم متکافئ‌اند و هم واجب، و آن وقت آنی که شما نفی‌اش می‌کردید درست می‌شود، اثبات می‌شود، نفی شما باطل می‌شود. این اعتراض را ممکن است بر مصنف کسی وارد کند.

مصنف جواب می‌دهد؛ جواب می‌دهد که مضافان ، تلازم علت و معلولی ندارند، تلازم علت و معلولی ندارند؛ یعنی این‌طور نیست که یکی به وسیله دیگری واجب بشود، یکی علت باشد برای دیگری، ولی تلازم تکافؤ دارند، یعنی بینشان رابطه تکافؤ هست. اما این رابطه تکافؤ با عِلَّة خَارِجة درست می‌شود. شما گفتید که متضائفان تکافؤ دارند ولی عِلَّة خَارِجة نمی‌خواهند؛ قبول کردید تکافؤ دارند ولی عِلَّة خَارِجة را نفی کردید. ما می‌گوییم بله، تکافؤ دارند همان‌طور که شما قبول دارید، و به عِلَّة خَارِجة متکی‌اند برخلاف شما که قبول ندارید. تمام بحثی که می‌خواهیم تا آخر بیان کنیم این است که به عِلَّة خَارِجة احتیاج هست، متضائفان به عِلَّة خَارِجة احتیاج دارند. پس اگر واجبین هم مثل متضائفین باشند، آن‌ها هم به عِلَّة ثَالِثَة احتیاج خواهند داشت؛ تکافؤشان درست می‌شود، وجوبشان نفی می‌شود، اشکال برمی‌گردد.

بعد ایشان می‌فرماید که این متضائفان هم احتیاج دارند به عِلَّة خَارِجة، هم احتیاج دارند به ماده یا موضوع یا موصوف. توجه کنید من یک توضیح بدهم ماده یا موضوع یا موصوف یعنی چه. بعد هم بیان می‌کند که احتیاج به ماده و موضوع و موصوف تنها نیست، احتیاج به عِلَّة ثَالِثَة هم هست؛ یعنی دوباره تکرار می‌کند، دوباره تأکید می‌کند که احتیاج به عِلَّة ثَالِثَة هم هست. حالا من این تکه عبارت را بخوانم، بعداً «الْمَادَّتَيْنِ» و «الْمَوْضُوعَيْنِ» و «الْمَوْصُوفَانِ» را توضیح می‌دهم.

«وَالْمُضَافَانِ»، عرض کردم دفع دخل مقدر است، «وَالْمُضَافَانِ» «أَحَدُهُمَا وَاجِباً بِالْآخَرِ» نیست، یعنی یکی علت و دیگری معلول نیست، «بَلْ مَعَ الْآخَرِ»، با هم‌اند، مکافئ و متکافئ‌اند؛ اما «مَعَ الْآخَرِ»ای نیستند که ثالثی بالای سرشان نباشد، بلکه «وَالْمُوجِبُ لَهُمَا الْعِلَّةُ الَّتِي جَمَعَتْهُمَا»؛ موجب این دو تا همان علتی است که این دو تا را جمع کرده است، حالا علت هر چه هست، بالاخره این‌ها بدون علت نیستند.

پرسش: استاد، پس در واقع این جواب بوعلی به این‌هاست دیگر، بله؟

پاسخ: بله، اصلاً از «وَالْمُضَافَانِ» جواب ابن‌سیناست.

پرسش: یعنی در اینکه با آن‌ها موافق است که مضافان واجب بالآخر نیستند؟

پاسخ: نه، اشکال را، اشکال را ذکر نکرد اصلاً؛ ابن‌سینا اصلاً اشکال را ذکر نکرد، شروع کرد به جواب.

پرسش: یعنی در اینجا با آن‌ها موافق است، آن‌ها هم با ایشان موافقند؟

پاسخ: باهاشان موافق است، درست است. آن‌ها چه می‌گویند؟ آن‌ها می‌گویند مضافان علت و معلول نیستند، معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَة هم نیستند. ایشان در جواب می‌گوید بله، مضافان علت و معلول نیستند ولی معلولَی عِلَّة ثَالِثَة هستند. بالاخره وقتی می‌خواهد جواب خصم را بدهد ممکن است یک بخشی از کلام خصم را قبول کند و یک بخشی‌اش را قبول نکند؛ همین می‌شود جواب. از «وَالْمُضَافَانِ» شروع کرده به جواب آن‌ها؛ آن‌ها گفتند مضافان علت و معلول نیستند، معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَة هم نیستند؛ ایشان می‌گوید بله، علت و معلول نیستند، این تکه‌اش را درست گفتید، ولی معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ هستند، این تکه‌اش را غلط گفتید.

«وَالْمُضَافَانِ لَيْسَ أَحَدُهُمَا وَاجِباً بِالْآخَرِ»، بلکه أَحَدُهُمَا وَاجِباً «مَعَ الْآخَرِ»، با همدیگر متکافئ‌اند و با هم‌اند؛ اما «وَالْمُوجِبُ لَهُمَا الْعِلَّةُ الَّتِي جَمَعَتْهُمَا»، این‌ها هر دو احتیاج به عِلَّة خَارِجة دارند و آن عِلَّة خَارِجة این دو تا را با هم جمع کرده است. «وَأَيْضاً الْمَادَّتَانِ»؛ «أَيْضاً»، «الْمَادَّتَانِ» عطف بر «الْعِلَّةُ» است: «وَالْمُوجِبُ لَهُمَا» یک: «الْعِلَّةُ»، دو: «وَأَيْضاً الْمَادَّتَانِ» تا آخر، که توضیح می‌دهم «الْمَادَّتَانِ أَوِ الْمَوْضُوعَانِ أَوِ الْمَوْصُوفَانِ بِهِمَا» یعنی چه.

بعد می‌گوید: «وَلَيْسَ يَكْفِي وُجُودُ الْمَادَّتَيْنِ أَوِ الْمَوْضُوعَيْنِ لَهُمَا وَحْدَهُمَا، بَلْ وُجُودُ ثَالِثٍ يَجْمَعُ بَيْنَهُمَا». این تأکید حرف قبل است، و الا مطلب جدیدی ندارد، مطلب قبل را دارد تأکیداً ذکر می‌کند. کافی نیست وجود «الْمَادَّتَيْنِ أَوِ الْمَوْضُوعَيْنِ لَهُمَا»، یعنی برای متضائفین، «وَحْدَهُمَا»؛ «وَحْدَهُمَا» ضمیرش به «الْمَادَّتَيْنِ» یا «الْمَوْضُوعَيْنِ» برمی‌گردد، به متضائفان برنمی‌گردد. یعنی ماده به تنهایی، مادتین «وَحْدَهُمَا» کافی نیست، یا موضوعین «وَحْدَهُمَا» کافی نیست؛ بلکه هم «الْمَادَّتَيْنِ» یا «الْمَوْضُوعَيْنِ» و هم عِلَّة ثَالِثَة: «بَلْ وُجُودُ ثَالِثٍ يَجْمَعُ بَيْنَهُمَا»، وجود سومی که بینهما جمع کند. دارد تأکید می‌کند که آن عِلَّة خَارِجة را و آن امر ثالث را ما احتیاج داریم؛ به «الْمَادَّتَانِ» یا «الْمَوْضُوعَانِ» احتیاج داریم، ولی احتیاج متضائفان به این دو تای تنها نیست، به «الْمَادَّتَانِ» تنها نیست، به «الْمَوْضُوعَانِ» تنها نیست، بلکه علاوه بر این دو تا به آن عِلَّة ثَالِثَة هم احتیاج هست. توجه کردید؟ این مطلبی که در این خط خواندم، این یک مطلب جدیدی نیست، تأکید همان مطلب قبل است.

تبیین مضاف حقیقی و مضاف مشهوری و وجه تعبیر به «مادتان»، «موضوعان» و «موصوفان»

اما اینکه متضائفان احتیاج به «الْمَادَّتَانِ» یا «الْمَوْضُوعَانِ» یا «الْمَوْصُوفَانِ» دارند یعنی چه؟

می‌دانید که اضافه به دو قسم تقسیم می‌شود: حقیقی و مشهوری. حقیقی مثل ابوت و بنوت که خودشان اضافه دارند، یعنی اصلاً چیزی جز اضافه نیستند؛ مشهوری ذات متصف به این‌هاست، مثل اب، ابن، که ذات متصف به ابوت و ذات متصف به بنوت است، این را می‌گویند مشهوری. مشهوری جوهر است، جوهر مشتمل بر اضافه است، اما حقیقی خود اضافه است؛ بنوت و ابوت خود اضافه هستند، ولی اب و ابن مشتمل بر اضافه هستند. ما به ابوت و بنوت می‌گوییم اضافه حقیقی، و اب و ابن را می‌گوییم مضاف مشهوری.

در مضاف مشهوری یک ذاتی داریم، یک صفتی داریم. آن وقت آن صفت، مضاف حقیقی است. آن صفت که مضاف حقیقی است محتاج است به موصوفین، یعنی به آن دو تا ذاتی که یکی از آن دو ذات ابوت را بگیرد بشود اب، یکی بنوت را بگیرد بشود ابن. پس متضائفان محتاجند به موصوفین؛ یعنی متضائفان حقیقی محتاجند به دو موصوفی که اگر با آن دو موصوف جمع شدند مضاف مشهوری را می‌سازند. علاوه بر اینکه احتیاج دارند به آن ثالث، احتیاج به موصوفین هم دارند. خب این که روشن است، معلوم شد موصوفین را برای چه گفته است؛ دارد اضافه حقیقی را می‌گوید احتیاج دارند به موصوفین، که آن موصوفین همان دو تا ذات‌اند که وقتی این دو اضافه حقیقی را گرفتند مرکب می‌شوند و مضاف مشهوری می‌سازند.

حالا فرض کنید دو مرتبه مضاف مشهوری را؛ مضاف مشهوری مرکب است از اضافه حقیقی و ذات. آن وقت اگر این مرکب را حساب کنید، خود مرکب را حساب کنید، ذات می‌شود ماده، ذات می‌شود ماده برای آن دو تا؛ آن دو تا می‌شوند، یعنی ابوت و بنوت می‌شوند به منزله صورت، آن ذات می‌شود به منزله ماده. به این اعتبار از آن دو تا ذات تعبیر به مادتین می‌کند؛ آن وقت این مضافان حقیقیین، حقیقیتان، احتیاج دارند به ماده.

حالا اگر شما مرکب را، این مرکب را لحاظ نکردید، بلکه ذات را جدا ملاحظه کردید، ابوت و بنوت را هم جدا؛ ابوت و بنوت عارض می‌شوند بر ذات، آن وقت آن ذات می‌شود معروض یا به تعبیر دیگر مَوْضُوع لِلْعَرَض، مَوْضُوع لِلْعَرَض. پس وقتی مضاف مشهوری را نگاه می‌کنید، یک بار مرکب را ملاحظه می‌کنید، در درون این مرکب آن ذات می‌شود ماده؛ یک وقت مرکب را ملاحظه نمی‌کنید، ذات را معروض می‌گیرید، آن اضافه حقیقی را عارض می‌گیرید، آن وقت آن ذات می‌شود معروض یعنی موضوع، آن اضافه هم می‌شود عارض.

بنابراین وقتی ما داریم می‌گوییم اضافه احتیاج دارد به ماده، یعنی ابوت و بنوت احتیاج دارند به آن ذات، با فرض اینکه ما اضافه و ذات را مرکب کرده باشیم؛ اضافه و ذات مرکب‌اند و آن اضافه احتیاج دارد به ماده یعنی به جزء دیگرش، یعنی اضافه که یک جزء مرکب است احتیاج دارد به ماده که جزء دیگر مرکب است؛ تعبیر به ماده به این حیث و به این جهت است. یک بار نه، شما مضاف مشهوری را ملاحظه می‌کنید، وصف را عارض می‌گیرید، ذات را معروض قرار می‌دهید؛ در این صورت می‌گویید این اضافه احتیاج دارد به موضوع. یک بار هم صفت و موصوف درست می‌کنید، می‌گویید اضافه احتیاج دارد به موصوف.

