90/05/20
بسم الله الرحمن الرحیم
خواص واجبالوجود بالذات و تمایز آن از ممکنالوجود/تقسیم موجود به واجبالوجود و ممکنالوجود /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/تقسیم موجود به واجبالوجود و ممکنالوجود /خواص واجبالوجود بالذات و تمایز آن از ممکنالوجود
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
عنوان فصل ششم و اشاره اجمالی به خواص واجب و ممکن
صفحه سی و هفت، سطر اول: «فَصْلٌ فِي ابْتِدَاءِ الْقَوْلِ فِي الْوَاجِبِ الْوُجُودِ وَالْمُمْكِنِ الْوُجُودِ، وَأَنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ... وَأَنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ لَا عِلَّةَ لَهُ، وَأَنَّ الْمُمْكِنَ الْوُجُودِ مَعْلُولٌ».[1] در این فصل ششم، خواص واجب و ممکن ذکر میشود. برای واجب پنج تا خاصیت گفته میشود و برای ممکن سه تا. در عنوان بحث اشاره میکنند به بعضی از این خاصهها. من عنوان را ترجمه میکنم، بعد به مباحثی که لازم است میپردازم.
«فِي ابْتِدَاءِ الْقَوْلِ فِي الْوَاجِبِ الْوُجُودِ»؛ تا حالا درباره واجبالوجود بحثی نکردیم. بحث در موضوع فلسفه داشتیم. درباره این موضوع گفتیم که بدیهی است؛ بعد به مناسبت، اقسام اولیه موجود را که عبارت بودند از واجب و ممکن، ذکر کردیم. اما درباره واجب و ممکن بحثی نکردیم؛ الان میخواهیم شروع کنیم. پس این فصل، «ابْتِدَاءِ الْقَوْلِ فِي الْوَاجِبِ الْوُجُودِ»، یعنی شروع بحث در واجبالوجود که قبلاً بحثی نداشتیم. قبلاً بحث در وجود داشتیم و بعد هم موجود و بعد هم اقسام اولیه موجود.
در فصل قبل هم در عنوانش گفتیم که در موجود و شیء و اقسام اول اینها بحث میکنیم، که اقسام اول موجود عبارت بود از واجب و ممکن. حالا اینجا میخواهیم خواص اینها را بیان کنیم: «ابْتِدَاءِ الْقَوْلِ فِي الْوَاجِبِ الْوُجُودِ وَالْمُمْكِنِ الْوُجُودِ». این یک مطلب، که البته فقط شروع این بحث را گفتیم؛ اما خاصیتها را از اینجا میخواهیم ذکر کنیم: «وَأَنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ لَا عِلَّةَ لَهُ»؛ این خاصیت اول است که واجبالوجود، وجودش بالذات علت ندارد. «وَأَنَّ الْمُمْكِنَ الْوُجُودِ مَعْلُولٌ»؛ ممکنالوجود معلول است، هم در وجودش هم در عدمش. این یک خاصیت برای واجب، یک خاصیت هم برای ممکن.
«وَأَنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ غَيْرُ مُكَافِئٍ لِغَيْرِهِ فِي الْوُجُودِ»؛ «فِي الْوُجُودِ» متعلق به «مُكَافِئٍ» است. واجبالوجود با هیچ وجودی مکافئ نیست؛ با غیر خودش در وجود مکافئ نیست، یعنی در وجود خاص مکافئ نیست. در وجود عام اشکالی ندارد. وجود عام یعنی مفهوم وجود. مفهوم وجود بر او هم اطلاق میشود و بر بقیه هم اطلاق میشود. در مفهوم وجود که وجود عام است، مکافئ داشته باشد مشکل نیست، ولی در وجود خاص خودش مکافئ ندارد.
«وَلَا مُتَعَلِّقٌ بِغَيْرِهِ فِيهِ»؛ «فِيهِ» یعنی «فِي الْوُجُودِ». در وجود تعلق به غیر ندارد. تعلق به غیر چند تا مصداق دارد: یکی اینکه واجب تعالی اجزای خارجی داشته باشد؛ در این صورت او تعلق به اجزای خارجی پیدا میکند. یکی اینکه اجزای ذهنی داشته باشد؛ باز هم تعلق به اجزای ذهنی پیدا میکند. یکی اینکه شریک داشته باشد؛ باز هم به نوعی تعلق به شریک پیدا میکند. پس «وَلَا مُتَعَلِّقٌ بِغَيْرِهِ» بساطتش را ثابت میکند و وحدتش را و فاقد شریک بودنش را هم اثبات میکند. اینها مطالبی است که به تفصیل بعداً توضیح داده میشود؛ اینجا در عنوان بحث به طور مجمل آمده است.
اقوال شارحان و محشین در تفسیر عبارت «وَنَعُودُ إِلَى مَا كُنَّا فِيهِ»
ایشان میفرماید: «وَنَعُودُ إِلَى مَا كُنَّا فِيهِ فَنَقُولُ:». ما مطالب این فصل را که نگاه میکنیم، میبینیم در گذشته طرح نشده بودند؛ پس «نَعُودُ» یعنی چه؟ عبارت ایشان دارد ما بازمیگردیم به آنچه که در آن بودیم؛ گویا که درباره خواص واجب و خواص ممکن بحث میکردیم، بعد حالا وسطش یک مطلب دیگری را به عنوان جمله معترضه طرح کردیم، حالا میخواهیم برگردیم به آن بحث اصلیمان. ظاهر عبارت این را نشان میدهد، در حالی که همچین وضعی نبوده است. ما در گذشته درباره واجب و ممکنالوجود بحثی نمیکردیم که حالا برگردیم به «مَا كُنَّا فِيهِ». این عبارت مورد اختلاف است و به صورتهای مختلف معنی شده است. محشین هم در خود این عبارت تقریباً مشکل پیدا کردهاند.
یکی از محشین شفا به نام قوامالدین اینطور توضیح میدهد؛ میگوید که در فصل قبلی مصنف درباره واجب و ممکن بحثی کرد؛ اگرچه در خواص آنها بحث نکرد، ولی بالاخره بحثی درباره واجب و ممکن داشت که واجب را تعریف کنیم، ممکن را تعریف کنیم، تعریفهایشان دوری است و نمیشود تعریف کرد؛ آن وقت در بین این، هر سه بدیهی هستند؛ در بین این سه تایی که بدیهی هستند، واجب تصورش قبل از آنهاست. اینها مطالبی بود که در فصل گذشته ما درباره واجب و ممکن گفتیم. حالا میخواهیم دوباره برگردیم به بحث در واجب و ممکن، منتها یک بحث دیگر. آن یک بحث بود، الان یک بحث دیگری میخواهیم مطرح کنیم. پس بازگشت به همان موضوع است و در همان موضوع میخواهیم بحث کنیم؛ منتها بحثی که در آنجا داشتیم بحثی بود و بحثی که در اینجا داریم بحث دیگر است، ولی موضوعمان فرق نکرده است؛ موضوع بحثمان یکی است. به همین جهت است که میگوییم برمیگردیم به مطلب قبل. این حرفی است که قوامالدین گفته است.
آقا حسین خوانساری در حاشیه میگوید که «مَا كُنَّا فِيهِ» یعنی همین عنوانی که در اول فصل گفتیم. بازمیگردیم به «مَا كُنَّا فِيهِ»، یعنی بازمیگردیم به توضیح همین عنوان. وقتی عنوان را مطرح کرده، در یک بحثی وارد شده که آن بحث را بالاجمال گفته است. حالا میگوید بازمیگردیم به این بحث، یعنی از بحثهای قبل صرفنظر میکنیم، بازمیگردیم به همین بحثی که در عنوان فصل آوردیم؛ یعنی متمرکز میشویم روی این بحث. این هم حرف آقا حسین خوانساری.
ملا اولیاء مطلبی گفته که لازم نیست نقل کنم؛ او هم تقریباً جوری حرف زده که هم از آن کلام آقا حسین خوانساری درمیآید، هم کلام قوامالدین درمیآید. حالا من این دو تا را توضیح دادم، دیگر لازم نیست کلام ملا اولیاء را هم ذکر کنم.
ملاصدرا باز به نحو سومی حرف میزند. ملاصدرا میگوید که قبلاً مصنف در فصل قبل بحثی از وجود و شیئیت کرد و بیان کرد که این دو تا «أَعْرَفُ الْأَشْيَاء»[2] هستند؛ أَعْرَفُ الْمَفْهُومَات هستند تَصَوُّرًا و أَعْرَفُ الْوُجُودَات هستند تَصْدِيقًا. و گفت که از این دو تا ما مفهومی که اعرف باشد نداریم، و بعد از این دو تا، آنچه که اعرف از همه است ضروری و لاضروری است. بعد ضروری را گفت یا ضرورت وجود است که میشود وجوب، یا ضرورت عدم است که میشود امتناع؛ لاضرورت هم که گفتیم امکان. پس در فصل گذشته ایشان به بداهت وجود و بداهت شیئیت اشاره کرد و بعد هم وارد بحث از ضروری و لاضروری شد؛ ضروری دو قسم شد، لاضروری هم یک قسم؛ پس سه قسم دیگر را که عبارت از امکان و وجوب و امتناع است طرح کرد. حالا میخواهد خواص دو تا قسم ضروری را بیان کند، و در گذشته هم گفت در بین این ضروریها و لاضروری، آن ضروریالوجود از همه قویتر است، از همه بدیهیتر است[3] ؛ در جلسه قبل این را توضیح دادیم. خب پس یک مباحثی در مورد ضروری مطرح کرده بود؛ حالا میخواهد برگردد به همان بحث و آنها را ادامه بدهد؛ یعنی میخواهد درباره ضروری و لاضروری بحث کند؛ درباره ضروری یعنی واجب، درباره لاضروری یعنی ممکن؛ میخواهد خواص این دو تا را بگوید. پس این هم بازگشت به چیزی است که قبلاً گفته در فصل قبل.
جمعبندی اقوال محشین و توجیه ملاصدرا درباره ورود به بحث خواص واجب و ممکن
خب توجه کردید تمام شد مطالب. دیدید که در این تفسیر «مَا كُنَّا»[4] دو تا قول داریم: یکی «مَا كُنَّا فِيهِ» یعنی «مَا كُنَّا فِيهِ» در فصل سابق؛ یکی «مَا كُنَّا فِيهِ» یعنی «مَا كُنَّا فِيهِ» در همین فصل، منتها در عنوانش. یکی میگوید بازمیگردیم به آنچه که در فصل سابق گفتیم، یکی میگوید بازمیگردیم به آنچه که در عنوان گفتیم؛ یکی هم مثل ملا اولیاء گویا که بین این دو کلام ترکیب میکند. حرف صدرا هم اگرچه حرف سومی است، ولی با حرف قوامالدین فرقی تقریباً ندارد؛ هر دویشان میگویند بازمیگردیم به مطالب فصل قبل که در فصل قبل بحثی از ضرورت و لاضرورت کردیم، یعنی بحث از واجب و ممکن؛ حالا برمیگردیم به همان بحث و بحث از واجب و ممکن میکنیم؛ منتها آن وقت بحث کردیم در بدیهی بودن مفهومها، حالا بحث میکنیم در خواص، در خواص آنها. پس «نَعُودُ إِلَى مَا كُنَّا فِيهِ» تفسیر شد به قول همهشان. توجیه ملا سلیمان را هم من ندیدم ببینم ایشان چه میگوید؛ نشد دیگر، فرصت نشد. آن را خودتان مراجعه میکنید. چون همه حواشیای که در اینجا هست، من تا جایی که برایم ممکن است نگاهش میکنم، بعد میآیم اینجا؛ مطالب و حواشی را هم در بین عباراتم میآورم همه را.
