90/05/22
بسم الله الرحمن الرحیم
احکام ممکنالوجود و واجبالوجود/مباحث وجود و علیت /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/مباحث وجود و علیت /احکام ممکنالوجود و واجبالوجود
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مرور مباحث گذشته دربارهی خواص واجبالوجود و طرح خاصهی ممکنالوجود
صفحهی سی و هشت، سطر یازدهم: «وَأَيْضًا إِنَّ كُلَّ مَا هُوَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ بِاعْتِبَارِ ذَاتِهِ، فَوُجُودُهُ وَعَدَمُهُ كِلَاهُمَا بِعِلَّةٍ.»[1]
بحث در خواص واجب و خواص ممکن داشتیم. گفتیم پنج تا خاصه برای واجب ذکر میکنیم. آن پنج تا را فهرستوار گفتیم، اما توضیح ندادیم. یکیاش توضیح داده شد. بعد از توضیح آن یکی، به خاصیت ممکن میپردازیم. بعد که خاصیت ممکن هم بیان شد، به خاصهی دوم واجب میپردازیم و تا آخر فصل آن خاصه را ادامه میدهیم. بقیهی خواص باید در فصل بعدی ذکر بشوند.
پس در این فصل دو تا خاصه از واجب ذکر میکنیم و یک خاصه از ممکن. آن خاصهای که از واجب ذکر کردیم و توضیح دادیم که الان میخواهیم خلافش را برای ممکن ثابت کنیم، این بود که واجب لَا عِلَّةَ لَهُ؛ این را گفتیم و اثبات کردیم. حالا خلاف این را میخواهیم برای ممکن ثابت کنیم و خاصهی ممکن قرار بدهیم؛ میگوییم که ممکن چیزی است که لَهُ عِلَّةٌ. این را ابتدا اثبات میکنیم که ثابت میشود که هر ممکنی علت دارد.
روش و چارچوب کلی استدلال بر علیتپذیری ممکنالوجود
طریقهی اثبات هم به این صورت است که ما دو تا فرض را طرح میکنیم: در یک فرض ثابت میشود که ممکن علت دارد و مطلوبمان نتیجه گرفته میشود. در فرض دیگر که مخالف مدعای ماست، مطلوب نتیجه گرفته نمیشود، ولی ما ادامه میدهیم تا این فرض را کاملاً باطلش کنیم.
در ابتدا این احتمال را طرح میکنیم که خود ممکن به لحاظ اولویتی که در ذاتش هست، خودش را به مرز وجود برساند و موجود شود؛ که اولویت ذاتی او را موجود کند، نه علت بیرونی. این را باطل میکنیم و ثابت میشود که علتی لازم هست.
بعد، این علت را تعقیب میکنیم: آیا این علت به این ماهیت، به این ماهیت ممکنه، وجوب میدهد یا اولویت میدهد؟ اگر اولویت دهد، یعنی اولویت خارجیه؛ دیگر این اولویت، اولویت ذاتیه نیست، اولویتی است که علت به او میدهد و میشود اولویت خارجیه. اگر اولویت بدهد، به دو بیان ثابت میکنیم که این شیء وجود نمیگیرد و اولویت خارجیه کافی نیست؛ همانطور که اولویت ذاتیه باطل بود، اولویت خارجیه هم غیرکافی است. بعد نتیجه میگیریم که پس این علت باید به این ممکن وجوب دهد و بعد از اینکه این ممکن واجب شد، موجود شود.
پس روش استدلالمان دقت کردید چیست؟ ابتدا دو فرض را طرح میکنیم؛ فرض اول همان مطلوب ماست، مطلوب ما را نتیجه میدهد، قبولش داریم و تعقیبش نمیکنیم. بعد فرض دوم را طرح میکنیم؛ آن چون خلاف مطلوب ما را میخواهد نتیجه بدهد، تعقیبش میکنیم تا آخر باطلش کنیم. به این صورت که فرض دوم را طرح میکنیم که یا اولویت ذاتیه کافی است یا کافی نیست؛ ثابت میکنیم که کافی نیست و علت لازم است. وقتی بحث علت پیش آمد، دیگر اولویت ذاتیه کنار میرود و امر دایر میشود بین اولویت خارجیه و وجوب؛ یعنی علت یا اولویت خارجیه میدهد یا وجوب میدهد. ثابت میکنیم اولویت خارجیه کافی نیست؛ به دو بیان ثابت میکنیم و نتیجه میگیریم که وجوب لازم است. وقتی این نتیجه را گرفتیم که وجوب لازم است، همان مطلوب ما ثابت میشود که هر ممکنی علت لازم دارد و آن علت هم باید وجوب بدهد تا این ممکن موجود شود.
پس فرض اول مطلوب ما را نتیجه میدهد و فرض دوم را وقتی باطلش کردیم، دوباره به مطلوب خودمان میرسیم. دو بار مطلوبمان را نتیجه گرفتیم: یک بار در فرض اول، یک بار بعد از ابطال فرض دوم. این کل دلیلی است که ما در اینجا میآوریم برای اینکه این خاصهی ممکن را اثبات کنیم. این دلیل در کتاب ما تقریباً یک صفحه و خردهای طول میکشد که من فهرست و چارچوبش را عرض کردم.
خروج ممکن از حالت تساوی ذاتی و نیازمندی هر دو طرف وجود و عدم به علت
خب، قبل از اینکه وارد استدلال بشویم، این مطلب را طرح میکنیم که ممکن به لحاظ ذاتش، هم وجود برایش ممکن است و هم عدم برایش ممکن است، بدون اینکه وجود یا عدمش تمیّز داده شود؛ یعنی نه آن بر این ترجیح دارد و نه این بر آن ترجیح دارد، تمیُّزی در کار نیست و هر دو در یک حدند.
بعداً اگر موجود شد، این وجود برایش مُتَمَيِّزًا عَنِ الْعَدَمِ حاصل شده است. این جدایی دلیل میخواهد، مقتضی میخواهد. چرا این وجود و عدم که مساوی شدهاند، همچنان مساوی نماندند؟ وجود قویتر شد و تحقق پیدا کرد. یا اگر این ماهیتی که به لحاظ ذات هر دو حالت برایش ممکن بود، معدوم شد، باز در اینجا عدم مُتَمَيِّزًا عَنِ الْوُجُودِ حاصل شده است؛ یعنی در حالی که هر دو با هم متساوی بودند و یکی بر دیگری ترجیح نداشت، الان عدم ترجیح پیدا کرد و این ماهیت معدوم شد. باز در اینجا جای این حرف هست که چه شد که این ماهیت از حالت تساوی وجود و عدم بیرون آمد و عدم برایش حاصل شد؟
پس فرق نمیکند چه ماهیت موجود شود و چه معدوم شود، این سؤال هست که چرا این ماهیتی که متساویالطرفان بود، از حالت تساوی بیرون آمد؟ خود به خود بیرون آمد یا موجودی او را بیرون آورد؟ موجودی هم که او را بیرون آورد، به او وجوب داد و بیرونش آورد، یا اولویت به او داد؟ اینها همه مباحثی است که ما در پیش داریم.
پس توجه کردید ابتدا این مسئله به این صورت طرح میشود که ممکنی که متساویالطرفین است، چه شد که از حالت تساوی بیرون آمد؟ آنوقت این سؤال مطرح میشود، یعنی این مدعا گفته میشود و بعد شروع به استدلال میشود. در استدلال ما هم باید جانب عدم را محتاج به علت کنیم و هم جانب وجود را، و همین کار را هم میکنیم؛ در هر دو طرف ما احتیاج را درست میکنیم؛ یعنی ماهیت اگر بخواهد معدوم بشود احتیاج به سبب انعدام دارد، و اگر بخواهد موجود بشود باز هم احتیاج به سبب وجود دارد.
منتها در بحثمان طرف وجود را پررنگتر طرح میکنیم و طرف عدم را به اشاره یا بعضی اوقات به تصریح میگذرانیم، اما همهجا وجود را نشان میدهیم؛ یعنی اگر ماهیت بخواهد موجود بشود و از حالت تساوی بیرون بیاید، باید حتماً علتی برای این وجودش باشد. برای عدمش هم این احتیاج هست، ولی ما در عدم خیلی بحث را عرض کردم پررنگش نمیکنیم، بحث را در وجود پررنگتر میکنیم، اگرچه بحث در عدم هم داریم.
قرائت و شرح متن شفا: تبیین مدعا و مقدمهی استدلال
خب، توجه کردید که بحث ما چه میشود و از کجا شروع میشود و چطوری ادامه پیدا میکند. حالا این قسمت را بخوانم، بعد وارد استدلال بشویم؛ اصل مدعا میخواهد بیان بشود.
صفحهی سی و هشتیم، سطر یازدهم: «وَأَيْضًا»[2] ؛ «أَيْضًا» یعنی مطلب بعدی. آن مطلب دربارهی واجب بود، بینیازی واجب بود از علت؛ این مطلب دربارهی ممکن، یعنی نیازمندی ممکن است به علت. پس درست مقابل آن خاصهی قبلی است که برای واجب گفتیم.
«إِنَّ كُلَّ مَا هُوَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ بِاعْتِبَارِ ذَاتِهِ»؛ هر چیزی که به اعتبار ذاتش ممکنالوجود است، این هم وجودش و هم عدمش بِعِلَّةٍ است. اینطور شد که آنی که به حسب ذاتش ممکنالوجود است -ولی به حسب عطای فاعل واجبالوجود بالغیر میشود، یا به حسب انعدام علت ممتنعالوجود بالغیر میشود، ولی به حسب ذاتش ممکنالوجود است- چنین موجودی هم وجودش و هم عدمش «كِلَاهُمَا بِعِلَّةٍ» است. خب، از این عبارت برمیآید که ممکن در هر دو حالت، چه حالت وجود و چه حالت عدم، احتیاج به علت دارد. این را الان میخواهد اثبات کند.
«لِأَنَّهُ إِذَا وُجِدَ»[3] ؛ این «لِأَنَّهُ» شروع به استدلال هست، اما در واقع هنوز استدلال از اینجا شروع نمیشود. استدلال از «فَلَا يَخْلُو» شروع میشود. اینجا باز دارد توضیح میدهد که چرا ما احتیاج به علت برای وجود یا احتیاج به علت برای عدم داریم: چون ممکن از حالت تساوی دارد بیرون میآید. ممکن به لحاظ ذاتش حالت تساوی وجود و عدم دارد؛ الان دارد از حالت تساوی بیرون میآید، یعنی وجود را میگیرد و عدم را کنار میگذارد، یا عدم را میگیرد و وجود را کنار میگذارد. از حالت تساوی بیرون میآید و الان سؤال میشود که چه شد از حالت تساوی بیرون آمد؟ این سؤال را که مطرح میکنیم، بعد وارد استدلال میشویم. این الان شروع در استدلال است، ولی در واقع یک حالت سؤالی دارد که پیشدرآمد استدلال باشد.
«لِأَنَّهُ إِذَا وُجِدَ»؛ یعنی این ممکن، «إِذَا وُجِدَ فَقَدْ حَصَلَ لَهُ الْوُجُودُ مُتَمَيِّزًا مِنَ الْعَدَمِ». اگر موجود شود، «حَصَلَ لَهُ الْوُجُودُ مُتَمَيِّزًا مِنَ الْعَدَمِ». در قبل مُتَمَيِّزًا مِنَ الْعَدَمِ نبود، مساوی با عدم بود. وجود و عدم مساوی بودند، یکی متمیز از دیگری نبود و به لحاظ ذات، ممکن هر دو را به نحو تساوی داشت؛ اما حالا که موجود میشود، «فَقَدْ حَصَلَ لَهُ الْوُجُودُ مُتَمَيِّزًا مِنَ الْعَدَمِ»، یعنی وجودش ترجیح داده میشود و به سمت وجود میرود و آن تساوی را باطل میکند.