پس این تعبیرها سه تعبیر مختلف است، یعنی همان ذات را می‌خواهد بگوید: اضافه احتیاج دارد به آن ذات؛ آن ذات به یک لحاظ ماده است، به یک لحاظ موضوع است، به یک لحاظ موصوف است. پس ایشان دارد، ابن‌سینا دارد این را می‌گوید؛ می‌گوید متضائفان احتیاج به دو چیز دارند: یکی به عِلَّة خَارِجة، یکی هم به ذاتی که به آن ذات متکی بشوند؛ حالا آن ذات را به یک اعتبار می‌توانی ماده بگویی، به یک اعتبار می‌توانی موضوع بگویی، به یک اعتبار می‌توانی موصوف بگویی. پس متضائفان احتیاج به دو چیز دارند: یکی عِلَّة خَارِجة، یکی هم ذاتی که از آن سه تعبیر می‌توانی داشته باشی.

پس این‌طور شد: «وَالْمُوجِبُ لَهُمَا الْعِلَّةُ» که آن عِلَّة خَارِجة است، یک؛ «وَأَيْضاً»، یعنی علاوه بر عِلَّة خَارِجة احتیاج به این یکی هم دارند: یا «الْمَادَّتَانِ» یا «الْمَوْضُوعَانِ» یا «الْمَوْصُوفَانِ بِهِمَا»، یعنی بِالْمُضَافَيْنِ، بِالْمُتَضَائِفَيْنِ یا بِالْمُضَافَيْنِ. بعد هم می‌گوید که فکر نکنید که «الْمَادَّتَيْنِ» یا «الْمَوْضُوعَيْنِ لَهُمَا» برای متضائفان کافی است، بلکه وجود ثالثی که بین این متضائفان جمع کند نیز لازم است. پس خلاصه مطلب این شد که در متضائفان ما دو احتیاج داریم: یکی احتیاج به عِلَّة خَارِجة، یکی هم احتیاج به ماده یا موضوع یا موصوف.

حالا اگر شما واجب را، دو تا واجب متکافئ را مثل متضائفان قرار بدهید: اگر مثل متضائفان حقیقی قرار بدهید، لازم می‌آید که دو تا واجب را عرض کرده باشید، و در عین حال محتاج به عِلَّة خَارِجة هم کرده باشید، چون هر متضائفانی احتیاج به عِلَّة خَارِجة دارند. اگر واجبین را مثل متضائفین مشهوری قرار بدهید، لازم می‌آید که این واجبان را هم محتاج کرده باشید به عِلَّة ثَالِثَة، هم محتاج کرده باشید به چیزی که مثل ماده است یا موضوع است یا موصوف است؛ محتاج کردید به دو چیز. و در هر صورت بالاخره دو تا واجب را محتاج کردید. پس اینکه شما گفتید واجبین مفروضین کَالْمُتَضَائِفَيْنِ هستند مشکلی را حل نکرد، مشکل را زیادتر کرد؛ احتیاج دو تا واجب را به عِلَّة خَارِجة و همچنین به ماده یا موضوع یا موصوف ثابت کرد. و نتیجه این شد که تکافؤ درست شد، اما احتیاج دو برابر، احتیاج بیشتر شد. معلولَیْ عِلَّةٍ ثَالِثَة فقط احتیاج به عِلَّة ثَالِثَة دارند، اما متضائفان علاوه بر عِلَّة ثَالِثَة احتیاج به چیز دیگر هم دارند. شما آمدید مشکل را حل کنید، بدتر شد؛ دو تا احتیاج درست کردید به جای یک احتیاج.

پرسش: استاد، مضافان و متضائفان فرق می‌کنند؟

پاسخ: مضافان یا متضائفان؟ نه، فرق نمی‌کند؛ گاهی تعبیر به مضافان می‌کند، گاهی تعبیر به متضائفان می‌کند.

پرسش: استاد، اینکه فرمودید که مضافان یا متضائفان، یعنی عام می‌گیرید؟ هم منظورتان این است که آن دو طرف هم چه مشهوری باشد اشکال وارد است و چه اگر مضاف حقیقی هم باشد اشکال وارد است؟

پاسخ: بله، اشکال در هر دو صورت وارد است؛ ولی هنوز من اشکال را کامل باز نکردم. هنوز فقط گفتم که چطور احتیاج به «الْمَادَّتَانِ» دارند یا «الْمَوْضُوعَانِ» یا «الْمَوْصُوفَانِ»، و چطور احتیاج به عِلَّة خَارِجة دارند؛ این تبیین شد. ولی اگر ما واجبان را کَالْمُضَافَيْنِ الْحَقِيقِيَّيْنِ بگیریم چه می‌شود، کَالْمُضَافَيْنِ الْمَشْهُورِيَّيْنِ بگیریم چه می‌شود، این را من اشاره کردم ولی توضیح کامل ندادم؛ توضیحش از «وَذَلِكَ» شروع می‌شود.

تحلیل عبارت «وذلک لأنه لا یخلو» و بررسی فرض اول (تشبیه واجبین به مضافین حقیقیین)

«وَذَلِكَ لِأَنَّهُ»؛ این دو تا خط و سه خطی که خواندم روشن شد دیگر، چون توضیحاتش را دادم، یک دفعه خط را خواندمش، دو مرتبه برگشتم یک توضیحاتی که لازم بود عرض کردم. «وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو» را تا آخر، ملااولیاء مربوط کرده به «وَالْمُضَافَانِ لَيْسَ أَحَدُهُمَا وَاجِباً بِالْآخَرِ» تا آخر، مربوط به این بخش کرده است؛ ملاصدرا[11] مربوطش کرده به قبل از «وَالْمُضَافَانِ»، و ظاهراً هر دو درست است. البته کلام ملاصدرا روان‌تر است.

این «وَذَلِكَ» می‌خواهد بیان کند که اگر دو واجب مکافئ فرض کردی، باید محتاج به عِلَّة ثَالِثَة بدانی، آن دو تا را محتاج به عِلَّة ثَالِثَة بدانی؛ چه آن دو تا را مثل مضافان حقیقیین، حقیقیان حساب کنی، چه مثل مضافان مشهوری حساب کنی؛ چه به منزله مضافان حقیقیین قرارشان بدهی، چه به منزله مضافین مشهوریین قرارشان بدهی. در هر صورت باید محتاج به عِلَّة ثَالِثَة، قبول کنی که محتاج به عِلَّة ثَالِثَة هستند؛ نمی‌توانی احتیاج را برداری، اگر تکافؤ را درست کردی باید احتیاج را هم درست کنی.

این «لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ وُجُودُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ»[12] «هُوَ أَنْ يَكُونَ مَعَ الْآخَرِ»، این یک «لَا يَخْلُو»، یک عدل «لَا يَخْلُو»؛ یک عدل دیگر هم سه خط بعد می‌آید: «وَإِمَّا»، که کتاب «وَأَمَّا» نوشته و غلط است، «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ». این دو تا عدل‌اند که پشت سر «لَا يَخْلُو» آمده‌اند. عدل اول اشاره دارد به اینکه واجبین کَالْمُضَافَيْنِ الْحَقِيقِيَّيْنِ باشند؛ عدل دوم که «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ» تا آخر است، اشاره دارد به اینکه واجبینی که داری فرض می‌کنی و می‌خواهی متکافئشان کنی کَالْمُضَافَيْنِ الْمَشْهُورِيَّيْنِ باشند. آن وقت آن اولی را رد می‌کند، دومی را هم رد می‌کند. و آن وقت ثابت می‌شود که واجبین مفروضین نه از قبیل مضافین حقیقیین‌اند، نه از قبیل مضافین مشهوریین؛ یا از قبیل هر کدام از این دو تا باشند اشکال وارد است، مفری از اشکال نیست، اگر بخواهی متکافئ درست کنی باید به اشکال ملتزم بشوی.

توجه کردید؟ پس واجبین اگر از قبیل مضافین حقیقیین باشند اشکال دارد، بعد می‌گوید اگر از قبیل مضافین مشهوریین باشند نیز اشکال دارد. توجه می‌کنید چه دارم می‌گویم؟ واجبین اگر از این قبیل باشند اشکال است، از آن قبیل باشند اشکال است؛ می‌خواهم عرض کنم که این عبارت را هم می‌توانید به واجبین مربوط کنید، هم می‌توانید به مضافین مربوط کنید؛ هم حرف ملاصدرا درست است، هم حرف ملااولیاء درست است، و چه بهتر که جمع کنیم همان‌طور که الان من دارم جمع می‌کنم، و ظاهراً مراد هر دو بزرگوار هم همین جمع است. یعنی هر دوشان قبول دارند که این عبارت ناظر به واجبین است، ولی یک بار واجبین را کَالْمُضَافَيْنِ الْحَقِيقِيَّيْنِ حساب می‌کند و اشکال می‌کند، یک بار واجبین را کَالْمُضَافَيْنِ الْمَشْهُورِيَّيْنِ حساب می‌کند و اشکال می‌کند.

در فرض اول، واجبین را کَالْمُضَافَيْنِ الْحَقِيقِيَّيْنِ فرض می‌کند. می‌گوید اگر واجبین متکافئین باشند، کمااینکه مضافین مشهوریین متکافئان‌اند، لازم می‌آید که دو واجب ممکن بشوند، بلکه یک ممکن محتاج به موضوع، چون مضافین حقیقیین این‌طورند؛ مضافین حقیقیین اولاً احتیاج به عِلَّة ثَالِثَة و علت خارج دارند، ثانیاً چون اضافه‌اند، جوهر که نیستند، چون اضافه‌اند وابسته به ماده‌اند یا وابسته به موضوع‌اند یا وابسته به موصوف‌اند، احتیاج دوم هم دارند. پس اگر شما واجبین را کَالْمُضَافَيْنِ الْحَقِيقِيَّيْنِ بگیرید، باید دو تا احتیاج برای واجبین معتقد بشوید و در نتیجه هر دو را از وجوب بیندازید؛ تکافؤ را درست می‌کنید ولی وجوب را از بین می‌برید. دو بار هم وجوب را از بین می‌برید: یک بار به جهت احتیاج به ثالث، یک بار هم به خاطر احتیاج به آن متکا که ماده یا موضوع یا موصوف است.

به تعبیر ملاصدرا، می‌گوید لازم می‌آید که واجبین را، واجبین را مثل دو عَرَضِ وابسته به موضوع فرض کنید، که نه تنها محتاج به علت‌اند بلکه وابسته به موضوع‌اند؛ یعنی جزء موجوداتی که وجودشان بسیار ضعیف است و چنان ضعیف است که باید به یک چیزی تکیه کنند. شما دارید واجبین را مثل یک چنین موجود ضعیفی فرض می‌کنید؛ می‌خواهید تکافؤ درست کنید ولی می‌دانید چقدر واجب را پایین آوردید؟ هم محتاجش کردید، هم مثل یک موجود نسبی قرارش دادید، چون ابوت و بنوت یک موجود نسبی است. حالا اب و ابن که مضاف مشهوری‌اند جوهرند، احتیاج ندارند؛ ولی ابوت و بنوت که جوهر نیست، اضافه است، احتیاج دارد؛ احتیاج به ماده دارد، احتیاج به موضوع دارد، احتیاج به موصوف دارد، عَلَى أَيِّ حَالٍ محتاج است، علاوه بر اینکه محتاج به علت هم هست.