صدرا در پایان بحث، در پایان این توضیح «مَا كُنَّا فِيهِ»، یک بیانی دارد که با آن بیان، ورود مصنف در این بحث را توجیه میکند که چرا اصلاً مصنف وارد این بحث شد. حالا برگردیم به «مَا كُنَّا فِيهِ» توجیه شد؛ اصلاً چرا حالا وارد این بحث شدیم؟ صدرا میگوید این بحث مربوط به موضوع است و هر چه که مربوط به موضوع باشد و از عوارض ذاتی موضوع باشد جزو مسائل علم است؛ پس باید مطرح بشود. اما میگوید که موضوع اقسام اولی دارد؛ موضوع یعنی موجود. اقسام... موضوع فلسفه موجود است؛ اقسام اولیهاش یکی ممکن است، یکی واجب. آن وقت احوال و اعراض و خواص اینها میشوند عرض ذاتی اقسام موضوع. و ما حق داریم از عرض ذاتی اقسام موضوع بحث کنیم. همانطور که از عرض ذاتی خود موضوع بحث میکنیم، از اقسام ذاتی عرض موضوع هم بحث میکنیم. و این خواصی که ما در اینجا میخواهیم بیان کنیم، عرض ذاتی و خواص اولیه اقسام موضوع هستند. پس ورود مصنف در این مباحث توجیه دارد و اینطور نیست که بیجهت وارد شده باشد؛ بلکه شاید بگوییم اصلاً اساس بحث در فلسفه، بحث در همین چیزهاست.
خب اینها توجیهاتی بود که قبل از ورود در بحث لازم داشتیم: یکی اینکه بگوییم ایشان دارد برمیگردد به حرف گذشته خودش یعنی چه، یکی هم اینکه این مباحث در اینجا چرا مطرح میشوند. بعد از اینکه این مطلب گفته میشود، تقسیم میکنیم موجود را به دو قسم: یکی واجب، یکی ممکن. بعد از تقسیم، شروع میکنیم ذکر خواص را نقل کردن. اول پنج تا خاصیت برای واجب ذکر میکنیم، بعد میپردازیم به خاصیت ممکن؛ اول پنج تا خاصیت برای واجب ذکر میکنیم، بعد بعضی از این خاصیتها را توضیح میدهیم، بعد به خاصیت ممکن میپردازیم، بعد دومرتبه برمیگردیم بقیه خاصیتهای واجب را که باقی مانده توضیح میدهیم. پس تمام فصل تقریباً درباره توضیح خاصیتهای واجب است؛ فقط این وسط بعضی خاصیتها که توضیح داده میشود، بحثی از ممکن میکنیم. در بحث ممکن هم چند مطلب ذکر میشود که انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنم.
مقایسه روش مشهور و روش ابنسینا در تقسیم موجود به واجب و ممکن
الان میخواهیم تقسیم کنیم موجود را به دو قسم: یکی به ممکن، یکی به واجب. در این تقسیم اینچنین رایج بوده بین مشهور که میگفتند ماهیتی را نسبت به وجود ملاحظه میکنیم؛ این ماهیت نسبت به وجود یکی از سه حال را پیدا میکند: یا اقتضا میکند وجود را، میشود واجب؛ یا اقتضا میکند عدم وجود را، میشود ممتنع؛ یا هیچکدام را اقتضا نمیکند، نه وجود را و نه عدم را، میشود ممکن. این تفسیری بوده که در گذشته گفته میشد.
اینکه ماهیت اقتضا نمیکند وجود را و عدم را، این یک امری است که با شأن ماهیت سازگار است که ماهیت اقتضا نکند؛ چون ماهیت چیزی نیست که بخواهد اقتضا کند. ماهیت با قطع نظر از وجود، چیزی نیست که بخواهد اقتضا کند، ولی وقتی میگوید اقتضا نمیکند درست میگوید. پس درباره ممکن حرفی نداریم. درباره واجب که میگوییم اقتضا میکند ماهیت وجود را، این درست نیست. هیچ ماهیتی نمیتواند اقتضای وجود کند؛ چون تازه اقتضایش بعد از گرفتن وجود تحقق پیدا میکند؛ چگونه میتواند آنی را که وسیله اقتضا را فراهم میکند اقتضا کند؟ وجود چطوری میتواند... ماهیت چطوری میتواند آنی را که ماهیت را میتواند مقتضِی کند، اقتضا کند؟ مقتضِی باید بشود مقتضَیٰ؛ همانی که ماهیت را مقتضِی میکند باید مقتضَای ماهیت بشود و این درست نیست. لذا خود مشهور حرف را عوض کردند؛ گفتند: مَا وُجُودُهُ نَفْسُ ذَاتِهِ میشود واجب، نه مَا مَاهِيَّتُهُ تَقْتَضِي وُجُودَهُ. آنطور تعریف نکردند واجب را. اگرچه در تقسیم وقتی وارد شدند اینچنین تقسیم کردند، ولی وقتی خواستند واجب را تعریف کنند، نگفتند واجب آن چیزی است که ماهیتش اقتضای وجود دارد، بلکه گفتند: مَا وُجُودُهُ نَفْسُ ذَاتِهِ. در مقابل هم میتوانیم بگوییم ممتنع آنی است که مَا عَدَمُهُ نَفْسُ ذَاتِهِ. که پس مقتضی بودن را حذف میکنیم و تعبیر به مقتضی نمیکنیم؛ نمیگوییم ماهیت مقتضی وجود است.
ابنسینا در اینجا طوری تقسیم کرده که آن تسامحی که در تقسیم مشهور هست اصلاً پیش نیاید که بعد مجبور بشود تعبیر را عوض کند، چنانکه مشهور این کار را کردند. ابنسینا اینطور میگوید: میگوید وقتی که شما به یک موجودی توجه میکنید، و به یک ماهیتی مثلاً، دیگر نمیگوییم موجود، به یک شیئی، به یک ماهیتی، به هر چه، هر تعبیری میخواهید بکنید، توجه میکنید و همه ماعدا را، از همه ماعدا قطع نظر میکنید، فقط به خود همان شیء توجه میکنید، یا میبینید وجود برایش واجب است (دیگر نمیگوییم اقتضا میکند؛ یا میبینید وجود برایش واجب است)، یا وجود برایش واجب نیست. هر شیئی را که شما نگاه کنید، یکی از این دو مطلب را از آن به دست میآورید؛ میبینید یا وجود برایش واجب است یا وجود برایش واجب نیست. اگر وجود برایش واجب باشد، یعنی ذاتاً مصداق باشد برای محمولی که عبارت از «مَوْجُودٌ» است؛ نه حیثیت تقییدیه بخواهد که با قید وجود بشود موجود، و نه حیثیت تعلیلیه میخواهد که علتی به او وجود ببخشد. اینچنین شیئی که با نظر به او، وجود برایش واجب دیده میشود، یعنی «مَوْجُودٌ» بر او حمل میشود به حیثیت اطلاقیه، نه به حیثیت تقییدیه و نه به حیثیت تعلیلیه، اینچنین موجودی واجب است.
در ممکن اینطور نیست؛ شما حیثیت تقییدیه میخواهید. در ممکن اگر ممکنتان ماهیت باشد، حیثیت تقییدیه میخواهید؛ یعنی باید وجود را قیدش قرار بدهید تا بعداً «مَوْجُودٌ» را بر آن حمل کنید. بدون حیثیت تقییدیه، یعنی بدون قید که آن قید عبارت از وجود است، نمیتوانید «مَوْجُودٌ» را بر ماهیت حمل کنید. و اگر آن موجود ممکن، خود وجود باشد، این درست است حیثیت تقییدیه نمیخواهد، لازم نیست وجودی را به آن ضمیمه کنید تا «مَوْجُودٌ» بر آن حمل بشود، ولی حیثیت تعلیلیه میخواهد؛ یک علت میخواهد. باید یک موجودی این وجود خاص را جعل کند تا این وجود خاص امکانی محقق بشود. پس با توجه به آن حیثیت تعلیلیه، یعنی با توجه به فاعل، به این وجود خاص امکانی میتوان گفت «مَوْجُودٌ». به ماهیت با ضمیمه شدن قید وجود میتوانید بگویید «مَوْجُودٌ»؛ به وجود امکانی با تأثیر فاعل و جاعل میتوانید بگویید «مَوْجُودٌ». پس ماهیت ممکنه با حیثیت تقییدیه، محمولی را که عبارت از «مَوْجُودٌ» است میپذیرد، و وجود ممکن هم با حیثیت تعلیلیه، محمولی را که «مَوْجُودٌ» است میپذیرد؛ اما یک، موجودی داریم که بدون حیثیت تقییدیه و بدون حیثیت تعلیلیه، بلکه با حیثیت اطلاقیه، یعنی بدون قید و بدون علت، میبینیم وجود برایش واجب است؛ و یعنی محمولی که «مَوْجُودٌ» است بر او حمل میشود بدون احتیاج به ضمیمه شدن قیدی یا بدون احتیاج به جعل جاعلی؛ اینچنین موجودی را میگوییم واجب.
اما اگر به خود آن شیء توجه کردید و وجودش را واجب ندیدید (قسم دوم را داریم میگوییم، قسم اول تمام شد)؛ قسم دوم میگوییم اگر به آن شیء توجه کردید و وجودش را واجب ندیدید، یعنی خودش را مصداق حمل «مَوْجُودٌ» نیافتید، این را نمیتوانید بگویید ممتنع؛ چون مقسم ما «مَوْجُودٌ» بود. گفتیم موجود به دو قسم تقسیم میشود؛ دیگر در این اقسام، ممتنع نمیآید. بنابراین اگر دیدید وجودش واجب نیست، نمیتوانید بگویید شاید ممتنع باشد؛ بگویید وجود دارد ولی وجودش واجب نیست، پس باید موجود فرضش کنید. موجودی است که ما او را ممکن مینامیم؛ یعنی وجود بر او حمل میشود یا به حیثیت تقییدیه چنانکه عرض کردم، یا به حیثیت تعلیلیه. اینکه از ذاتش وجود به دست نمیآید و با حیثیت اطلاقیه بر آن نمیتوان «مَوْجُودٌ» را حمل کرد، اینچنین امری را سزاوار است که ما ممکن بنامیم و بگوییم که اگر ماهیت باشد با حیثیت تقییدیه موجود میشود و اگر وجود باشد با حیثیت تعلیلیه موجود میشود، و قهراً وجود برایش واجب نیست، بلکه با آمدن قید، وجود برایش واجب میشود یا با جعل جاعل برایش وجود واجب میشود؛ این را به آن میگوییم ممکن. ابنسینا اینطوری دارد حرف میزند، و این دیگر توجه میکنید در حرفش و تقسیمش، دیگر تسامحی که در کلام مشهور بود دیده نمیشود. بعد از اینکه این تقسیم را تمام میکند و شیء را، یعنی موجود را، تقسیم میکند به دو قسم واجب و ممکن، شروع میکند به ذکر خواصشان که وقتی رسیدیم عرض میکنم.