«وَإِذَا عُدِمَ»؛ اگر این ممکن معدوم شود، باز هم «حَصَلَ لَهُ الْعَدَمُ مُتَمَيِّزًا مِنَ الْوُجُودِ». باز هم یکی از دو طرف برایش ترجیح داده میشود و از حالت تساوی بیرون میآید؛ «حَصَلَ لَهُ الْعَدَمُ مُتَمَيِّزًا مِنَ الْوُجُودِ». آنوقت این سؤال مطرح است که چه شد که از آن حالت تساوی بیرون آمد؟ از «فَلَا يَخْلُو» شروع استدلال است؛ یعنی از اینجا وارد استدلال میشویم که البته از «لِأَنَّهُ» وارد استدلال شدیم، اما استدلال به طور کامل از اینجا شروع میشود.
طرح دو فرض اصلی در حصول وجود و عدم برای ممکن
«فَلَا يَخْلُو»؛ دو تا فرض عرض کردم طرح میکند:
فرض اول این است که کُلٌّ مِنَ الْأَمْرَيْنِ، یعنی وجود یا عدم، برای این ممکن به توسط علتی باشد. اگر اینطور باشد که خب مطلوب ما ثابت است دیگر! ما هم همین را میگوییم؛ ما میگوییم وجود و عدم هر کدام به خاطر علتند، یعنی ممکن اگر از حالت تساوی بیرون میآید، چه به طرف وجود برود و چه به طرف عدم برود، علتی او را به سمت وجود یا به سمت عدم برده است. این فرض، فرضی است مطلوب ما.
فرض دوم مهم است که این ممکن به خاطر علت نباشد، عَنْ غَيْرِهِ حاصل نشود؛ آن فرض مهم است که آن را باید تعقیب کنیم، آن را باید تعقیب کنیم و ببینیم که به کجا منتهی میشود.
«فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ» -أَمْرَيْنِ یعنی وجود و عدم- «يَحْصُلُ لَهُ» -یعنی يَحْصُلُ لِلْمُمْكِنِ- «عَنْ غَيْرِهِ» -این یک فرض- «أَوْ لَا عَنْ غَيْرِهِ» -فرض دوم-. هر یک از وجود و عدم که الان متمیزاً برای این ممکن حاصل میشوند، یا برایش عَنْ غَيْرِهِ حاصل میشوند، یعنی به توسط علت حاصل میشوند، یا لَا عَنْ غَيْرِهِ حاصل میشوند و علتی دخالت ندارد. این دو تا فرض.
فرض اول را میگوییم: «فَإِنْ كَانَ عَنْ غَيْرِهِ فَالْغَيْرُ هُوَ الْعِلَّةُ». اگر آن وجود یا عدم برای این ممکن از غیر این ممکن پیدا شود، غیر، علت است؛ پس نتیجه میشود که وجود یا عدم از علت حاصل شده و ما هم همین را میخواستیم بگوییم. ما میخواستیم بگوییم که «فَوُجُودُهُ وَعَدَمُهُ كِلَاهُمَا بِعِلَّةٍ»؛ الان هم ثابت شد که وجود هم بِعِلَّةٍ است و عدم هم بِعِلَّةٍ است، چون وجود و عدم هر دو عَنْ غَيْرٍ آمده و آن غیر هم علت است. تا اینجا فرض اول تمام شد. توجه کنید فرض اول مطلوب ما را نتیجه میدهد. اگر فرض دومی نداشتیم، دلیل را همینجا تمامش میکردیم؛ اما فرض دوم را داریم: «وَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ». این را باید ادامه بدهیم که حدود یک صفحه ادامه پیدا میکند و این یک صفحه، تمام بحث ما در ابطال این فرض است که «لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ» باشد، به آن بیانی که گفتم؛ نحوهی ابطالش را هم به همان بیانی که عرض کردم.
بررسی فرض دوم (عدم حصول از غیر) و قاعدهی تخصص به امر جایز
«وَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ»؛ یعنی إِنْ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ که وجود و عدم است، «لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ»، از غیر این ممکن حاصل نمیشود؛ عدم میخواهد از خود ممکن حاصل بشود، وجود میخواهد از خود ممکن حاصل بشود و غیر نمیخواهد دخالت کند. «إِنْ كَانَ» را توجه کنید، «إِنْ» شرطیه است و جواب میخواهد. حالا فعلاً شرط را میخوانیم تا ببینیم جوابش کجاست.
«وَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ»؛ اگر این کُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ عن غیر آن ممکن حاصل نشود، در حالی که «مِنَ الْبَيِّنِ» است که اگر چیزی موجود نبود و بعداً موجود شد -دقت کنید بحث هم در وجود است و هم در عدم است، ولی ایشان میرود در وجود، همانطور که عرض کردم، بعد عدم را هم شما قیاس به وجود میکنید؛ یعنی بحث را در عدم هم مطرح کرد و تا حالا داشت بحث را در عدم و وجود مطرح میکرد، بعداً دوباره به عدم دو بار اشاره میکند: یک بار تصریحاً، یک بار ضمناً؛ اما در این قسمت همانطور که میبینید وارد بحث در وجود میشود، البته بحث در عدم هم به همین وزان است منتها دیگر طرحش نمیکند، چون وقتی یک طرف را بحث کرد، طرف دیگر هم روشن میشود- میگوید اگر بخواهد یک شیئی که موجود نیست، موجود شود -نه یک چیزی که موجود است معدوم شود، آن هم به همین منوال باید بحث بشود منتها دیگر طرحش نمیکند- اگر یک چیزی موجود نیست بعد موجود شود، باید یک حالتی برایش پیدا شود که قبلاً آن حالت نبوده است؛ به تعبیر ایشان باید به یک امری تخصص پیدا کند که قبلاً به این امر متخصص نبوده است، حالا متخصص به این امر شده و لذا رفته سراغ وجود.
این دیگر واضح است که اگر شیئی خودش حالت وجود نداشته و از اول معدوم بوده، حالا وجود پیدا کرده، باید یک اتفاقی افتاده باشد؛ و الا اگر احتیاج به اتفاق نبود، از همان اول این موجود بود، اینطور نبود که مدتی بیوجود بگذراند و بعداً موجود بشود، پس از همان اول موجود بود. حالا که از اول موجود نبود و بعداً موجود شده، معلوم میشود الان در کنار این شیء یک اتفاقی افتاده که آن اتفاق این را به سمت وجود دارد میکشاند.
حالا باید در آن اتفاق و در آن تخصص بحث کرد که آن عامل تخصیص چیست؟ خود ذات است که اولویت ذاتیه کافی باشد، یا علت است؟ اگر هم علت است، علت اولویت خارجیه میدهد یا وجوب میدهد؟ سه تا فرض میشود دیگر: یا خود ذات آن تخصیص را میآورد، یا اینکه علت میآید ولی اولویت میآورد، یا علت میآید و وجوب میآورد. این سه تا فرض است. ما دو تا فرض اول را باطل میکنیم و فرض سوم متعین میشود. وقتی فرض سوم متعین شد، خاصهی ممکن که الممکن مُحْتَاجٌ إِلَى الْعِلَّةِ است ثابت میشود و ما هم همین مطلوبمان بود و به مطلوبمان میرسیم.
«وَمِنَ الْبَيِّنِ» این است که «أَنَّ كُلَّ مَا لَمْ يُوجَدْ ثُمَّ وُجِدَ فَقَدْ تَخَصَّصَ بِأَمْرٍ جَائِزٍ غَيْرِهِ»؛ به امر جایزی که غیر خودش است. هر چیزی که اول وجود نداشت و بعد موجود شد، تخصص به امری پیدا کرده که آن امر جایز است و آن امر غیر این ممکن است، خود ممکن نیست؛ و الا اگر خود ممکن بود، از اول این تخصص بود و باید موجود میشد. ولی این امر، خود این ممکن نیست، پس غیر ممکن است. این امر هم باید امر جایز باشد، نه امر واجب؛ اگر امر واجب است، از اول موجود بوده و قهراً این ممکن را هم از اول موجود میکرده است. اینکه ممکن گاهی موجود نشده، معلوم میشود این تخصص عروضش جایز است که اگر عارض شد این ممکن موجود میشود و اگر عارض نشد ممکن همچنان معدوم میماند. پس این تخصیص و تخصص باید به امری باشد که آن امر جایز است، نه واجب؛ و الا اگر واجب بود، از اول حاصل بود و این ممکن هم از اول حاصل بود و نمیشد دورانی را بدون وجود بگذراند و بعداً موجود بشود. از اینجا نتیجه میگیریم آن امری که میخواهد ممکن را وجود بدهد، آن امر جایز است، یعنی میتواند یک زمانی نباشد و بعداً موجود بشود؛ و همچنین آن امر باید غیر خود ممکن باشد، و الا اگر خود ممکن باشد خب از اول تخصص دارد دیگر، از اول به سمت وجود میرود و محتاج به این نیست که یک مدتی در دوران عدم بگذراند و بعداً برود سراغ وجود.
«وَكَذَلِكَ فِي الْعَدَمِ»؛ این «وَكَذَلِكَ فِي الْعَدَمِ» نباید سر خط نوشته میشد، دنباله است. حالا من نمیدانم کتاب شما چه نوشته؟ سر خط است؟ دنباله است؟ خب، اینکه سر خط نوشته خوب نیست. «وَكَذَلِكَ فِي الْعَدَمِ» یعنی در عدم هم همین بحث است. ما گفتیم «كُلَّ مَا لَمْ يُوجَدْ ثُمَّ وُجِدَ» این احتیاج را دارد، حالا میگوییم در عدم هم همین است: كُلَّ مَا كَانَ مَوْجُودًا ثُمَّ عُدِمَ باز هم همین است، باز هم تَخَصَّصَ بِأَمْرٍ جَائِزٍ غَيْرِهِ. پس وجود را بیان کرد و عدم را قیاس کرد.
بررسی اختلاف نسخهها و تقدیر جواب شرط در عبارت شفا
خب، جواب «إِنْ» کو؟ جای جواب «إِنْ» اینجاست، ولی نیامده و تا آخر هم نمیآید.
پرسش: در نسخهی ما یک عبارتی اضافه دارد، نمیدانم در نسخهی پاورقی شما هست یا نه: «وَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ فَهُوَ إِذَنْ وَاجِبُ الْوُجُودِ» که اینجایش بعد...
پاسخ: «فَهُوَ إِذَنْ وَاجِبُ الْوُجُودِ» دارید شما؟
پرسش: بله، «وَاجِبُ الْوُجُودِ».
پاسخ: بعد از «وَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ»؟ «وَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ فَهُوَ وَاجِبُ الْوُجُودِ»؟
پرسش: «فَهُوَ إِذَنْ وَاجِبُ الْوُجُودِ».
پاسخ: «فَهُوَ إِذَنْ وَاجِبُ الْوُجُودِ»؛ نه، در پاورقی ما نیست. در پاورقی ما نیست. جواب را در نسخهی ما، جواب محذوف است. در نسخهی شما نمیدانم، نسخهی شما چیست که نسخهی سوم است؟ ندارید؟
پرسش: ایشان نسخهی جدید آيتالله حسنزاده را دارند که از روی نسخهی خطی تصحیح کردهاند.
پاسخ: بله. علی ای حال فقط یک نسخه در... سه تا نسخه سر کلاس هست، فقط یک نسخهاش این جواب را دارد، دو نسخهی دیگر جواب ندارد. نسخهی تهران را هم من دیدم، آن هم جواب ندارد. حالا ممکن است در نسخهی شما مصحح جواب را اضافه کرده باشد.
جواب در اینجا مقدر است؛ محشین هم گفتهاند جواب مقدر است. معلوم میشود محشین هم نسخهی ما را داشتهاند، نه نسخهی شما را! بله. جواب را اینجا محذوف کردهاند و جواب را هم بعد از «وَكَذَلِكَ فِي الْعَدَمِ» تقدیر گرفتهاند. حالا شما جواب را بعد از «وَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ» آوردید، آن محشین بعد از «وَكَذَلِكَ فِي الْعَدَمِ» جواب را تقدیر گرفتهاند؛ اینطور گفتهاند: «وَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ» فَهُوَ عَنْ ذَاتِهِ. شما دارید «فَهُوَ إِذَنْ وَاجِبُ الْوُجُودِ»، این دارد فَهُوَ عَنْ ذَاتِهِ. فرقی نمیکند، «فَهُوَ إِذَنْ وَاجِبُ الْوُجُودِ»ی که شما دارید با فَهُوَ عَنْ ذَاتِهِای که این محشین تقدیر گرفتهاند، هر دو مفادش یکی است.