برهان ابن‌سینا بر امتناع علیت متکافئان برای یکدیگر و لزوم علت ثالث

بعد برای اینکه ثابت کند که این‌ها محتاج به علت خارج‌اند بیان می‌کند، این مطلبش را، این تکه‌اش مهم است: می‌گوید این دو تا مضاف را که، مضافین را که نگاه می‌کنی یا دو تا واجب را که به منزله دو تا مضاف‌اند (اینجا گاهی می‌گوییم مضافین، گاهی می‌گوییم واجبین، چون فرض این است که فرقی نمی‌کند، چون می‌خواهد مضافین را مثل واجبین قرار بدهد و واجبین را هم مثل مضافین قرار بدهد، بنابراین چه این مطالب را مربوط کنیم به مضافین، چه مربوط کنیم به واجبینی که کَالْمُضَافَيْنِ هستند فرقی ندارد)، می‌گوید که این دو واجب مکافِئ هم‌اند، یعنی مماثل هم‌اند. این یکی نمی‌تواند علت او باشد و او هم نمی‌تواند علت این باشد، چون دو تا مماثل‌اند؛ اگر مماثل‌اند که نمی‌توانند علت باشند. علت باید فوق معلول باشد، نه مماثل با معلول؛ معلول هم باید دون علت باشد، نه مماثل با علت.

بنابراین اگر شما این دو واجب را مثل دو مضاف قرار بدهید، نمی‌توانید بگویید که این علت اوست یا او علت این است؛ نمی‌توانید رابطه علیت را بینشان برقرار کنید از این طریق که این علت است برای او و او علت است، یا او علت است برای این. ناچارید رابطه را از طریق این ثابت کنید که امر سومی علت این دو تاست؛ وقتی این دو تا متماثل‌اند، متماثلان که نمی‌توانند علت و معلول باشند، ناچار باید یک امر بیرونی را علت قرار بدهید و این دو تا متماثل را معلول آن امر بیرونی قرار بدهید. از این طریق ثابت می‌شود که این‌ها محتاج به عِلَّة ثَالِثَة هستند؛ چون نمی‌توانید علیت را در محدوده خودشان اجرا کنید، باید بگویید که عِلَّة ثَالِثَة در بیرون هست که آن عِلَّة ثَالِثَة این دو تا را جمع کرده است. علاوه بر این عرض کردم، علاوه بر اینکه به عِلَّة ثَالِثَة محتاجشان می‌کنید، به موضوع و این‌ها هم محتاجشان می‌کنید؛ پس احتیاج درست می‌شود و وجوب از بین می‌رود. که مهم این بود که توجه کنید چطوری ایشان دارد احتیاج به عِلَّة ثَالِثَة را اثبات می‌کند؛ چون می‌گوید خود این دو تا نمی‌توانند علت و معلول همدیگر باشند، پس حتماً باید علت خارجه داشته باشند.

پرسش: وقتی که علت ثالثه را نفی کردند، دیگر به تبع آن، اینکه به ماده و موضوع و این‌ها هم ربط داشته باشد باز هم زیر سؤال می‌رود؟

پاسخ: در چه نفی کردند؟ احتیاج به...

پرسش: احتیاج به علت ثالثه را.

پاسخ: چه‌ها نفی کردند؟

پرسش: بوعلی، در جواب.

پاسخ: بوعلی احتیاج را اثبات می‌کند، نفی نمی‌کند؛ آن‌ها احتیاج را نفی کردند. خصم احتیاج را نفی کرد، بوعلی احتیاج را اثبات می‌کند. وقتی احتیاج را اثبات می‌کند، هم احتیاج به عِلَّة ثَالِثَة را اثبات می‌کند، هم احتیاج به ماده یا موضوع یا موصوف را اثبات می‌کند، و وقتی احتیاج اثبات شد این دو تا متکافئ از وجوب می‌افتند. آن وقت آن کسانی که خصم ابن‌سینا هستند آمدند تکافؤ را درست کنند، وجوب را از بین بردند؛ ابن‌سینا هم دارد بهشان همین را می‌گوید، می‌گوید شما تکافؤ درست کردید ولی وجوب را از بین بردید.

قرائت و شرح دقیق عبارات شق اول و تصحیح نسخه‌بدل «مکافئه فی الوجود»

«وَذَلِكَ»، اینکه می‌گوییم باید سبب خارجی «يُوجِبُهُمَا»، این دو واجب را ایجاب کند، «لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو»؛ این کلام ملاصدراست که برمی‌گردد به آنجا. «لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو»، یا این دو واجب از قبیل متضائفان حقیقیان‌اند، «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ» که بعداً می‌آید، یعنی از قبیل متضائفان مشهوران‌اند؛ هر کدام که باشد احتیاج هست، احتیاج به ثالث هست.

«وَذَلِكَ»، اینکه می‌گوییم باید آن سبب خارجی وجود داشته باشد و این دو مکافئ به آن سبب خارج محتاج باشند به این جهت است که شأن این است: «لَا يَخْلُو»، یعنی لَا يَخْلُو الْأَمْرُ، «إِمَّا أَنْ يَكُونَ وُجُودُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ»، «الْأَمْرَيْنِ» یعنی واجبین یا مضافین (البته من دیگر واجبین معنایش می‌کنم تا آخر)، «إِمَّا أَنْ يَكُونَ وُجُودُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ»، یعنی مِنَ الْوَاجِبَيْنِ، «وَحَقِيقَتُهُ»؛ این «وَحَقِيقَتُهُ» مهم است. حقیقت هر یک این است که با دیگری باشد. مضاف مشهوری این‌طور نیست که حقیقتش این است که با دیگری باشد؛ این ذات با این ذات، دو تا ذات جدا هستند، لازم نیست یکی با دیگری باشد، آن صفت باعث شده که این دو تا با هم باشند، صفت ابوت و بنوت باعث شده که این دو تا با هم باشند، ذاتشان اقتضای معیت ندارد. ولی صفت ابوت و بنوت که مضاف حقیقی‌اند، ذاتشان اقتضای معیت دارد، حقیقتشان اقتضای معیت دارد؛ برخلاف آن مضاف مشهوری که حقیقتش که آن ذات اب است و ذات ابن است با هم اقتضای معیت ندارند، معیت برشان عارض می‌شود به خاطر آن صفتی که پیدا کردند، یعنی به خاطر ابوت و بنوتی که پیدا کردند. این «وَحَقِيقَتُهُ»ای که گفته نشان می‌دهد که دارد بحث را می‌برد توی مضاف حقیقی.

«لَا يَخْلُو» یا اینکه «وُجُودُ كُلِّ وَاحِدٍ» مِنَ الْوَاجِبَيْنِ و حقیقتِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْوَاجِبَيْنِ این است که با دیگری باشد، یعنی حقیقتشان به هم وابسته است، نه یک صفت خارجی این‌ها را به هم وابسته کند، بلکه حقیقتشان به هم وابسته است. اگر این باشد، این فرض باشد که واجبین مثل مضافین حقیقیین باشند که خود دو واجب با هم معیت داشته باشند، نه معیت عارضشان بشود بلکه ذاتشان با هم معیت داشته باشد، اگر این باشد: «فَوُجُودُهُ بِذَاتِهِ يَكُونُ غَيْرَ وَاجِبٍ»، یعنی وجود كُلِّ وَاحِدٍ «بِذَاتِهِ» غیر واجب است. هر کدام از این دو تا واجب را اگر ملاحظه کنیم ذاتاً واجب نیست، با دیگری می‌خواهد همراه بشود تا بشود واجب، ذاتاً واجب نیست؛ «فَيَصِيرُ مُمْكِناً»، آن وقت ممکن می‌شود، «فَيَصِيرُ مَعْلُولاً»، هر یک از این دو تا ممکن می‌شوند و معلول می‌شوند؛ یعنی ضمیر «فَيَصِيرُ» مثل ضمیر «فَوُجُودُهُ» به «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» برمی‌گردد. هر یک از این دو امر می‌شود غیر واجب، «فَيَصِيرُ» هم هر یک از این دو امر ممکن، و «فَيَصِيرُ مَعْلُولاً».

خب، «فَيَصِيرُ مَعْلُولاً»؛ خب معلول کیست؟ هر یک معلول کیست؟ معلول آن دیگری است؟ نه، چون دیگری مکافئ این است، مساوی این است، نمی‌تواند یکی علت باشد و یکی معلول؛ پس لاجرم معلول‌اند برای ثالث خارج. دقت می‌کنید چه شد؟ اول ثابت کرد که این دو تا معلول‌اند، این دو تا معلول می‌شوند؛ بعد که گفت معلول می‌شوند سؤال می‌کند که معلول برای چه می‌شوند؟ هر یک معلول برای دیگری می‌شود؟ جواب می‌دهد نه، چون نمی‌تواند هر یک معلول دیگری باشد، پس ناچار باید هر دو معلول عِلَّة ثَالِثَة باشند. بنابراین ثابت شد که در متضائفان حقیقی و همچنین واجبینی که به منزله متضائفان حقیقی باشند ما احتیاج به عِلَّة خَارِجة و احتیاج به عِلَّة ثَالِثَة داریم، و اگر عِلَّة ثَالِثَة موجود باشد دو تا واجب از وجوب می‌افتند.

«وَيَكُونُ كَمَا قُلْنَا»؛ این «وَيَكُونُ كَمَا قُلْنَا» می‌خواهد بیان کند که حالا که این دو تا معلول‌اند، این‌طور نیست که یکی علت باشد و دیگری معلول و به عکس آن یکی علت باشد و این دیگری معلول، بلکه هر دو معلول عِلَّة ثَالِثَة هستند: «وَيَكُونُ كَمَا قُلْنَا لَيْسَ عِلَّتُهُ مُكَافِئَهُ فِي الْوُجُودِ».

پرسش: مکافئةً؟

پاسخ: بله؟

پرسش: مکافئةً دارد.

پاسخ: «مُكَافِئَةً» دارید؟ شما چه دارید؟

پرسش: مکافئه.

پاسخ: چه؟

پرسش: مکافئه.

پاسخ: «مُكَافِئَهُ». «وَيَكُونُ كَمَا قُلْنَا لَيْسَ عِلَّتُهُ مُكَافِئَهُ فِي الْوُجُودِ». این کتاب ما «مُكَافِئَةً فِي الْوُجُودِ» دارد، غلط است؛ چاپ تهران هم، آن چاپ رحلی است، آن هم «مُكَافِئَةً فِي الْوُجُودِ» دارد، آن هم غلط است. حتماً «مُكَافِئَهُ فِي الْوُجُودِ» درست است، که البته من نسخه‌ای نداشتم که «مُكَافِئَهُ فِي الْوُجُودِ» باشد، الان شما می‌گویید نسخه ما «مُكَافِئَهُ فِي الْوُجُودِ» است، خب خوب است. من از عبارت بعدی مصنف، در شق بعدی می‌گوید: «وَأَيْضاً فَإِنَّ الْوُجُودَ الَّذِي يَخُصُّهُ لَا يَكُونُ عَنْ مُكَافِيهِ»، از این عبارت و از توضیحاتی که ملا سلیمان توی تعلیقه‌اش آورده فهمیدم که اینجا باید «مُكَافِئَهُ» باشد. اصلاً خود عبارت هم نشان می‌دهد که باید «مُكَافِئَهُ» باشد، آن‌ها هم دیگر تأیید بود؛ هم عبارت بعدی ابن‌سینا تأیید است، هم آنچه که ملااولیاء در حاشیه‌اش گفته (حالا به حاشیه‌اش مراجعه کنید، نمی‌خواهم حاشیه را نقل کنم)، ولی آن هم نشان می‌دهد که «مُكَافِئَهُ» درست است.