شرح عبارت شفا درباره انقسام عقلی موجود به واجب و ممکن
«وَنَعُودُ إِلَى مَا كُنَّا فِيهِ فَنَقُولُ: إِنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ وَالْمُمْكِنِ الْوُجُودِ خَوَاصَّ»؛ برای هر یک از اینها خواصی هست. خواص یعنی خاصّهها، یعنی اموری که مختص به آنهاست و در دیگری پیدا نمیشود. «فَنَقُولُ:»؛ «فَنَقُولُ» یعنی شروع میکنیم ابتداءً به تقسیم موجود به دو قسم، بعداً میپردازیم به ذکر خواص هر یک از دو قسم. «فَنَقُولُ: إِنَّ الْأُمُورَ الَّتِي تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ»؛ این مقسم است. اموری که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ»، یعنی موجودند؛ این را دارد به دو قسم تقسیم میکند. دیگر ممتنع در اقسام قرار نمیگیرد؛ چون مقسم عبارت شد از اموری که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ». ممتنع در این مقسم داخل نیست که بخواهیم در اقسام ذکرش کنیم. اموری که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ تَحْتَمِلُ فِي الْعَقْلِ»؛ اینکه میگوید «تَحْتَمِلُ فِي الْعَقْلِ» به خاطر این است که هنوز اثبات نکرده واجبالوجود را. ممکنالوجود را مشاهده میکنیم، برایمان ثابت است. واجبالوجود اگر ثابت بشود، میگوییم که اموری که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ» یقیناً در واقع منقسم میشوند به دو قسم. ولی چون هنوز اثبات نکردیم آن دو قسم را، میگوید در احتمال عقلی قسمت میشوند؛ یعنی عقل اجازه قسمت میدهد. حالا آیا آنی که عقل تقسیم میکند و اقسامی که عقل به دست میآورد در واقعیت هم حاصلاند یا حاصل نیستند، آن احتیاج به دلیل دارد. پس در احتمال عقلی، انقسام موجود به دو قسم را داریم، ولو در واقع خارجی نداشته باشیم. الان ما بحث در واقع خارجی نداریم؛ بحث نداریم که در واقع هم دو قسم را داریم یا نه؛ بحثمان در این است که الان عقلاً اجازه تقسیم موجود به دو قسم را داریم: «إِنَّ الْأُمُورَ الَّتِي تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ تَحْتَمِلُ فِي الْعَقْلِ الانْقِسَامَ إِلَى قِسْمَيْنِ».
در بعضی تعبیرها، این را هم بد نیست عرض بکنم ولو تقریباً یک خرده خارج بحث است، در بعضی تعبیرها ابنسینا جور دیگر حرف میزند؛ میگوید که مثلاً، یا ابنسینا یا خواجه، بالاخره این عبارت رایج است که میگویند: قسمت اقتضا میکند که مثلاً ما پنج قسم موجود داشته باشیم. قسمت اقتضا میکند، یعنی همین حرفی است که اینجا دارد میگوید؛ یعنی ما به لحاظ احتمالات عقلی میتوانیم تقسیم کنیم؛ خود تقسیم اقتضا دارد که پنج قسم به دست بیاید، اما واقعیت با کدامیک از این اقسام منطبق است حرف دیگری است. قسمت این اقتضا را میکند؛ مثلاً در مسئله شرور میگوید که قسمت اقتضا میکند که موجودات به پنج دسته تقسیم بشوند: موجودی که خیر محض است، یک؛ موجودی که شر محض است، دو؛ موجودی که خیرش غلبه دارد، سه؛ موجودی که شرش غلبه دارد، چهار؛ موجودی که خیر و شرش مساویاند، پنج. تقسیم این اقتضا را میکند؛ ولی وقتی میآییم در بیرون نگاه میکنیم، میبینیم دو قسم از این پنج قسم موجودند، بقیه نه؛ فقط آنی که خیر محض است موجود است و آنی که خیرش غالب است موجود است. آنی که شر و خیرش مساوی است موجود نیست، آنی که شرش اکثر است موجود نیست، آن هم که تمامش شر است وجود ندارد، شر خالص است، آن هم وجود ندارد. پس قسمت اقتضا میکند این تقسیم را، ولی واقعیت اقتضا میکند جور دیگر را. اینجا هم همین را دارد میگوید؛ میگوید قسمت اقتضا میکند دو قسم را؛ حالا واقعیت چیست، باید بعداً با استدلال بیان کرد. البته در واقع هم همین دو قسم است، اما چون هنوز اثبات نشدهاند، نمیگوید واقعاً دو قسم داریم؛ میگوید در احتمال عقلی دو قسم داریم: «إِنَّ الْأُمُورَ الَّتِي تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ تَحْتَمِلُ فِي الْعَقْلِ الانْقِسَامَ إِلَى قِسْمَيْنِ».
«فَيَكُونُ مِنْهَا»؛ نگفت أَحَدُهُمَا و أَحَدُهُمَا، بلکه «فَيَكُونُ مِنْهَا». «مِنْهَا» ضمیرش برمیگردد به اموری که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ». «مِنْ» آن هم من تبعیضیه است. «فَيَكُونُ مِنْهَا»، یعنی بعضی از آن امور، «مَا إِذَا اعْتُبِرَ...»؛ بعد در دو خط بعد هم دارد: «وَيَكُونُ مِنْهَا مَا إِذَا اعْتُبِرَ» که این دو قسم را توضیح میدهد. اول ممکن را میگوید، بعد هم واجب را. «فَيَكُونُ مِنْهَا»، یعنی بعضی از آن اموری که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ»، «مَا» یعنی موجودی است که «إِذَا اعْتُبِرَ بِذَاتِهِ لَمْ يَجِبْ وُجُودُهُ»؛ وقتی خودش را ملاحظه کنی، میبینی نمیتوانی بگویی وجودش واجب است. ببینید بحث از اقتضا نمیکند؛ نمیگوید آنی است که ماهیتش اقتضای وجود دارد که این کلام، کلام تسامحی است. از اول نمیگوید اقتضا ندارد یا اقتضا دارد؛ از اول میگوید «مَا إِذَا اعْتُبِرَ بِذَاتِهِ»، وقتی خودش را نگاه میکنی؛ «بِذَاتِهِ» یعنی خودش را نگاه میکنی، نه حیثیت تقییدیهاش را میبینی، نه حیثیت تعلیلیهاش را میبینی؛ خودش را نگاه میکنی، میگویی: «لَمْ يَجِبْ وُجُودُهُ». وقتی حیثیت تقییدیهاش را میبینی، اگر ماهیت باشد، میگویی يَجِبُ وُجُودُهُ؛ یا حیثیت تعلیلیهاش را میبینی که جاعل او را جعل کرده، میگویی يَجِبُ وُجُودُهُ؛ ولی خودش را نگاه میکنی، میگویی: «لَمْ يَجِبْ وُجُودُهُ».
«وَظَاهِرٌ» که «أَنَّهُ»، یعنی اینچنین موجودی که وقتی نگاهش میکنی وجودش را واجب نمیبینی، «لَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا وُجُودُهُ»؛ وجودش ممتنع نیست، چون این یکی از دو قسم آن مقسمی است که ما ذکر کردیم؛ مقسم عبارت بود از «الْأُمُورَ الَّتِي تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ». آنی که ممتنع است وجودش که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ» نیست. «وَإِلَّا»، یعنی اگر این شیئی که الان داری وجودش را واجب نمیبینی، ممتنع باشد وجودش، «لَمْ يَدْخُلْ فِي الْوُجُودِ»؛ در وجود داخل نمیشد، در حالی که فَرَضْنَا که ما داریم اموری را که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ» قسمت میکنیم. یعنی «لَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا»، یعنی همانطور که لَا يَجِبُ؛ «أَيْضًا» یعنی همانطور که لَا يَجِبُ. همانطور که لَا يَجِبُ وُجُودُهُ، همانطور «لَا يَمْتَنِعُ وُجُودُهُ». چرا لَا يَمْتَنِعُ؟ زیرا اگر ممتنع باشد داخل در وجود نمیشود، در حالی که فَرَضْنَاهُ که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ».
«وَهَذَا الشَّيْءُ هُوَ فِي حَيِّزِ الْإِمْكَانِ»؛ این شیء در حیّز امکان است؛ یعنی برایش امکان هست، یعنی ممکنالوجود است.
«وَيَكُونُ مِنْهَا مَا إِذَا اعْتُبِرَ بِذَاتِهِ وَجَبَ وُجُودُهُ»؛ قسم دوم از آن اموری است که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ». «مِنْهَا» یعنی بعضی از آن اموری که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ»، «مَا» موجودی است که «إِذَا اعْتُبِرَ بِذَاتِهِ» یعنی إِذَا لُوحِظَ بِذَاتِهِ؛ وقتی به ذاتش نگاه میکنی، بدون اینکه چیزی را ضمیمه کنی، میبینی «وَجَبَ وُجُودُهُ»؛ نه حیثیت تقییدیه دارد، نه حیثیت تعلیلیه دارد، بلکه مطلق نگاهش میکنی، میبینی وجودش واجب است. در تقسیم، ما این دو نوع موجود را داریم. حالا میخواهیم در خواص این دو نوع موجود بحث کنیم؛ هنوز هم اثبات وجودشان را نکردیم. اگر اثبات وجود میکردیم، دیگر نمیگفتیم در تقسیم داریم، میگفتیم که در واقع داریم.
پرسش و پاسخ درباره احتمال عقلی و نقد اشکال ملا اولیا بر مقسم
پرسش: استاد، اینجا «تَحْتَمِلُ فِي الْعَقْلِ» یعنی چه؟
پاسخ: «تَحْتَمِلُ فِي الْعَقْلِ» یعنی به لحاظ عقلی احتمال دارد که به دو قسم تقسیم شود. ما اموری را میبینیم داخل در وجود شدهاند، همینها که داریم ملاحظه میکنیم. به نظرمان همهشان را ممکن میبینیم، ولی عقل اجازه میدهد که بعضیها را واجب، بعضیها را ممکن بدانیم. حالا بعضیها را واجب، یکی است یا چند تاست، هنوز وارد بحث توحید و اینها نشدیم؛ حتی داریم یا نداریمش را هم نمیدانیم. فقط میگوییم عقل مخالفت ندارد با این تقسیم. «تَحْتَمِلُ فِي الْعَقْلِ» یعنی عقل مخالفتی با این تقسیم ندارد؛ به این معنا که این قسم را هم اگر داشته باشیم میگوید مانعی ندارد، آن قسم را هم اگر داشته باشیم میگوید مانعی ندارد؛ اما داریم یا نداریم، باید ببینیم دلیل چه اقتضا میکند. تا وقتی دلیل اقامه نکردیم، باید بگوییم احتمال عقلی این است که دو قسم داریم. خب واقعاً هم همینطور است؛ ما وقتی موجوداتی میبینیم، عقلمان احتمال میدهد که این موجود، موجودی باشد که ذاتاً موجود شده، یا موجودی باشد که با ضمیمه قید یا با جعل جاعل موجود شده؛ هر دو احتمال را عقل میدهد. آن وقت در احتمال عقلی، آن اموری که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ»، آن امور میتوانند یکی از این دو حال را داشته باشند: یا وجوب را یا امکان را.
«فَنَقُولُ:»؛ از «فَنَقُولُ» شروع میکند به بحث در خواص واجب. من توضیحاتی را که محشین گفتهاند لابهلای حرفها میآورم، اما اشکالات را نمیگویم. بعضی اشکالات هم گفته شده بر عبارت ابنسینا، و من نمیگویم. ملا اولیاء در اینجا یک اشکالی کرده، خودتان مراجعه میکنید؛ اگر هم مایلید که من هم عرض کنم.