آنوقت بعد میگوید: وَهُوَ بَاطِلٌ. چرا بَاطِلٌ؟ «وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا التَّخْصِيصَ...». این «وَذَلِكَ» دلیل بر بطلان است؛ بطلانی که در جواب مقدر ادعا شده است. شما دیگر وَهُوَ بَاطِلٌ را ظاهراً نداشتید؛ آنوقت چطوری عبارت را معنا میکنید، نمیدانم!
پرسش: چطور فرمودید وَهُوَ بَاطِلٌ کجا باید باشد؟
پاسخ: وَهُوَ بَاطِلٌ را ما در تقدیر گرفتیم؛ اینطور گفتیم: گفتیم «وَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ عَنْ غَيْرِهِ وَمِنَ الْبَيِّنِ...» خواندیم تا «وَكَذَلِكَ فِي الْعَدَمِ»، بعد گفتیم فَهُوَ عَنْ ذَاتِهِ -این شد جواب-، بعد گفتیم وَهُوَ بَاطِلٌ، یعنی این شق دوم هم باطل است. بعد «وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا التَّخْصِيصَ» دلیل بطلان است، و باید هم دلیل بطلان میشود. شما این را ندارید، یعنی وَهُوَ بَاطِلٌ را ندارید، پس بالاخره شما هم باید یک تقدیری بگیرید. آن مصححی که زحمت کشیده جواب را درست کرده، بالاخره باز هم شما را بینیاز نکرده و یک تقدیر باید گرفته بشود. حالا ما جواب را تقدیر گرفتیم با وَهُوَ بَاطِلٌ را، شما وَهُوَ بَاطِلٌ را تنها باید تقدیر بگیرید.
پرسش: استاد، البته ممکن هم هست لازم نباشد دیگر، چون ادامه میدهد عبارت را از آنجا که «وَمِنَ الْبَيِّنِ» شروع میشود، اگر «وَكَذَلِكَ فِي الْعَدَمِ» هم به او بچسبد، تا آخرش خودش میگوید «وَقَدْ فُرِضَ غَيْرَ وَاجِبٍ»، اینجا که میگوید «هَذَا خُلْفٌ»، بعد میگوید «وَقَدْ فُرِضَ غَيْرَ وَاجِبٍ» و لذا آن فرض را ابطال میکند؛ یعنی ادامه میدهد این سه تا را تا آنجایی که برسد به اینکه این فرض ابطال شود.
پاسخ: بله. شما هم باید بالاخره هُوَ بَاطِلٌ را، ولو میگویید احتیاجی به تقدیرش نیست، ولی در ذهنتان لااقل تقدیر بگیرید، در عبارت هم نیاورید، نیاورید؛ بالاخره باید تقدیر بگیرید و الا عبارت درست درنمیآید. «وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا التَّخْصِيصَ»؛ «وَذَلِكَ» یعنی چه؟ «وَذَلِكَ» یعنی چون تخصیص به امر جایز دارد؟ این که نیست! «وَذَلِكَ» یعنی بَاطِلٌ. چرا در اینجا نمیتواند عَنْ ذَاتِهِ باشد؟ چرا نمیتواند؟ «لِأَنَّ هَذَا التَّخْصِيصَ...»؛ این تخصیص یا باید از ذات خود شیء باشد، یا باید از امر بیرونی باشد که اسمش را علت میگذاریم؛ آن امر بیرونی هم یا اولویت میدهد یا وجوب میدهد، همهی اینها پشت سر هم میآید. ظاهراً باید هُوَ بَاطِلٌ تقدیر گرفته بشود.
تبیین مراد از «امر جایز» و نقش استعداد قابل در تکمیل علت تامه
پرسش: ببخشید، این امر جایز بعدها معلوم ما میشود که واجبالوجود است دیگر، استاد، بله؟
پاسخ: نه، امر جایز... امر جایز را ما عبارت میدانیم از هر چه که هست؛ حالا واجبالوجود که از اول بوده، او نمیتواند امر جایز را واجبالوجود بگیرد. ما جزء دیگر علت را امر جایز میگوییم، چون علت تامه لازم داریم. علت تامه برای اینکه ممکن موجود شود، ممکن است بسیط باشد که همان فاعل تنهاست؛ در این صورت ممکن هیچوقت زمان عدم ندارد و از همان ازل موجود است.
ممکن هم هست که علت وجود، یک فاعل بسیط نباشد، بلکه هم فاعل باشد و هم استعداد قابل باشد. آنوقت فاعل فیضش برسد، ولی استعداد قابل هنوز انجام نشده باشد و الان انجام بشود؛ این استعداد قابل، امر جایز است که وقتی آمد علت را کامل میکند، علت میشود تامه و آنوقت ممکن میشود موجود. چون وجودهای مادی هم احتیاج به تأثیر فاعل دارند و هم احتیاج به قبول قابل دارند؛ هر دو باید باشد. تأثیر فاعل که واجب است، از همان ازل هست، آن حالت انتظاری ندارد؛ اما استعداد قابل باید پیدا بشود. این قابل تا وقتی استعداد ندارد، در حالت عدم است. وقتی استعداد پیدا کرد، امر جایزی به او ملحق شده، امر حادث و جایزی به او ملحق شده و علت را تامه کرده است؛ وقتی علت تامه میشود، ممکن موجود میشود.
آنی که ما میگوییم این است، ولی الان داریم هنوز بیان نمیکنیم امر جایز چیست. شاید امر جایز از ناحیهی خود این ممکن باشد، اولویتی باشد که خود ممکن به خودش بدهد؛ شاید اولویتی باشد که از خارج، این ممکن دریافت کند؛ شاید هر چه باشد. الان بیان نمیکنیم این امر جایز چیست، ولی نظر خود ما این است -که آخر سر هم همین نتیجه را باید بگیریم- که آن امر جایز، امری است مثل استعداد که قابلیت قابل را تکمیل میکند، فاعلیت فاعل هم که از اول کامل بوده، این دو تا کنار هم که میآیند علت تامه برای وجود این شیء مادی درست میشود و این شیء مادی حاصل میشود.
ابطال فرض کفایت اولویت ذاتی و پاسخ به اشکالات مقدر
«وَذَلِكَ»؛ اینکه میگوییم این فرض باطل است، به خاطر این است که عرض کردم یا این تخصیص از خود ذات شروع میشود یا از خارج. اما اگر از خود ذات شروع بشود، که میخواهیم الان وارد این بحث بشویم که آیا اولویت ذاتیه داریم یا نداریم؟ و بر فرض هم داریم، کافی است یا کافی نیست؟
اگر اولویت ذاتیه کافی نباشد که ما بحث را ادامه نمیدهیم، چون به وجود نمیرسیم. پس در این بحثی که ما شروع میکنیم، هم فرض میکنیم که اولویت ذاتیه هست و هم فرض میکنیم که اولویت ذاتیه کافی است، و با این فرض الان شروع به بحث میکنیم.
پس چند فرض میشود کرد: یکی اینکه اولویت ذاتیه نباشد، یکی اینکه باشد و کافی نباشد، سوم اینکه باشد و کافی باشد. ما در این سومی الان بحث داریم. اولی که اولویت ذاتیه نباشد، خب روشن است؛ وقتی اولویت ذاتیه نبود، وجود احتیاج به علت دارد و مدعای ما اثبات میشود. دوم اینکه اولویت ذاتیه باشد و کافی نباشد؛ باز هم در این صورت احتیاج به علت داریم و باز هم مطلوب ما ثابت میشود. البته غلط است که اولویت ذاتیه باشد؛ خود به خود اولویت ذاتیه باشد در حالی که تساوی در ممکن داریم، این خودش غلط است، ولی حالا از این غلط اغماض میکنیم. میگوییم که اولویت ذاتیه هست ولی کافی نیست؛ وقتی کافی نبود باز هم احتیاج به علت هست. در این دو فرض ما بالاخره به مطلوبمان میرسیم، حالا یا به درستی میرسیم یا از طریق اشتباه میرسیم، ولی بالاخره به مطلوبمان میرسیم. اما فرض سوم مهم است که اولویت ذاتیه باشد و کافی هم باشد؛ ما این را الان داریم باطل میکنیم.
چطوری باطلش میکنیم؟ میگوییم که البته الان ابتدا آن اولویت ذاتیهای را که کافی باشد باطل میکنیم، بعد میپردازیم به اولویت ذاتیهای که کافی نباشد؛ در آنجا که کافی نباشد به مطلوبمان میرسیم. اما در ابتدا اولویت ذاتیهای را که کافیه باشد طرح میکنیم و باطلش میکنیم.
اینطوری باطلش میکنیم؛ از اول اینطوری بحث میکنیم: آیا این تخصیص یا کافی است در اینکه ماهیت مورد نظر را به أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ وارد کند -أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ یعنی وجود و عدم- یا کافی نیست؟ اگر کافی باشد این محذور را دارد و اگر کافی نباشد، به بیانی که خواهیم گفت مطلوبمان را ثابت میکند. اما اگر کافی باشد، میفرماید لازمهاش این است که ماهیت واجب باشد؛ چون خودش دارد به سمت وجود میرود، کسی نمیبردش، خودش میرود، خودش اولویت به خودش میدهد و این اولویت را هم به مرز وجود میرساند و موجود میشود. و چنین موجودی خودش بدون علت به سمت وجود رفته، پس واجب است.
اگر هم معدوم بشود، ممتنع است؛ اگر هم خودش خود به خود به سمت عدم برود و معدوم بشود و هیچ عامل عدمی نباشد و عدم از ذاتش بجوشد، باز هم میشود ممتنع. بالاخره واجب است؛ یا واجبالوجود است یا واجبالعدم، در حالی که فَرَضْنَاهُ که واجب نیست؛ فرض کردیم که واجب نباشد و ممکن باشد، هَذَا خُلْفٌ.
پس اگر اولویت ذاتیه کافی باشد، این ماهیت متساویه را به سمت وجود مُتَمَيِّزًا یا به سمت عدم مُتَمَيِّزًا سوق میدهد و بالاخره وجود و عدم را برای خودش درست میکند؛ و چیزی که بخواهد وجود را خودش برای خودش بیاورد میشود واجبالوجود، و چیزی که عدم را برای خودش، خودش بیاورد میشود واجبالعدم. پس لازم میآید که ماهیتی که اولویت کافیه دارد، واجبالوجود یا واجبالعدم شود و این خلف فرض است. این فرض باطل شد که اولویت، اولویت کافیه باشد. بعد اولویت غیرکافیه را مطرح میکنیم تا ببینیم آن را چطوری توضیحش میدهیم.
پرسش: استاد، چطوری واجبالوجود میشود با اینکه یک زمانی هست که وجود و عدم برایش مساوی است؟
پاسخ: ببینید عرض کردم، از اشکالات میگذریم. خیلی اشکال ما اینجا داریم: یکی اینکه این ممکن متساویالوجود و العدم بود، این اولویت ذاتیه از کجا پیدا شد؟ این خودش سؤال است. دوم اینکه این شیء اگر از ذات خودش وجود را اقتضا دارد، چرا دورانی را در عدم گذرانده؟ چرا حالا موجود شده؟ چرا آن مقتضای ذات را قبلاً اعمال نکرد؟ چرا حالا اعمال میکند؟ اینها همه سؤال است. این سؤالها را ما اغماض میکنیم و میرویم سراغ آن آخرین امری که اتفاق میافتد؛ میگوییم که این وجود اتفاق افتاد، از کجا آمد؟ از خودش. چیزی که از خودش وجود بیاید، واجبالوجود است. دیگر به ماسبقش کار نداریم، و الا ماسبقش هم اشکال دارد: اولاً اولویت از کجا آمد؟ این که متساویالطرفین بود، اولویتش از کجا آمد؟ ثانیاً اولویت که آمد، چرا این از اول این اولویت را نیاورد؟ چرا این که ذاتش میتوانست اقتضای وجود کند، از اول اقتضا نکرد؟ چرا دورانی و زمانی در عدم گذراند؟ اینها همه سؤال میشود، ولی عرض کردم ما به هیچکدام از این اشکالات توجه نمیکنیم. میرویم سر وقت این آخرین اشکال که حالا این شیئی که الان آمد و وجود گرفت و رسید به وجود، از کجا وجود پیدا کرد؟ از ذات خودش وجود پیدا کرد، کسی به او وجود نداد؛ اگر از ذات خودش وجود پیدا کرد، پس میشود واجب. این آخرین قسمت را ما ملاحظه میکنیم و اشکال را وارد میکنیم، و الا اشکال زیاد داریم اینجا.