«وَيَكُونُ كَمَا قُلْنَا لَيْسَ عِلَّتُهُ مُكَافِئَهُ فِي الْوُجُودِ»، «مُكَافِئَهُ فِي الْوُجُودِ»؛ «مُكَافِئَهُ فِي الْوُجُودِ» أَيْ «مُمَاثِلَهُ فِي الْوُجُودِ»، این تفسیر ملا سلیمان است که مُمَاثِلَهُ تفسیر کرده، نه مُمَاثِلَةً. «وَيَكُونُ كَمَا قُلْنَا» یعنی این وضع چنین است که قبلاً گفتیم. آن وضع چیست؟ وضع این است که «لَيْسَ» علت هر یک مِنَ الْأَمْرَيْنِ مکافئ در وجودش، مکافئ وجودی‌اش، مماثل وجودی‌اش، آن طرف دیگرش علت نیست. چرا؟ چون آن طرف با این است و در درجه این است، در حالی که علت با معلول نیست، در درجه معلول نیست؛ پس هر یک نمی‌تواند علت دیگری باشد. «فَتَكُونُ إِذَنْ عِلَّتُهُ أَمْراً آخَرَ»؛ علت هر یک، «عِلَّتُهُ» یعنی علت هر یک، امر دیگری است، امر دیگر یعنی همان ثالث، همان عِلَّة خَارِجة.

«فَلَا يَكُونُ هُوَ»، یعنی كُلُّ وَاحِدٍ، «وَالْآخَرُ»، آن عدلش، آن مماثلش، آن مکافیش، هیچ‌کدام «لَا يَكُونُ» «عِلَّةً لِلْعَلَاقَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا، بَلْ ذَلِكَ الْآخَرُ»، یعنی همان آخری که گفتیم «فَتَكُونُ إِذَنْ عِلَّتُهُ أَمْراً آخَرَ». توجه می‌کنید چه می‌گوید ایشان؟ دو تا مطلب دارد می‌گوید: یکی هر یک علت دیگری نیست؛ دوم اینکه هر یک علت آن علاقه نیست، بلکه هم علت هر دو امر ثالث است، هم علت علاقه بینهما آن امر ثالث است.

حالا عبارت را دوباره می‌خوانم: «يَكُونُ كَمَا قُلْنَا» علت هر یک (ضمیر «عِلَّتُهُ» گفتم به كُلِّ وَاحِدٍ برمی‌گردد)، علت هر یک مکافئ وجودی و مماثل وجودی‌اش یعنی آن دیگری نیست؛ «فَتَكُونُ إِذَنْ» علت هر یک «أَمْراً آخَرَ»، علت هر یک امر سوم است. تا اینجا علت هر کدام را گفت امر سوم، حالا می‌خواهد بگوید علت علاقه بینهما هم امر سوم است: «فَلَا يَكُونُ هُوَ» یعنی هر یک، «وَالْآخَرُ» یعنی آن عدلش، آن کناری‌اش، هیچ‌کدام علت «لِلْعَلَاقَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا» نیست، بلکه «بَلْ ذَلِكَ الْآخَرُ»، یعنی همان آخری که گفتیم علت خود این دو تا امر است، همان آخر هم علت علاقه این دو تا امر است. خب، این شق اول تمام شد؛ «لَا يَخْلُو» عرض کردم دو تا شق پشت سرش ذکر می‌شود، شق اول تمام شد. شما که دارید دو واجب فرض می‌کنید، شق اولش این بود که این دو واجب کَالْمُضَافَيْنِ الْحَقِيقِيَّيْنِ باشند؛ جواب دادیم که لازم می‌آید که معلول باشند، عِلَّة ثَالِثَة بخواهند که آن عِلَّة ثَالِثَة هم خود این‌ها را ایجاد کند، هم علاقه بینهما را ایجاد کند (البته گذشته از این گفتیم به موضوع و ماده و این‌ها هم احتیاج پیدا می‌کنند، که آن را حالا فعلاً مطرح دیگر نکرد).

بررسی شق دوم (تشبیه واجبین به مضافین مشهوریین) و اشکال اول: عارضی شدن معیت و تکافؤ

«وَإِمَّا»، البته عبارت کتاب ما «وَأَمَّا» نوشته و غلط است، «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ»، یعنی «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ» «وُجُودُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ وَحَقِيقَتُهُ هُوَ أَنْ يَكُونَ مَعَ الْآخَرِ»؛ اشاره دارد به اینکه ممکن است شما دو واجب را مانند دو مضاف مشهوری فرض کنید، که در دو مضاف مشهوری این‌چنین است که «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» و حقیقتِ كُلِّ وَاحِد این‌طور نیست که با آخر، با دیگری باشد. بله، بعد از گرفتن صفت ابوت و بنوت این دو تا با هم‌اند، ولی ذاتشان و حقیقتشان اقتضا نمی‌کند که حتماً با هم باشند؛ این‌طور نیست که ذات اب و ذات ابن اقتضا کند که با هم باشند. یک معیتی بر این دو تا ذات عارض می‌شود از ناحیه آن صفتی که به این دو تا ذات تعلق می‌گیرد؛ ابوت به این ذات تعلق می‌گیرد، بنوت به آن ذات تعلق می‌گیرد، این صفت متعلق که تعلق گرفته باعث می‌شود که این‌ها معیت پیدا کنند، و الّا لَوْلَا این صفت معیت ندارند. بنابراین معیت می‌شود معیت عارضه، معیت می‌شود معیت عارضه.

اگر معیت، معیت عارض شد دقت کنید: اولاً معیت عارض احتیاج به عامل دارد، چون هر عارضی عامل می‌خواهد؛ پس این دو تا ذات واجب که معیت برایشان عارض می‌شود، در این معیتشان معلول می‌شوند. حالا در ذاتشان معلول نشوند، لااقل در معیتشان معلول می‌شوند و لازم می‌آید که صفت معیت را از طریق علت کسب کنند. این اولاً؛ ثانیاً دیگر متکافئ نخواهند بود، چون معیت از بیرون دارد می‌آید، دو تا ذات معیت ندارند. تکافؤ با آن معیت درست می‌شود، یعنی با معیت عارضی؛ به لحاظ ذات تکافؤ ندارند، به لحاظ آن عارض تکافؤ دارند، و این تکافؤ می‌شود تکافؤ عرضی، نه تکافؤ ذاتی، و بحث ما در تکافؤ ذاتی است. ما داریم می‌گوییم دو تا واجب تکافؤ ذاتی ندارند، شما تکافؤ عرضی درست می‌کنید! تکافؤ عرضی گذشته از مشکلاتی که دارد مورد بحث ما نیست؛ ما تکافؤ ذاتی را می‌خواهیم، یعنی دو تا ذات را می‌خواهیم متکافئ کنیم، نه دو تا ذات غیرمتکافئ که به وسیله دو صفت متکافئ بشوند.

الان شما وقتی که دو تا واجب را به منزله مضاف مشهوری می‌گیرید، باید حکم مضاف مشهوری را بهشان بدهید؛ همان‌طور که مضاف مشهوری ذاتاً به هم احتیاج ندارند و با هم تکافؤ ندارند، به خاطر عروض آن صفت اضافه تکافؤ پیدا می‌کنند، باید این دو تا واجب را هم که به منزله مضاف مشهوری قرار دادید همچنین قرار بدهید؛ یعنی بگویید که به لحاظ ذات با هم تکافؤ ندارند، به لحاظ آن عارض که معیت عارضی است تکافؤ پیدا می‌کنند. پس تکافؤ ذاتی ندارند دیگر، تکافؤ عارضی دارند، و تکافؤ عارضی مورد بحث ما نیست، ما بحثمان در تکافؤ ذاتی است.

پرسش: استاد، یعنی نسبت به صفت ابوت و بنوت که مثل عالمیت باشد دیگر، استاد، که اصلاً وجود خارجی ندارد و اعتباری است کاملاً، یعنی وقتی اولاً در ذهن ما تکافؤ ایجاد می‌شود به خاطر این وصف است، و آن در خارج وصف هم به این‌ها اضافه نمی‌شود که محتاج بشود، چون چیزی نیست در خارج، عالمیت یا مثلاً ابوت؟

پاسخ: نه، عالمیت و این‌ها امر انتزاعی‌اند، همان‌طور که می‌فرمایید در خارج نیستند؛ ولی ابوت و بنوت را ما می‌گوییم در خارج هستند. البته اختلاف است در باب اضافه: خود ابن‌سینا معتقد است که اضافه در خارج هست، فخر می‌گوید اضافه در خارج نیست، صدرا می‌گوید اضافه در خارج هست، بسیاری از محققین می‌گویند اضافه در خارج هست، منتها اضافه وجود ضعیف دارد در خارج. فخر رازی اصلاً وجود اضافه در خارج را منکر است؛ ما به حرف فخر کار نداریم، الان ابن‌سینا دارد حرف می‌زند، ابن‌سینا طبق مبنای خودش اضافه در خارج هست. آن وقت این اضافه که در خارج هست عارض است؛ وقتی عارض شد، تکافؤ در آن مرتبه عارض حاصل می‌شود، در مرتبه ذات تکافؤ نیست، در مرتبه ذات تکافؤ نیست، تکافؤ در مرتبه عارض حاصل می‌شود، و این دیگر تکافؤ ذاتی نیست، تکافؤ عرضی است، از بحث ما بیرون است.

«وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ»، یا چنین نیست که «وُجُودُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» و حقیقتش «مَعَ الْآخَرِ» باشد، بلکه دو تا ذات از هم جدا هستند، بعد معیتی بر این‌ها عارض می‌شود؛ «فَتَكُونُ»، در این صورت دو تا اشکال وارد می‌شود: اشکال اول: «فَتَكُونُ الْمَعِيَّةُ طَارِئَةً عَلَى وُجُودِهِ الْخَاصِّ» (ضمیر «وُجُودِهِ» برمی‌گردد به كُلِّ وَاحِدٍ)، لازم می‌آید که معیت عارض شود بر وجود خاص كُلِّ وَاحِدٍ. دوباره با تأکید می‌گوید: «لَاحِقَةً لَهُ»، یعنی لازم می‌آید که آن معیت لاحق شود به این وجود خاص. خب، اگر لاحق شود، پس این دو تا ذاتاً متکافئ نیستند، به لحاظ عرضشان متکافئ می‌شوند.

تازه گذشته از اینکه ذاتاً متکافئ نیستند، باز هم معلول‌اند؛ چون این وصف را کسی بهشان داده است. ذاتی بوده و بعداً وصف برش عارض شده است؛ خب وصفی که عارض می‌شود از خود ذات که نیست، و الّا از اول لازم ذات است نه عارض ذات. اینکه عارض می‌شود معلوم می‌شود عاملی این عارض را بر این معروض وارد کرده است. پس لازم می‌آید واجبین در صفتی که صفت معیت است یا عامل معیت است محتاج باشند؛ هم احتیاج درست می‌شود، هم عرض کردم اصلاً تکافؤ دارد منتفی می‌شود، تکافؤ ذاتی منتفی می‌شود.

اشکال دوم بر شق دوم («وأیضاً فإن الوجود الذی یخصه...») و بررسی فروض سه‌گانه علیت

«وَأَيْضاً» اشکال دیگر است بر همین شق دوم، بر همین «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ». عرض کردم دو تا اشکال داریم؛ «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ» یعنی «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» و حقیقتِ «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» «مَعَ الْآخَرِ» نباشد، دو تا اشکال دارد:

اشکال اول اینکه «فَتَكُونُ الْمَعِيَّةُ طَارِئَةً» که توضیح دادم،

اشکال دوم «وَأَيْضاً».

«وَأَيْضاً» را ایشان دارد این‌طوری بیان می‌کند: می‌گوید حالا که معیت عارض شد و این دو تا ذات خودشان ذاتاً معیت ندارند، وجود مخصوص این ذات از کجا آمده است؟ از مکافئش نمی‌تواند بیاید؛ چرا؟ چون گفتیم مکافئ مساوی است، پس از طرف مکافئ نمی‌تواند بیاید. یا باید از ناحیه خودش باشد یعنی ذاتی باشد که بشود واجب‌الوجود بالذات، یا باید از ناحیه ثالث بیاید. اگر معلول نیست، خب از ناحیه خودش می‌آید؛ اما اگر معلول هست، حتماً باید از ناحیه ثالث بیاید.