پرسش: (درخواست یکی از حضار برای بیان اشکال ملا اولیاء)
پاسخ: بله. اشکالش خیلی طولانی نیست. ضرورت هم برای طرحش نیست، حالا خب میفرمایید بگو، من هم میگویم. میگوید مقسم را دقت کنید در این تقسیمی که ابنسینا کرده؛ مقسم عبارت است از شَيْءٌ لَهُ الْوُجُودُ؛ اینطور است دیگر: «إِنَّ الْأُمُورَ الَّتِي تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ»، شَيْءٌ لَهُ الْوُجُودُ، حالا چه وجود واجبی، چه وجود امکانی، هیچ تفصیلی ندادیم؛ شَيْءٌ لَهُ الْوُجُودُ. خب این شَيْءٌ لَهُ الْوُجُودُ شامل واجب هم میشود، شامل ممکن هم میشود؛ چون لَهُ الْوُجُودُ مطلق است دیگر، مطلق است که تقسیم کرد به این دو قسم. ولی خواصی که ما برای واجب ثابت میکنیم، برای شَيْءٌ لَهُ الْوُجُودُ حاصل نیست؛ برای شَيْءٌ لَهُ الْوُجُودُ الْوُجُوبِيُّ حاصل است، نه شَيْءٌ لَهُ الْوُجُودُ؛ نه برای شَيْءٌ که لَهُ الْوُجُودُ مطلق است. برای آنکه این خاصیتهای وجوبی حاصل نیست. پس اگر مقسمتان شَيْءٌ لَهُ الْوُجُودُ باشد که مطلق است، وجود مطلق است، خواصی که ذکر میکنید برای هیچیک از دو قسمش نیست؛ چون هر کدام از این دو قسم وجود مطلق را دارند. وقتی وجود مطلق را داشتند، خاصیت وجود واجب را نمیتواند داشته باشد. پس خواص را برای چه دارید ذکر میکنید؟ و اگر مرادتان از اموری که «تَدْخُلُ فِي الْوُجُودِ»، وجود واجبی باشد؛ وجود واجب باشد، خواص را میتوانید ذکر بکنید، ولی دیگر این را نمیتوانید تقسیمش کنید؛ این دیگر تقسیم نمیشود به واجب و ممکن، این فقط واجب است. یا مشکل در مقسمتان است یا مشکل در قسمتان. یکی از این دو اشکال را باید بپذیرید: یا مقسمتان را مطلق قرار بدهید، آن وقت تقسیمتان درست است، ولی خواصی که برای قسم ذکر میکنید آن خواص درست نیست؛ و اما اگر مقسمتان را خاص قرار دادید، خواص را خوب ذکر کردید، درست ذکر کردید، ولی تقسیمتان درست نیست؛ آن وجود خاص که دیگر تقسیم نمیشود. این اشکالی است که ملا اولیاء دارد. اشکال خیلی جالبی هم نبود؛ یعنی نمیگفتم بهتر بود، چون کلمات ابنسینا را فعلاً نباید خراب کرد؛ تا جایی که ممکن است باید از آن دفاع کرد. تا حالا هم چندین بار صدرا یک اشکالاتی کرده، من اصلاً متذکر نشدم؛ حالا خب اینجا گفته شد.
فهرست خواص پنجگانه واجبالوجود: خاصیت اول و دوم
«فَنَقُولُ:»؛ «فَنَقُولُ» عرض میکنم اشاره دارد به پنج تا خاصیت برای واجب. و این پنج تا خاصیت را به صورت فهرست ذکر میکند بدون تفصیل. بعد از این پنج تا خاصیت یک نتیجه هم میگیرد که آن نتیجه را هم عرض میکنیم. بعد از اینکه خاصیتها ذکر شد و نتیجه گرفته شد، به تفصیل این خاصیتها میپردازد که با استدلال ثابت کند این خاصیتها را. پس الان میخواهیم آن خاصیتها را فقط بشماریم؛ شمارش کردنش خیلی مسئلهای نیست، طول هم نمیکشد. این را از رو میخوانم، ظاهراً احتیاج به خارج گفتن ندارد.
«فَنَقُولُ:»، اولین خاصیت: «إِنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ بِذَاتِهِ لَا عِلَّةَ لَهُ». آنچه که وجودش واجب است ذاتاً، نه وجودش واجب است از ناحیه قید، نه وجودش واجب است از ناحیه جعل، بلکه وجودش واجب است ذاتاً؛ یعنی خودش را، ذاتاً یعنی خودش را که نگاه میکنی میبینی وجود واجب است بدون اینکه چیزی دخالت بدهی؛ آنی که واجبالوجود است «بِذَاتِهِ لَا عِلَّةَ لَهُ»، علت ندارد. خب قرار است که ما خاصیتهای واجب را بشماریم، ولی در اینجا خاصیت ممکن را هم اشاره میکنیم؛ خلاف این خاصیت را برای ممکن ثابت میکنیم. در همین خاصیت تنها، بعد از همین خاصیت تنها، خاصیت ممکن را ذکر میکنیم؛ در آن چهار تای دیگر فقط خاصیت واجب گفته میشود، دیگر در کنارش خاصیت ممکن بیان نمیشود. همین اولی را فقط خاصیت ممکن را در کنارش میآوریم: «وَإِنَّ الْمُمْكِنَ الْوُجُودِ بِذَاتِهِ لَهُ عِلَّةٌ». آنی که به ذاتش ممکنالوجود است، ولو با جعل جاعل یا به انضمام قید، واجبالوجود شود، اینکه ذاتاً ممکنالوجود است «لَهُ عِلَّةٌ». هر دو خاصیت بعداً توضیح داده میشوند.
خب چرا در اینجا این دو خاصیت را پشت سر هم ذکر کرد، در حالی که میخواهد خاصیت واجب را بشمارد؟ برای اینکه بعداً که میخواهد شرح بدهد، این دو تا خاصیت را پشت سر هم شرح میدهد؛ یعنی وقتی وارد شرح میشود، خاصیت واجب را میگوید، بعد مناسب هست که در همان وقت خاصیت ممکن را بگوید، دیگر بقیه خاصیتهای واجب را مطرح نکند. این خاصیت واجب را که گفت، خاصیت ممکن را به دنبالش بگوید، بعد بپردازد به بقیه خواص واجب. و ایشان این کار را میکند؛ یعنی اول خاصیت واجب را، همین خاصیت اولش را توضیح میدهد، بعد جوری بحث پیش میرود که باید وارد خاصیت ممکن بشود؛ مقابل این خاصیت را برای ممکن ثابت میکند، بعد که تمام شد میپردازد به بقیه خواص واجب. که در شرحش توجه میکنید اینطور نیست که خاصیتهای واجب را پشت سر هم توضیح بدهد، بلکه در پشت سر یک خاصیت، خاصیت ممکن را هم میآورد؛ ناچار میشود وارد بحث بشود، یعنی بحث میکشاند مصنف را به سمت طرح خاصیت ممکن. چون چنین است، در اینجا هم که میخواهد فهرست بدهد، به همان صورتی که در تفصیل میخواهد عمل کند عمل میکند؛ یعنی ابتدا خاصیت واجب را میگوید، بعد عدلش را و مقابلش را برای ممکن ثابت میکند. بعد در بقیه فهرستها میبینید هیچکدام به خاصیتهای ممکن اشاره نمیشود، فقط به خاصیت واجب میپردازد.
«وَإِنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ بِذَاتِهِ وَاجِبُ الْوُجُودِ مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِ»؛ این هم خاصیت دوم است. واجبالوجود بالذات از همه جهات واجبالوجود است. یعنی چه؟ یعنی هیچ جهت فقدان یا جهت بالقوه در او نیست. اگر جهت فقدان باشد، خودش که نمیتواند چیزی را که ندارد به خودش بدهد؛ باید از غیر دریافت کند. تا از غیر دریافت کرد، در همان بخشی که از غیر دریافت میکند از وجوب وجود میافتد؛ دیگر مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ واجبالوجود نیست، لااقل از آن جهت واجبالوجود نیست. این در صورتی است که کمالی را نداشته باشد و بخواهد به دست بیاورد. اما در صورتی که کمالی را بالقوه داشته باشد، آن هم همین وضع است؛ موجودی که کمالی را بالقوه دارد، خودش نمیتواند از قوه به فعلیت خارج بشود؛ مُخرِجی باید او را خارج کند. پس اگر واجب تعالی کمالی را بالقوه داشت، مخرجی باید او را از قوه به فعلیت خارج کند و در این صورت، واجب در همان امر محتاج میشود به آن مخرج و از وجوب وجود درمیآید. پس اگر خداوند کمالی را فاقد باشد یا کمالی را بالقوه داشته باشد، مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ واجب نخواهد بود؛ لااقل در همان کمال غیر واجب است. الان میخواهیم بگوییم خاصیت واجب تعالی این است که در همه جهات واجب باشد، مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ واجب باشد؛ هم به لحاظ وجودش و ذاتش، هم به لحاظ اوصافش، هم به لحاظ افعالش؛ در هیچچیز محتاج به غیر نباشد و در هیچچیز هم بالقوه نباشد.
پرسش: «بِذَاتِهِ» را چرا برای ممکنالوجود آورد؟ واجبالوجود بالذات، ممکنالوجود بالذات هم دارد، یعنی ممکنالوجود بالغیر هم داریم؟
پاسخ: واجب... یعنی خود ممکنالوجود. آن «بِذَاتِهِ» هم در واجبالوجود یعنی خود واجبالوجود؛ یعنی عرض کردم، نه قیدی بیاورید نه تعلیلی، خود این ممکن را نگاه کنید؛ نه ممکن مقید را، نه ممکن مجعول را، هیچکدام؛ فقط خودش را نگاه کنید. ممکن مقید را نگاه کنید میشود واجبالوجود بالغیر؛ ممکن مجعول را نگاه کنید باز هم میشود واجبالوجود بالغیر. اما اگر ممکن را به لحاظ ذاتش نگاه کنید، این دیگر واقعاً ممکن است. این ممکن بالذات علت دارد، یعنی احتیاج به علت دارد؛ اما اگر به ذاتش نگاه نکنید، به بعد از جعل نگاه کنید، فکر میکنید احتیاج به علت ندارد، چون وجود را گرفته دیگر، برای چه احتیاج به علت داشته باشد؟ اینکه ممکنالوجود «بِذَاتِهِ»، یعنی آنی که ذاتش ممکن است و آنی که خودش را نگاه میکنید میبینید وجود برایش ضروری نیست، آن دارای علت است. آنی که نگاهش میکنید میبینید وجود برایش ضروری هست، آن دیگر دارای علت نیست.
خب خاصیت دوم این بود که «إِنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ بِذَاتِهِ وَاجِبُ الْوُجُودِ مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِ»؛ «مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِ» یعنی هم از جهت ذاتش، هم از جهت اوصافش و از جهت افعالش؛ بالاخره به لحاظ ذات و کمالاتش، در همه لحاظها او واجبالوجود است و در هیچچیز ممکنالوجود نیست؛ یعنی در هیچچیز فاقد نیست و همچنین بالقوه نیست.
خاصیت سوم، چهارم و پنجم واجبالوجود: نفی تکافؤ، نفی ترکیب و نفی شریک
سومین خاصیت برای موجود واجب این است که واجبالوجود در وجودش مکافِئ ندارد، یعنی در وجود خاصش؛ در وجود عام نه. در وجود عام یعنی در مفهوم وجود مکافئ دارد، آن که مشکل ندارد؛ یعنی مفهوم وجود بر او هم صدق میکند، بر ممکنات هم صدق میکند. درست است صدقش به تشکیک است، ولی بالاخره بر هر دو میتواند صدق کند. اما در وجود خاص مکافئ ندارد؛ آن وجودی که اختصاص به خداوند دارد که عبارت از وجود وجوبی است، در او خداوند مکافئ ندارد. «وَإِنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ وُجُودُهُ مُكَافِئًا لِوُجُودٍ آخَرَ»؛ وجودش نمیتواند مکافئ باشد با وجود دیگر. مکافئ یعنی همتراز.