شرح عبارت شفا دربارهی کفایت یا عدم کفایت ماهیت و اختلاف نسخهی «إلیه» و «إلیها»
«وَذَلِكَ»؛ یعنی اینکه این فرض باطل است که شیء و ممکن بدون علت بخواهد وجود بگیرد، این به خاطر این است که «لِأَنَّ هَذَا التَّخْصِيصَ»، این تخصیصی که منشأ اولویت میشود، «إِمَّا أَنْ تَكْفِيَ فِيهِ مَاهِيَّةُ الْأَمْرِ» -ببینید ایشان از اول بحث را برده در آنجایی که تخصیص آمده، حالا از کجا آمده کار ندارد؛ منتها میگوید این تخصیصی که حالا باعث وجود میشود یا باعث عدم میشود، این تخصیص مربوط به خود این ذات است و دیگر کسی دخالت نمیکند، ولی این تخصیص از کجا آمده و کی آمده، اینها را دیگر اصلاً بحث نمیکند-.
«لِأَنَّ هَذَا التَّخْصِيصَ»؛ این تخصیصی که آمده -حالا از ذات آمده، از بیرون آمده، چرا مدتی این تخصیص نبود و حالا پیدا شد، اینها را هیچ بحث نمیکند و مفروغعنه میگیرد- این تخصیصی که حالا وجود گرفته، «إِمَّا أَنْ تَكْفِيَ فِيهِ مَاهِيَّةُ الْأَمْرِ»؛ مَاهِيَّةُ الْأَمْرِ یعنی ماهیت آن شیئی که الان مورد بحث ماست، ماهیت آن شیء ممکن، برایش کافی است، «أَوْ لَا تَكْفِيَ فِيهِ مَاهِيَّتُهُ». کتاب ما دارد: «مَاهِيَّةٌ»؛ نسخهی ابیان دارد «مَاهِيَّةٌ»، درست نیست. در پاورقی اشاره کرده یک نسخه دارد «مَاهِيَّتُهُ»؛ همان یک نسخه هم درست است. شما چه دارید؟ «مَاهِيَّتُهُ» دارید؟ بله، نسخه درست همین است.
خب، این دو تا فرض که طرح شد: یکی اینکه اولویت کافیه باشد، یکی اینکه اولویت کافیه نباشد. حالا اگر کافیه باشد: «فَإِنْ كَانَتْ مَاهِيَّتُهُ تَكْفِي لِأَيِّ الْأَمْرَيْنِ كَانَ» -أَمْرَيْنِ یعنی وجود و عدم-. اگر ماهیت کافی است «لِأَيِّ الْأَمْرَيْنِ كَانَ»، برای هر کدام از دو امر که بخواهد اتفاق بیفتد، چه وجود و چه عدم، «حَتَّى يَكُونَ حَاصِلًا»؛ کافی است به طوری که آن أَيُّ الْأَمْرَيْنِ حاصل شود، حَتَّى يَكُونَ آن أَيُّ الْأَمْرَيْنِ حَاصِلًا. «فَيَكُونُ ذَلِكَ الْأَمْرُ» -یعنی آن ممکن- «وَاجِبَ الْمَاهِيَّةِ لِذَاتِهِ»، حالا واجبالوجود یا واجبالعدم. اگر این اولویت کافی است در معدوم شدن، این میشود واجبالعدم که یعنی ممتنع؛ اگر این اولویت کافی است در موجود شدن، این ممکن میشود واجبالوجود. در هر دو حال بالاخره واجب میشود، در حالی که «وَقَدْ فُرِضَ غَيْرَ وَاجِبٍ؛ هَذَا خُلْفٌ».
این در صورتی است که بگوییم تخصیص کافی هست. حالا «وَإِنْ كَانَ لَا يَكْفِي فِيهِ وُجُودُ مَاهِيَّتِهِ»؛ اگر کافی نباشد فِيهِ -یعنی در أَيِّ الْأَمْرَيْنِ، در أَيِّ الْأَمْرَيْنِ کافی نباشد- وُجُودُ مَاهِيَّتِهِ -یعنی وجود ماهیت این ممکن-، یعنی خود این ماهیت نتواند به سمت وجود برود و نتواند به سمت عدم برود؛ اولویت ذاتی نداشته باشد... اولویت ذاتی دارد ولی کافی نیست، اولویت ذاتیه دارد و کافی نیست. بله، اشتباه گفتم که اولویت ذاتی ندارد؛ اولویت ذاتی دارد ولی کافی نیست، این فرض را داریم طرح میکنیم.
وقتی اولویت ذاتیاش کافی نبود، باید یک مددی به این اولویت ذاتی برسد تا این شیء را موجود کند. آن مدد از ناحیهی امری میرسد که به این ممکن اضافه میشود، و با اضافه شدنش، ممکنِ اولویتدارنده را به سمت وجود یا به سمت عدم خارج میکند. آن امری که اضافه میشود همین علت است.
آنوقت حالا سؤال میکنیم که این علت، اولویت میدهد یا وجوب میدهد؟ تا اینجا رساندیم به اینکه این ممکن احتیاج به علت دارد، پس اولویت ذاتیهاش کافی نیست. حالا میخواهیم ببینیم این علت اولویت میدهد -که اولویت بشود اولویت خارجیه- یا نه، اولویت هم بدهد فایده ندارد و باید وجوب بدهد؟ از اینجا دیگر تقریباً بحث در اولویت خارجیه شروع میشود که اولویت ذاتیه کافی نبود، حالا اولویتی که از خارج میآید، این را باید ببینیم کافی هست یا نیست، که شروع به بحث کردن میکنیم؛ البته ابتدا اولویت را طرح نمیکنیم، ابتدا میگوییم علتی لازم است، بعداً بحث میکنیم که این علت چهکار میکند: اولویت میدهد یا وجوب میدهد؟ که اگر اولویت داد، اولویت خارجیه میشود، و اگر هم وجوب داد که وجوب است؛ اما ثابت میکنیم که اولویت خارجیه هم کافی نیست، پس آخر سر نتیجه میگیریم که علت باید وجوب بدهد.
«وَإِنْ كَانَ لَا يَكْفِي فِيهِ وُجُودُ مَاهِيَّتِهِ»؛ اگر کافی نبود فِيهِ -یعنی فِي أَيِّ الْأَمْرَيْنِ، یعنی وجود و عدم-، کافی نبود وُجُودُ مَاهِيَّتِهِ -یعنی وجود ماهیت ممکن-؛ اگر وجود ماهیت ممکن کافی نبود برای رسیدن به وجود یا برای رسیدن به عدم، در این صورت باید ببینیم که علتی خارجی بیاید دخالت کند و به این ممکن مدد برساند: «بَلْ أَمْرٌ يُضَافُ إِلَيْهِ وُجُودُ ذَاتِهِ».
در نسخهای داریم: «بَلْ أَمْرٌ يُضَافُ إِلَيْهَا وُجُودُ ذَاتِهِ»؛ «إِلَيْهِ» هم داریم، «إِلَيْهَا» هم داریم. البته در پاورقی ما اشاره به این نسخه نشده، ولی محشین شفا متذکر هستند که این نسخه هست؛ هم «إِلَيْهِ» را داریم و هم «إِلَيْهَا» را داریم. حالا توجه کنید که «إِلَيْهِ» را میخوانیم و معنا میکنیم، بعد هم «إِلَيْهَا» را میخوانیم و معنا میکنیم.
اگر «إِلَيْهِ» خوانده بشود، «يُضَافُ» به معنای يُنْسَبُ است، ضمیر «إِلَيْهِ» برمیگردد به این «أَمْرٌ»، و ضمیر «ذَاتِهِ» برمیگردد به ممکنی که مورد بحث است. عبارت اینطور معنا میشود: لَا يَكْفِي وُجُودُ مَاهِيَّةِ الْمُمْكِنِ، بلکه لازم است امری که -یعنی علتی که- يُنْسَبُ به این امر، وجودِ ذاتِ این ممکن؛ یعنی اگر ممکن موجود شود، وجودش منسوب به این امر است، یعنی این امر وجود را عطا کرده است. پس بلکه لازم است امر -یعنی علتی- که نسبت داده شود به این امر، وجودِ ذاتِ این ممکن.
اما اگر «إِلَيْهَا» بخوانیم، «يُضَافُ» به معنای يُنْضَمُّ است، دیگر به معنای يُنْسَبُ نیست، به معنای يُنْضَمُّ است؛ ضمیر «إِلَيْهَا» به ماهیت برمیگردد و ضمیر «ذَاتِهِ» به امر برمیگردد. عبارت اینطور معنا میشود: کافی نیست در أَيِّ الْأَمْرَيْنِ وجودِ ماهیتِ ممکن، بلکه لازم است امری -یعنی علتی، امری حالا هر چه هست- که ضمیمه شود به آن ماهیت، وجودِ ذاتِ این امر؛ یعنی خود این امر باید اضافه بشود به ماهیت، تا ماهیتی که اولویتش ذاتیه بود ولی کافی در وجود نبود، به حد وجود خارج بشود. آن امر باید ضمیمه بشود تا این ماهیت به سمت وجود خارج بشود، چون اولویت ذاتیه کافی نبود. پس احتیاج به انضمام امری داریم که آن امر به این ماهیت ضمیمه شود؛ چهِ این امر ضمیمه شود؟ «وُجُودُ ذَاتِهِ»؛ وجودِ ذاتِ آن امر ضمیمه شود و با ضمیمه شدن آن وجود ذات، این ماهیت به سمت وجود برود.
اگر اینطور باشد، «فَيَكُونُ وُجُودُهُ» -یعنی وجود این ممکن- «لِوُجُودِ شَيْءٍ آخَرَ غَيْرِ ذَاتِهِ». وجود ممکن از ناحیهی ذات خود ممکن نیامد، اولویت ذاتی کافی نشد، وجود ممکن از ناحیهی خود ذات نبود، بلکه برای وجود شیء دیگری غیر ذات آن ممکن بود، که «لَا بُدَّ مِنْهُ» -یعنی لَا بُدَّ مِنْ این شَيْءٍ آخَرَ-؛ این شیء آخر باید باشد، و الا اگر نباشد آن ممکن اگرچه اولویت ذاتیه دارد ولی نمیتواند به سمت وجود برود. «فَهُوَ عِلَّتُهُ»؛ «فَهُوَ» یعنی آن امری که به ممکن اضافه میشود و این اثر را برای ممکن میآورد که ممکن موجود میشود یا معدوم میشود، «فَهُوَ عِلَّتُهُ»، این میشود علت این ممکن. پس نتیجه میگیریم: «فَلَهُ عِلَّةٌ»؛ این ممکن علت دارد.
اما حالا علت، اولویت خارجیه میدهد یا وجوب میدهد، هنوز بحث نشده است. فعلاً ثابت شد که این ممکن علت دارد و بیعلت نیست. اولویت ذاتیهی کافیه قبول نشد، پس علتی لازم است.