ایشان این‌طوری وارد بحث می‌شود که علت این وجود خاص این واجب، مکافئش یعنی وجود خاص آن واجب نیست، بلکه یک علت متقدمی باید باشد. این دو تا مکافئ‌اند و مع‌اند؛ مع که نمی‌تواند معلول مع یا علت مع باشد. این دو تا که با هم‌اند نمی‌توانند علت و معلول باشند، علت باید متقدم باشد؛ پس باید در اینجا وجود هر یک از این دو تا از علت متقدم بیاید، مگر اینکه وجودشان واجب باشد و احتیاج به علت نداشته باشند، و الا احتیاج به علت خارجی خواهند داشت، خودشان در درون خودشان نمی‌توانند علت و معلول باشند.

خب، پس خودشان نمی‌توانند علت و معلول باشند، چرا؟ دقت کنید چرا؟ چون آن یکی مکافئ این است. بنابراین علتشان یا باید امر خارج باشد، یا هر یک از خودشان باشد منتها لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ؛ چون اگر مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ نگاه کنید همین است که الان نفی کردیم، گفتیم نمی‌تواند یکی علت دیگری باشد چون متکافئان‌اند و متماثلان‌اند و مع‌اند، علت باید متقدم باشد. بعد ما وقتی که این دو تا را مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ علت و معلول قرار ندادیم، ممکن است خصم بگوید، یعنی ممکن است خودمان احتمال بدهیم که علت و معلول همدیگر باشند اما لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ؛ این یک احتمال، یک احتمال دیگر هم اینکه عِلَّة خَارِجة داشته باشند. اگر علت و معلول همدیگر باشند لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤِ، که پس متکافئین نیستند دیگر، علت و معلول‌اند؛ اگر هم معلول عِلَّة خَارِجة باشند، که واجب نیستند. چطوری می‌توانید شما وجوب را با تکافؤ جمع کنید؟

دوباره همان اشکالات قبلی هی دارد تکرار می‌شود؛ یعنی هر فرضی که شمایی که می‌خواهید تکافؤ را برای واجب درست کنید، هر فرضی در ذهنتان تصویر کنید و به ما بگویید، ما بالاخره به همان اشکالاتی که گفتیم ردش می‌کنیم: یا تکافؤ درست نمی‌شود، یا وجوب تمام نمی‌شود. اینکه هم تکافؤ درست کنید و هم وجوب درست کنید شدنی نیست؛ تمام فرض‌ها را داریم رسیدگی می‌کنیم، می‌بینیم که بالاخره مشکل دارد، هیچ فرضی نیست که در او بتوانید هم وجوب را درست کنید و هم تکافؤ را.

حالا به عبارت توجه کنید، توضیح را دادم دیگر، تا آخر فصل تقریباً رفتم؛ البته مقداری از مباحث دقت‌هایش باقی ماند، ولی اصل فهرست و آن چارچوب بحث را گفتم. «وَأَيْضاً» اشکال دوم است که گفتیم آن دو تایی که، دو واجبی که به منزله مضاف مشهوری‌اند (به منزله مضاف مشهوری‌اند و لذا معیتشان ذاتی نیست بلکه معیتشان عارضی است، چون در مضاف مشهوری این‌طوری است دیگر: مضاف حقیقی معیتشان واقعی است، معیتشان ذاتی است، یعنی ذات ابوت با ذات بنوت معیت دارد؛ اما مضاف مشهوری که اب است و ابن، ذاتشان با هم معیت ندارد، بلکه وقتی صفت ابوت و بنوت می‌آید این دو تا را مع می‌کند، پس معیت می‌شود معیت عارضی، درست شد؟)، خب حالا که داریم الان این بحث را می‌کنیم می‌گوییم که یکی از سه چیز است، یکی از سه احتمال:

احتمال اول این است که این ذات علت آن ذات شود مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ، و بالعکس آن ذات هم علت این ذات شود مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ. می‌گوییم این که غلط است، متکافئان که نمی‌توانند علت همدیگر باشند، چون متماثلان‌اند؛ دو تا متماثل که نمی‌توانند علت همدیگر باشند، بالاخره علت باید تقدم داشته باشد نه تماثل. این فرض که رفت کنار. وقتی این فرض رفت کنار دو تا فرض دیگر باقی می‌ماند:

یکی اینکه این ذات علت او باشد و بالعکس منتها لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ؛

یکی هم اینکه نه، اصلاً این دو تا ذات‌ها علت هم نباشند، یک امر ثالثی علت باشد. این دو تا فرض باقی می‌ماند، الان در «وَأَيْضاً» می‌خواهیم این دو تا فرض را رسیدگی بکنیم. فرض اول را باطل می‌کنیم، دو تا فرض دیگر باقی می‌ماند؛ یعنی از سه فرض، فرض اول را باطل می‌کنیم، می‌گوییم نمی‌شود از حیث تکافؤ این دو تا علت همدیگر باشند؛ دو تا فرض دیگر باقی می‌ماند: یکی اینکه لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ علت همدیگر باشند، یکی اینکه عِلَّة ثَالِثَة داشته باشند. این دو تا فرض را مطرح می‌کنیم، دو تا را باطل می‌کنیم، فصل تمام می‌شود. اولی را باطل می‌کنیم که این ذات می‌خواهد علت آن یکی بشود لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ؛ خب پس یکی علت است و یکی معلول است، پس این دو تا با هم تکافؤ ندارند. و دومی را باطل می‌کنیم به اینکه عِلَّة ثَالِثَة پیدا می‌شود؛ یعنی شما بگویید که دو تا ذات‌ها علت هم نیستند بلکه علت خارج دارند، عِلَّة ثَالِثَة پیدا می‌شود، هر دو محتاج به آن علت می‌شوند؛ اگر محتاج شدند از وجوب می‌افتند، به تعبیر ایشان معلول می‌شوند، معلول که دیگر نمی‌تواند واجب‌الوجود باشد.

بررسی فرض اول از اشکال دوم (علیت ذات صاحبه لا من حیث یکافیه) و نقد مثال اب و ابن

«وَأَيْضاً فَإِنَّ الْوُجُودَ الَّذِي يَخُصُّهُ»، یعنی يَخُصُّ «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» را، كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْوَاجِبَيْنِ را، «لَا يَكُونُ عَنْ مُكَافِيهِ»؛ آن وجود خاص صادر نمی‌شود از مکافی خودش «مِنْ حَيْثُ هُوَ مُكَافِيهِ». ممکن است حالا بعداً فرض می‌کنیم و طرح می‌دهیم این احتمال را که صادر شود «عَنْ مُكَافِيهِ» منتها لَا «مِنْ حَيْثُ هُوَ مُكَافِيهِ»، این فرض بعدی‌مان است؛ ولی الان این فرض اول که بخواهد وجود صادر شود «عَنْ مُكَافِيهِ مِنْ حَيْثُ هُوَ مُكَافِيهِ»، این می‌گوید شدنی نیست، بلکه «بَلْ عَنْ عِلَّةٍ مُتَقَدِّمَةٍ» باید صادر شود، و مکافی متقدم نیست تا بتواند علت باشد، «إِنْ كَانَ مَعْلُولاً»، یعنی إِنْ كَانَ «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» مَعْلُولاً. اگر «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» معلول باشد علت متقدم می‌خواهد، اگر هم واجب باشد که هیچ، اگر واجب باشد که دیگر علت نمی‌خواهد؛ ولی فرض این است که چون معیت عارض است، توی این معیتش لااقل علت می‌خواهد، چون عارض است دیگر، این را هم از خارج عرض کردم.

«فَحِينَئِذٍ»؛ «فَحِينَئِذٍ» توجه کنید، یعنی حِينَ كَانَ وُجُودُهُ عَنْ عِلَّةٍ مُتَقَدِّمَةٍ، حالا که باید این «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» «عَنْ عِلَّةٍ مُتَقَدِّمَةٍ» وجود بگیرد چون واجب نیست و چون معلول است، خب علت متقدمش چیست؟ آن یکی دیگر است لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ، یا ثالث است؟ غیر از این دیگر نمی‌شود دیگر؛ چون قرار شد معلول باشد و مکافئش هم «مِنْ حَيْثُ هُوَ مُكَافِيهِ» نتوانست علت باشد، پس علتش باید یا آن مکافئش باشد لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ، یا یک ثالث باشد. «فَحِينَئِذٍ إِمَّا أَنْ يَكُونَ وُجُودُهُ ذَلِكَ»، «ذَلِكَ» یعنی همین وجود خاص خودش، همان وجودی که گفتیم «الَّذِي يَخُصُّهُ» («فَإِنَّ الْوُجُودَ الَّذِي يَخُصُّهُ»، همان وجود)، «إِمَّا أَنْ يَكُونَ وُجُودُهُ ذَلِكَ»، یعنی همین وجود مخصوص خودش، «عَنْ صَاحِبِهِ»، از آن همراهش، منتها «لَا مِنْ حَيْثُ يُكَافِيهِ»، نه از حیثی که مکافی با این كُلِّ وَاحِد است.

ببینید در اینجا این مطلب را توجه کنید: عرض کردم بحث در واجبین است، ولی واجبینی که کَالْمُضَافَيْنِ الْمَشْهُورِيَّيْنِ هستند. قبل از «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ» واجبینی را مطرح می‌کردیم که کَالْمُضَافَيْنِ الْحَقِيقِيَّيْنِ باشند؛ از «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ» که شق دوم ماست داریم واجبینی را مطرح می‌کنیم که کَالْمُضَافَيْنِ الْمَشْهُورِيَّيْنِ باشند. این را داریم به دو دلیل رد می‌کنیم: دلیل اول قبلاً گذشت، دلیل دوم هم این «وَأَيْضاً» است. آن وقت می‌توانیم در اینجا مثال به مضاف مشهوریین بزنیم، با اینکه بحثمان در واجبین است، ولی می‌توانیم به مضاف مشهوریین مثال بزنیم چون مضاف مشهوریین هم همین وضع را دارد، آن هم مثل همین است: «إِمَّا أَنْ يَكُونَ» وجود آن مضاف مشهوری «عَنْ صَاحِبِهِ». صاحب را در اینجا برای که می‌گیرید در بین اب و ابن؟ اب می‌گیرید دیگر؛ وجود ابن از صاحبش است، یعنی از اب است، وجود اب که از ابن نیست، این که روشن است، وجود ابن از اب است. پس در اینجا اگر بخواهیم این کلمات مطلق ابن‌سینا را تطبیق کنیم، صاحب تطبیق بر اب می‌شود و آن «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» تطبیق بر ابن می‌شود. صاحب یعنی مصاحب دیگر، بله، صاحب یعنی مصاحب؛ «إِمَّا أَنْ يَكُونَ وُجُودُهُ عَنْ صَاحِبِهِ» یعنی عن مصاحبه. اینکه «وُجُودُهُ عَنْ صَاحِبِهِ» یعنی از مصاحبش است، این «وُجُودُهُ عَنْ» را من دارم معنا می‌کنم، یعنی وجودش صادر شده از مصاحبش. وجود کدامشان صادر شده از مصاحبش؟ وجود ابن که صادر شده از مصاحب، نه وجود اب صادر شده باشد از مصاحب.