پرسش: استاد، منظور یک مصداق خارجی دیگر است؟ چون در مفهوم که گفتید، منظور از مصداق خارجی این است که موجودی مکافئ با وجود واجبالوجود نباشد؟
پاسخ: بله دیگر، «وُجُودُهُ» دارد یعنی وجود خاص دیگر.
از مکافِئ گاهی تعبیر به مثل میشود، تعبیر به نِد میشود که آنها هم مکافئ باشند. گاهی هم تعبیر میکنند به تلازم که ایشان در اینجا همین را گفته است؛ یعنی میگوید خداوند مکافئ در وجود ندارد به طوری که با هم تلازم داشته باشند، که دیگر تعبیر به ند و مثل نمیکند. ند و مثل را میگذاریم که خاصیت پنجم باشد؛ آنجا نفیاش میکنیم. این خاصیت سوم این است که وجود خدا با وجود دیگری تلازم ندارد.
پرسش: یعنی متضایفین؟
پاسخ: همین، الان میخواهم همین را عرض کنم. ما در متضایفان میگوییم متکافئان؛ یعنی دو تا متضایف با هم چنان تکافؤ دارند که هر یک دیگری را لازم دارد؛ اگر یکی را نفی کنید، آن دیگری هم نفی میشود؛ یکی را اثبات کنید، دیگری هم اثبات میشود، چه در خارج، چه در ذهن. متضایفان با هم تکافؤ دارند. ما در جهان وجود، دو تا وجود خاصی که هر دو واجب باشند و با هم تکافؤ داشته باشند نداریم؛ به طوری که اگر یکی معدوم بشود دیگری معدوم بشود، یکی موجود بشود دیگری موجود بشود. شما ابوت و بنوت را میبینید؛ اگر ابوت موجود شد، بنوت هم موجود است؛ بالاخره پسری و بچهای باید باشد تا پدری باشد. و بالعکس، بنوت هم موجود شد، ابوت هم هست. یکی از این دو تا منتفی بشود، آن یکی دیگر هم منتفی است. این را میگوییم تکافُؤ. خب وجودی که بخواهد با واجب تعالی متکافئ باشد معنایش همین است؛ یعنی طوری باشد، همان که از اول عرض کردم همتراز باشند، به طوری که اگر این هست آن هم باشد، آن برود این هم برود، درست مثل متضایفان. این را میفرماید که برای واجب تعالی وجود مکافئی ما نداریم تا این دو وجود با هم متلازم باشند در وجود و عدم؛ البته عدم که برایشان عارض نمیشود، ولی حالا فرضنا که عدم بخواهد عارض بشود، اگر یکی معدوم شد دیگری هم باید معدوم بشود؛ یکی موجود است، دیگری هم باید موجود باشد. میفرماید چنین دو وجودی ما نداریم؛ وجود واجب تک است.
«وَإِنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ» ممکن نیست که وجودش مکافئ باشد «لِوُجُودٍ آخَرَ فَيَكُونَ»؛ این «فَيَكُونَ» یعنی حَتَّى أَنْ يَكُونَ که با این «فَيَكُونَ» دارد توضیح میدهد مکافئ بودن را، و معلوم میشود نظر به مثل و ند ندارد. مثل و ند را همانطور که اشاره کردم باید در خاصیت پنجم جستجو کرد؛ در آنجا ما مثل و ند را نفی میکنیم. «فَيَكُونَ» یعنی حَتَّى يَكُونَ «كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُسَاوِيًا لِلْآخَرِ فِي وُجُوبِ الْوُجُودِ وَيَتَلَازَمَا»؛ «يَتَلَازَمَا» دارید یا «يَتَلَازَمَانِ»؟
پرسش: نون داریم.
پاسخ: «يَتَلَازَمَانِ»؟ عطف بر «فَيَكُونَ» است، باید نونش بیفتد؛ چون منصوب است دیگر. مثل «فَيَكُونَ» که منصوب است، این هم منصوب است، منتها تثنیه وقتی منصوب باشد نونش میافتد: «وَيَتَلَازَمَا». تا اینکه، وجود مکافِئ ندارد تا اینکه كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَكَافِئَيْنِ مساوی باشد «لِلْآخَرِ فِي وُجُوبِ الْوُجُودِ»، نه تنها مساوی باشد، بلکه «وَيَتَلَازَمَا»، با هم تلازم هم داشته باشند؛ به طوری که اگر این یکی هست آن یکی هم باشد، اگر آن هم معدوم شد این یکی معدوم بشود. ممکن نیست وجود خدا با وجود واجب دیگری مکافئ باشد به این نحوی که گفتیم. اینکه گفتم به این نحوی که گفتیم، نمیخواهم بگویم نحو دیگر هم داریم؛ این نحوی که گفتیم تفسیر مکافئ است، غیر از این نحو، نحو دیگری نداریم.
خاصیت چهارم: «وَأَنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَجْتَمِعَ وُجُودُهُ عَنْ كَثْرَةٍ أَلْبَتَّةَ». میخواهد بگوید واجبالوجود بسیطالحقیقه است؛ از کثرت خارجیه و کثرت ذهنیه ذاتش فراهم نمیشود؛ یعنی نه اجزای خارجیه دارد که مرکب خارجی شود و نه اجزای ذهنیه دارد که مرکب ذهنی شود. «وَأَنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ» جایز نیست که وجودش جمع شود از کثرت، چه کثرت خارجی، چه کثرت ذهنی. «أَلْبَتَّةَ» قید «لَا يَجُوزُ» است: لَا يَجُوزُ أَلْبَتَّةَ «أَنْ يَجْتَمِعَ وُجُودُهُ عَنْ كَثْرَةٍ». پس بسیطالحقیقه است؛ اصلاً جزء ندارد.
خاصیت پنجم: «وَأَنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْحَقِيقَةُ الَّتِي لَهُ مُشْتَرَكًا فِيهَا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ»[5] . واجبالوجود جایز نیست که حقیقتی که برایش هست «مُشْتَرَكًا فِيهَا» باشد؛ «مُشْتَرَكًا فِيهَا» یک کلمه است، لذا میگوییم «مُشْتَرَكًا فِيهَا» باشد. نمیشود برای واجب تعالی شریک قائل شد، چه آن شریک، مثل باشد و چه نِد باشد. فرق بین مثل و ند را بعضیها گفتند مثل و ند با هم فرقی ندارند؛ بعضیها گفتند فرق دارند، اینطوری فرق گذاشتند: گفتند مثل، آن همنوع سازگار است؛ نِد، همنوع درگیر است. نِد آن مثلی است که درگیر با آن یکی است، بالاخره هر کدام یک کاری میخواهد به نظر خودش رفتار کند، آن هم به نظر خودش، بالاخره بینشان درگیری میافتد؛ اما مثل عبارت از همنوع سازگار است. بعضی اینطور فرق گذاشتند. حالا میخواهیم بگوییم خدا نه مثل دارد نه ند دارد؛ اصلاً شریک ندارد.
نه شریکی که خودش ساخته باشد و نه شریکی که خود آن شریک به وجود آمده باشد. البته شریکی که خودش ساخته باشد که مسلم است شریک نیست؛ چون آنی که خدا ساخته معلول است و خدا که معلول نیست، پس نمیتواند شریک باشد. اگرچه میتواند در یک چیزهای دیگر شریک باشد؛ یعنی در ذات و علیت و استغنا دیگر شریک نیست، ولی در چیزهای دیگر ممکن است شریک باشد. اما آن شریکی که خدا نساخته باشد و خودش به وجود بیاید، آن احتمال شریک را انسان میدهد، بعداً باید با استدلال باطلش کرد. احتمال را باید باطل کرد، ولی احتمال شریکی که مخلوق خدا باشد از ابتدا داده نمیشود، مگر عرض کردم شریک در ذات نباشد، شریک در چیزهای دیگر باشد؛ و الا این معلول است و او معلول نیست، دیگر نمیتوانند شریک باشند؛ شریک این است که مساوی باشند با هم. مگر شما در شرکت، تساوی را شرط نکنید؛ اگر در شرکت، تساوی را شرط نکردید، آن وقت شریک عبارت میشود از نِد و ضد و مثل و مخلوقی که شریک باشد؛ حتی مخلوق هم جزو شرکا قرار میگیرد، در صورتی که شما شریک را عام قرار بدهید. آن وقت این خاصیت پنجم نفی همه اقسام است: «وَأَنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْحَقِيقَةُ الَّتِي لَهُ مُشْتَرَكًا فِيهَا»، حقیقتی که برای او هست نمیتواند مشترکٌفیها باشد «بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ».
«بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ» را به همین نحوی که گفتم میتوانید توضیح بدهید، و به این نحو دوم هم که میخواهم عرض کنم که بهتر است باز هم میتوانید توضیح بدهید؛ هر دو را هم با هم تلفیق کنید باز هم عیبی ندارد، یعنی میتوانید توضیح بدهید. وجه دوم این است، به این توضیح دوم: «بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ» یعنی لَا فِي الذَّاتِ وَلَا فِي الصِّفَاتِ وَلَا فِي الْأَفْعَالِ. در ذاتش هیچ شریکی ندارد، در صفاتش هم همینطور. مفهوم صفات را نمیگوییمها! در مفهوم صفات شریک دارد؛ بالاخره او عالم است، انسان هم عالم است، ملک هم عالم است؛ مفهوم علم در همه صادق است. در مصداق صفات شریک ندارد؛ در مفهوم شریک داشتن اشکال ندارد. اگرچه ابنسینا در کتاب مبدأ و معادش شریک داشتن در مفهوم را هم اجازه نمیدهد. بعد صدرا در جلد شش اسفار، قبل از ورود در موقف چهارم، یعنی آخرین فصل از موقف سوم[6] ، حرف ابنسینا را رد میکند؛ میگوید در مفهوم شریک داشتن چه اشکال دارد؟ شریک در مصداق جایز نیست، که آن را مفصل بحث کرده است.
پرسش و پاسخ درباره ضد فلسفی و تفاوت احد و واحد، و نتیجهگیری از خواص پنجگانه
پرسش: استاد، ببخشید، در معنای اولی که برای اشتراک هم مثل و هم ند و هم مخلوق را گفتید، چرا ضد را هم استاد داخل کار کردید؟
پاسخ: ضد را من داخل کردم به خاطر اینکه مراد از ضد، ضد فلسفی است. ضد فلسفی یعنی مساویای که ممانع است و مقاومت دارد. دو تا ضد فلسفی، دو تا ضدی هستند که با هم در نیرو مساویاند و هر یک دیگری را منع میکند از پیروزی. مثلاً اگر دو نفر کُشتی بگیرند، اگر یکی غالب بشود ضد نیستند؛ یکی غالب است و یکی مغلوب. اما اگر هیچکدام نتوانستند همدیگر را زمین بزنند، میگویند این دو تا ضدند. ضد دو تا شریکاند که در قوه با هم مساویاند و هیچکدام بر دیگری غلبه نمیکند؛ مخالفت دارند با هم، اما بر هم غلبه نمیکنند؛ این را میگوییم ضد. آن وقت شریک میتواند ضد باشد و میتواند نِد باشد. ند را هم بعضیها گفتند همان ضد است، بعضی گفتند مثل است؛ ند یک جوری است که اختلافی است که ملحقش کنیم به ضد، ملحقش کنیم به مثل، یا اصلاً مستقل قرارش بدهیم. ولی مثل و ضد هر دو شریکاند. ضد را هم من در شریک داخل کردم به این مناسبت که منظور ضد فلسفی بود، نه ضد منطقی. ضد منطقی که در مورد خدا تصور ندارد؛ ضد فلسفی تصور دارد و باطل است.
«بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ»[7] را عرض کردم یعنی به لحاظ ذاتش، به لحاظ اوصافش، به لحاظ افعالش؛ نه کسی میتواند در ذات با خدا شریک باشد که ذاتش با ذات خدا یکی باشد یا شریک باشد، نه در صفات و نه در افعال. صفات هم عرض کردم یعنی در مصداق صفات، نه در مفهوم صفات، اگرچه ابنسینا در مفهوم صفات هم اجازه شرکت نمیدهد. آن خاصیت چهارم را که بساطت بود، میتوانیم با کلمه «أَحَد» تفهیم کنیم؛ خاصیت پنجم را که شریک نداشتن بود، میتوانیم با کلمه «وَاحِد» افاده کنیم. پس در خاصیت چهارم میگوییم خداوند احد است یعنی بسیط؛ در خاصیت پنجم میگوییم خداوند واحد است یعنی شریک ندارد. این پنج تا خاصیت بود که ما ذکر کردیم.
عرض کردم بعد از اینکه ابنسینا خاصیتها را ذکر میکند، نتیجهگیری هم میکند. این «حَتَّى يَلْزَمَ» نتیجهای است که از این پنج تا خاصیت میگیرد: «فَنَقُولُ: إِنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ...»[8] ، این حرف را میزنیم «حَتَّى يَلْزَمَ مِنْ تَصْحِيحِنَا ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ...».[9] «مِنْ تَصْحِيحِنَا ذَلِكَ» یعنی از تصحیحی که ما نسبت به این پنج خاصیت داریم؛ یعنی اگر این پنج خاصیت را صحیح دانستیم، که صحیح هم میدانیم، لازم میآید «أَنْ يَكُونَ وَاجِبُ الْوُجُودِ غَيْرَ مُضَافٍ» تا آخر. یعنی متفرعاً بر این پنج تا خاصیت، این اوصاف را ذکر میکنیم که واجب مضاف نیست، متغیر نیست، متکثر نیست، مشارکالوجود در وجود خاص نیست.
«غَيْرَ مُضَافٍ» ناظر است به عدم تکافُؤ. خداوند موجودی که متکافِئ باشد با وجود دیگر ندارد؛ یا اینطور بفرمایید: وجودی با وجود خداوند تکافؤ ندارد؛ که اگر تکافؤ داشت، واجب میشود مضاف؛ چون متکافئان همان متضایفان هستند. اگر تکافؤ داشت میشود مضاف؛ گفته میشود که خداوند مضاف نیست، یعنی تکافؤ با وجود دیگر ندارد، یعنی وجود دیگری نیست که با او تکافؤ پیدا کند. این تفسیری است طبق تفسیر ملا اولیاء. ملا اولیاء میگوید این کلام ناظر است إِلَى عَدَمِ التَّكَافُؤِ که بیان کردم؛ توضیحش را هم قبلاً گفتم، با کلمه «يَتَلَازَمَا»[10] در آن وقتی که خاصیت سوم را بیان میکردم این را اشاره کردم.
صدرا یک جور دیگر «غَيْرَ مُضَافٍ»[11] را معنا میکند. صدرا میگوید: «لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِغَيْرِهِ»[12] ؛ اضافه را به معنای تعلق میگیرد. «غَيْرَ مُضَافٍ» است یعنی تعلق به غیر ندارد. تعلق به غیر یعنی چه؟ مثل عرض نیست که تعلق به موضوع دارد؛ مثل صورت نیست که تعلق به ماده دارد، یا مثل ماده نیست که تعلق به صورت دارد؛ مثل ماهیت نیست که تعلق به جنس و فصل دارد. پس برای خداوند نه موضوعی است، نه صورتی است، نه مادهای است، نه جنسی است، نه فصلی، نه حدی، نه فاعلی، نه غایتی؛ به هیچچیز تعلق ندارد از اینهایی که گفتیم. مضاف نیست یعنی تعلق ندارد؛ تعلق به اینها که گفته شد. حتی صدرا معتقد است که این «غَيْرَ مُضَافٍ» را میتوانیم تعلق به شریک هم قرار بدهیم؛ بگوییم تعلق به شریک ندارد. این را دقت کنید، این همان حرف ملا اولیاءست؛ تعلق به شریک ندارد یعنی مکافئ ندارد. یعنی صدرا دارد این مطلب را طوری توضیح میدهد که یکی از مصادیقش حرف ملا اولیاء باشد؛ عامتر از حرف ملا اولیاء دارد توضیح میدهد. ملا اولیاء میگوید «غَيْرَ مُضَافٍ» است یعنی غیر متکافئ است؛ صدرا این را هم قبول دارد، چیزهای دیگر را هم اضافه میکند. پس حرف صدرا به نظر میرسد که در اینجا جامعتر است و پذیرفته بشود بهتر است.
«وَلَا مُتَغَيِّرٍ»[13] ؛ خداوند متغیر هم نیست. متغیر نیست یعنی چه؟ این ناظر به خاصیت دوم است: نَاظِرٌ إِلَى أَنَّهُ «وَاجِبٌ مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِ»؛ ناظر به خاصیت دوم است. چون اگر خداوند چیزی نداشته باشد بعد آن چیز را به دست بیاورد، تغییر میکند؛ اگر چیزی را بالقوه داشته باشد بعد آن چیز را بالفعل کند، باز هم تغییر میکند. وقتی ما میگوییم او واجب مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ است، یعنی نه فقدانی دارد نه قوهای دارد؛ وقتی هم فقدان نداشت و قوه نداشت، تغییر نمیکند. پس «وَلَا مُتَغَيِّرٍ» اشاره دارد به خاصیت دوم.
«وَلَا مُتَكَثِّرٍ»؛ متکثر اشاره دارد به خاصیت چهارم، یعنی بسیط است؛ متکثر نیست، یعنی دارای اجزای عقلیه و خارجیه نیست، بلکه بسیط است.
«وَلَا مُشَارِكٍ»؛ عطف بر «غَيْرَ مُضَافٍ» است؛ به جای اینکه «غَيْرَ» را بیاوریم، «لَا» را تکرار کردیم: «غَيْرَ مُضَافٍ... وَلَا مُشَارِكٍ». «وَلَا مُشَارِكٍ فِي وُجُودِهِ الَّذِي يَخُصُّهُ»؛ در وجودی که اختصاص به او دارد شریک ندارد، نه در وجود عام. در وجود عام گفتیم شریک داشتن مشکلی ندارد. وجود عام یعنی همان وجود مفهومی؛ یعنی در صدق مفهوم وجود، خدا شریک داشته باشد مشکلی پیش نمیآید؛ در وجودی که خاص به اوست که وجود واجبی است نباید شریک داشته باشد.
پرسش: استاد، ببخشید، در خاصیت پنجم ما فرمودید که وقتی که مشترکٌفیه بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ که در ذات و صفات و افعال نداشته باشد یعنی خدا واحد است. درست است دیگر؟ ولی استاد، ما در تعبیر احد و واحد مگر نمیگوییم که احد این است که مثل ندارد و دوئیتبردار نیست، ولی واحد این است که چرا، دوئیتبردار هست؟ ظاهراً مخالف این است.
پاسخ: واحد دوئیتبردار هست؟
پرسش: بله، ما وقتی که فرق احد و واحد را میگوییم، میگوییم احد آن است که به اصطلاح دوئیتی برایش نیست، ولی واحد در جایی مطرح میشود که به اصطلاح مثلهای متعددی باشد و ما یکی از آنها را در نظر بگیریم؛ یعنی در جایی که دو و سه و چهار هم هست، کثرتبردار است، ولی ما یکی را لحاظ میکنیم.
پاسخ: بله، خب بعضیها آنطوری گفتهاند، ولی بعضی هم گفتهاند احد یعنی بسیط، واحد یعنی بیشریک. من به آن تفسیری که بعضیها گفتهاند توجه داشتم؛ حالا جور دیگر هم میشود تفسیر کرد. بعضیها حتی گفتهاند احد و واحد با هم فرقی ندارند.
تفصیل و اثبات خاصیت اول: معلول نبودن واجبالوجود بالذات
خب بعد از اینکه پنج تا خاصیت را گفتیم، خاصیت اول را توضیح میدهیم. خاصیت اول این بود که واجب تعالی علت ندارد. در توضیح این خاصیت روشن میشود که واجب بالذات با واجب بالغیر نمیشود جمع بشود؛ چون وقتی میگوییم واجب تعالی علت ندارد، معنایش این است که واجب بالغیر نیست. اگر علت داشته باشد واجب بالغیر میشود؛ واجب بالذات هم که هست، آن وقت اجتماع واجب بالغیر و واجب بالذات لازم میآید. ما در اینجا بعد از اینکه ثابت میکنیم که خداوند علت ندارد، نتیجه میگیریم که واجب بالذات و واجب بالغیر با هم جمع نمیشوند. علتش همین است، سبب اینکه ما این نتیجه را میگیریم همین است که اگر واجب تعالی علت میداشت، میشد واجب بالغیر؛ واجب بالذات هم که بنا بر فرض بود، آن وقت لازم میآمد که هم واجب بالذات باشد هم واجب بالغیر. ولی وقتی ما ثابت میکنیم که او دیگر واجب بالغیر نیست، نتیجه میگیریم که واجب بالذات و واجب بالغیر جمع نمیشود؛ شیء یا باید واجب بالذات تنها باشد یا باید واجب بالغیر تنها باشد.
اما توضیح مطلب که خداوند علت ندارد: این را با استدلال ثابت میکنیم. در استدلالمان هم از قیاس اقترانی شرطی استفاده میکنیم، آن هم قیاس مرکب. گاهی از اوقات هم در بعضی جاها قیاس استثنایی میآوریم؛ قیاس استثنایی یا قیاس اقترانی شرطی. توجه کنید قیاس را عرض کنم: مدعا این است که خداوند علت ندارد. حالا قیاس را توجه کنید: اگر واجبالوجود علت داشته باشد، وجودش به وسیله آن علت خواهد بود. این یک مقدمه است. میبینید مقدمه شرطی است. نمیگوییم لَكِنَّ التَّالِي بَاطِل فَالْمُقَدَّم مِثْلُه، نمیخواهیم قیاس استثناییاش کنیم؛ قیاس اقترانی شرطی است، یعنی صغرایمان یک قضیه شرطیه است. اگر واجب تعالی علت داشته باشد، وجودش به توسط علت خواهد بود؛ این صغرا. کبرا: هر چیزی که وجودش به توسط شیء دیگر است، اگر آن شیء ملاحظه نشود، آن چیز وجود نخواهد داشت؛ یعنی اگر آن علت تأثیر نگذارد، این شیء وجود نخواهد داشت. نتیجه این است که اگر واجب تعالی علت داشته باشد، بدون آن علت وجود نخواهد داشت. درست شد؟ نتیجه را گرفتیم.
حالا نتیجه را دوباره مقدمه قرار میدهیم: اگر واجب تعالی علت داشته باشد، بدون علت وجود ندارد؛ این یک مقدمه. و چیزی که بدون علت وجود نداشته باشد، وقتی خودش را نگاه کنی خالی از وجود است؛ همین است دیگر؛ چیزی که بدون علت وجود نمیگیرد، به ذاتش نگاه کنی با قطع نظر از علت، میبینی خالی از وجود است. پس واجب تعالی اگر علت داشته باشد، خودش را نگاه کنی خالی از وجود است. این نتیجه است؛ دوباره این را مقدمه قرار میدهیم برای قیاس بعدی: خداوند اگر علت داشته باشد به ذاتش نظر کنی خالی از وجود است، و چیزی که به لحاظ ذاتش خالی از وجود است ممکنالوجود است، واجبالوجود نیست. پس خداوند اگر علت داشته باشد واجبالوجود نیست؛ و قد فرضناه واجبَالوجود.
پرسش: این که خیلی واضح است، واضح نیست؟
پاسخ: بله، واضح است، منتها باید استدلال کرد دیگر. میتوانیم از اول هم یک قیاس استثنایی طرح کنیم؛ بگوییم که اگر واجبالوجود بالذات علت داشته باشد، واجبالوجود بالذات نخواهد بود. این درست شد دیگر؛ بعد بگوییم لَكِنَّ التَّالِي بَاطِلٌ، ما او را فرض کردیم واجبالوجود بالذات است، فَالْمُقَدَّمُ مِثْلُهُ، علت داشتنش هم باطل است. یعنی اگر تالی باطل است، یعنی واجبالوجود، واجبالوجود بالذات هست، پس مقدم هم باطل است که علت داشتن است؛ خدا علت ندارد. آن وقت دیگر بقیه مطالب را در بیان ملازمه میآوریم؛ یعنی اول یک قیاس استثنایی درست میکنیم، میگوییم اگر واجبالوجود بالذات علت داشت، واجبالوجود بالذات نخواهد بود؛ ملازمه را اثبات بکنیم، باید آن مطالب قبلی را باز دوباره بیاوریم. بعد میگوییم لَكِنْ تالی باطل است؛ چرا تالی باطل است؟ چون خلف فرض است، واجبالوجود بالذات فرضش کردیم؛ پس مقدم هم باطل است، یعنی علت داشتن باطل است. میبینید این راحتتر است، اما علت اینکه راحتتر است این است که من ملازمهاش را ذکر نکردم، و الا اگر ملازمهاش را میگفتم همان قبلی میشد دیگر؛ بیان ملازمه نکردیم، بیان ملازمه همان قیاسهای اقترانی شرطی است. پس چه به صورت قیاس اقترانی شرطی شروع کنید و به نتیجه برسید، و چه قیاس استثنایی بیاورید و آن قیاسهای اقترانی را برای اثبات ملازمه به کار ببرید، آخر سر نتیجه میگیرید که واجب بالذات نباید علت داشته باشد.
پرسش: این مثل برهان سینوی است که در ابتدای شرح تجرید برای اثبات واجبالوجود میآورند؟
پاسخ: آن که اثبات واجبالوجود است[14] . ما الان نمیخواهیم اثبات واجبالوجود کنیم؛ میگوییم اگر واجبالوجودی داشته باشیم این خاصیت را دارد؛ اصلاً نمیخواهیم اثبات واجبالوجود کنیم. آنی که در اول شرح تجرید میآورند اثبات واجبالوجود میکند؛ میگوید که موجود یا واجب است یا ممکن است؛ که اگر ممکن باشد، «لِبُطْلَانِ الدَّوْرِ وَالتَّسَلْسُلِ»[15] باید منتهی شود به واجب. آن اثبات واجب میکند که در خود نمط چهار اشارات[16] هم ابنسینا همین را گفته؛ در اول شرح تجرید هم خواجه تَبَعًا لِابْنِ سِينَا این را گفته است. آن دلیل بر اثبات واجب است و ما در اینجا آن دلیل را نمیآوریم. ما در اینجا میگوییم اگر واجبی داشتیم، اصلاً بحث هم نمیکنیم که داریم یا نداریم، میگوییم اگر واجبالوجود بالذاتی داشتیم این خاصیتش است، به این دلیل این خاصیت را دارد. الان توجه داشتید که ما وقتی گفتیم عقل تقسیم میکند و به واقعیت کار نداریم، اصلاً الان بحث سر این نداریم که واجبی داریم یا نداریم؛ میگوییم اگر واجب داشته باشیم اینها خاصیتش است، اگر هم ممکن داشته باشیم این هم خاصیتش است.
تطبیق بر متن شفا و امتناع اجتماع وجوب بالذات و وجوب بالغیر
از این مطلبی که بیان کردیم به دست آمد که اگر موجودی واجبالوجود بالذات بود، دیگر نمیتواند واجبالوجود بالغیر باشد؛ زیرا که واجبالوجود بالغیر با واجبالوجود بالذات تنافی دارد به همین بیانی که گفتیم؛ چون واجبالوجود بالغیر بودن، واجبالوجود بالذات بودن را باطل کرد. دقت کردید؟ با این توضیحاتی که دادیم اینطور شد دیگر: واجبالوجود بالغیر بودن، واجبالوجود بالذات را باطل کرد؛ و وقتی این دو تا همدیگر را باطل میکنند معنایش این است که متنافیاند. آن وقت اگر متنافی باشند، شما یک موجود را هم واجبالوجود بالذات بگیرید هم واجبالوجود بالغیر بگیرید، این جمع بین متنافیین کردید؛ و چون جمع بین متنافیین جایز نیست، پس این موجود یا واجبالوجود بالذات است تنها، یا واجبالوجود بالغیر است تنها.
«أَمَّا أَنَّ وَاجِبَ الْوُجُودِ لَا عِلَّةَ لَهُ فَظَاهِرٌ»[17] ؛ مطلب ظاهر است، ولی در عین حال ما استدلالش میکنیم: «لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ لِوَاجِبِ الْوُجُودِ عِلَّةٌ فِي وُجُودِهِ كَانَ وُجُودُهُ بِهَا». این صغراست. اگر برای واجبالوجود علتی باشد در وجود آن واجبالوجود، «كَانَ وُجُودُهُ»، وجود آن واجبالوجود، «بِهَا» یعنی به سبب آن علت. خب روشن است؛ هر جا که علتی بخواهد بخشنده وجود باشد، وجود آن موجودی که این علت، علتش هست به برکت این علت است. این صغراست که یک قضیه شرطیه است؛ و وقتی صغرایمان یا کبرایمان قضیه شرطیه باشد، قیاس میشود اقترانی شرطی. اگر گفتیم لَكِنَّ التَّالِيَ بَاطِلٌ فَالْمُقَدَّمُ مِثْلُهُ، قیاس میشود استثنایی؛ ولی این را نمیگوید، دنبالش کبرا را میآورد، قیاس میشود اقترانی شرطی.
«وَكُلُّ مَا وُجُودُهُ بِشَيْءٍ فَإِذَا اعْتُبِرَ بِذَاتِهِ دُونَ غَيْرِهِ لَمْ يَجِبْ لَهُ وُجُودٌ»؛ این هم کبراست. هر موجودی که وجودش به چیز دیگر باشد، وقتی آن موجود را به ذاتش اعتبار کنید «دُونَ غَيْرِهِ»، یعنی غیر را، حتی آن شیئی را که بخشنده وجود است ملاحظه نکنید، «لَمْ يَجِبْ لَهُ»، یعنی برای آن «مَا وُجُودُهُ بِشَيْءٍ»، «لَمْ يَجِبْ لَهُ وُجُودٌ». تمام ضمیرهای اینجا برمیگردد به «مَا»ی «مَا وُجُودُهُ بِشَيْءٍ»، به «شَيْءٍ» برنمیگردد، به «مَا» برمیگردد: «فَإِذَا اعْتُبِرَ» آن «مَا وُجُودُهُ بِشَيْءٍ»، «اعْتُبِرَ بِذَاتِهِ» یعنی خودش تنها بدون آن شیء، «دُونَ غَيْرِهِ» یعنی دون غیر آن «مَا»، «لَمْ يَجِبْ لَهُ» یعنی برای آن «مَا» «وُجُودٌ». وقتی وجودش را از غیر دریافت میکند، شما اگر غیر را ملاحظه کنید برای این شیء وجود هست؛ اگر غیر را ملاحظه نکنید، برای این شیء دیگر نمیتواند وجود باشد، «لَمْ يَجِبْ لَهُ وُجُودٌ». نتیجه میگیریم در اینجا که واجبالوجود اگر علتی دارد، «فَإِذَا اعْتُبِرَ بِذَاتِهِ لَمْ يَجِبْ لَهُ وُجُودٌ»؛ این نتیجهاش است. آن وقت این نتیجه را مقدمه قرار میدهیم برای کبرای بعدی که «وَكُلُّ مَا إِذَا اعْتُبِرَ...» است. گفتیم که واجبالوجود اگر علت داشته باشد، به لحاظ ذاتش وجود برایش واجب نیست؛ بعد میگوییم هر چیزی که «إِذَا اعْتُبِرَ بِذَاتِهِ دُونَ غَيْرِهِ وَلَمْ يَجِبْ لَهُ وُجُودٌ فَلَيْسَ وَاجِبَ الْوُجُودِ بِذَاتِهِ». هر چیزی که اعتبار شود «بِذَاتِهِ دُونَ غَيْرِهِ» و ببینیم برایش وجود واجب نیست، باید بفهمیم که اصلاً واجبالوجود بالذات نیست؛ با آمدن آن غیر، واجبالوجود میشود؛ بدون آن غیر، یعنی به حیث ذات خودش، واجبالوجود نخواهد بود. نتیجه دیگر: پس اگر واجبالوجود علت داشت، واجبالوجود بالذات نیست؛ وَقَدْ فَرَضْنَاهُ واجبالوجود.
«فَبُيِّنَ»؛ «فَبَيِّنٌ» یا فَتَبَيَّنَ، هر دو نسخه را داریم. شروع میکند به بیان همین مطلب با قیاس استثنایی: «فَبُيِّنَ أَنَّهُ إِنْ كَانَ لِوَاجِبِ الْوُجُودِ بِذَاتِهِ عِلَّةٌ»، اگر برای واجبالوجود بالذات علتی باشد، «لَمْ يَكُنْ وَاجِبَ الْوُجُودِ بِذَاتِهِ»، آن واجبالوجود بالذات، واجبالوجود بالذات نخواهد بود؛ و این خُلف فرض است، یعنی تالی باطل است، پس مقدم باطل است. «فَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ الْوَاجِبَ الْوُجُودِ لَا عِلَّةَ لَهُ». «فَقَدْ ظَهَرَ» یعنی با چه؟ با یک قیاس اقترانی شرطی به صورت مرکب و یک قیاس استثنایی، که هر دویشان مفادشان آخر سر یکی بود، نتیجهای که دادند یک چیز بود؛ ظَهَرَ که «الْوَاجِبَ الْوُجُودِ لَا عِلَّةَ لَهُ».
این ظاهر شد؛ یک چیز دیگر هم ظاهر شد که از خارج عرض کردم: ظاهر شد که شیء نمیتواند هم واجبالوجود بالذات باشد هم واجبالوجود بالغیر باشد. «وَظَهَرَ مِنْ ذَلِكَ»، از اینکه «الْوَاجِبَ الْوُجُودِ لَا عِلَّةَ لَهُ» ظاهر شد که اگر چیزی واجبالوجود بالذات است نمیتواند علت داشته باشد، یعنی نمیتواند واجبالوجود بالغیر باشد. «وَظَهَرَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ وَاجِبَ الْوُجُودِ بِذَاتِهِ وَوَاجِبَ الْوُجُودِ بِغَيْرِهِ»؛ جایز نیست که شیئی واجبالوجود بالذات باشد، یک، و واجبالوجود بالغیر باشد، دو؛ که هر دو را با هم داشته باشد. «لِأَنَّهُ» باز شروع استدلال است؛ با اینکه ظاهر شد از مطالب قبلی، ولی مجدداً برایش استدلال اقامه میکند؛ و من هم بعد از اینکه استدلالش تمام شد یک استدلال دیگر میآورم که دیگر مطلب واضح را کاملاً اثبات کنیم. آنجایی که مطلب سنگین میشود، دلیل کم میآوریم؛ آنجایی که مطلب واضح است، هی دلیل میریزیم زیاد که ثابتش کنیم.
براهین سهگانه بر امتناع اجتماع وجوب بالذات و وجوب بالغیر
خب حالا فرض ما این است که موجودی داریم که هم واجبالوجود بالذات است هم واجبالوجود بالغیر؛ این فرض ماست. حالا میخواهیم استدلال کنیم که نمیشود. میگوییم که اگر اینچنین واجبالوجودی که بالذات هست، وجودش با غیر ثابت شود، پس بدون آن غیر وجود نخواهد داشت؛ این یک مقدمه. اگر واجبالوجود بالذات، واجبالوجود بالغیر باشد، یعنی با غیر وجودش واجب شود، پس بدون آن غیر وجود نخواهد داشت؛ این دیگر روشن است. بعد کبرا را اضافه میکنیم: هر چیزی که بدون غیر وجود نداشت، محال است که وجودش واجب بالذات باشد. نتیجه میگیریم که پس واجب تعالی، یا هر واجبی، هر واجب بالذاتی اگر واجب بالغیر هم باشد، محال است که واجب بالذات باشد؛ با اینکه فرضش کردیم واجب بالذات. پس واجب بالذات اگر واجب بالغیر هم باشد، چون وجودش را از غیر دریافت میکند میشود واجب بالغیر، دیگر محال است واجب بالذات باشد. اگر وجود برایش حاصل شود بدون غیر، واجب بالذات خواهد بود و غیر در او تأثیر نخواهد کرد. دوباره دلیل را تکرار کنم: اگر چیزی واجب بالذات است و واجب بالغیر، هر دو، یا بدون آن غیر وجود برایش حاصل نمیشود، یا بدون آن غیر وجود برایش حاصل میشود. اگر بدون آن غیر وجود برایش حاصل نشود، این دیگر واجب بالذات نیست، بلکه واجب بالغیر است؛ اگر بدون آن غیر وجود برایش حاصل شود، این واجب بالذات است، دیگر واجب بالغیر نیست. روشن است مطلب، کافی است.
«لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ يَجِبُ وُجُودُهُ بِغَيْرِهِ»، اگر چنین واجب بالذاتی وجودش به غیرش واجب شود، یعنی واجب بالغیر باشد، «فَلَا يَجُوزُ أَنْ يُوجَدَ دُونَ غَيْرِهِ»؛ بدون غیر موجود نمیشود، چون فرض کردیم که وجودش را از غیر دارد دریافت میکند، پس بدون غیر موجود نمیشود؛ این صغرا. کبرا این است که «وَكُلُّ مَا لَا يَجُوزُ أَنْ يُوجَدَ دُونَ غَيْرِهِ»، آنی که بدون غیر موجود نمیشود، «فَيَسْتَحِيلُ وُجُودُهُ وَاجِبًا بِذَاتِهِ»، محال است که وجودش واجب بالذات باشد؛ چون به غیر احتیاج دارد، چیزی که به غیر احتیاج دارد دیگر وجودش مال خودش نیست، وجودش دریافتشده از غیر است. «وَلَوْ وَجَبَ بِذَاتِهِ لَحَصَلَ وَلَا تَأْثِيرَ لِإِيجَابِ الْغَيْرِ فِي وُجُودِهِ». بعد از «لَحَصَلَ» کتاب ما نقطه گذاشته؛ نقطهاش درست نیست، نباید نقطه باشد... «لَحَصَلَ وَلَا تَأْثِيرَ»، «وَلَا تَأْثِيرَ» واو حالیه است؛ پشت سر هم باید آورده بشود، «لَحَصَلَ» جای توقف نیست که نقطه گذاشته بشود.
پرسش: شما یک چاپ ندارید؟ چاپ بعدی دو تا «تَأْثِير» دارد... من دو تا تنوین از کجا آوردم؟ در «مُشَارِكٍ»...
پاسخ: بله، دو تا «تَأْثِير» درست است... بله.
«وَلَوْ وَجَبَ بِذَاتِهِ لَحَصَلَ وَلَا تَأْثِيرَ لِإِيجَابِ الْغَيْرِ فِي وُجُودِهِ»؛ اگر این موجود واجب شود به ذاتش، حاصل خواهد شد در حالی که ایجاب غیر در وجود او اثری نکرده است. عکس آن حرف قبل را میگوید. قبل گفت اگر واجب بالغیر باشد و به تأثیر غیر محتاج باشد، واجب بالذات نخواهد بود؛ حالا میگوید اگر واجب بالذات شد، معلوم میشود غیر در آن تأثیر نکرده است. یکی از دو تا را باید نفی کنید: یا باید بگویید این بالذات واجب است و غیر در آن تأثیر نمیکند، یا باید بگویید غیر در آن تأثیر گذاشته و او واجب بالذات نیست؛ نمیتوانید هر دو را با هم جمع کنید، هم بگویید واجب بالذات است هم بگویید واجب بالغیر است. پس گفتیم که چیزی که «لَا يَجُوزُ أَنْ يُوجَدَ دُونَ غَيْرِهِ فَيَسْتَحِيلُ وُجُودُهُ وَاجِبًا بِذَاتِهِ»، اگر بدون غیر نمیتواند موجود شود محال است که وجودش واجب بالذات باشد. حالا اگر وجودش واجب بالذات بود، «لَحَصَلَ»، اینچنین موجودی حاصل خواهد شد در حالی که ایجاب غیر در وجودش تأثیری نداشته و به غیر وابسته نیست، پس واجب بالذات است دیگر، واجب بالغیر نیست. بعد کتاب ما دارد «الَّذِي يُؤَثِّرُ»، غلط است؛ واو در اینجا لازم است: «وَالَّذِي يُؤَثِّرُ». واو دارد؟
پرسش: بله.
پاسخ: خب کتاب من واو ندارد، باید واو را اضافه کرد؛ من هم اضافه کردم البته.
«وَالَّذِي يُؤَثِّرُ غَيْرُهُ فِي وُجُودِهِ فَلَا يَكُونُ وَاجِبًا وُجُودُهُ فِي ذَاتِهِ»؛ چیزی که غیر در وجودش تأثیر میگذارد، نمیتواند وجودش واجب بالذات باشد. همان مطالب دارد تکرار میشود.
خب تا اینجا دلیل مصنف بر اینکه ممکن نیست واجب بالذات، واجب بالغیر باشد توضیح داده شد. دقت کردید ایشان خلاصه حرفش این شد که اگر به غیر احتیاج دارد، واجب بالذات نخواهد بود؛ اگر حاصل شود به طور واجب بالذات، دیگر به غیر احتیاج نخواهد داشت؛ این خلاصه دلیلش بود که خواندیم. صدرا[18] در اینجا اشاره میکند به اینکه جمع بین واجب بالغیر و واجب بالذات، جمع بین متنافیین است که از خارج توضیح دادم؛ وقتی داشتم توضیح میدادم این مطلب را گفتم. میگوید که جمع بین واجب بالذات و واجب بالغیر جمع بین متنافیین است؛ واجب بالغیر یعنی محتاج است به غیر، واجب بالذات یعنی محتاج نیست به غیر؛ آن وقت اگر بگوییم هم واجب بالذات است هم واجب بالغیر است، معنایش این است که هم محتاج به غیر است و هم محتاج به غیر نیست؛ این جمع بین متنافیین است. و چون جمع بین متنافیین باطل است، پس جمع بین واجب بالذات و واجب بالغیر باطل است. این یک دلیل راحت.
یک دلیل دیگر خود ابنسینا در بعضی کتبش آورده که صدرا[19] هم به آن دلیل اشاره میکند، ملا اولیاء هم آن دلیل را از کتب دیگر ابنسینا نقل میکند. آن دلیل این است که اگر یک شیء هم واجب بالذات باشد هم واجب بالغیر، ما آن غیر را رفع میکنیم، یا اعتبارش نمیکنیم (هر دو درست است: یا رفعش میکنیم میگوییم نباشد، یا اعتبارش نمیکنیم)؛ آن وقت درباره این واجب بالذات سؤال میکنیم: آیا این واجب بالذات حالش عوض شد با رفع کردن غیر یا با عدم اعتبار غیر، یا حالش عوض نشد؟ اگر حالش عوض نشد، معلوم میشود به آن غیر احتیاج نداشته، پس واجب بالذات بوده و دیگر واجب بالغیر نبوده است. و اگر حالش عوض شد، معلوم میشود به آن غیر احتیاج داشته و واجب بالذات نبوده است.
تبیین نهایی دلیل سوم و اشاره به مباحث جلسه آینده
پس توجه میکنید این دلیل آسانی است؛ از این دلیلی که الان طرح کرده آسانتر است. اینطور میگوید: میگوید اگر واجب بالذاتی واجب بالغیر هم بود، یعنی غیر در آن تأثیر کرده بود، ما از آن غیر صرفنظر میکنیم؛ یا توجهاش نمیکنیم یا برش میداریم. آن وقت در این شیئی که واجب بالذات است و واجب بالغیر است، یکی از دو حال اتفاق میافتد: یکی اینکه باقی بماند به حالت اولش، یکی اینکه حالت اولش را از دست بدهد. اگر باقی ماند به حالت اولش، معلوم میشود آن غیر در آن تأثیر نداشته، چون برداشتیم غیر را و هیچچیزی عوض نشد؛ پس غیر در آن تأثیر نگذاشته، یعنی واجب بالذات بوده، دیگر واجب بالغیر نبوده است. اما اگر حالش عوض شد، دیدیم معدوم شد، معلوم میشود به غیر محتاج بوده که وقتی غیر را برداشتیم آن هم رفت. وقتی به غیر محتاج بود، دیگر واجب بالذات نیست؛ چیزی که محتاج به غیر میشود دیگر واجب بالذات نیست.
خب با این بیانی که گفتیم، با سه دلیل بیان کردیم که نمیتواند شیئی هم واجب بالذات باشد هم واجب بالغیر، و خلاصه مطلب این بود که نتیجه گرفتیم که واجب بالذات علت ندارد؛ این خاصیت اول بود. وقتی گفتیم واجب بالذات، واجب بالغیر نیست، یعنی واجب بالذات علت ندارد. پس خاصیت اول بیان شد، تمام شد. از «وَأَيْضًا إِنَّ كُلَّ مَا هُوَ مُمْكِنُ الْوُجُودِ»[20] وارد خاصیت ممکن میشویم که مقابل این خاصیتی است که برای واجب ذکر کردیم. بعد این خاصیت را ادامه میدهد حدود یک صفحه و خردهای، بعد هم میپردازیم به خاصیت بعدی واجب که «لَا مُكَافِئَ لَهُ فِي الْوُجُودِ»؛ انشاءالله همهاش بماند برای آینده.