«وَبِالْجُمْلَةِ فَإِنَّمَا يَصِيرُ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ وَاجِبًا لَهُ لَا لِذَاتِهِ بَلْ لِعِلَّةٍ». أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ یعنی وجود یا عدم. یکی از این دو امر، «وَاجِبًا لَهُ»، واجب میشود برای این ممکن؛ یعنی ممکن یا واجب بالغیر میشود -واجبالوجود بالغیر میشود- یا ممتنعالوجود بالغیر میشود، یا به تعبیر دیگر واجبالوجود بالغیر میشود یا واجبالعدم بالغیر میشود. اما اگر واجب شد، «لَا لِذَاتِهِ»، از ناحیهی ذاتش واجب نمیشود، «بَلْ لِعِلَّةٍ»، از ناحیهی علت واجب میشود.
علت چه نوع علتی است؟ میگوید اگر بخواهید برای ممکن وجود درست کنید، آن علت باید عِلَّةُ الْوُجُودِ باشد؛ اگر بخواهید برای ممکن عدم درست کنید، آن علت باید عِلَّةُ الْعَدَمِ باشد، یعنی عَدَمُ الْعِلَّة باشد. این «أَمَّا الْمَعْنَى الْوُجُودِيُّ» که سر خط نوشته -و باز هم خوب نیست که سر خط نوشته بشود- تفصیل «بَلْ لِعِلَّةٍ» است؛ یعنی أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ برای این ممکن واجب میشود لِعِلَّةٍ: حالا اگر آن امر، وجود باشد، علت هم علت وجودی است؛ اگر آن امر، عدم باشد، علت هم علت عدمی است.
«أَمَّا الْمَعْنَى الْوُجُودِيُّ»؛ یعنی اگر معنای وجودی بخواهد برای این ممکن واجب شود، «فَبِعِلَّةٍ هِيَ عِلَّةٌ وُجُودِيَّةٌ»؛ به وسیلهی علتی است که آن علت، علت وجودی است. «وَأَمَّا الْمَعْنَى الْعَدَمِيُّ»؛ یعنی اگر معنای عدمی بخواهد برای این ممکن حاصل شود و واجب شود، «فَبِعِلَّةٍ» باز هم به علتی حاصل میشود که آن علت «عَدَمُ الْعِلَّةِ لِلْمَعْنَى الْوُجُودِيِّ» است. نمیگوید عِلَّةُ الْعَدَمِ، چون عدم علت ندارد؛ میگوید «عَدَمُ الْعِلَّةِ لِلْمَعْنَى الْوُجُودِيِّ». اگر علت برای معنای وجودی نداشتیم، همین علت نداشتن منشأ عدم برای ممکن میشود.
مطلب تا اینجا تمام شد. فَثَبَتَ که اولویت ذاتیه کافی نیست، چون اگر بخواهد کافی باشد خلف فرض لازم میآید؛ وَثَبَتَ که ممکن چه در وجودش و چه در عدمش احتیاج به علت دارد: یا علت وجودی، یا عَدَمُ الْعِلَّةِ الْوُجُودِيَّةِ.
بررسی اولویت خارجیه و تبیین وجوب بالغیر و وجوب بالقیاس
حالا در «وَعَلَى مَا عَلِمْتَ» میخواهد وارد این بحث بشود که آیا این علت میتواند اولویت خارجیه را به ممکن بدهد، یا باید وجوب بدهد؟ اولویت ذاتیه که خراب شد و رفت کنار؛ حالا اولویت خارجیه میخواهد درست بشود، اولویتی که از ناحیهی علت خارجی میخواهد بیاید. آیا این اولویت خارجیه کافی است که این ممکن را به وجود منتهی کند یا کافی نیست؟ به دو دلیل ثابت میکنند که کافی نیست، و نتیجه میگیرند که علت که آمده نباید اولویت خارجیه را عطا کند، باید وجوب را عطا کند تا اینکه این ممکن با وجوب به وجود، موجود بشود و با وجوب به عدم، معدوم بشود. آنوقت نتیجه گرفته میشود که هر ممکنی برای وجودش یا برای عدمش احتیاج به علت دارد وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
پس این بحثی که الان باقی مانده دارد این کار را میکند: ابتدا با دو بیان اولویت خارجیه را بیفایده میکند و بعد نتیجه میگیرد که وجوب لازم است؛ وقتی وجوب لازم بود، وجوب از ناحیهی علت میآید، پس ممکن اگر بخواهد به سمت وجود برود یا به سمت عدم برود با علت میرود وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
اما توجه کنید آن دو دلیل چیست. دلیل اول این است که تسلسل لازم میآید؛ اگر علت بخواهد اولویت بدهد -که قطعاً اولویت خارجیه است دیگر، دیگر لازم نیست قید خارجیه را بیاورم-، اگر علت بخواهد اولویت بدهد، تسلسل لازم میآید. چرا تسلسل لازم میآید؟
قبل از اینکه من تسلسل را طرح بکنم، ابنسینا مدعا را طرح میکند؛ آن مدعا را باید توضیح بدهم. میگوید که حالا که ثابت کردیم علت باید ممکن را به سمت وجود یا عدم سوق دهد، باید بگوییم که ممکن به وسیلهی علت واجب میشود، نه اولیٰ میشود. این طرح مدعاست که من مدعا را هم عرض کردم: واجب میشود بِالْعِلَّةِ، یعنی واجب بالغیر. پس میخواهد ثابت کند که ممکن، واجب بالغیر است، نه اولای بالغیر؛ اولای بالغیر کافی نیست و واجب بالغیر باید ثابت بشود.
بعد در کنارش میگوید: «وَبِالْقِيَاسِ إِلَيْهَا» (وَبِالْقِيَاسِ إِلَى الْغَيْرِ)؛ دو تا وجوب میخواهد ثابت کند. اینکه من برگشتم و مدعا را دوباره تکرار کردم برای این بود که این دومی را عرض کنم، و الا وجوب بالغیر را گفته بودم. میخواهد بگوید که علت که میآید، این ممکن هم به وسیلهی این علت واجب میشود -پس میشود واجب بالغیر-، و هم بالقیاس به این علت واجب میشود -پس میشود واجب بالقیاس-. ممکن هم وجوب بالقیاس دارد و هم وجوب بالغیر دارد.
وجوب بالغیر روشن است؛ یعنی وجوبی که از ناحیهی غیر آمده، از ناحیهی علت آمده است. این روشن است، هر ممکنی بعد از اینکه موجود شد، وجوب بالغیر پیدا میکند. اما وجوب بالقیاس چیست؟
وجوب بالقیاس یعنی شیئی بِالنَّظَرِ إِلَى غَيْرِهِ ضرورت تحقق داشته باشد، عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِدْعَاءِ که اعم از اقتضاست. مرجع این تعریفی که برای وجوب بالقیاس کردیم به این است که غیر، رضایت ندهد که آن شیء واجب نباشد؛ ابا داشته باشد از عدم تحقق آن شیء. حالا یا به خاطر اینکه این غیر، محتاج به آن شیء است و به خاطر این احتیاج، وجوبِ وجودِ آن شیء را استدعا میکند؛ یا چون این غیر، مقتضی است و به خاطر اقتضایش، وجوب آن شیء را اقتضا میکند و رضایت به عدم وجوبش نمیدهد.
بنابراین وقتی میگوییم که علت بِالْقِيَاسِ إِلَى الْمَعْلُولِ وجوب دارد، معنایش این است که معلول به خاطر حاجتی که به علت دارد، استدعا میکند که علتش واجب شده باشد یا واجب باشد -چه واجب بالذات باشد و چه واجب بالغیر-؛ بالاخره وجوب علتش را استدعا میکند، زیرا که حاجت دارد و مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ اش را به نحو وجوب استدعا میکند؛ ابا دارد و رضایت نمیدهد که مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ اش واجب نباشد. این میشود وجوبِ علت بِالْقِيَاسِ إِلَى الْمَعْلُولِ.
اما وجوبِ معلول بِالْقِيَاسِ إِلَى الْعِلَّةِ این است که علت به خاطر تام بودنش، ابا دارد و رضایت نمیدهد جز اینکه معلولش ضروریالثبوت در خارج باشد؛ به خاطر اقتضایی که دارد، رضایت نمیدهد جز به اینکه معلول، واجبالوجود و واجبالثبوت در خارج باشد. این وصف، وصف علت است که علت این کار را میکند. البته معلول هم وجوب بالغیر میگیرد، آن را الان ازش قطع نظر میکنیم؛ ما الان داریم وجوبِ معلول بِالْقِيَاسِ إِلَى الْعِلَّةِ را میگوییم، نه وجوب بالغیر معلول را. وجوب بالغیر معلول، آن دریافتی است که از علت میکند؛ اما وجوب معلول بِالْقِيَاسِ إِلَى الْعِلَّةِ یعنی علت اقتضا میکند که معلول واجب باشد، علت به خاطر تام بودنش ابا دارد از اینکه معلولش واجب نباشد و معلول را حتماً واجب میکند و میبیند.
پس روشن شد که وجوب بالقیاس از جانب علت یا از جانب معلول، هر دو به این معناست که آن معلول یا علت، وجوب آن دیگری را استدعا دارد یا اقتضا دارد. وقتی میگوییم علت واجب است بِالْقِيَاسِ إِلَى الْمَعْلُولِ، یعنی معلول وجوب علت را استدعا دارد؛ وقتی میگوییم معلول واجب است بِالْقِيَاسِ إِلَى الْعِلَّةِ، یعنی علت وجوب معلول را اقتضا دارد. پس معلول که همین ممکن است، واجب بِالْعِلَّةِ است یعنی واجب بالغیر، و واجب بِالْقِيَاسِ إِلَى الْعِلَّةِ است یعنی وجوب علت را استدعا دارد، یا علت ابا دارد از اینکه خودش موجود باشد و معلولش موجود نباشد.
در بحثی که شروع میکنیم، ما واجب بالغیر بودن را اثبات میکنیم و واجب بالقیاس هم درست میشود. البته عرض کردم در اینجا مباحث متعدد است: ما سه تا اعتبار درست میکنیم هر سهشان بالذات (میگوییم ممکن بالذات، واجب بالذات، ممتنع بالذات)؛ سه تا اعتبار درست میکنیم هر سهشان بالغیر (واجب بالغیر، ممکن بالغیر، ممتنع بالغیر)؛ سه تا اعتبار دیگر درست میکنیم هر سه بالقیاس (واجب بالقیاس، ممتنع بالقیاس و ممکن بالقیاس). بعد آنوقت در بین این نه تا، ممکن بالغیر را باطل میکنیم و میگوییم ممکن بالغیر نداریم؛ ثابت میشود که هشت تای دیگر داریم و هشت تای دیگر را توضیح میدهیم. ولی هیچکدام از اینها الان لازم نیست در اینجا توضیح داده بشود؛ فقط همان وجوب بالقیاسی که در اینجا ادعا شده باید توضیح داده بشود که عرض شد. دیگر بقیه که ممتنع بالقیاس چیست و ممکن بالقیاس چیست، اینها در جای خودش باید بحث بشود و ربطی به اینجا ندارد، اگرچه مطلب مفیدی هم هست اما اینجا خیلی لازم نیست.
پرسش: فرق بالقیاس با بالغیر، همین معنای لغویای که فرمودید است؟
پاسخ: ببینید، اینطوری تعبیر میکنیم: علت ابا دارد که موجود باشد و معلولش موجود نباشد؛ یعنی نمیگذارد معلول موجود نباشد. علت تامه که آمد، نمیگذارد معلول موجود نباشد؛ اینطوری تفسیر میکنیم. از آن طرف میگوییم که معلول اگر موجود شد، استدعا میکند که علتش حتماً موجود شده باشد؛ اما از این طرف میگوییم علتی که موجود است، چون علت تامه است، ابا دارد که خودش موجود باشد و معلولش موجود نباشد.
دو دلیل بر بطلان کفایت اولویت خارجیه: لزوم تسلسل و عدم تحقق ممکن
حالا که این مدعا معلوم شد، به آن دو دلیل میپردازیم که اگر علت خارجی اولویت دهد، دو تا محذور پیش میآید: یکی محذور تسلسل که الان توضیحش میدهم.
میگوییم که اگر علتی به این ممکن اولویت داد، با اولویت، این ممکن متخصص به أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ نمیشود؛ هنوز جایز است که موجود شود و جایز است که معدوم بماند، هنوز جایز است. پس معلوم میشود با وجود آن علتی که اولویت داد، هنوز ما به علت دیگر محتاجیم که آن علت دیگر بیاید و کار را تمام کند. دوباره اگر آن علت دیگر وجوب داد، که مطلوب ثابت است؛ اگر اولویت داد، دوباره نقل کلام میشود به این علت دیگر که این علت دیگر ممکن را اولویت داده، ولی با اولویت، هنوز برای ممکن این امکان هست که در حال عدم بماند. اگرچه وجود برایش بهتر است، ولی بالاخره باز هم جایز است که در حال عدم بماند. پس دوباره احتیاج به علت سوم پیدا میشود و هکذا تسلسل لازم میآید. و تسلسل محال است؛ پس اینکه علتی وجوب به ممکن ندهد بلکه اولویت بدهد، محال است. باید وجوب بدهد تا ممکن موجود شود. این یک بیان که تسلسل بود.
بیان دیگر این است که لازم میآید اصلاً ممکن موجود نشود. حالا به تسلسل کار نداریم؛ اصلاً ممکن موجود نشود، چون تمام علتها که میآیند به ممکن اولویت میدهند و هیچکدام اینطور نیست که راه عدم را به طور کامل بر ممکن ببندد. و پیداست تا راه عدم بسته نشود، ممکن، ممکن است یکی از آن راههای عدم را برود. همهی راههای عدم باید بسته بشود تا این ممکن ناچار بشود به سمت وجود بیاید. پس مادامی که این علتها هیچکدام راههای عدم را بر ممکن نمیبندند، بلکه فقط ممکن را اولیٰالوجود میکنند و وجود را برایش اولیٰ میکنند، هیچکدامشان نمیتوانند این را به وجود وارد کنند؛ پس لازم میآید که ممکن به وجود وارد نشود، در حالی که میبینیم وارد شده است. پس میفهمیم راههای عدم بسته شده است؛ میفهمیم که اولویت داده نشده و یکی از این علتها بالاخره وجوب را داده است، که مطلوب ما هم همین است.
پرسش: در اولویت اگر فرض کنیم از طرف عدم، عدمالعلة و عدمالوجود که میشود طرف عدم... باز هم با اولویت وجود، چطور...؟
پاسخ: اولویت وجود دارد، بله.
پرسش: یعنی عدمالوجود که علت بشود، عدم بشود... اینکه ممکن را درست کنیم، طرف عدمش را درست کنیم، چرا بحث میآید در طرف وجود؟
پاسخ: یعنی عدمش مرجوح است، ممکن وجودش راجح است. شما میفرمایید در طرف عدم چهکار کنیم؟
پرسش: آنجا که الان با این اولویت آمد و وجوب نداد...
پاسخ: بله.
پرسش: طرف عدم ترجیح داده شد دیگر، پس یک طرف ممکن...
پاسخ: نه، عدم نداد ها! راه عدم را باز گذاشته، ولی عدم نداده است. ما میخواهیم این ممکن را به سمت وجود بکشانیم؛ میگوییم که عدم را از اول داشت، حالا میخواهیم وجود را برایش اولیٰ کنیم، یعنی علت آمده وجود را برایش اولیٰ کرده است. آیا توانسته این ممکنی را که معدوم بوده از آن عدم بیرون بیاورد؟ این بحث ماست. عدم را از اول داشته است. ممکن معدوم بوده، علتی آمده وجود را برایش اولیٰ کرده، ولی راههای عدم را نبسته است. آیا ممکن با این اولویت وارد وجود میشود یا نمیشود، یا در همان حالت عدم میماند؟ ما میگوییم در همان حالت عدم میماند؛ بالاخره راه برای ماندنش هست. چون راه برای ماندنش هست، ضرورتاً این وارد وجود نمیشود، پس نمیتوانیم ثابت کنیم که ممکن موجود شد؛ در حالی که میبینیم ممکن موجود شده است! از اینکه میبینیم ممکن موجود شده، معلوم میشود راههای عدم را یکی بسته است و او را بالاخره به هر صورتی شده به سمت راه وجود هدایت کرده و او هم در راه وجود افتاده و موجود شده است.
یکی از علتها راه را بسته است؛ آن علت وجوب داده و مطلوب ما هم همان است. ما میگوییم یکی از این علتها وجوب داده؛ بقیهشان علت نبودند، اگر بودند علت وجود نبودند، علت اولویت بودند، و علت اولویت هم که از بحث ما بیرون است. پس یکی از این علتها علت وجود شده و کار را تمام کرده است. اگر این نباشد، لازم میآید که ممکن داخل در وجود نشود. پس اگر علت اولویت بدهد، اولاً تسلسل لازم میآید، ثانیاً لازم میآید که ممکن وارد وجود نشود.
بعد ابنسینا میگوید ما به محذور تسلسل در اینجا توجهی نمیکنیم، زیرا که هنوز در این کتاب بطلان تسلسل اثبات نشده است که ما بگوییم تسلسل محذور دارد. ممکن است ما بگوییم تسلسل پیش میآید، یک نفر هم به ما بگوید حالا چه عیبی دارد تسلسل پیش بیاید؟ ما نمیتوانیم جوابش را بدهیم، چون هنوز بحث تسلسل را مطرح نکردهایم و تسلسل را ابطال نکردهایم. لذا خیلی به محذور تسلسل در اینجا توجه نمیکنیم، ولی آن محذور دوم را پررنگش میکنیم؛ میگوییم که بالاخره اگر علت بخواهد اولویت بدهد، لازم میآید که ممکن موجود نشود و این خلاف مشهود ماست، چون ممکن موجود شده است. پس میفهمیم که علت اولویت نداده، بلکه علت چیز دیگر داده و آن وجوب بوده است. آنوقت ثابت میشود که علت وجوب میدهد، یعنی علت است که ممکن را به سمت وجود سوق میدهد یا به سمت عدم سوق میدهد؛ پس ممکن برای رسیدن به وجود و عدم، یعنی برای بیرون آمدن از آن حالت تساوی، احتیاج به علت دارد وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
قرائت و شرح متن شفا در اثبات وجوب بالغیر و بالقیاس و تفاوت تسلسل ترتبی و تعاقبی
«وَعَلَى مَا عَلِمْتَ فَنَقُولُ»؛ اینطوری میخوانیم ها! بعد از «عَلَى مَا عَلِمْتَ» نقطه گذاشته، خوب کاری نکرده است؛ «عَلَى مَا عَلِمْتَ» متصل به بعد است: «وَعَلَى مَا عَلِمْتَ فَنَقُولُ». از اینجا میخواهد بگوید ممکن مادامی که واجب نشود، موجود نمیشود و اولویت به درد نمیخورد، حتی اولویت خارجی.
«وَعَلَى مَا عَلِمْتَ»؛ یعنی بنابر آنچه که دانستی که ممکن علت میخواهد و از تساوی بیرون آمدنش علت میخواهد -این را تا اینجا ثابت کردیم دیگر؛ همین الان گفتیم «فَلَهُ عِلَّةٌ»، اولویت ذاتی را گفتیم کافی نیست چون خلف فرض است، آمدیم گفتیم اولویت ذاتی کافی نیست پس احتیاج به علت داریم-. حالا «عَلَى مَا عَلِمْتَ» یعنی بنابر آنچه که الان در دو سه خط قبل دانستی که به تو گفتیم ممکن احتیاج به علت دارد، بنابر آن «فَنَقُولُ»، یعنی مبنیاً بر اینکه احتیاج به علت هست میگوییم علت چهکار میکند: اولویت میدهد یا وجوب؟ اولویت دهد به دو جهت باطل است، پس باید وجوب دهد.
«فَنَقُولُ: إِنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَصِيرَ» آن ممکن -یا «إِنَّهُ» یعنی ممکن؛ فرق نمیکند، «إِنَّهُ» را ضمیر شأن بگیرید که ضمیر «يَصِيرَ» را باید به ممکن برگردانید، یا ضمیر «إِنَّهُ» را به ممکن برگردانید که ضمیر «يَصِيرَ» هم به ممکن برمیگردد-. واجب است که يَصِيرَ الْمُمْكِنُ «وَاجِبًا بِالْعِلَّةِ وَبِالْقِيَاسِ إِلَيْهَا». این مدعاست.
از «فَإِنَّهُ» شروع به استدلال میکند که اگر علت وجوب ندهد، اولویت میدهد و اولویت به دو دلیل باطل است و کافی نیست.
«فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا»؛ اگر این ممکن به توسط آن علت واجب نباشد، بلکه به توسط آن علت فقط اولیٰ شود، «كَانَ عِنْدَ وُجُودِ الْعِلَّةِ» -یعنی كَانَ آن ممکن عِنْدَ وُجُودِ الْعِلَّةِ- و همچنین «وَبِالْقِيَاسِ إِلَيْهَا مُمْكِنًا أَيْضًا». «أَيْضًا» یعنی همانطور که قبل از اینکه این علت را داشت ممکن بود، حالا هم که این علت میآید باز هم ممکن است. آنوقت «فَكَانَ يَجُوزُ أَنْ يُوجَدَ وَأَنْ لَا يُوجَدَ»؛ باز هم هنوز همین حکم برایش باقی است، همان حکمی که از اول داشت: «فَكَانَ يَجُوزُ أَنْ يُوجَدَ وَأَنْ لَا يُوجَدَ»، در حالی که متخصص نشده به أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ («غَيْرَ مُتَخَصِّصٍ بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ»)، یعنی نه به وجود و نه به عدم؛ همان حالتی است که از اول داشت. حالت اولش هم همین بود که كَانَ يَجُوزُ أَنْ يُوجَدَ وَأَنْ لَا يُوجَدَ و كَانَ غَيْرَ مُتَخَصِّصٍ بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ؛ قبلاً هم همین حالت را داشت، حالا هم که علت آمده بالای سرش باز همین حالت پیدا شده است.
«وَهَذَا مُحْتَاجٌ مِنْ رَأْسٍ» -میخواهد تسلسل را درست کند و به اشکال اول دارد اشاره میکند که تسلسل است- «وَهَذَا»، این وضع که اتفاق میافتد، «مُحْتَاجٌ مِنْ رَأْسٍ إِلَى وُجُودِ شَيْءٍ ثَالِثٍ»؛ یعنی علت سومی میخواهد. شَيْءٍ ثَالِثٍ یعنی غیر از این ممکن و غیر از آن علتی که اولویت داد، باید یک شیء سومی که علتی دیگر است بیاید که آن کار را تمام کند. احتیاج است به وجود شیء ثالثی که «يَتَعَيَّنُ لَهُ» -یعنی لِلْمُمْكِنِ- «بِهِ» -به توسط این شیء ثالث- «الْوُجُودُ عَنِ الْعَدَمِ» اگر علت، علت وجود است، «أَوِ الْعَدَمُ عَنِ الْوُجُودِ» اگر علت، علت عدم است، «عِنْدَ وُجُودِ الْعِلَّةِ».
«عِنْدَ وُجُودِ الْعِلَّةِ» را توجه کنید، متعلق است به «وُجُودِ شَيْءٍ ثَالِثٍ»، متعلق به آنجاست؛ یعنی احتیاج داریم در همان وقتی که علت موجود است، احتیاج داریم به وجود شیء ثالثی که برای ممکن به توسط این شیء ثالث، یا وجود یا عدم ضروری شود. با وجود آن علت، احتیاج به این شیء ثالث هست؛ یعنی علاوه بر آن ممکن و علاوه بر آن علتی که الان فرض کردیم موجود است، با وجود این علت احتیاج به شیء ثالث هم هست که این شیء ثالث این کار را بکند. پس «عِنْدَ وُجُودِ الْعِلَّةِ» متعلق به «وُجُودِ شَيْءٍ ثَالِثٍ» است؛ یعنی عِنْدَ وُجُودِ الْعِلَّةِ مُحْتَاجٌ إِلَى وُجُودِ شَيْءٍ ثَالِثٍ. البته متعلق به «مُحْتَاجٌ» هم بگیرید بد نیست.
«فَيَكُونُ ذَلِكَ عِلَّةً أُخْرَى»؛ این شیء ثالث -«ذَلِكَ» یعنی شیء ثالث-، فَيَكُونُ این شیء ثالث «عِلَّةً أُخْرَى»، علت دوم میشود. دوباره این علت دوم را نقل کلام در آن میکنیم: اگر وجوب داد که کار تمام است؛ اگر وجوب نداد و اولویت داد، دو مرتبه باید ببینیم که احتیاج به علتی دیگر پیدا میشود، چون باز هم ممکن در همان حالت تساوی که بوده باقی میماند، غَيْرَ مُتَخَصِّصٍ بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ باقی میماند، بعد احتیاج به علت سوم میافتد «وَيَتَمَادَى الْكَلَامُ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ»[4] ؛ کلام ادامه پیدا میکند إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ.
البته «إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ» عبارت تسامحی است، چون «إِلَى» برای انتهاست؛ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ یعنی منتهی میشود به غیرنهایت، و منتهی شدن با غیرنهایت سازگار نیست. اینجا تعبیر صدرا خوب است؛ میگوید: «لَا إِلَى نِهَايَةٍ». «لَا إِلَى نِهَايَةٍ» بهتر از «إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ» است، حالا خب «إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ» رایج است که گفته میشود.
«وَإِذَا تَمَادَى إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ»؛ از اینجا میخواهد شروع به اشکال دوم کند. وقتی تا بینهایت رفت و همهاش اولویت بود و به وجوب نرسید، لازمهاش این است که این ممکن هرگز موجود نشود؛ چون همهاش اولویت پشت اولویت دارد میآید، وجوب نمیآید، راههای عدم بسته نمیشود و این شیء وارد وجود نمیشود.
«وَإِذَا تَمَادَى» کلام -«تَمَادَى» یعنی تَمَادَى الْكَلَامُ- «إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ لَمْ يَكُنْ مَعَ ذَلِكَ قَدْ تَخَصَّصَ لَهُ وُجُودُهُ». «لَمْ يَكُنْ قَدْ تَخَصَّصَ لَهُ وُجُودُهُ»؛ «مَعَ ذَلِكَ» یعنی علاوه بر این تمادی کلام که خودش یک محذور است و ما نمیخواهیم در اینجا محذور بودنش را طرح کنیم، علاوه بر اینکه يَتَمَادَى الْكَلَامُ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ، علاوه بر این، لَمْ يَكُنْ قَدْ تَخَصَّصَ لِهَذَا الْمُمْكِنِ وُجُودُهُ؛ به ممکن وجود اختصاص نمیگیرد و هنوز عدم برایش امکان دارد. «فَلَا يَكُونُ قَدْ حَصَلَ لَهُ وُجُودٌ»؛ لازمهاش این است که هنوز هم برای این ممکن وجودی حاصل نشده باشد، «وَهَذَا مُحَالٌ». این محال است؛ ما داریم میبینیم که این ممکن موجود شده است، پس نمیتوانیم بگوییم وجود برایش حاصل نشده است.
«وَهَذَا مُحَالٌ»؛ این محال است. دقت کنید دو تا محال تا اینجا ذکر شد: یکی تسلسل، یکی عدم خروج ممکنِ موجود به وجود؛ ممکنِ موجود هنوز خارج به وجود نشده باشد، این هم محال است که خلف مشهود ماست و خلاف مشهود ماست. بعد میگوید من که دارم میگویم محال است، نه به خاطر این است که تسلسل درست میشود، چون محذور تسلسل هنوز ثابت نیست و هنوز استحاله تسلسل مشکوک است و ما هنوز بحث نکردهایم؛ بلکه من میگویم محال است به خاطر اینکه شیء موجود را داریم فرض میکنیم که غیرموجود است، این محال است.
«وَهَذَا مُحَالٌ لَا لِأَنَّهُ ذَاهِبٌ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ فِي الْعِلَلِ فَقَطْ»؛ نه به خاطر اینکه فکر کنی این -«لِأَنَّهُ ذَاهِبٌ» یعنی اینچنین وضعی پیشرونده است «إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ فِي الْعِلَلِ»، یعنی لازمهاش این است که در علل تسلسل واقع شود-. اینکه میگوید «فِي الْعِلَلِ»، به خاطر این است که تسلسل اگر در علل باشد یا در معالیل، فرق نمیکند -وقتی در علل بودند در معالیل هم هستند-، اگر تسلسل در علل باشد تسلسل ترتبی میشود؛ یعنی حلقهی بعدی بر حلقهی قبلی توقف دارد، ترتب دارد. این تسلسل ترتبی را همه محال میدانند، برخلاف تسلسل تعاقبی که حلقات بر هم توقف ندارند ولی پیدرپی میآیند؛ این را فیلسوف میگوید که اشکال ندارد -تسلسل تعاقبی را- و متکلم میگوید اشکال دارد. فیلسوف مدعی است که اصلاً تسلسل تعاقبی در خلقت هست، نه اینکه اشکال ندارد بلکه واقعاً هست؛ میگوید انسان از ازل خلق شده و تا ابد هم ادامه دارد، این حلقات انسانی و اشخاص انسانی پیدرپی میآیند و به طور بینهایت هم میآیند، ولی هیچکدام مترتب بر قبلی نیستند؛ حتی مترتب بر پدرشان هم نیستند، پدر علت نیست، علت معده است و علت معده در واقع علت نیست. پس ترتب در بین این حلقات وجود ندارد و چون ترتب وجود ندارد ولو این حلقات بینهایت هم تسلسلشان بشود اشکال ندارد؛ تسلسلشان میشود تسلسل لایقفی یا تسلسل تعاقبی، هر دو یک تعبیر و هر دو یک اصطلاح است منتها دو عبارت است.
اما تسلسل در علل باطل است. ایشان قید «فِي الْعِلَلِ» میآورد چون تسلسل میشود تسلسل ترتبی و باطل است؛ ایشان قید «فِي الْعِلَلِ» میآورد تا بفهماند که تسلسل، تسلسل ترتبی است. ولی میگوید با وجود اینکه تسلسل، تسلسل ترتبی است، من الان استحالهی تسلسل را ادعا نمیکنم چون هنوز اثبات نشده است.
«لَا لِأَنَّهُ» -یعنی این فرض- «ذَاهِبٌ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ فِي الْعِلَلِ فَقَطْ»؛ نه به خاطر اینکه ما در این فرض به سمت بینهایت میرویم، آن هم بینهایتی که همه افرادش علل و معالیلاند و بر هم مترتباند؛ «فَإِنَّ هَذَا» -«هَذَا» یعنی استحالهی اینچنین تسلسلی، استحالهی اینچنین نامتناهی، نامتناهی ترتبی- استحالهی اینچنین نامتناهی ترتبی «فِي هَذَا الْمَوْضِعِ» در اول کتاب که هنوز ما وارد بحث تسلسل نشدهایم، «بَعْدُ مَشْكُوكٌ فِي إِحَالَتِهِ». «بَعْدُ» یعنی هنوز، «مَشْكُوكٌ فِي إِحَالَتِهِ». کتاب ما زیر و زبر گذاشته و نوشته: «بُعْدٌ»؛ «بُعْدٌ» غلط است، هر کسی که کتابش مثل کتاب ماست باید اصلاح کند. «بُعْدٌ» غلط است، «بَعْدُ»؛ «بَعْدُ» یعنی هنوز. اینچنین استحالهای «فِي هَذَا الْمَوْضِعِ بَعْدُ مَشْكُوكٌ فِي إِحَالَتِهِ»؛ اینچنین بینهایتی در اینجا هنوز شک در احاله و محال بودنش هست و هنوز نمیدانیم محال است یا نه.
پس محال بودن برای چیست؟ «بَلْ لِأَنَّهُ»؛ عطف بر «لَا لِأَنَّهُ» است. اشکال ما و محال بودن ما نه به خاطر تسلسل است که هنوز استحالهاش اثبات نشده، «بَلْ لِأَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ بَعْدُ» -اینجا هم باز «بُعْدٌ» نوشته کتاب ما، غلط است- «بَلْ لِأَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ بَعْدُ مَا بِهِ يَتَخَصَّصُ»؛ بلکه علت استحاله این است که یافت نشده هنوز آنچه که به توسط آن چیز این ممکن تخصص به وجود پیدا کند و به وجود بیاید. هنوز موجدش یافت نشده در حالی که «وَقَدْ فُرِضَ مَوْجُودًا»، فرض شد که موجود است. اگر ما بخواهیم علتش را مفید اولویت قرار بدهیم، لازمهاش این است که موجود نشود در حالی که فُرِضَ مَوْجُودًا. اگر موجود شده، معلوم میشود علتش اولویت نداده، وجوب داده است.
پس علت مفید وجوب است و علت مفید تخصص است؛ بنابراین ممکن اگر بخواهد متخصص به وجود شود یا متخصص به عدم شود علت میخواهد، پس ممکنالوجود وجودش و عدمش كِلَاهُمَا بِعِلَّةٍ است وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
نتیجهگیری کلی دربارهی خاصهی ممکنالوجود
«فَقَدْ صَحَّ»؛ نتیجهی کلی است. که در آن شق اول -دقت کنید از اول که وارد بحث شدیم دو تا فرض طرح کردیم: یکی اینکه ممکن برای وجود و عدمش علت میخواهد و عَنْ غَيْرِهِ وجود و عدمش صادر شود، گفتیم این غیر، علت است و مطلوب ما ثابت است؛ از فرض دوم شروع کردیم که یک صفحه است در این فرض دوم داریم بحث میکنیم. در فرض دوم گفتیم که وجودش عَنْ غَيْرِهِ نیست؛ یک وقت با اولویت ذاتیه رفتیم درست کنیم نشد، با اولویت خارجیه رفتیم درست کنیم نشد، با وجوب درستش کردیم: علت به او وجوب داد و درست شد-. فَثَبَتَ که علت باید باشد تا ممکن موجود شود یا معدوم شود؛ باید با علت، أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ را به دست بیاورد.
«فَقَدْ صَحَّ أَنَّ كُلَّ مَا هُوَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ لَا يُوجَدُ مَا لَمْ يَجِبْ بِالْقِيَاسِ إِلَى عِلَّتِهِ»؛ مادامی که بِالْقِيَاسِ إِلَى عِلَّتِهِ واجب نشود -یعنی وجوب بالقیاس پیدا نکند یا وجوب بالغیر، فرق نمیکند، پیدا نکند- نمیتواند موجود شود. پس ممکن برای وجودش احتیاج به علت دارد، کذلک برای عدمش هم احتیاج به علت دارد؛ پس نتیجه میگیریم: «فَوُجُودُهُ وَعَدَمُهُ كِلَاهُمَا بِعِلَّةٍ»، و این همان مطلب قبلی است که ادعا کرده بودیم.
بحث ما در خاصهی ممکن تمام شد و معلوم شد که ممکنالوجود یکی از خواصش این است که احتیاج به علت دارد؛ برای وجودش و برای عدمش احتیاج به علت هست و باید علت داشته باشد تا موجود بشود یا تا معدوم بشود.
خاصهی دوم واجبالوجود: نفی مکافئ در وجود و تبیین مفهوم و اقسام تکافؤ
خب، این خاصهی ممکن که تمام شد، باز دوباره برمیگردیم به خاصهی دیگر واجب. چون قبلاً بحث در خواص واجب داشتیم؛ یکی از خواص واجب را که عدم احتیاج به علت است -یا به تعبیر دیگر لَا عِلَّةَ لَهُ است- قبلاً گفتیم، بعد خلافش را در ممکن گفتیم که الان تمام شد. حالا برمیگردیم به خاصهی دومی که دربارهی واجب داریم و آن این است که واجب تعالی مکافِئ در وجود ندارد؛ یعنی یک موجود دیگری که با واجب تعالی کُفو باشد و هر دو برابر باشند، نداریم.
اولاً باید توضیح بدهیم که متکافِئان یعنی چه؟ خب ما داریم وجود دو خدای متکافئ را نفی میکنیم و میخواهیم این را نفی کنیم؛ اول باید ببینیم متکافئان چیستند. بعد اقسام متکافئان را بگوییم و بعد هم توضیح بدهیم که از این اقسام، مصنف کدام را بیان میکند.
متکافئان دو شیئیاند که بینشان علیت نیست؛ میگوییم متکافئان. مثلاً متضائفان را میگوییم متکافئان، چون بینشان علیت نیست؛ ممکن است هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ باشند، ولی خودشان علت و معلول نیستند. آنجایی که هر دو علت و معلولاند، به آنها میگوییم متلازمان، نمیگوییم متکافئان. آنجایی که معلولِ عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ هستند، هم میتوانیم بگوییم متکافئان و هم میتوانیم بگوییم متلازمان؛ ولی آنجایی که یکی علت است و یکی معلول، متکافئان نمیگوییم، متلازمان میگوییم. خب، حالا اگر دو شیء داشتیم که علت و معلول نبودند، اینها را بهشان میگوییم متکافئان، یعنی در عرض هم و کفو هم. پس تفسیر متکافئان روشن شد.
حالا اقسامش: متکافئان یا بینشان علاقهی وجودیه هست یا بینشان علاقهی وجودیه نیست. علاقهی وجودیه در دو جاست: یکی در بین علت و معلول، یکی در بین معلولَی عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ. الان فرض کردیم که این دو تا متکافئ، متکافئاند؛ اگر متکافئاند پس یکی علت و یکی معلول نیست، بنابراین علاقهی وجودیه و رابطهی وجودیه منحصر میشود به معلولی عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ بودن. چون وقتی متکافئاند، از دو قسم علاقهی وجودیه یکیاش را نمیتوانند داشته باشند؛ یعنی یکی علت باشد و یکی معلول باشد -این یکی از اقسام علاقهی وجودیه است- این را دیگر نمیتوانند داشته باشند و الا متکافئ نیستند؛ متکافئ مشروط به این است که علت و معلول نباشند. پس متکافئ باشند، یا بینشان علاقهی لزومیه هست -یعنی هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ هستند-، یا بینشان علاقهی لزومیه نیست -یعنی هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ نیستند و اصلاً از هم گسستهاند-. این دو قسم.
مصنف در این فصل، دو واجب متکافئی را که بینشان علاقهی لزومیه و علاقهی وجودیه هست ابطال میکند. لذا گاهی میبینید در محذورهایی که ذکر میکند، میگوید که لازم میآید یکی علت باشد و یکی معلول، و در نتیجه اینها غیرمتکافئ میشوند، چون اگر علت و معلول باشند متکافئ نیستند؛ گاهی میگوید که لازم میآید هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ باشند و آن علت ثالثه را باید واجب قرار داد نه این دو تا را -این در صورتی است که هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ باشند که متکافئ باشند-. که در تکافُؤ میبینید یا بالاخره امر را منتهی میکند به علت و معلول -که بعد میگوید این خلف فرض است، چون اگر تکافؤ هست علت و معلول نیست-، یا منتهی میکند به معلولی عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ. هیچوقت متکافئ را با قطع نظر از علاقهی وجودیه طرح نمیکند؛ در تمام محاذیر میبینید بالاخره در یکی از این علاقههای وجودیه امر را منتهی میکند: یا منتهی میکند به اینکه این دو تا علت و معلولاند، یا منتهی میکند به اینکه معلولی عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ هستند. هیچوقت نمیرود سراغ اینکه این دو تا از هم گسستهاند؛ چرا؟ چون از اول فرض کرده که بینشان علاقهی وجودیه هست.
در فصل بعدی، در دو واجب متکافئی که بینشان علاقهی وجودیه نیست بحث میکند. آنجا دیگر این حرفها نیست که یکی علت باشد و یکی معلول، یا هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ باشند؛ آنجا یک بحث دیگر است. آنوقت عنوان فصل هم در فصل بعدی این است که خدا واحد است و شریک ندارد[5] ؛ شریک ندارد یعنی همین، متکافئ ندارد، متکافئی که بینشان علاقهی وجودیه نباشد. آنی که بینشان علاقهی وجودیه باشد را در همین فصل ابطال کرده، و آنی هم که بینشان علاقهی وجودیه نباشد در فصل بعدی ابطال میکند.
پس مطلب روشن شد؛ روشن شد که متکافئان یعنی چه: یعنی آنی که احدهما علت و آخر معلول نیست. بعد هم روشن شد که این متکافئان دو قسماند: یا بینشان علاقهی وجودیه هست -یعنی هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ هستند-، یا بینشان علاقهی وجودیه نیست -یعنی این وضع را هم ندارند، یعنی همانطور که یکی علت و دیگری معلول نیست، هر دو هم معلول عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ نیستند-. آنوقت مصنف آنجایی که علاقهی وجودیه بینشان هست را در این فصل بحث و باطل میکند، و آنجایی را که علاقهی وجودیه بینشان نیست در فصل بعدی طرح و باطل میکند.
قرائت و شرح عبارت شفا در نفی تکافؤ دو واجبالوجود و طرح دو فرض استدلال
ابتدا خودش تکافؤ را بیان میکند. میگوید که معنای تکافؤ این است که این موجود است با او -ببینید: این موجود است با او، یعنی معیّت را درست میکند که بالاخره علاقهی وجودیه بینشان باشد- و آن هم موجود است با این؛ این را میگوید تکافؤ. که تکافؤ را دارد طوری فرض میکند که علاقهی وجودیه هم بین متکافئان باشد. آن تکافؤی که علاقهی لزومیه و علاقهی وجودیه بین دو تا متکافئ نیست، آن در فصل بعد است و اینجا مطرح نمیشود.
حالا عبارت را توجه کنید: «وَنَقُولُ»[6] ؛ شروع به ذکر خاصهی دوم است که تا آخر فصل همین خاصهی دوم طول میکشد. «وَنَقُولُ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَاجِبُ الْوُجُودِ مُكَافِئًا لِوَاجِبِ وُجُودٍ آخَرَ»؛ واجبالوجود نمیتواند مکافئ با واجبالوجود دیگر باشد، نمیتوانیم دو واجب داشته باشیم که متکافئ باشند. «حَتَّى يَكُونَ»؛ این «حَتَّى يَكُونَ» تفسیر تکافؤ در این فصل است: به طوری که -«حَتَّى يَكُونَ» یعنی به طوری که- «يَكُونَ هَذَا مَوْجُودًا مَعَ ذَلِكَ وَذَلِكَ مَوْجُودًا مَعَ هَذَا»؛ این با او موجود باشد و آن هم با این موجود باشد، یعنی از هم منفک نشوند، بینشان علاقهی وجودیه باشد و اینطور نباشد که یکی موجود باشد و دیگری موجود نباشد.
اما «وَلَيْسَ» -یعنی در حالی که، واو، واو حالیه است- در حالی که «لَيْسَ أَحَدُهُمَا عِلَّةً لِلْآخَرِ»، چون اگر یکی علت دیگری باشد دیگر متکافئ نیستند، علت و معلولاند؛ «بَلْ هُمَا مُتَكَافِئَانِ فِي أَمْرِ لُزُومِ الْوُجُودِ» -به اضافه بخوانید، هر دو را، هم «أَمْرِ» را و هم «لُزُومِ» را: «بَلْ هُمَا مُتَكَافِئَانِ فِي أَمْرِ لُزُومِ الْوُجُودِ»، اضافه هم اضافهی بیانیه است، اضافهی «أَمْرِ»-؛ در امری که عبارت از لزوم وجود یعنی وجوب وجود است متکافئاند: این هم واجبالوجود است، آن هم واجبالوجود است، اما هیچکدام علت دیگری نیستند و هر دو هم با هماند، این با او موجود است و آن هم با این موجود است. پس یعنی دو متکافئاند که معلولی عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ میتوانند باشند. البته این معلولی عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ میتوانند باشند یعنی محذورهایی است که ما در پیش داریم ها! و الا اصلاً ما دو تا واجب را قبول نداریم. اگر دو تا واجب قبول داشته باشیم که متکافئ باشند و بینشان علاقهی وجودیه باشد، لازمهاش این است که هر دو معلول عِلَّةٍ ثَالِثَةٍ باشند و این محذور دارد؛ آنوقت برمیگردیم میگوییم پس دو واجب متکافئ نداریم که بینشان علاقهی وجودیه است. اما اینکه دو موجود متکافئ داشته باشیم که بینشان علاقه نیست، آن در فصل بعدی است. تا اینجا مدعا طرح شد؛ از اینجا میخواهیم وارد استدلال بشویم.
از اینجا که میخواهیم وارد استدلال بشویم، در استدلال توجه کنید ایشان دو تا فرض را طرح میکند. فروض زیادی در این استدلال میآید که این فروض باید خلط نشوند و همه جداجدا رسیدگی بشوند. ابتدا دو تا فرض را طرح میکند: یک فرض این است که اگر ذات یکی از این دو واجب را ملاحظه کنید، تنهایی -ذاتش را ملاحظه کنید یعنی تنهایی، بدون دیگری-، یا میبینید واجب بالذات است یا واجب بالذات نیست. اینطوری وارد بحث میشود. همین دو تا فرض را طرح میکند و تا آخر هم همین دو تا فرض را پیش میکشد و همهاش اگر فروضی هست در درون همین دو تا فرض درست میکند.
یکی اینکه اگر شما نظر به یکی از این دو واجب کنید و از آن واجب دیگر قطع نظر کنید و خود یک واجب را تنهایی ببینید، یا او را واجبالوجود بالذات مییابید یا واجبالوجود بالذات نمییابید. تقسیم را دقت کنید چطوری است! به واجبالوجود توجه میکنی، اما یا واجبالوجودش مییابی یا ممکنالوجود! اصلاً ظاهر تقسیم غلط است که واجبالوجود را یا واجبالوجود مییابی یا ممکنالوجود؛ اگر واجبالوجود است که دیگر ممکنالوجود نمییابیمش که! «إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا بِذَاتِهِ» این که درست است، اما «أَوْ لَا يَكُونَ وَاجِبًا بِذَاتِهِ» غلط است؛ این قسم دوم را برای چه آوردی؟
جوابی که محشین در اینجا برای این اشکال میدهند این است که مصنف در همین فرضی که این واجب را میگوید «لَا يَكُونَ وَاجِبًا بِذَاتِهِ»، در همین فرض هم او را از وجوب بیرون نبرده است؛ میگوید تنها نگاهش کنی واجب نیست، ولی با آن یکی دیگر واجب هست. بینشان علاقهی وجودیه درست کرده دیگر! تنها نگاهش کنی واجب نیست. این واجبی که الان در کنار او واجب است -اینطوری بیان میکنیم، نمیگوییم واجبی که مطلقا واجب است-، واجبی که در کنار او واجب است، یا به تنهایی هم واجب است یا به تنهایی واجب نیست؛ این تقسیم درست است. ابنسینا دارد این را میگوید؛ نمیگوید واجبی که مطلقا واجب است، یا واجب است یا ممکن؛ میگوید واجبی که در کنار این واجب است، یا تنهایی هم واجب است یا تنهایی ممکن است. این تقسیم درستی است.
آنوقت اگر تنهایی واجب باشد بحث میکند، و اگر تنهایی هم ممکن باشد بحث میکند. و آنجایی که تنهایی واجب باشد، بحثش کوتاه است؛ آنجایی که تنهایی ممکن باشد، بحثش طولانی است. یک صفحه و خردهای تقریباً آن فرضی طرح میشود که واجب تعالی به تنهایی واجب نباشد؛ اما آنجایی که تنهایی واجب باشد، یک سه چهار خط در موردش بحث میکند و دو فرضش میکند: یک فرضش باطل، یک فرضش هم منتج مطلوب. ظاهراً وارد بحث بشویم به آخر نرسیم؛ بهتر است که همینجا قطعش کنیم و بقیهاش را انشاءالله جلسهی آینده عرض کنیم.