پرسش: استاد، در اینجا که می‌فرمایید «لَا مِنْ حَيْثُ يُكَافِيهِ»، یعنی می‌توانیم ذات، بله، ذات اب ذات ابن را به وجود می‌آورد، اما وقتی که این را به وجود آورد، در آن صفت مضاف مشهوری، اینجا متکافئ می‌شوند؛ یعنی حیثیت علیت و معلولیت را یک چیز قرار بدهیم، حیثیت آنکه آن دو تا واجب می‌شوند، آن تکافؤ را قرار بدهیم؟ یعنی ابن و اب، بله، وقتی که اب ابن را به وجود آورد، همان وقتی که این به وجود آمد، در آن صفت واجب با آن ابن یکی می‌شود، یعنی در آن واجبه یکی می‌شوند، اما بله، در آن ذات، هر یکی علت و معلول است؛ یعنی هر دو را می‌توانیم از هم جدا کنیم و اینجا هم واجب درست کنیم وجودشان را؟

پاسخ: در صفت واجب می‌شوند؟ در صفت که محتاجند که! ما می‌خواهیم بگوییم در ذات هم محتاجند، در صفت که مسلماً محتاجند، چون صفت عارضی است. صفت عارضی است یعنی سابقه عدم دارد؛ چیزی که سابقه عدم دارد خود ذات مقتضی‌اش نیست، چون اگر ذات مقتضی این معیت بود که از اول این معیت را داشت. ذات مقتضی نیست؛ پس وقتی ذات مقتضی نبود این صفت از بیرون می‌آید، صفت که از بیرون بیاید مسلماً معلول می‌شود. اصلاً تمام مشکل سر همان صفت است، صفت این‌ها را دارد معلول می‌کند. ما حالا داریم ذات را هم بحث می‌کنیم؛ می‌گوییم ذات «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» «عَنْ صَاحِبِهِ» هست، منتها به شرطی که تکافؤشان ملاحظه نشود. اگر تکافؤشان ملاحظه بشود، این ذات را نمی‌توانیم علت آن ذات قرار بدهیم؛ اما اگر تکافؤ ملاحظه نشود، این ذات را می‌توانیم علت آن ذات قرار بدهیم (حالا اگر اشکالات دیگر پیش نیاید)، تکافؤ دیگر نیست که مزاحم بشود. اشکالات دیگر را که کار نداریم، اگر پیش نیاید اشکالات دیگر، می‌توانیم این ذات را علت آن ذات قرار بدهیم.

من در توضیح هم خواستم تبیین کنم که مراد از صاحب در اینجا اب است، یعنی تطبیق بر اب می‌شود، تا بعداً یک اشکالی را ذکر بکنم؛ و الا هیچ لزومی نداشت من اینجا صاحب را تطبیق کنم بر اب، همین‌طور به طور کلی می‌خواندیم و می‌رفتیم، هیچ احتیاج به تطبیق نداشتیم. من دارم تطبیق می‌کنم صاحب را بر اب تا بعداً یک اشکالی را که ذکر شده ذکر کنم.

«فَحِينَئِذٍ»، یعنی حالا که وجود هر یک باید «عَنْ عِلَّةٍ مُتَقَدِّمَةٍ» باشد، یا وجود هر یک، «ذَلِكَ» یعنی همین وجود خاصش، «عَنْ صَاحِبِهِ» هست، یعنی از مصاحبش و از آن مکافیش هست، منتها «لَا مِنْ حَيْثُ يُكَافِيهِ، بَلْ مِنْ حَيْثُ وُجُودِ صَاحِبِهِ الَّذِي يَخُصُّهُ»؛ بلکه از حیث وجود مصاحبش، آن وجودی که اختصاص به این مصاحب دارد. یعنی وجود این مصاحب علت می‌شود، نه وجود با قید تکافؤ که این طرف مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ علت آن طرف بشود، بلکه وجود این با قطع نظر از تکافؤش علت این می‌شود. اگر این باشد، خب بالاخره شما علت و معلول را درست کردید، تکافؤ هم که نبود که مزاحم علت و معلول بشود چون از تکافؤ قطع نظر کردید؛ درست است، علت و معلول درست شد، اما این‌ها متکافئان نشدند: «فَلَا يَكُونَانِ مُتَكَافِئَيْنِ»[13] ، یکی علت شد و یکی معلول. این ذات شد علت، آن ذات شد معلول با قطع نظر از تکافؤی که دارند؛ تا علت و معلول شدند از تکافؤ درمی‌آیند. پس شما می‌خواهید واجبین متکافئین درست کنید، ولی تکافؤ را نتوانستید درست کنید، علت و معلول درست شد: «بَلْ عِلَّةً وَمَعْلُولاً».

بعد می‌فرماید مشکل اینجا ختم نمی‌شود، آن طرف دیگر هم علت می‌شود؛ منتها علت چه می‌شود؟ علت علاقه می‌شود، علت معیت می‌شود. یکی علت ذات آن یکی شد، آن دیگری می‌آید علت معیت می‌شود؛ چند جور علت و معلولی تو در تو درست می‌شود، آن وقت چطوری انتظار دارید که وجوب باقی بماند؟

«وَيَكُونُ صَاحِبُهُ أَيْضاً عِلَّةً لِلْعَلَاقَةِ الْوَهْمِيَّةِ بَيْنَهُمَا كَالْأَبِ وَالِابْنِ». من عرض کردم آن یکی دیگر علت علاقه می‌شود، ایشان می‌گوید همان «صَاحِبُهُ»ای که علت وجود شده بود، همان علت علاقه می‌شود؛ و این اشکال دارد. این کلمه «صَاحِبِهِ» را تطبیق کردم تا این اشکال را بتوانم توضیح بدهم. صاحب یعنی اب؛ اب علت وجود زید، علت وجود ابن شد، ولی علت وجود علاقه هم همین صاحب یعنی همین اب است؟ یا علت وجود علاقه پیدایش ابن است؟ تا ابن نیامده که اصلاً علاقه ابوت و بنوت نیامده؛ ابن است که با آمدنش علاقه ابوت و بنوت را درست می‌کند. پس علت وجود ابن، اب است، ولی علت وجود علاقه اب نیست، علت وجود علاقه ابن است؛ ابن می‌آید که این علاقه درست می‌شود، تا ابن نیامده ابوتی نیست، بنوتی نیست. پس ابن‌سینا اینجا را برعکس گفته است.

پرسش: در اخوت چه؟

پاسخ: اخوت بحث بعدی ماست، عجله نکنید فعلاً. ما الان فعلاً بحث در جایی داریم که یکی بتواند علت بشود و یکی معلول؛ اب و ابن علت و معلول می‌توانند بشوند، ولی اخ و اخ علت و معلول نیستند، آن را گذاشتیم برای فرض بعدی که معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَة هستند.

پس توجه دارید می‌کنید: یکی از دو طرف علت ذات دیگری است؛ ابن‌سینا می‌گوید همان علت ذات، علت علاقه هم هست، ولی ما گفتیم نه، علت علاقه آن یکی دیگر است. عَلَى أَيِّ حَالٍ از نظر محذور فرقی نمی‌کند، بالاخره علت و معلول شدند؛ یکی علت شد در ذات، به لحاظ ذات، یکی هم علت شد به لحاظ علاقه. پس یکی شد علت به این لحاظ، یکی شد علت به آن لحاظ؛ هر دو شدند علت، هر دو شدند معلول، منتها بدون اینکه علت و معلول دوری باشند. این‌طور نیست که این علت بشود برای آن در همان چیزی که آن علت است برای این، بلکه آن علت است برای این در ذات، این علت است برای آن در علاقه. حالا ابن‌سینا که می‌گوید این علت است برای آن در هر دو، بالاخره علت و معلول درست شد؛ حالا چه در هر دو این یکی علت باشد، یا در یکی این علت باشد و در دیگری آن علت باشد، بالاخره علت و معلول شدند، متکافئین نشدند.

«وَيَكُونُ صَاحِبُهُ»، یعنی صاحب «كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ»، «أَيْضاً» یعنی همان‌طور که علت ذات آن است، علت علاقه وهمیه بینهما هم هست، علت علاقه وهمیه بینهماست. علاقه وهمیه بین دو معلول عِلَّة ثَالِثَة است؛ علاقه تلازم عِلّی و معلولی علاقه وهمی نیست، ولی علاقه‌ای که بین معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَة هست علاقه وهمی است. در علت و معلول یکی محتاج است، هر دو محتاج نیستند؛ ولی در این معیتی که الان داریم می‌گوییم هر دو محتاج به هم‌اند. آنجایی که هر دو محتاج به هم‌اند علاقه اصلی و علاقه واقعی نیست، علاقه وهمی است. علاقه واقعی بین علت و معلول است که یکی محتاج است و یکی محتاج‌الیه است؛ اینجا که دو تا با هم به هم احتیاج دارند، این هم به آن احتیاج دارد و آن هم به این احتیاج دارد، علاقه می‌شود علاقه وهمی.

پس «يَكُونُ صَاحِبُهُ أَيْضاً عِلَّةً لِلْعَلَاقَةِ الْوَهْمِيَّةِ بَيْنَهُمَا»، و منظور از علاقه وهمیه در اینجا معیت است، منظور در اینجا معیت است. پس یکی شد علت برای ذات دیگری، ابن‌سینا می‌گوید همان علت، علت معیت هم شد، ما گفتیم نه، علت معیت آن یکی دیگر شد. عَلَى أَيِّ حَالٍ فرقی نمی‌کند، حالا چه حرف ابن‌سینا باشد چه حرف ما باشد، هر دوش را توجه بکنید می‌بینید که بالاخره در بین این دو تا دارد رابطه علی و معلولی برقرار می‌شود؛ هم در مرتبه ذاتشان رابطه علت و معلولی هست، هم در مرتبه آن معیت و علاقه وهمی‌شان رابطه علی و معلولی هست، و در این صورت تکافؤ از بین می‌رود.

«كَالْأَبِ وَالِابْنِ»؛ این «كَالْأَبِ وَالِابْنِ» مثال برای «يَكُونُ صَاحِبُهُ أَيْضاً عِلَّةً لِلْعَلَاقَةِ الْوَهْمِيَّةِ بَيْنَهُمَا» نیست، مثال برای آن دو امری است که در موردشان این توضیحات را دادیم، «كَالْأَبِ وَالِابْنِ». آن وقت اگر واجبینی داشته باشیم که آن‌ها هم «كَالْأَبِ وَالِابْنِ» هستند، همین توضیحات و همین محذوراتی که در مورد اب و ابن دادیم در مورد آن واجبین هم می‌دهیم.

بررسی فرض دوم از اشکال دوم («وإما أن یکونا متکافئین...») و تشبیه به اخوین

«وَإِمَّا أَنْ يَكُونَا مُتَكَافِئَيْنِ»؛ این «وَإِمَّا أَنْ يَكُونَا مُتَكَافِئَيْنِ» شق دوم است. این‌طور شد دیگر: سه تا فرض کردیم، دوباره من تکرار می‌کنم، سه تا فرض کردیم بعد از «وَأَيْضاً»، از آنجایی که وارد «وَأَيْضاً» شدیم سه تا فرض کردیم:

یک فرض اینکه ذات یکی علت ذات دیگر باشد مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ، این را که همان اول رد کردیم.

دوم که الان خواندیمش این بود که ذات یکی علت دیگری بشود منتها لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ.

حالا وارد سومی می‌شویم. چون اولی را کامل رد کرده بودیم، دیگر دومی را اولی قرار دادیم، الان سومی را هم دومی قرار می‌دهیم، الان می‌گوییم این شق دوم است؛ چون اولی که یکی علت ذات دیگری باشد مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ، این که روشن بود باطل است، اصلاً به حسابش هم نیاوردیم. اولی‌ای را که گفتیم این بود که یکی علت ذات دیگری باشد لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ، این اولی بود؛ حالا اینکه نه، این دو تا معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَة باشند، یعنی متکافئین باشند تا معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَة بشوند، این فرض دوم ماست که این را هم باطل کنیم دیگر کل مطلب باطل شده است.

در فرض قبلی گفتیم علت و معلول‌اند، تکافؤ از بین رفت؛ در این فرض تکافؤ را درست می‌کنیم، اما وجوب از بین می‌رود، هر دو می‌شوند معلول. در این فرض دو تا واجب داریم که متکافئان‌اند به طوری که یکی علت دیگری نیست، نه مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ، نه لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ، هیچ‌کدام علت دیگری نیستند؛ اینجا مثل دو تا اخ است، مثل اخوین، مثل متضائفانی که اخوین باشند هستند، که نه این اخ علت اوست، نه او علت این است. در این فرض اگر بخواهیم دو تا واجب را تشبیه کنیم به اب و ابن تشبیه نمی‌کنیم، به اخوین تشبیه می‌کنیم. در فرض قبلی که یکی علت بود و یکی معلول، تشبیه کردیم به اب و ابن؛ در این فرض که دو تا واجب هر دو می‌خواهند معلول باشند و متکافئ باشند، تشبیه نمی‌کنیم به اب و ابن که یکی علت بود و یکی معلول، بلکه تشبیه می‌کنیم به اخوین که هیچ‌کدام علت دیگری نیستند، بلکه هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَة هستند. در اینجا ثابت می‌کنیم، در اینجا ثابت می‌کنیم که هر دو معلول‌اند.

دو تا محذور درست می‌کنیم: یکی اینکه معیتی که در اینجا هست و تکافؤی که در اینجا هست تکافؤ عرضی است؛ یعنی این دو تا واجب ذاتشان با هم تکافؤ ندارد، بعد که آن صفت معیت بر این‌ها عارض شد تکافؤ پیدا می‌کنند، مثل دو تا ذات برادر که ذاتشان با هم تکافؤ ندارد، با توجه به وصف اخوین بودن تکافؤ پیدا می‌کنند. پس معیت، معیت ذاتیه نیست، معیت عارضی است، یا به تعبیر دیگر تکافؤ، تکافؤ ذاتی نیست، تکافؤ عارضی است، و ما در تکافؤ ذاتی بحث داریم؛ این اشکال اول.

اشکال اول اینکه در این فرضی که الان داریم مطرح می‌کنیم تکافؤ، تکافؤ عرضی است و از بحث ما بیرون است.

اشکال دوم: بر فرض هم تکافؤ عرضی باشد و ما قطع نظر کنیم از اشکال، بالاخره الان این متکافئان معلول هستند یا نیستند؟ اگر به لحاظ ذاتشان معلول نباشند، لااقل به لحاظ عارضشان معلول‌اند؛ اگرچه به لحاظ ذاتشان هم معلول‌اند، معلول ثالث‌اند، معلول‌اند برای شیء ثالث، ولی به لحاظ صفتشان هم معلول‌اند، به لحاظ آن معیت عارضی‌شان هم معلول‌اند. به این جهت باید گفت که این دو تا متکافئ، این دو تا واجبی که متکافئ فرض شدند معلول شدند، و اگر معلول باشند دیگر واجب نیستند.

«وَإِمَّا أَنْ يَكُونَا»، این دو تا واجب یا آن دو تا مضاف (عرض کردم عبارت‌ها را هم با دو تا واجب می‌توانید درست کنید، هم با دو تا مضاف می‌توانید درست کنید، چون بحث در دو تا واجبی است که می‌خواهد تشبیه بشود به دو تا مضاف)، «وَإِمَّا أَنْ يَكُونَا مُتَكَافِئَيْنِ»، یا این دو تا واجب متکافئ‌اند، اما «مِنْ جُمْلَةِ مَا يَكُونُ الْأَمْرَانِ لَيْسَ أَحَدُهُمَا عِلَّةً لِلْآخَرِ»؛ یعنی مثل دو متکافئ چنینی، یعنی از زمره دو متکافئ چنینی‌اند که یکی علت دیگری نیست. می‌خواهد بگوید از جمله دو متلازمی هستند که یکی علت دیگری نیست، نه از جمله آن دو متلازمی که یکی علت دیگری هست و ما قبلاً فرضشان کردیم و ردشان کردیم، بلکه از جمله و زمره آن دو امری هستند که تکافؤ دارند ولی یکی علت دیگری نیست، مثل اخوین که تکافؤ دارند ولی یکی علت دیگری نیست.

«وَتَكُونُ الْعَلَاقَةُ لَازِمَةً لِوُجُودِهِمَا»؛ علاقه ذاتشان نیست، لازم وجودشان است. ذاتشان ممکن است اصلاً علاقه نداشته باشد، بلکه لازم وجود و عارضشان است، منتها عارض لازم، عارضی که رهایشان نمی‌کند. «فَتَكُونُ الْعِلَّةُ الْأُولَى لِلْعَلَاقَةِ هِيَ أَمْرٌ خَارِجٌ مُوجِدٌ لِذَاتَيْهِمَا عَلَى مَا عَلِمْتَ»؛ در این صورت علت اولی للعلاقه، علت اولی للعلاقه یعنی آن علتی که مستقیماً علاقه را ایجاد می‌کند، امری است خارج، یعنی خارج از این دو تا، یعنی امر ثالثی است که «مُوجِدٌ لِذَاتَيْهِمَا»، ذات این دو طرف را ایجاد کرده و به توسط ذات، علاقه را.

«عَلَى مَا عَلِمْتَ» در همان خطی که اول بحث خواندم، یادتان است خواندم، یک مقدار اضافه خواندم که جلسه قبل هم خوانده بودم؟ گفتم: «أَوْ يَكُونَ هُنَاكَ سَبَبٌ خَارِجٌ آخَرُ يُوجِبُهُمَا جَمِيعاً بِإِيجَابِ الْعَلَاقَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا، أَوْ يُوجِبُ الْعَلَاقَةَ بِإِيجَابِهِمَا»[14] . در همان خط این مطلب را «عَلِمْتَ»، دانستی که می‌تواند علاقه را ایجاد کند با ایجاد ذات آن‌ها: «مُوجِدٌ لِذَاتَيْهِمَا»، و با همین ایجاد ذاتیهما علاقه را ایجاد کرده، که در آن خط این مطلب هم گفته شد. «عَلَى مَا عَلِمْتَ»، «عَلَى مَا عَلِمْتَ» در همان خطی که الان اولش را خواندم. ملا سلیمان گفته «عَلَى مَا عَلِمْتَ» در منطق؛ منافاتی ندارد که هم اینجایی که خواندم دانستی، هم در منطق همین بحث مطرح شد و آنجا هم دانستی، در بحث اضافه در منطق این بحث را گفتیم.

خب، «فَتَكُونُ الْعِلَّةُ الْأُولَى لِلْعَلَاقَةِ هِيَ أَمْرٌ خَارِجٌ»[15] ، «وَالْعَلَاقَةُ عَرَضِيَّةٌ» یا وَالْعَلَاقَةُ عَرَضِيَّةً یعنی وَتَكُونُ الْعَلَاقَةُ عَرَضِيَّةً. علاقه عرضی می‌شود و روشن است علاقه عرضی است، چون این‌ها دو تا ذات‌اند که به هم علاقه نداشتند، با عروض اخوین بودن علاقه پیدا شده است؛ پس معیت بر این‌ها عارض شده، معیت از اصل نبوده است.

«فَيَكُونُ لَا تَكَافُؤَ هُنَاكَ إِلَّا بِالْعَرَضِ الْمُبَايِنِ أَوِ اللَّازِمِ». «فَيَكُونُ» تفریع بر علاقه عرضی است؛ چون علاقه عرضی است، پس تکافؤ بالعرض حاصل است، یعنی به توسط آن عارض تکافؤ حاصل است و الا خود دو تا ذات تکافؤ ندارند. «فَيَكُونُ لَا تَكَافُؤَ هُنَاكَ»، پس این‌چنین است که «هُنَاكَ» یعنی در این شق ثانی تکافؤ نیست. توجه کنید «هُنَاكَ» را توضیح بدهم که کجاست: ما اول که وارد استدلال این مسئله شدیم گفتیم: «وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو»، پیدایش کردید جایش را دیگر؟ «وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ وُجُودُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ وَحَقِيقَتُهُ هُوَ أَنْ يَكُونَ مَعَ الْآخَرِ»[16] ، این شق اول بود؛ «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ» شق دوم بود. بعد شق دوم را دوباره برایش دو تا شق و دو تا فرض آوردیم، شق دوم را برایش دو فرض آوردیم: یکی اینکه ذات این یکی علت آن یکی باشد لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ که این را تشبیه کردیم به اب و ابن؛ یکی هم اینکه این دو تا ذات‌ها با هم تکافؤ داشته باشند، تشبیه کردیم به اخوین که الان داریم در همین بحث می‌کنیم. ایشان می‌فرماید: «فَيَكُونُ لَا تَكَافُؤَ هُنَاكَ»[17] ، «هُنَاكَ» یعنی در دو شق این شق ثانی، در دو شقِ شق ثانی. شق ثانی «وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ» بود؛ دو شقش همین دو تایی بود که عرض کردم: یکی اینکه ذاتی علت ذات دیگر باشد لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ که شبیه شد به اب و ابن، یکی هم ذاتی علت ذات دیگر نباشد بلکه هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَة باشند که تشبیه شد به اخوین. در هر دو شق «لَا تَكَافُؤَ» «إِلَّا بِالْعَرَضِ»، یعنی معیت، معیت عارضی است، خود دو تا ذات با هم تکافؤ ندارند، با هم معیت ندارند؛ ذات اب و ابن یا ذات اخوین، نه ذات اب و ابن با هم تکافؤ دارند، نه ذات اخوین با هم تکافؤ دارند، بلکه هم تکافؤ در ذات اب و ابن عارضی است که به توسط ابوت و بنوت عارض می‌شود، هم تکافؤ در ذات اخوین عارضی است که به توسط عروض دو تا اخوت عارض می‌شود و حاصل می‌شود. پس با عروض ابوت و بنوت تکافؤ درست می‌شود در شق اول، با عروض اخوت و اخوت تکافؤ درست می‌شود در شق دوم؛ بنابراین در هر دو شق تکافؤ عارضی است، ذات‌ها با هم تکافؤ ندارند، بعد از آمدن این صفت‌ها تکافؤ درست می‌شود، تکافؤ می‌شود تکافؤ عرضی و بالعرض به قول ایشان.

حالا یا «بِالْعَرَضِ الْمُبَايِنِ أَوِ اللَّازِمِ»؛ عرض مباین یعنی عرض مفارق، عرض مفارقی که می‌تواند بینونت پیدا کند و جدا شود از معروض؛ مفارقه یعنی مفارقت کند از معروض. گاهی می‌گوییم عرض مفارق یعنی می‌تواند مفارقت کند از معروض یا مفارقت می‌کند، گاهی می‌گوییم عرض مباین یعنی می‌تواند جدا بشود؛ در مقابل این دو تا می‌گوییم عرض لازم که نمی‌تواند جدا بشود. حالا این معیت عارض است، حالا می‌خواهد عارض مباین باشد، می‌خواهد عارض لازم باشد، خیلی الان بحث نداریم که کدام عارض است؛ عرض مباین باشد یا عرض مفارق باشد، بالاخره معیتی است عارضی، معیت ذاتی نیست.

حالا که معیت، معیت عارضی شد از بحث ما بیرون می‌رود؛ چرا؟ چون بحث ما در معیت ذاتی است. ما می‌خواهیم بین دو تا واجب تکافؤی درست کنیم که این تکافؤ دارای علاقه ذاتی است. گفتیم تکافؤی که دارای علاقه ذاتی نباشد در فصل بعدی بحث می‌شود؛ الان بحث ما در جایی است که تکافؤ باشد و علاقه ذاتی هم باشد، یعنی خود این دو تا ذات با هم یک علاقه‌ای داشته باشند که ما اسمش را می‌گذاریم علاقه تکافؤ. الان بحثمان در این است و دیدیم که این دو تا ذات به هم علاقه نداشتند؛ یعنی الان دارید دو تا ذات واجبی فرض می‌کنید که دو تا ذات به هم علاقه ندارند، از بیرون علاقه پیدا می‌کنند؛ این می‌شود تکافؤ عرضی، نه تکافؤ ذاتی و از بحث ما بیرون است.

«وَهَذَا غَيْرُ مَا نَحْنُ فِيهِ»؛ «هَذَا» یعنی اینکه این تکافؤی که بالعرض است (گفتیم «فَيَكُونُ لَا تَكَافُؤَ هُنَاكَ إِلَّا بِالْعَرَضِ»)، این تکافؤ بالعرض که الان درست شد، این «غَيْرُ مَا نَحْنُ فِيهِ»، یعنی غیر از تکافؤی است که ما درش بحث می‌کنیم، که تکافؤی که ما درش بحث می‌کنیم تکافؤ بالذات است. تکافؤ بالذات را هم معنا کردیم: كَوْنُ وُجُوبِ وُجُودِ كُلٍّ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ. خب این الان اتفاق نمی‌افتد دیگر، كَوْنُ وُجُوبِ وُجُودِ كُلٍّ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ که در اینجا اتفاق نمی‌افتد؛ در اینجا وجودهای هر کدام جدای از دیگری است، حالا ثالثی این دو تا را اداره می‌کند ولی وجودها جدای از دیگری است، با آن صفت معیتی که عارض می‌شود این وجودها کنار هم جمع می‌شوند، «وَهَذَا غَيْرُ مَا نَحْنُ فِيهِ».

«وَيَكُونُ» واوش حالیه است، یعنی در حالی که، یعنی به علاوه اینکه «هَذَا غَيْرُ مَا نَحْنُ فِيهِ» (یعنی این فرضی که الان دارید می‌کنید اشکال اولش این است که «غَيْرُ مَا نَحْنُ فِيهِ»، یعنی از بحث ما بیرون است)، در حالی که «يَكُونُ»، یعنی اشکال دوم هم دارد: «وَيَكُونُ لِلَّذِي بِالْعَرَضِ عِلَّةٌ لَا مَحَالَةَ». حالا بر فرض تکافؤ عرضی باشد، از بحث ما بیرون باشد، باز هم محذور دارد، تکافؤ عرضی هم محذور دارد؛ محذورش این است که لازم می‌آید متکافئین معلول باشند. شما می‌خواهید دو تا واجب را متکافئ کنید، نه دو تا معلول را متکافئ کنید؛ الان هم مبتلا شدید به اینکه دو تا معلول را متکافئ کردید. این گذشته از اینکه از بحث بیرون است، بالاخره این اشکال را هم دارد که دو تا واجب متکافئ نشدند، دو تا معلول متکافئ شدند. «وَيَكُونُ لِلَّذِي بِالْعَرَضِ عِلَّةٌ لَا مَحَالَةَ»، یعنی آن تکافؤ بالعرض هم علت می‌خواهد؛ این‌طور نیست که فقط تکافؤ بالذات علت بخواهد و این دو تا متکافئ را معلول کند، تکافؤ بالعرض هم علت می‌خواهد و دو تا متکافئ را معلول می‌کند.

«فَيَكُونَانِ»؛ «فَيَكُونَانِ» یعنی بنابراین که تکافؤ بالعرض علت بخواهد، «يَكُونَانِ» این دو تا، این دو تا واجبی که فرض کردید به خاطر تکافؤی که دارند معلول‌اند، حالا چه تکافؤشان بالذات باشد (که نیست در این فرض ما) یا تکافؤشان بالعرض باشد، بالاخره معلول‌اند. این «فَيَكُونَانِ» تفریع است بر از اول «وَأَيْضاً» تا اینجا؛ از «وَأَيْضاً» گفتیم سه تا شق داریم، یک شقش را باطل کردیم رفت کنار، گفتیم دو تا شق داریم، هر دو شق را ما الان داریم برش تفریع می‌کنیم: «فَيَكُونَانِ مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤُ مَعْلُولَيْنِ». اگر تکافؤ هست معلول‌اند، اگر هم علت و معلول است که تکافؤ نیست؛ پس نشد که هم واجب باشند و هم متکافئ باشند.

جمع‌بندی نهایی بحث امروز و قرائت عبارت تعلیقه ملاصدرا درباره دیدگاه ابوالبرکات، شیخ اشراق و فخر رازی

یا تکافؤشان را درست کردید و وجوبشان را از بین بردید، یا وجوبشان را حفظ کردید و تکافؤشان را از بین بردید؛ البته وجوبشان را حفظ نکردید، وجوب یکی‌شان را حفظ کردید، آنی که علت بود وجوبش حفظ شد، تازه آن هم معلوم نیست وجوبش حفظ شده باشد چون ممکن است آن هم بنابر خاص خودش معلول باشد، حالا ما قطع نظر از آن بکنیم می‌گوییم فرض کن یکی واجب است. پس یا واجبان نداشتید که هر دو شدند ممکن، تکافؤ درست شد ولی واجبان نداشتید؛ یا اینکه تکافؤ نداشتید، وقتی تکافؤ نداشتید یا یک واجب داشتید (علت و معلول شدند دیگر، یا یک واجب داشتید) یا اگر آن علتتان هم معلول چیز دیگر بود اصلاً واجب نداشتید.

بالاخره نتوانستید خلاصه این همه تلاشی که کردید، جمع کنید بین تکافؤ و وجوب، که دو چیز هم متکافئ باشند و هم واجب. فَثَبَتَ که ما دو واجب متکافئ نداریم، یا به تعبیر خودمان برای واجب تَعَالَى مکافئی در وجود نداریم. این ثابت شد، زیرا تمام شقوق و احتمالاتی که فرض می‌شد همه را رسیدگی کردیم، هیچ‌کدام نتوانست این مطلوب شما را نتیجه بدهد که برای واجب مکافئ درست کند؛ حتی آمدید از طریق اضافه و تشبیه دو واجب به دو مضاف وارد شدید، این را هم امروز دیدید که باطلش کردیم و نگذاشتیم، چه تشبیه کنید به مضاف حقیقی، چه تشبیه کنید به مضاف مشهوری، در هر صورت به نتیجه مطلوبتان نمی‌رسید.

پس خلاصه کنم بحث امروز را، چون یک مقدار پیچیده بود خلاصه‌اش کنم: ما از اول وارد شدیم در بحث امروز، گفتیم که دو واجب را متکافئ نمی‌توانید بکنید. بعد توضیح دادیم تلازم در کجاست؛ در یکی‌اش تلازم علی و معلولی است، در یکی‌اش تلازم تکافؤ است. بعد گفتیم بالاخره در متکافئین باید تلازم تکافؤ را داشته باشید، تلازم تکافؤ را داشته باشید، صرف متکافئ بودن کافی نیست. بعد آمدند این‌ها به ما اعتراض کردند که مضافان تکافؤ دارند و تلازم ندارند، و چون تلازم ندارند پس احتیاج به عِلَّة ثَالِثَة ندارند که تلازم بینشان ایجاد کند و علاقه بینشان ایجاد کند، بدون علاقه هم تکافؤ درست می‌شود؛ جواب دادیم نه، متضائفان تکافؤ دارند، علاقه هم دارند، علاقه را یک شیء ثالثی برایشان درست کرده است.

بعد آمدیم گفتیم با توجه به اینکه متضائفان این‌چنین‌اند، اگر شما واجبین را کَالْمُتَضَائِفَيْنِ قرار بدهید، در «وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو» گفتیم؛ گفتیم اگر شما واجبین را کَالْمُتَضَائِفَيْنِ قرار بدهید، یا کَالْمُتَضَائِفَيْنِ الْحَقِيقِيَّيْنِ قرار می‌دهید، اشکال کردیم؛ یا کَالْمُتَضَائِفَيْنِ الْمَشْهُورِيَّيْنِ قرار می‌دهید، دو تا اشکال کردیم. اشکال دوممان با «وَأَيْضاً» شروع شد، و آن وقت در «وَأَيْضاً» دو تا فرض مطرح کردیم: یک فرض اینکه ذات یکی علت دیگری باشد لَا مِنْ حَيْثُ التَّكَافُؤ، فرض دیگر این بود که متکافئ باشند و هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَة. در فرض اول گفتیم تکافؤ نیست بلکه علت و معلول است؛ در فرض دوم گفتیم تکافؤ هست، البته تکافؤ عرضی است و اشکال دارد چون خارج از بحث است، بعد قطع نظر کردیم از این اشکال، گفتیم بر فرض هم که تکافؤ عرضی مورد بحث ما باشد و ما این اشکال را نکنیم، بالاخره آخر سر متکافئین می‌شوند معلولین، اگر شدند معلولین شما نتوانستید دو واجب را متکافئ کنید.

این کل بحث امروز ما بود که به بحث‌های قبل که ضمیمه می‌شود نتیجه مطلوب را می‌دهد، و نتیجه این می‌شود که به هر صورت، چه واجبین را تشبیه به متضائفین بکنید، چه تشبیه نکنید، عَلَى أَيِّ حَالٍ نتوانستید دو واجب متکافئ فرض کنید، زیرا یا تکافؤ را از دست دادید یا وجوب را از دست دادید. فَثَبَتَ که برای واجب تَعَالَى مکافئی فِی الْوُجُودِ نیست، وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.

پرسش: (طرح سؤال کوتاه از سوی یکی از حضار درباره قائلین این شبهه)

پاسخ: ببینید، ابوالبرکات بغدادی، شیخ اشراق، فخر رازی این گمان را کردند. گمان را من از خارج توضیح دادم، حالا عین عبارت ملاصدرا را می‌خوانم: «التَّلَازُمُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ لَيْسَ أَحَدُهُمَا عِلَّةً لِلْآخَرِ»[18] ؛ تلازم بین دو شیئی که یکی علت دیگری نیست، یعنی تلازم تکافؤ، منظور تلازم تکافؤ است، چون تلازم دو قسم است: یکی اینکه بین علت و معلول باشد، یکی اینکه تلازم، تلازم تکافؤ باشد. حالا اینجا می‌گوید: «التَّلَازُمُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ که لَيْسَ أَحَدُهُمَا عِلَّةً لِلْآخَرِ»، که تلازم عِلّی نباشد و تلازم تکافؤ باشد، «رُبَّمَا يَكُونُ»، یعنی تحقق پیدا می‌کند این تلازم، «مِنْ غَيْرِ أَنْ يُوجِبَ الِارْتِبَاطَ بَيْنَهُمَا ثَالِثٌ»؛ بدون اینکه ثالثی رابطه لزومیه بین این دو متکافئ ایجاد کند تلازم تکافؤ هست.

که فخر رازی و ابوالبرکات و شیخ اشراق می‌خواهند بگویند که تلازم تکافؤ مشروط به وجود ثالث نیست؛ بنابراین اگر دو واجب متلازمین به تلازم تکافؤ قائل بشوید، لازم نمی‌آید که یک عِلَّة ثَالِثَة برای این دو تا درست کنید تا این‌ها از وجوب دربیایند. این را فخر رازی و این‌ها گفتند یا کس دیگر، حالا این فخر رازی و این‌ها که بعد از ابن‌سینا بودند، کس دیگری به ابن‌سینا گفته یا ابن‌سینا فکر کرده در اینجا این احتمال می‌آید، لذا وارد این بحث شده و گفته «وَالْمُضَافَانِ»[19] این‌چنین نیستند که تلازم تکافؤ داشته باشند بدون وجود ثالث، بلکه با وجود ثالث تلازم تکافؤ دارند؛ بنابراین اگر واجبین را هم به متضائفینی تشبیه کنید، واجبین هم تلازم تکافؤی پیدا می‌کنند و محتاج به ثالث می‌شوند.


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo