90/05/19
بسم الله الرحمن الرحیم
تقدم تصور «واجب» بر ممکن و ممتنع، و نقش وجود و عدم در شناخت آنها./نقد تعریفهای واجب، ممکن و ممتنع و اثبات دور در آنها. /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/نقد تعریفهای واجب، ممکن و ممتنع و اثبات دور در آنها. /تقدم تصور «واجب» بر ممکن و ممتنع، و نقش وجود و عدم در شناخت آنها.
بداهت معانی واجب، ممکن و ممتنع و دوری بودن تعاریف آنها
صفحه ۳۵، سطر سوم: «وَ قَدْ يَعْسُرُ عَلَيْنَا أَنْ نَعْرِفَ حَالَ الْوَاجِبِ وَ الْمُمْكِنِ وَ الْمُمْتَنِعِ بِالتَّعْرِيفِ الْمُحَقَّقِ أَيْضاً؛ بَلْ بِوَجْهِ الْعَلَامَةِ.»[1]
در این فصل پنجم گفتیم که معنای شیئیت و همچنین معنای وجود واضح است و این دو بدیهیاند؛ احتیاجی به تعریف ندارند. اگر هم تعریف شوند، تعریفشان دوری است. برای آنها تعریفی که مفید فایده باشد نداریم؛ یعنی تعریفی که بتواند آنها را به ما بشناساند نداریم. بله، تعریف مفیدِ تنبیه داریم که میتواند آنها را برای ما از بین معانیای که در ذهن داریم تعیین کند. تعریفی که بتواند این معنا را از بین معانی موجود در ذهن تعیین کند داریم، ولی تعریفی که بتواند معنای آنها را به ما بشناساند نداریم؛ زیرا که آنها بدیهی هستند و بدیهی را نمیشود تعریف کرد. این درباره وجود و شیئیت بود.
حالا میفرماید که سه لفظ دیگر هم داریم که حکمشان همین است: یکی واجب، یکی ممکن، یکی ممتنع. اینها را هم نمیشود تعریف کرد؛ چون معنایشان بدیهی است. بله، میتوانیم تنبیه کنیم، اما نمیتوانیم تعریف کنیم. بعد میفرماید که هرچه که در تعریف این سه عنوان گفته شده، تعریف دوری است؛ مشتمل بر دور است. میفرماید که ممکن را وقتی خواستند تعریف کنند، در تعریفش یا واجب را اخذ کردند یا ممتنع را. بعد واجب را که خواستند تعریف کنند، در تعریفش یکی از آن دو تا را اخذ کردند؛ یا ممکن را اخذ کردند یا ممتنع را. ممتنع را خواستند تعریف کنند، باز در تعریفش یکی از دو تای دیگر را اخذ کردند؛ یا ممکن را یا واجب را.
بنابراین، هر کدام از اینها میشود گفت به دیگری دارد تعریف میشود و دیگری دوباره به همان اولی تعریف میشود؛ این میشود دور. مثلاً ممکن به واجب تعریف میشود، وقتی میخواهیم واجب را تعریف کنیم دوباره ممکن را در تعریفش میآوریم. یا ممکن به محال تعریف میشود، در تعریفش محال میآید، آنوقت که میخواهیم محال را تعریف کنیم ممکن را در تعریف میآوریم. در واجب هم همینطور، بالاخره در همه همینطور است. بعد شروع میکنند به مثال زدن. اول این ادعا را میکنند که هر یک از این دو که تعریف میشود، یکی از آن دو تای دیگر در تعریفش میآید. هر کدام از این سه تا که تعریف میشود، آن دو تای دیگر، یکی از آن دو تای باقیمانده در تعریف میآید. و لازمه این کار این است که یکدفعه متوجه میشویم که هر چیزی را به خودش داریم تعریف میکنیم با یک واسطه. مثلاً ممکن تعریف میشود به واجب، واجب دوباره تعریف میشود به ممکن؛ یا واجب تعریف میشود به محال، محال تعریف میشود به ممکن. حالا با یک واسطه یا دو واسطه، بالاخره خود ممکن تعریف میشود به ممکن؛ این میشود دور.
بررسی تفصیلی تعاریف ششگانه نخست و نقد برخی تعاریف مشهور
بعد که این ادعا را میکنند، مثال میزنند؛ یعنی تعریفها را میآورند. ابتدا تعریف میکنند ممکن را به دو تعریف: در یک تعریف محال اخذ میشود و در یک تعریف ضروری، یعنی واجب، اخذ میشود. بعد از اینکه ممکن به این دو تعریف، تعریف میشود، تعریف میکنند ضروری یعنی واجب را. میبینیم در تعریف ضروری هم یا ممکن اخذ میشود یا محال اخذ میشود؛ یعنی دو تعریف میآورند برای ضروری که در یکی ممکن اخذ شده، در یکی محال اخذ شده. بعد که این دو تعریف ضروری تمام میشود، میپردازند به تعریف محال. میبینیم که محال هم به دو تعریف، تعریف شده؛ در یکی ممکن اخذ شده، در یکی ضروری و واجب اخذ شده.
خب، این شش تعریف را اشاره میکنند. بعد از اینکه این شش تعریف اشاره شد، دومرتبه ممتنع را تعریف میکنند. ممتنع همان محال است، اما چون عنوان عوض شده و لفظ عوض شده، تعریف جدا برایش میآورند. آن هم همینطور؛ باز میبینیم که ممتنع تعریف میشود به ضروری و ممکن، بعد در تعریف ضروری میبینیم ممتنع اخذ میشود، در تعریف ممکن میبینیم ممتنع اخذ میشود؛ یعنی همانهایی که معرِّفِ ممتنع بودند، خودشان به نحوی ممتنع را در تعریف خودشان اخذ میکنند. معرِّفها مشتمل میشوند بر معرَّف و این میشود دور. این تقریباً خلاصه یک صفحه بود که من عرض کردم؛ چیزی نیست که، امروز مطالب آسان است، یعنی این یک صفحه آسان است. تمام مطالب این یک صفحه همین است، فقط باید از رو تطبیق کنیم و تعریفها را یکییکی توضیح بدهیم. و در بعضی تعریفها علاوه بر دوری که گفتیم، اشکال دیگر هم داریم که وقتی رسیدیم آن را عرض میکنم؛ که البته آن تعریفها را ابنسینا نیاورده، ولی بعضی تعریفها داریم برای ضروری یا برای ممتنع که گذشته از اینکه مشتمل بر دور است، مشتمل بر اشتباه دیگر و محذور دیگر هم هست که آن را هم انشاءالله عرض میکنیم.
صفحه ۳۵ایم، سطر سوم: «وَ قَدْ يَعْسُرُ عَلَيْنَا» مشکل است بر ما که «أَنْ نَعْرِفَ حَالَ الْوَاجِبِ وَ الْمُمْكِنِ وَ الْمُمْتَنِعِ» را؛ ما مشکل است که بشناسیم این سه عنوان را «بِالتَّعْرِيفِ الْمُحَقَّقِ». میتوانیم بشناسیم، بالبداهه میشناسیم، اما بخواهیم به تعریف محقق بشناسیم مشکل است. مشکل است که «أَنْ نَعْرِفَ» اینها را «بِالتَّعْرِيفِ الْمُحَقَّقِ»؛ وگرنه اصل شناختشان مشکل نیست، شناختشان به تعریف محقق اشکال دارد. تعریف محقق یعنی «الْمُفِيدُ لِمَا لَيْسَ عِنْدَنَا»[2] ؛ عین عبارت صدراست. تعریف محقق یعنی تعریفی که «الْمُفِيدُ باشد لِمَا لَيْسَ عِنْدَنَا»؛ معنایی را که پیش ما نیست افاده کند، این میشود تعریف محقق. برای این سه عنوان نمیتوانیم تعریف محقق بیاوریم، یعنی چیزی را که نشناختیم از آن تعریف بتوانیم بشناسیم. «أَيْضاً»؛ «أَيْضاً» یعنی کمااینکه شناخت وجود و شیئیت به تعریف محقَّق مشکل بود، شناخت این سه عنوان واجب و ممکن و ممتنع هم به تعریف محقق مشکل است. «بَلْ بِوَجْهِ الْعَلَامَةِ»[3] ؛ یعنی «بَلْ بِوَجْهِ الْعَلَامَةِ الْمُنَبِّهَةِ»[4] ؛ این هم عین عبارت صدراست که «الْمُنَبِّهَةِ» را اضافه کرده. بلکه ما از طریق تعریف نمیتوانیم اینها را بشناسیم، بلکه از راه علامتی که منبِّه باشد میتوانیم بر این سه تا تنبیه بشویم و با آن علامت، این سه معنا را از بین معانیای که در ذهن داریم جدا کنیم. وگرنه اینطور نیست که تعریف اینها معنایی را در ذهن ما القا کند؛ معنا در ذهن ما القا شده هست از اول. این تعریفها میآیند آن معنای القاشده را که از قبل وجود داشته تعیین میکنند، همین. آنها هم تعریف نیستند اینها، همهشان علامتاند؛ یک علامتاند که ما را آگاه میکنند که مرادمان کدام معناست.
مثل اینکه فرض کنید حالا یک نفر بتواند، اگر توانست، اشاره کند به معانی؛ ما پنج شش معنا، ده تا، چقدر معنا در ذهنمان داریم، نمیدانیم که واجب در مقابل کدام معناست، وجود در مقابل کدام معناست، وحدت در مقابل کدام معناست؛ الفاظ را نمیدانیم در مقابل کدام معناست. یک نفر بیاید بگوید وحدت این است، اشاره کند به یکی از این معانی. اگر اشاره کند، این یک علامت است دیگر؛ ما با علامت میتوانیم تعیین کنیم و بفهمیم که کدام لفظ کدام معنا را دارد و این معانیای که در ذهن ماست کدام یک را با لفظ واجب یا با لفظ وجود و امثال ذلک اراده کرده. پس اشاره میتواند تنبیهکننده باشد، علامت هم همینطور؛ حالا گاهی با اشاره است، گاهی با الفاظی است که آن الفاظ دارند اشاره میکنند، فرقی نمیکند. در هر صورت این الفاظ هم میشوند علامت؛ علامتی که منبِّهاند، یعنی فقط ما را تنبیه میکنند و آگاه میکنند به اینکه کدام معنا اراده شده؛ یعنی در واقع معیِّناند نه معرِّف حقیقی.
«وَ جَمِيعُ مَا قِيلَ فِى تَعْرِيفِ هَذِهِ»[5] تمام آنچه که در تعریف «هَذِهِ»، یعنی در تعریف این سه عنوان گفته شده، «مِمَّا بَلَغَكَ عَنِ الْأَوَّلِينَ» از گذشتهها، تعریفهایی که از گذشتهها رسیده، «قَدْ يَكَادُ يَقْتَضِى دَوْراً» مقتضی دور است؛ جمیعشان مقتضی دور است. البته عرض کردم بعضیهایشان علاوه بر دور، محذور دیگر هم دارند. «وَ ذَلِكَ» یعنی اینکه این تعریفها مشتمل بر دورند به این جهت است که «لِأَنَّهُمْ» یعنی اولین، قدما، «عَلَى مَا مَرَّ لَكَ فِى فُنُونِ الْمَنْطِقِ» چنانچه در فنون منطق برایت توضیح دادیم، «إِذَا أَرَادُوا أَنْ يَحُدُّوا الْمُمْكِنَ» این قدما وقتی میخواستند ممکن را تعریف کنند، یکی از آن دو تای دیگر را در تعریف اخذ میکردند؛ «أَخَذُوا فِى حَدِّهِ» در حد ممکن «إِمَّا الضَّرُورِىَّ وَ إِمَّا الْمُحَالَ» را، «وَ لَا وَجْهَ لَهُمْ غَيْرُ ذَلِكَ» راه دیگر هم غیر از این نداشتند؛ باید این کار را میکردند، راه دیگر نبود. «لَا وَجْهَ لَهُمْ غَيْرُ ذَلِكَ» غیر از این اخذِ ضروری یا محال، راه دیگری نداشتند.
آنوقت دوباره وقتی میخواستند ضروری را تعریف کنند، یکی از آن دو تای دیگر را در تعریف اخذ میکردند: «فَإِذَا أَرَادُوا أَنْ يَحُدُّوا الضَّرُورِىَّ» یعنی واجب را میخواستند تعریف کنند، «أَخَذُوا فِى حَدِّهِ» در حدش یا «الْمُمْكِنَ» را «وَ إِمَّا الْمُحَالَ». آنوقت ممکنی که در حدش ضروری اخذ شده بود، خودش در حد ضروری اخذ میشد. گاهی از اوقات هم محال را مثلاً میخواستند تعریف کنند، ممکن در تعریفش اخذ میشد؛ یعنی ممکن تعریف شده بود به محال، محال را هم که میخواستند تعریف کنند در تعریفش ممکن اخذ میکردند؛ ممکن تعریف میشد به محال، محال هم تعریف میشد به ممکن، و این در واقع تعریف ممکن به ممکن بود با یک واسطه. گاهی از اوقات هم تعریف میکردند ممکن را به ضروری، بعد ضروری را به محال، محال را به ممکن؛ این باز تعریف ممکن بود به ممکن به دو واسطه. خب، این تعریف ممکن بود. «وَ إِذَا أَرَادُوا أَنْ يَحُدُّوا الْمُحَالَ»؛ گفتیم ممکن را میخواستند تعریف کنند یکی از آن دو تا را در تعریف اخذ میکردند، همچنین ضروری را وقتی میخواستند تعریف کنند یکی از آن دو تای دیگر را در تعریف اخذ میکردند، حالا سوم: «وَ إِذَا أَرَادُوا أَنْ يَحُدُّوا الْمُحَالَ» وقتی میخواستند محال را تعریف کنند، باز «أَخَذُوا فِى حَدِّهِ» یکی از آن دو تای دیگر را: «إِمَّا الضَّرُورِىَّ وَ إِمَّا الْمُمْكِنَ». این ادعا بود، یعنی اصل مطلب را ایشان بیان کرد؛ حالا میخواهد مثال بزند.
مثالهای تعاریف ممکن، ضروری و محال و نقد تعریف مستلزم محال
شش مثال میخواهیم؛ چون ایشان در توضیح مطلب شش مطلب گفت دیگر: ممکن را میخواهند تعریف کنند به آن دو تا تعریف میکنند، این شد دو تعریف. ضروری را میخواهند تعریف کنند به آن دو تای دیگر تعریف میکنند، این شد دو تعریف دیگر. محال را هم میخواهند تعریف کنند به دو تای دیگر تعریف میکنند، این هم شد شش تعریف. شش تعریف لازم داریم که الان ذکر میشود. بعد هم عرض کردم تعریفهای دیگری هم برای ممتنع میآید. دو تعریف برای ممکن است به همین ترتیبی که عرض میکنم: دو تعریف برای ممکن، دو تعریف برای واجب، دو تعریف برای محال. بعد از اینکه تمام شد، ایشان به تعریف ممتنع میپردازد؛ با اینکه ممتنع همان محال است، ولی عرض کردم چون لفظ عوض میشود تعریفش را جدا ذکر میکنند.
«مَثَلاً إِذَا حَدُّوا الْمُمْكِنَ قَالُوا مَرَّةً، إِنَّهُ غَيْرُ الضَّرُورِىِّ»[6] وقتی میخواستند تعریف کنند ممکن را، یک بار اینطور میگفتند: «إِنَّهُ غَيْرُ الضَّرُورِىِّ» ممکن آنی است که ضروری نباشد؛ «أَوْ أِنَّهُ» یا اینطور دیگر تعریف میکردند: «أَوْ أِنَّهُ الْمَعْدُومُ». عبارت را دقت کنید، دارد: «إِذَا حَدُّوا الْمُمْكِنَ قَالُوا مَرَّةً»؛ این «مَرَّةً» اقتضا میکند که بعدش مَرَّةً أُخْرَى، مَرَّةً ثَانِيَةً و امثال ذلک بیاید، ولی نیامده؛ بعدش کلمه «أَوْ» آمده. «قَالُوا مَرَّةً، إِنَّهُ غَيْرُ الضَّرُورِىِّ أَوْ» یعنی أَوْ قَالُوا مَرَّةً أُخْرَى إِنَّهُ الْمَعْدُومُ فِى الْحَالِ. و اینجور عبارت ابن سینا زیاد دارد؛ گاهی از اوقات اولاً میگوید، ثانیاًش را نمیآورد؛ ثانیاًش را با ثُمَّ ای، أَوْ ای، یک چیزی بالاخره میآورد، ولی عنوانِ ثانیاً دیگر نمیآید. کم جایی است که ایشان بگوید اولاً و بعد هم ثانیاً بگوید که مخاطب گیر نکند. بیشتر جاها ایشان طوری حرف میزند که ثانیاًش را باید به زحمت درش بیاورید. اینجا هم همینطور است؛ «مَرَّةً» گفته، بعد دیگر ثانیهاش را نگفته، ثانیهاش را با «أَوْ» فهمانده. یک بار میگویند «إِنَّهُ غَيْرُ الضَّرُورِىِّ»، بار دیگر میگویند «أِنَّهُ الْمَعْدُومُ، فِى الْحَالِ». بعد از «الْمَعْدُومُ» کتاب ما ویرگول گذاشته، ویرگولش خوب نیست؛ چون «فِى الْحَالِ» متعلق به «الْمَعْدُومُ» است. «أِنَّهُ الْمَعْدُومُ، فِى الْحَالِ الَّذِى لَيْسَ وُجُودُهُ، فِى أَىِّ وَقْتٍ فُرِضَ مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ، بِمُحَالٍ»؛ «بِمُحَالٍ» خبرِ «لَيْسَ» است.
پرسش: استاد، این «فِى الْحَالِ» هم به «غَيْرُ الضَّرُورِىِّ» میخورد هم به «أِنَّهُ الْمَعْدُومُ»؛ چون «غَيْرُ الضَّرُورِىِّ» بالاخره تا وقتی که الان وجود ندارد غیرضروری است، وقتی که وجود پیدا کرد و موجود شد ضروریبالغیر میشود دیگر.
پاسخ: ممکن را میخواهیم تعریف کنیم، نه ممکنی را که موجود شده. پس نباید ضروری بگیریم. ممکن هم که موجود بشود میشود ضروریبالغیر، واجببالغیر؛ ما که نمیخواهیم ممکنِ موجود را تعریف کنیم، ما میخواهیم ممکن را تعریف کنیم. بنابراین باید غیرضروری بگوییم. حالا آنطور که شما میفرمایید، آن ممکن را اگر بخواهیم تعریف کنیم میتوانیم در تعریفش ضروری بیاوریم، الان ما غیرضروری در تعریف میآوریم. غیرضروری یعنی ممکنی که هنوز موجود نشده؛ یعنی خودِ ممکن را میخواهیم تعریف کنیم، ولو موجود هم شده باشد؛ به وجودش کار نداریم، به امکانش کار داریم. ما میخواهیم امکان را تعریف کنیم، تعریف میکنیم به غیرضروری. آنی که شما میفرمایید، آن تعریفِ امکان نیست، تعریفِ وجوببالغیر است که از بحث ما بیرون است.
«أَوْ أِنَّهُ الْمَعْدُومُ، فِى الْحَالِ» یعنی ممکن عبارت از چیزی است که فیالحال معدوم است، ولی وجودش در هر وقتی از مستقبل فرض شود «لَيْسَ»... «بِمُحَالٍ»؛ «بِمُحَالٍ» عرض کردم خبر «لَيْسَ» است. یعنی چیزی که فیالحال معدوم است و فیالمستقبل محال نیست، در هر وقتی از اوقات مستقبل، این را میگوییم ممکن. خب، دقت کنید در تعریف اولی که برای ممکن آورده بودند، ضروری را در تعریف اخذ کردند، گفتند «إِنَّهُ غَيْرُ الضَّرُورِىِّ». در تعریف دوم که برای ممکن آورده بودند، محال را در تعریف اخذ کردند، گفتند «أِنَّهُ الْمَعْدُومُ» که «لَيْسَ وُجُودُهُ»... «بِمُحَالٍ». دو تعریف برای ممکن گفتیم؛ در یکی ضروری و در دیگری محال اخذ شده.
«ثُمَّ إِنِ احْتَاجُوا إِلَى أَنْ يَحُدُّوا الضَّرُورِىَّ» حالا اگر بعد از اینکه ممکن را تعریف کردند، خواستند ضروری را تعریف کنند؛ دوباره میبینید دو تعریف میآورند، در یکی کلمه محال اخذ میشود، در یکی کلمه ممکن. «قَالُوا: إِمَّا أِنَّهُ»؛ «قَالُوا: إِمَّا أِنَّهُ»، این «إِمَّا» مقولِ قول نیست. اینطوری میشود: إِمَّا قَالُوا إِنَّهُ الَّذِى لَا يُمْكِنُ، «أَوْ أِنَّهُ الَّذِى» یعنی أَوْ قَالُوا إِنَّهُ الَّذِى. این «إِمَّا» با «أَوْ» مقول قول نیست؛ «أِنَّهُ»ای که بعد از «إِمَّا» آمده تا آخر، یا «أِنَّهُ»ای که بعد از «أَوْ» آمده تا آخر، آن مقول قول است. و مقول قول هم میدانید باید إِنَّ خوانده بشود، أَنَّ خوب نیست، أَنَّ درست نیست؛ اینجا کتاب ما أَنَّ نوشته، همهاش غلط است. وقتی احتیاج پیدا کردند که ضروری را تعریف کنند، یا گفتند «أِنَّهُ الَّذِى لَا يُمْكِنُ أَنْ يُفْرَضَ مَعْدُوماً»؛ «لَا يُمْكِنُ» در تعریف آمده؛ یا گفتند «أَوْ أِنَّهُ الَّذِى إِذَا فُرِضَ بِخِلَافِ مَا هُوَ عَلَيْهِ كَانَ مُحَالاً»؛ محال در تعریف آمده. تعریف اول معنایش این است: ضروری آنی است که نمیتوانیم فرضش کنیم معدوم. یا تعریف دوم: آنی است که اگر به خلافِ «مَا هُوَ عَلَيْهِ» فرض شود («مَا هُوَ عَلَيْهِ» یعنی وجود دیگر)، اگر به خلاف «مَا هُوَ عَلَيْهِ» فرض شود، یعنی وجود را ازش بخواهید بگیرید، «كَانَ مُحَالاً»، محال است.
عبارت را دقت کنید در تعریف واجب، ببینید چه گفته. ابنسینا میگوید ممکن نیست معدوم فرضش کنید؛ یعنی اصلاً فرضِ انعدام او ممکن نیست. ولی بعضیها اینطور تعریف کردهاند: ضروری آن است که از فرض عدمش محال لازم آید. نگفتهاند خودِ عدمش محال است، گفتهاند از عدمش محال لازم میآید. گویا خود عدم را محال ندیدهاند، بلکه عدم را مستلزم یک محال دیدهاند. این یک پله مؤخر رفتن است؛ یعنی به جای اینکه بگویند عدمِ ضروری محال است، گفتهاند عدم ضروری مستلزم محال است؛ یعنی خودش کأنه محال نیست، یک محالی را به وجود میآورد. در حالی که ضروری، عدمِ خودش محال است؛ علاوه بر اینکه مستلزم محال هم هست، خودش هم محال است. این همان تعریفی است که عرض کردم یک محذور دیگری هم دارد. عرض کردم که علاوه بر دور، بعضی تعاریف محذور دیگر هم دارند و آن این است که اینطور بگوییم: الْوَاجِب یا الضَّرُورِىّ مَا يَلْزَمُ مِنْ فَرْضِ عَدَمِهِ مُحَالٌ یا مَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِهِ مُحَالٌ؛ هر دوش، چه فَرْضِ عَدَمِهِ چه عَدَمِهِ، يَلْزَمُ بیاوریم تعریف خراب است. باید بگوییم مَا فَرْضُ عَدَمِهِ مُحَالٌ یا مَا عَدَمُهُ مُحَالٌ؛ خود عدم یا فرض عدم را محال قرار بدهیم، نه اینکه عدم یا فرض عدم را مستلزم محال بگیریم. کلمه يَلْزَمُ بیاید، علاوه بر آن دوری که گفتیم که لازم میآید، تعریف، تعریف درستی نیست؛ چون محذور را در مرتبه دوم آورده، در حالی که محذور در مرتبه اول هم هست. ابنسینا دقیق گفته: «أَنَّهُ الَّذِى لَا يُمْكِنُ أَنْ يُفْرَضَ مَعْدُوماً»؛ نگفته يَلْزَمُ. يَلْزَمُ را نیاورده، گفته خودش را نمیشود معدوم فرض کرد. پس این تعریفی که ابنسینا آورده مشتمل بر آن خطایی که عرض کردم نیست، ولی بعضی تعریفها علاوه بر اینکه مشتمل بر دور است، مشتمل بر آن خطا هم هست.
در ممتنع هم این را داریم؛ در ممتنع بعضی گفتهاند مَا يَلْزَمُ مِنْ فَرْضِ وُجُودِهِ مثلاً مُحَالٌ، مَا يَلْزَمُ مِنْ فَرْضِ وُجُودِهِ مُحَالٌ. ولی باید بگویند مَا فَرْضُ وُجُودِهِ مُحَالٌ یا مَا وُجُودُهُ مُحَالٌ، نه مَا يَلْزَمُ مِنْ وُجُودِهِ یا مِنْ فَرْضِ وُجُودِهِ مُحَالٌ. مستلزم محال بودن را مطرح نکنند، خودش را بگویند محال است؛ نگویند مستلزم محال است. البته مستلزم محال هم هست، ولی مادامی که خودش محال است دیگر نوبت نمیرسد که به اصطلاح نبودش را استناد بدهند به اینکه مستلزم محال است. چیزی وقتی که محال است واقع نمیشود؛ چون خودش محال است واقع نمیشود، نه چون مستلزم یک محال دیگر است. پس بعضی تعریفها اشتباه است از این جهتی که عرض کردیم. ولی این ابنسینا الان سعی کرده فقط در تعریفش محالی درست کند که دور است؛ دیگر آن مشکل و محذور دیگری که در بعضی تعاریف هست، در تعریفش منعکس نکرده.
«فَقَدْ أَخَذُوا الْمُمْكِنَ تَارَةً فِى حَدِّهِ، وَ الْمُحَالَ أُخْرَى»؛ یعنی در این دو تعریفی که برای ضروری شده بود، دیدید که یک بار ممکن را در تعریف ضروری اخذ کردند، آن تعریف اول بود: «أَنَّهُ الَّذِى لَا يُمْكِنُ أَنْ يُفْرَضَ مَعْدُوماً»؛ «وَ الْمُحَالَ» را اخذ کردند «أُخْرَى»، یعنی مَرَّةً أُخْرَى، تَارَةً أُخْرَى، که در تعریف دوم آمد؛ در تعریف دوم دیدید محال اخذ شده بود. خب، پس ضروری را وقتی تعریف کردند ممکن در تعریفش اخذ شد، آنوقت ممکن را هم که قبلاً دیدید در تعریفش ضروری اخذ کرده بودند؛ این شد دور دیگر. «وَ أَمَّا الْمُمْكِنُ فَقَدْ كَانُوا أَخَذُوا، قَبْلُ، فِى حَدِّهِ إِمَّا الضَّرُورِىَّ وَ إِمَّا الْمُحَالَ»؛ یعنی در همان تعریفی که دو سه خط قبل گفتیم، «قَبْلُ»، «قَبْلُ» یعنی قبل از اینکه تعریف ضروری بکنند، قبل از تفسیر ضروری، اخذ کرده بودند در تعریف ممکن یا ضروری را یا محال را. پس ضروری در تعریف ممکن اخذ شده بود، الان هم ممکن در تعریف ضروری اخذ شده؛ یعنی هر یک در تعریف دیگری اخذ میشود، این میشود دور دیگر.
پرسش: ببخشید استاد، این «لَا يُمْكِنُ»ای که در تعریف ضروری اخذ شده، این همان ممکنی است که تعریفش میکنیم؟ آن موقع ممکن را تعریف میکنیم مثلاً به سلب ضرورتین، بعد اینجا «لَا يُمْكِنُ» میآوریم، میگوییم لَا يُجَازُ، یک معنی لفظی میدهد، نه معنی وجود ممکن به سلب ضرورتین.
پاسخ: بله دیگر. هر معنایی بخواهید بکنید، لفظ ممکن را در تعریف اخذ کردید؛ حالا برای ممکن هر معنایی بخواهید بکنید، این لفظ اخذ شده دیگر، دور میشود.
پرسش: بله، آن چیزی که ابتدا ممکن را تعریف میکنیم به سلب ضرورتین تعریف میکنیم، ولی اینجا «لَا يُمْكِنُ» یعنی لَا يُجَازُ؛ چهجوری آن...
پاسخ: لَا يُجَازُ هم یعنی «لَا يُمْكِنُ»؛ جواز هم یعنی امکان.
پرسش: یعنی همان سلب ضرورتین است؟ که یعنی وقتی که میخواهیم ضروری را تعریف کنیم میگوییم «أَنَّهُ الَّذِى» مثلاً سلب ضرورتین «أَنْ يُفْرَضَ مَعْدُوماً»؟
پاسخ: نه، «لَا يُمْكِنُ» نفی امکان است؛ نفی امکان مستلزم امتناع است. «لَا يُمْكِنُ» یعنی يَمْتَنِعُ، ولی بالاخره لفظ «لَا يُمْكِنُ» یعنی يَمْتَنِعُ، نه يَجُوزُ، بلکه یعنی يَمْتَنِعُ. منتها مشکل این است که ما نفس امکان را اخذ کردیم؛ یعنی همان معرَّف را در تعریفِ معرِّف آوردیم. معرَّف اول ممکن بود، تعریفش کردیم به ضروری، ضروری شد معرِّف؛ حالا در تعریفِ معرِّف یعنی ضروری، دوباره همان معرَّف یعنی ممکن را آوردیم؛ شد دور دیگر. معرَّف را در تعریفِ معرِّف اخذ میکنیم، این دور است.
«ثُمَّ الْمُحَالُ»؛ خب، دیدید که ممکن را تعریف کردیم، ضروری را تعریف کردیم، هر کدام هم دو تعریف داشتند. حالا محال را میخواهیم تعریف کنیم، آن هم برایش دو تعریف میآوریم: در یک تعریف ممکن اخذ میشود، در یک تعریف ضروری یعنی واجب اخذ میشود. «ثُمَّ الْمُحَالُ، إِذَا أَرَادُوا أَنْ يَحُدُّوهُ» وقتی میخواستند تعریف کنندش، «أَخَذُوا فِى حَدِّهِ إِمَّا الضَّرُورِىَّ بِأَنْ يَقُولُوا: إِنَّ الْمُحَالَ، هُوَ ضَرُورِىُّ الْعَدَمِ؛ وَ إِمَّا الْمُمْكِنَ بِأَنْ يَقُولُوا: إِنَّهُ الَّذِى لَا يُمْكِنُ أَنْ يُوجَدَ». محال را گفتند «هُوَ ضَرُورِىُّ الْعَدَمِ»، ببینید لفظ ضروری اخذ شده؛ یعنی عدمش واجب است، این میشود محال. یا ممکن را اخذ کردند و گفتند «إِنَّهُ الَّذِى لَا يُمْكِنُ أَنْ يُوجَدَ»؛ «لَا يُمْكِنُ» اخذِ امکان است در تعریف محال. چیزی که ممکن نیست یافت شود بهش گفتند محال. پس محال الان عبارت شد از غیرممکن یا عبارت شد از ضروریالعدم. پس در تعریف محال یکی از آن دو تای دیگر اخذ شده. دومرتبه میخواهند آن دو تای دیگر را تعریف کنند، احتمال دارد در تعریفشان محال را اخذ کنند؛ آنوقت این میشود اخذِ معرَّف در تعریفِ معرِّف. خب، یا ضروری را اخذ میکنند یا «لَا يُمْكِنُ أَنْ يُوجَدَ» را اخذ میکنند، یا «أَوْ لَفْظاً آخَرَ يَذْهَبُ مَذْهَبَ هَذَيْنِ»؛ یعنی دنبال اینهاست، مثل اینهاست، به همین روش است، به همین نحو است. لفظهای دیگری که بالاخره یا مفاد ضروری را میرسانند یا مفاد ممکن را؛ مثلاً به جای ضروری فرض کنید يَجِبُ بگذارد، «هُوَ ضَرُورِىُّ الْعَدَمِ» بگوید هُوَ وَاجِبُ الْعَدَمِ، باز هم همین است دیگر، لفظ عوض شده ولی تعریف باز هم دوری است. یا به جای ممکن بگوید که يَجُوزُ، اینطور بگوید: «إِنَّهُ الَّذِى لَا يُمْكِنُ أَنْ يُوجَدَ» بگوید لَا يَجُوزُ أَنْ يُوجَدَ؛ لفظ عوض شده ولی معنا همان است، باز هم دور لازم میآید. «هَذَيْنِ» یعنی يُمْكِنُ یا ضَرُورِىّ؛ لفظ دیگری که جانشین یکی از این دو تا بشود، به جای ضروری یک لفظ دیگر بیاورید یا به جای «لَا يُمْكِنُ» یک لفظ دیگر بیاورید، این میشود لفظهای جانشین، باز هم دور هست.
بررسی شش تعریف دوم (ممتنع، واجب و ممکن) و نظم منطقی عبارات شیخالرئیس
خب، تا اینجا توجه کردید ما شش تعریف ذکر کردیم: دو تا مال ممکن بود، دو تا مال واجب بود، دو تا هم مال محال. حالا میخواهیم ممتنع را تعریف کنیم. ممتنع را هم تعریف میکنند، باز در تعریفش یا وجوب را اخذ میکنند یا امکان را اخذ میکنند. بعد آنوقت در تعریف امکان و وجوب هم دقت کردید که ممتنع اخذ شد و دور لازم میآید.
«وَ كَذَلِكَ مَا يُقَالُ»؛ «مَا يُقَالُ» چیست؟ «كَذَلِكَ» یعنی مشتمل بر دور است، یا «يَقْتَضِى دَوْراً» است، آن تعریفی که گفته میشود. چه تعریفی گفته میشود؟ این است که «مِنْ أَنَّ الْمُمْتَنِعَ هُوَ الَّذِى لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ»؛ امکان در تعریف اخذ شده؛ ممتنع چیزی است که «لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ». یا میگویند «أَوْ هُوَ الَّذِى يَجِبُ أَنْ لَا يَكُونَ»؛ باز «يَجِبُ» در تعریف اخذ شده. در یک تعریف میبینید امکان را اخذ کردند، در یک تعریف وجوب را اخذ کردند. در آن تعریفی که «لَا يُمْكِنُ» اخذ شده، «يَكُونَ» مطرح است؛ در این تعریفی که «يَجِبُ» اخذ شده، «لَا يَكُونَ» مطرح است. آنجایی که میگوید «لَا يَكُونَ»، «يَجِبُ» را میآورد؛ آنجایی که میگوید «يَكُونَ»، «لَا يُمْكِنُ» را میآورد؛ چون ممتنع است دیگر، ممتنع را میخواهد تعریف کند. ممتنع اگر بخواهد تعریف بشود، اگر «لَا يَكُونَ»ش را میخواهید نگاه کنید میگویید واجب است، اگر كَوْنَش را میخواهید نگاه کنید میگویید «لَا يُمْكِنُ» است. در هر دو صورت مفاد امتناع را رساندهاید.
بله، بعد از اینکه ممتنع را تعریف میکند، دومرتبه واجب را تعریف میکند، بعد هم ممکن را تعریف میکند. این تکه را من اضافه نکردم، باید میگفتم؛ بعد از اینکه اول ممکن و ضروری و محال را تعریف میکند، دومرتبه به جای محال ممتنع را تعریف میکند، به جای ضروری واجب را تعریف میکند، بعد هم که ممکن را. که در آن شش تعریفی که قبلاً گفتیم، ضروری و محال اخذ میشد در تعریف ممکن، و ممکن اخذ میشد در تعریف آن دو تای دیگر. در اینجا ضروری و محال اخذ نمیشود در تعریف ممکن، بلکه واجب و ممتنع اخذ میشود در تعریف ممکن. بعد خود ممتنع و واجب هم که میخواهند تعریف بشوند، درشان امکان اخذ میشود؛ یا به تعبیر بهتر، در امتناع یکی از آن دو تای دیگر که وجوب یا امکان است اخذ میشود، در وجوب هم یکی از دو تای دیگر که امتناع و امکان است اخذ میشود، در امکان هم یکی از آن دو تای دیگر که امتناع و وجوب است اخذ میشود. که توجه میکنید آن شش تعریفی که در قبل گفتیم مال امکان بود و ضروری و محال؛ این تعریفهایی که الان میگوییم، که اینها هم شش تاست، مال ممتنع است و واجب و ممکن. ممکنش با آن قبلیها فرقی ندارد، یعنی لفظ ممکن فرق ندارد جز اینکه در تعریفش در آن قبلیها ضروری یا محال اخذ میشد، الان واجب و ممتنع اخذ میشود. ولی واجب و ممتنعش فرق کردهاند؛ هم خودشان فرق کردهاند، هم در تعریفشان گاهی ممکن اخذ میشود که این فرقی نکرده، گاهی واجب یا ممتنع اخذ میشود که این فرق کرده. یعنی در تعریف ممتنع گاهی واجب را اخذ میکنید گاهی ممکن را، در حالی که در تعریف محال قبلاً گاهی ضروری را اخذ میکردید گاهی ممکن را. در تعریف واجب هم گاهی ممتنع را اخذ میکنید گاهی ممکن را، در حالی که در تعریف ضروری قبلاً گاهی محال را اخذ میکردید گاهی ممکن را. خلاصه شش تعریف قبلاً گفت، شش تعریف هم الان میگوید. من ممتنعش را از خارج توضیح دادم، واجبش را نگفتم؛ واجب و ممکنش را هم تکرار میکند دوباره. یعنی دو تعریف پشت سر این شش تعریف نمیآورد، شش تعریف دیگر پشت سر این شش تعریف میآورد.
«وَ كَذَلِكَ مَا يُقَالُ» را خواندم؛ «وَ الْوَاجِبُ» را تعریف میکنند به «هُوَ الَّذِى هُوَ مُمْتَنِعٌ وَ مُحَالٌ أَنْ لَا يَكُونَ» که در این تعریف همانطور که میبینید ممتنع و محال را در معرِّف میآورند. یا تعریف دیگر میکنند برای واجب، میگویند «أَوْ لَيْسَ بِمُمْكِنٍ أَنْ لَا يَكُونَ» که در این تعریف ممکن را اخذ میکنند. هر دوش «لَا يَكُونَ» است؛ «لَا يَكُونَ» را در یک تعریف میگویند ممتنع و محال است، در یک تعریف میگویند غیرممکن است. «لَا يَكُونَ» در یک تعریف میگویند محال است یا ممتنع است، در یک تعریف دیگر میگویند غیرممکن است. در هر دو «لَا يَكُونَ» را میگویند، «يَكُونَ» را نگفته. دقت کنید در ممتنع یکدفعه «يَكُونَ» را گفت، یکدفعه «لَا يَكُونَ» را گفت؛ اما در واجب «يَكُونَ» را نمیگوید. چرا؟ چون اگر بخواهد «يَكُونَ» را بگوید باید در تعریف، «يَجِبُ» را اخذ کند. «يَكُونَ»ش که واجب است؛ نه ممکن است نه ممتنع، نه غیرممکن است نه غیرممتنع است، نه ممتنع است نه ممکن؛ هیچکدام از اینها را نمیتواند اخذ کند. نه آن دو تای دیگر را میتواند اخذ کند ایجابیاً و نه آن دو تا را میتواند اخذ کند سلبیاً؛ یعنی نمیتواند بگوید ممکن، نمیتواند بگوید غیرممکن؛ نمیتواند بگوید ممتنع، نمیتواند بگوید غیرممتنع؛ فقط باید بگوید وجوب، وجوب را اخذ کند. وقتی در تعریفِ وجوب، وجوب بخواهد اخذ بشود این واضحالدور است، این را اصلاً نمیآورد. در تعریف ممتنع دیدید یکدفعه «يَكُونَ» را اخذ کرد یکدفعه «لَا يَكُونَ» را، چون میتوانست یکدفعه «لَا يُمْكِنُ» را بگوید یکدفعه «يَجِبُ» را بگوید. اما در تعریف واجب فقط «لَا يَكُونَ» را اخذ میکند، چون راه دیگر ندارد؛ اگر «يَكُونَ» را اخذ کند باید در تعریف کلمه وجوب را بیاورد و نمیخواهد این کار را بکند، میخواهد در تعریف یکی از آن دو کلمه دیگر را بیاورد.
خب، ممکن را میخواهیم تعریف کنیم چهکار کنیم؟ «وَ الْمُمْكِنُ هُوَ الَّذِى لَيْسَ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ أَوْ لَا يَكُونَ»؛ ممکن را که تعریف میکنیم ببینید باز هم در تعریفش یکی از آن دو لفظ دیگر را میآوریم: «لَيْسَ يَمْتَنِعُ» را آوردیم. در تعریف بعدی «أَوِ الَّذِى لَيْسَ بِوَاجِبٍ أَنْ يَكُونَ وَ أَنْ لَا يَكُونَ»، «لَيْسَ بِوَاجِبٍ» را آوردیم. در هر دو تعریف هم میبینید هم «يَكُونَ» مطرح است هم «لَا يَكُونَ». علتش این است که امکان، طرفینش غیرممتنع است یا طرفینش غیرواجب است، هم «يَكُونَ»ش هم «لَا يَكُونَ»ش. پس در ممتنع در یک تعریف «يَكُونَ» را آورد، در یک تعریف «لَا يَكُونَ» را؛ در واجب در هر دو تعریف «لَا يَكُونَ» را آورد؛ در ممکن در هر دو تعریفش هم «يَكُونَ» را آورد هم «لَا يَكُونَ» را آورد، آنوقت در یک تعریف «لَيْسَ يَمْتَنِعُ» را آورد، در یک تعریف «لَيْسَ بِوَاجِبٍ» را آورد. و راه هم همین است، چون در ممکن باید طرفین را ملاحظه کرد. در واجب میشود یک طرف را ملاحظه کرد که واجب باشد، یا طرف دیگر را ملاحظه کرد که ممتنع باشد. در ممتنع هم میشود هر دو طرف را جداجدا ملاحظه کرد، ولی در ممکن باید هر دو طرف با هم ملاحظه بشوند. در واجب و ممتنع هر کدام از دو طرف جداجدا ملاحظه میشوند، ولی در ممکن هر دو طرف با هم ملاحظه میشوند.
«وَ هَذَا كُلُّهُ» تمام این دوازده تعریفی که آوردیم، که شش تایش برای ممکن و ضروری و محال بود، شش تای دیگرش برای ممتنع و واجب و ممکن است، «هَذَا كُلُّهُ كَمَا تَرَاهُ دَوْرٌ ظَاهِرٌ» تمام اینها همانطور که میبینی دور است. دقت کنید در شش تعریف دومی که ذکر کرد، عکسِ شش تعریف اول آورد. در شش تعریف اول، اول ممکن را گفت، دوم واجب را گفت، سوم محال را. حالا در شش تای دیگر از آن سومی شروع کرد: اول ممتنع را گفت، واجب را وسط قرار داد، ممکن را که در آن بخش اول، اول تعریف کرده بود حالا آخر تعریف کرد. یعنی سومی را در آن شش تای اول، اول قرار داد در این شش تای دوم، و اولی را هم سوم قرار داد، دومی هم که دوم بود دیگر، وسط هم که همان وسط بود. اینها اینطور نیست که همینطوری اتفاقاً جفتوجور شده؛ ابنسینا همه را لحاظ میکرده، چون آدم دقیقی بوده همه این نکتهها را لحاظ میکرده؛ اینطور نبوده که نوشته و بعد اتفاقاً اینطوری درآمده باشد، بلکه عنایت داشته که به این صورت بنویسد. «هَذَا كُلُّهُ كَمَا تَرَاهُ دَوْرٌ ظَاهِرٌ» هر دوازده تعریف دور است.
معنای «أنولوطیقا» و ابواب نهگانه منطق
«وَ أَمَّا كَشْفُ الْحَالِ فِى ذَلِكَ فَقَدْ مَرَّ لَكَ فِى أَنُولُوطِيقَا.» «كَشْفُ الْحَالِ فِى ذَلِكَ» یعنی توضیح مطلب، پرده برداشتن از آنچه که لازم است اظهار بشود. «فِى ذَلِكَ» یعنی در این عناوین سهگانه؛ یعنی مباحث تفصیلی در این عناوین سهگانه «قَدْ مَرَّ لَكَ فِى أَنُولُوطِيقَا». مباحث تفصیلی چه بوده؟ یکی تعریف بود که الان ما اینجا اشاره کردیم، آنجا هم گفتیم و آنجا هم بیان کردیم که دور است. یکی خواص این سه عنوان بود؛ خاصیتها یعنی اعراض خاصه واجب، ممکن، ممتنع. یکی احکامشان بود، یکی هم نسبت بین اینها بود؛ اینها همه در أنولوطیقا بحث شده در گذشته. الان ما فقط در اینجا چون بحثمان در بداهت معنا بود، فقط به تعریف اشاره کردیم، به مابقی مباحث اشاره نکردیم. مابقی مباحث و توضیح هرچه که در این سه عنوان لازم است در همان بحث أنولوطیقا آمده.
أنولوطیقا چیست؟ یک کلمه یونانی است. ابواب نهگانه منطق را خب ما هر کدام را به یک اسمی مینامیم: بحث الفاظ داریم، بحث قضایا داریم، یا به عبارت دیگر بحث دلالت داریم، بحث قضایا داریم، بعد بحث قیاس داریم، عکس هست، تناقض هست، برهان هست، شعر و جدل و اینها؛ اینها هر کدام باب خاصی از ابواب منطق را اشغال کردهاند. در یونان این بابها هر کدام به نامی نامیده میشد؛ مثلاً کلیات خمس را میگفتند ایساغوجی، مثلاً بحث در قضایا را میگفتند باریارمیناس، بحث در قیاس را میگویند أنولوطیقا.
پرسش: استاد، این اسم شخص بوده یا اسم باب؟
پاسخ: نخیر، اسم باب بوده، اسم شخص نبوده.
پرسش: استاد، فرفوریوس که این را تدوین کرده...
پاسخ: تدوینکننده ایساغوجی فرفوریوس بوده که اسمش ایساغوجی نبوده. ایساغوجی یعنی مدخل. تدوینکننده مابقی هم ارسطو بوده. ارسطو اول شش باب را وضع میکند و بعداً دو باب دیگر هم ملحق میکند، میشود هشت تا. کلش هم ارسطو بوده، ارسطو اسمش هیچکدام از آن هشت باب نیست. آنوقت بعد از اینکه ارسطو میرود، فرفوریوس که از شارحان کلام ارسطو است میآید میبیند که منطق ارسطو یک نقصی دارد، کلیات خمس درش مطرح نیست؛ کلیات خمس را جمع میکند و به عنوان مدخل منطق مینویسد، کتابی به نام کتاب ایساغوجی. فرفوریوس را در فلسفه میبینید بهش میگویند صَاحِبُ إِيسَاغُوجِى؛ صاحب ایساغوجی که گفته میشود یعنی فرفوریوس. علتش هم همین است که ایشان واضع کلیات خمس بوده. آنوقت ابواب منطق که در زمان ارسطو هشت تا بود، در زمان فرفوریوس میشود نه تا.
أنولوطیقا بر قیاس اطلاق میشود، ولی گاهی گفته میشود أنولوطیقای اول و أنولوطیقای دوم؛ أنولوطیقای اول میشود قیاس، أنولوطیقای دوم میشود برهان. در این عبارت ابنسینا که أنولوطیقا گفته شده، سه تفسیر ارائه شده. الان عرض کردم أنولوطیقا یعنی قیاس، این یک تفسیر بود؛ سه تفسیر ارائه شده: یک تفسیر از ملا سلیمان است؛ ملا سلیمان گفته أنولوطیقا یعنی موجهات. و میدانید بحث امکان هم در موجهات مطرح است؛ بحث امکان و وجوب و امتناع در موجهات مطرح است، چون اینها جهت قضیه یا ماده قضیهاند این سه تا. اصل بحثشان آنجاست، در اشارات هم که ملاحظه بکنید، در منطق اشارات میبینید همان در بحث موجهات مطرح شده این سه تا. ملا سلیمان أنولوطیقا را تفسیر میکند به موجهات. ملا اولیاء تفسیر میکند به قیاس، و میگوید أنولوطیقای اول قیاس است، أنولوطیقای ثانی برهان است. ملاصدرا تفسیر میکند به «أَحَدُ أَقْسَامِ الْحِكْمَةِ الْمِيزَانِيَّةِ»[7] هر کدام شد، شد؛ «أَحَدُ أَقْسَامِ الْحِكْمَةِ الْمِيزَانِيَّةِ» بِلَا تَعْيِينٍ، یعنی یکی از آن نه قسم. چون گفتیم حکمت میزانیه یعنی همان مباحث منطقی، که مباحث منطقی عرض کردیم نه تاست. گفته أنولوطیقا به یکی از اینها گفته میشود، تعیین هم نمیشود؛ أنولوطیقا یعنی در یکی از مباحث منطق من این را گفتم. پس بنابر قول ملا سلیمان، أنولوطیقا یعنی در موجهات گفتم این مطلب را؛ بنابر قول ملا اولیاء یعنی در قیاس گفتم؛ بنابر قول ملاصدرا یعنی در یکی از ابواب منطق گفتم هر کدام بود. این سه تفسیر برای أنولوطیقا در اینجا شده.
ولی در معاجم که نگاه میکنید، أنولوطیقا را تفسیر کردهاند به قیاس. در تمام معاجم که من نگاه کردم، تقریباً مقداری که در اختیارم بود، أنولوطیقا تفسیر شده به قیاس؛ نه به موجهات چنانچه ملا سلیمان گفته، و نه هم به «أَحَدُ أَقْسَامِ الْحِكْمَةِ الْمِيزَانِيَّةِ» بِلَا تَعْيِينٍ چنانچه صدرا گفته. این کتاب «رهبر خرد» است، کتاب بسیار ارزشمندی است در منطق نوشته شده؛ شهابی خراسانی نوشته، محمود شهابی خراسانی. ایشان در صفحه ۴۷ و ۴۸اش این ابواب نهگانه منطق را به اسامی یونانی ذکر کرده: «قاطیغوریاس (مقولات عشر)، ایساغوجی (کلیات خمس)، باریارمیناس (قضایا)، أنولوطیقا (قیاس)، أفوذوطوقی (برهان)، رفطوریقی (خطابه)، سوفسطیقی (مغالطه)، طوبیقا (جدل)، قوانیطیقی (شعر)». این نه تا را ایشان ذکر کرده در صفحه ۴۷ و ۴۸اش. اینجا هم همانطور که توجه میکنید، أنولوطیقا را به قیاس تفسیر کرده مثل ملا اولیاء؛ تفسیر ملا سلیمان را یا تفسیر صدرا را در اینجا نیاورده. حالا دیگر اختیار با شماست؛ ببینید که کدام قسمت از منطق، ابنسینا اینها را مطرح کرده، آنوقت أنولوطیقا را تفسیر کنید به همان.
پرسش: استاد، ملا اولیاء قیاس و برهان دانست؟
پاسخ: أنولوطیقای اول را قیاس دانست، أنولوطیقای ثانی را برهان دانست؛ ولی الان در رهبر خرد، برهان لفظ دیگری داشت. حالا اینها مهم نیست، بالاخره گفته شده دیگر.
پرسش و پاسخ درباره اخذ مشتقات معرَّف در تعریف و شرحالاسم بودن تعاریف
پرسش: استاد، اگر ما مثلاً تعریف کنیم ممکن را به سلب ضرورتین، و ممتنع را تعریف کنیم به ضروریالعدم، بعد واجب را تعریف کنیم به ضروریالوجود، و ممکن هم که همان سلب ضرورتین است، باز هم تعریفهایمان دوری است اگر اینطوری تعریف کنیم؟
پاسخ: بله دیگر، شما در ممکن که میگویید سلب ضرورتین، ضرورت را اخذ میکنید.
پرسش: سلب ضرورتین معنایش غیر از ضروریالوجود و غیر از ضروریالعدم است.
پاسخ: بالاخره ضروری دارد اخذ میشود. سلبالضرورتین، کلمه ضرورتین در...
پرسش: کار به لفظش ندارم، سه معنای متفاوت است دیگر.
پاسخ: اصلاً به لفظش کار داریم. شما یکی از مشتقات معرَّف را در تعریف اخذ کنید میشود دور.
پرسش: استاد، محذور لفظی است؟
پاسخ: بله. شما وقتی میگویید سلب ضرورتین، ضرورت را دارید در تعریف ممکن اخذ میکنید.
پرسش: کدام ضرورت را اخذ میکنیم؟ ضرورت وجود یا عدم؟ هیچکدامش را اخذ نمیکنیم.
پاسخ: هر دوش را، هر دوش را دارید اخذ میکنید.
پرسش: هر دوش را اخذ نمیکنیم که.
پاسخ: نه، هر دوش را دارید اخذ میکنید. سلب ضرورتین یعنی چه؟ یعنی ضرورت وجود و ضرورت عدم؛ پس هر دوش را دارید اخذ میکنید. چهجوری شما دارید حرف میزنید؟ سلب ضرورتین یعنی چه؟ یعنی سلب ضرورت وجود و سلب ضرورت عدم؛ پس هر دوش دارد اخذ میشود.
پرسش: هر دوش را داریم سلب میکنیم، اخذ نمیکنیم.
پاسخ: نه، ضرورتین را اخذ کردید، سلبش کردید؛ یعنی در تعریف، دو ضرورت اخذ شده منتها سلب شده؛ نه اینکه شما سلب کردید ضرورتین را به این معنا که هیچکدام را اخذ نکردید. هر دو را دارید اخذ میکنید، منتها میگویید سلبِ این دو تا. آنوقت در تعریف ضروری هم شما یا ممکن را اخذ میکنید یا ممتنع را اخذ میکنید، در تعریف ممتنع هم همینطور؛ بالاخره دور لازم میآید، پس راهی ندارید، نمیتوانید تعریفی بکنید که دور نباشد.
پرسش: در تعریف واجب به ضروریالوجود که ممکن را اخذ نکردیم؛ اگر واجب را تعریف کردیم به ضروریالوجود...
پاسخ: تعریف چیست؟ این تعریف الشیء بنفسه است، این دیگر اصلاً احتیاج به دور ندارد. واجب را تعریف میکنید به واجب؟
پرسش: نه، واجب را تعریف بکنیم به چیزی که وجود برایش ضرورت دارد.
پاسخ: خب، یعنی واجبالوجود. واجب را تعریف میکنید به چیزی که وجود برایش واجب است؛ خب واجب تعریف شد به واجب دیگر، این شد دور.
پرسش: واجب را اینجوری ساختیم: چیزی که ضروریالوجود است بهش میگوییم واجب، دیگر این را تعریف نکردیم؛ اصلاً تعریف نکردیم.
پاسخ: اگر تعریف نکنید هیچی، حالا ما داریم تعریف میکنیم. شما میگویید ما تعریف نمیکنیم؛ البته دارید تعریف میکنیدها، اسمش را میگذارید غیرتعریف. ولی حالا فرض کنید شما تعریف نمیکنید، خب مبتلا به دور نمیشوید؛ ما که خواستیم تعریف کنیم چهکار میکنیم؟ یا خود شما یک وقتی تصمیم گرفتید تعریف کنید، چهکار میکنید؟ تعریفتان دوری میشود دیگر. تعریف میکنید واجب را به آنی که وجود برایش واجب است یا آنی که وجود برایش ضروری است؛ تعریف وجوب به ضروری یعنی تعریف وجوب به وجوب، این دورش واضحتر است، این تعریف الشیء بنفسه است، از دور بدتر است. آن که ما میگوییم، تعریف ممکن بود به ضروری و ضروری بود به ممکن، که تعریف ممکن به ممکن شد با یک واسطه؛ شما که دارید تعریف میکنید واجب را به واجب بدون واسطه. همهاش دور است، حالا چه دور با یک واسطه، چه بیواسطه، چه با دو واسطه.
پرسش: مرحوم آخوند کفایه این تعریفاتی که در فقه و اصول میشود میگوید اینها همهاش شرحالاسم است، نیاز نیست که مثلاً جنس و فصل باشد یا دور لازم نیاید...
پاسخ: خب بله دیگر، ایشان هم همین را میگوید. ایشان میگوید اینها علامت است، از آن هم بدتر میگوید. آنها میگویند که تعریف نیست، شرحالاسم است؛ ایشان میگوید تعریف محقق نیست بلکه علامت است، این هم همان است دیگر. این هم میگوید تقریباً شرحالاسم است، بلکه درجهاش از شرحالاسم هم پایینتر است، مثل اشاره است، در واقع یک نوع علامت است.
پرسش: خب دیگر نیازی نیست دور را...
پاسخ: بله، اشکال نداریم؛ ما که نمیگوییم اشکال دارد. ما گفتیم چون تعریفها تعریف نیست، همهشان دوری است. ما که اشکال نمیکنیم؛ اگر تعریف، تعریف حقیقی بود اشکال میکردیم که مشتمل بر دور است. حالا که تعریف، تعریف حقیقی نیست میدانیم مشتمل بر دور است، ولی ایرادی نمیگیریم. میگوییم به خاطر اینکه این شخص میخواسته یک علامتی بدهد که مخاطب آن معنا را از بین معانی تعیین کند، حالا علامتش علامت دوری است، باشد. علامت دوری در یک تعریف محقق ممکن نیست، چون در تعریف محقق میخواهد چیزی به ذهن مخاطب القا بشود و با تعریف دوری القا نمیشود. چون میخواهیم این را القا کنیم، میرویم یکی دیگر را القا میکنیم؛ یکی دیگر را میخواهیم القا کنیم، به همان اولی القا میکنیم؛ آخرش چیزی نمیفهمیم. بعضی لغتها را دیدید به کتاب لغت مراجعه میکنید، میبینید لغتی را به چیزی معنا کرده، میبینید که معنا برایتان روشن نشده، میروید آن چیز را نگاه میکنید میبینید به همان لفظ اول معنا کرده؛ آخرش هیچچی روشن نمیشود. این را میگوییم تعریف دوری؛ این تعریف دوری است که هیچچی به ذهن مخاطب نمیدهد، فقط مخاطب میفهمد که دو لفظ مرادف اینجا هست، این را به آن معنا کرده، آن یکی را هم به این معنا کرده.
پرسش: پس این به اصطلاح میگوید یکی را باید بدانی از اول.
پاسخ: بله، اگر یکی را بدانید دیگر تعریفش درست میشود.
اولویت تصور «واجب» بر «ممتنع» و «ممکن»
«عَلَى أَنَّ أَوْلَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ»[8] ؛ این «عَلَى أَنَّ أَوْلَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ» میخواهد اینطور بگوید، این را مرتبطش میکنیم به ماقبل: کأنه در ماقبل اینطور گفت که هر سه عنوان اولیاند و غیرمحتاج به تعریف (هر سه عنوان یعنی وجوب، امتناع، امکان)؛ ولی اولای این ثلاثه وجوب است. همهشان اولیاند، ولی آنی که اولی است به تصور شدن اولاً، وجوب است. یعنی در بین این سه تایی که اولیاند سعی کنید اول وجوب را تصور کنید، بعد امتناع را، بعد امکان را. چرا اول وجوب را تصور میکنیم؟ چون وجوب تأکد وجود است، امتناع تأکد عدم است، و امکان عدمِ تأکد این دو تاست، عدم تأکد وجود و عدم است. عدم تأکد وجود و عدم، بعد از تأکد وجود و بعد از تأکد عدم شناخته میشود، بنابراین امکان مرتبهاش بعد از همه اینهاست؛ چون متوقف بر شناخت آن دو تاست. تأکد وجود را باید بشناسید، تأکد عدم را هم باید بشناسید، بعد عدم تأکد این دو تا را هم بشناسید؛ عدم تأکد این دو تا بعداً شناخته میشود.
به عبارت بهتر، اول وجود شناخته میشود، وجود؛ عدم از مقایسه با وجود شناخته میشود. پس شناخت وجود مقدم است بر شناخت عدم. بنابراین، شناختِ تأکدالوجود هم که همان وجوب است، مقدم است بر شناختِ تأکدالعدم که امتناع است. تأکد وجود، وجوب است؛ این مقدم است شناختش بر تأکد عدم که امتناع است. همانطور که شناخت وجود بر شناخت عدم مقدم است، شناخت تأکد وجود هم بر شناخت تأکد عدم مقدم است. پس شناختِ وجوب بر شناختِ امتناع مقدم است. آنوقت شناختِ امکان بعد از هر دو اینهاست؛ چون امکان، عدمِ تأکد وجود و عدمِ تأکد عدم است؛ یعنی عدم آن وجوب و عدم آن امتناع. پس باید اول وجوب و امتناع شناخته بشود تا بعد با نفی این دو تا، امکان شناخته بشود. پس توجه میکنید که در شناخت این سه تا، با اینکه هر سه اولیاند، ولی در شناختش راه این است که اولاً وجوب را تصور کنیم، ثانیاً امتناع را و ثالثاً امکان را به همین بیانی که عرض کردم. البته ابنسینا فقط توضیح میدهد که وجوب باید مقدم بر بقیه شناخته بشود؛ حالا بعد از وجوب نوبت امتناع است، بعد از امتناع نوبت امکان است، اینها را دیگر توضیح نمیدهد. و فقط بیانی که دارد این است که وجود را قبل از عدم میشناسیم، به همین دلیل باید تأکدالوجود را هم که عبارت از وجوب است قبل از تأکدالعدم که عبارت از امتناع است بشناسیم. فقط همین را میگوید که وجوب باید قبل از امتناع شناخته بشود؛ اما حالا امتناع باید دوم باشد و امکان سوم یا به عکس، این را دیگر توضیح نمیدهد. ولی توجه کردید که اول باید وجوب باشد، بعد امتناع باشد، بعد امکان باشد، چنانچه صدرا توضیح میدهد.
پرسش: استاد، پس چرا طبق این هم اگر واجب را تعریف کردیم به تأکدالوجود، باز هم تعریفمان دوری میشود؟ در تعریف واجب به تأکد وجود، این هم دوری میشود؟ و تعریف مثلاً ممکن به غیرتأکد وجود...
پاسخ: تعریف واجب به تأکدالوجود دوری نیست، اما ما تعریف نمیکنیم؛ ما داریم بیان میکنیم که وجوب همان تأکدالوجود است، به عبارت اُخرایِ تأکدالوجود است. البته مفهومِ وجوب همان است که تعریف میشد؛ این تأکدالوجود واقعیتِ وجوب است، یعنی وجوب خارجی تأکدالوجود است.
«عَلَى أَنَّ أَوْلَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ فِى أَنْ يُتَصَوَّرَ أَوَّلاً» («فِى أَنْ يُتَصَوَّرَ أَوَّلاً» متعلق به «أَوْلَى» است؛ در اینکه اولین بار تصور شود، از بین این سه تا اولی واجب است) «هُوَ الْوَاجِبُ». در بین این سه تا اگر بخواهد چیزی اولاً تصور شود، اولی این است که وجوب اولاً تصور شود. «وَ ذَلِكَ» و اینکه وجوب اولی است به این جهت است که «لِأَنَّ الْوَاجِبَ يَدُلُّ عَلَى تَأَكُّدِ الْوُجُودِ» واجب دلالت میکند بر تأکد وجود، «وَ الْوُجُودُ أَعْرَفُ مِنَ الْعَدَمِ» و میدانیم که وجود اعرف است از عدم. چرا وجود اعرف از عدم است؟ «لِأَنَّ الْوُجُودَ يُعْرَفُ بِذَاتِهِ» چون وجود را بذاته یعنی با خودش میشناسیم، «وَ الْعَدَمُ يُعْرَفُ، بِوَجْهٍ مَا مِنَ الْوُجُوهِ، بِالْوُجُودِ» اما عدم را با وجود میشناسیم «بِوَجْهٍ مَا مِنَ الْوُجُوهِ»، یعنی با مقایسه، یعنی به یک طریقی. به یک طریقی عدم را با وجود میشناسیم، عرض کردیم یعنی با مقایسه؛ وقتی وجود را با عدم مقایسه میکنید، یا عدم را با وجود مقایسه میکنید، عدم شناخته میشود، وگرنه عدم مستقیماً شناخته نمیشود. پس وجود بدیهیتر است از عدم، بنابراین تأکد وجود هم بدیهیتر است از تأکد عدم.
بطلان قول به «اعاده معدوم» بر اساس مباحث پیشین (اخبار از معدوم)
خب، مطلب تمام شد. و «من تَفَهُّمِنَا» یا من «تَفْهِيمِنَا»، هر دو نسخه را داریم، هر دوش هم درست است؛ باید سر خط نوشته بشود، مطلب جدیدی است. میخواهیم در این مطلب ثابت کنیم «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» کلامی است باطل. چرا کلامی است باطل؟ یکدفعه به همان مطالب گذشتهمان توجه میکنیم و با توجه به مطالب گذشته میگوییم «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» باطل است؛ یکدفعه هم به محتوای این قضیه «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» توجه میکنیم، میگوییم باطل است.
در گذشته گفتیم از معدوم نمیتوان خبر داد. الان وقتی میگوییم «الْمَعْدُومَ يُعَادُ»، با کلمه «يُعَادُ» داریم ازش خبر میدهیم، و این در واقع برمیگردد به اینکه معدوم موجود است و لذا داریم ازش خبر میدهیم. به عبارت بهتر، شما نمیتوانید از معدوم خبر بدهید به خبر سلبی، به صفات سلبی، تا چه برسد به صفت وجودی، تا چه برسد به خودِ وجود. پس توجه کنید: از معدوم نمیتوانید خبر دهید به یک صفت سلبی؛ بگویید لَا يُعَادُ، الْمَعْدُومُ لَا يُعَادُ نمیتوانید بگویید، چون این یک نوع خبر دادن از معدوم است، در حالی که معدوم چیزی نیست که بخواهید ازش خبر بدهید. به صفت وجودی هم نمیشود ازش خبر داد؛ وقتی به صفت سلبی نتوانستید خبر بدهید، به طریق اولی به صفت وجودی نمیتوانید خبر بدهید؛ چون صفت وجودی برای معدوم، بیش از صفت سلبی معدوم را به وجود نزدیک میکند، چون صفت ثبوتی میخواهید برایش بیاورید، این معدوم دیگر باید کاملاً ثابت بشود تا این صفت ثبوتی را بپذیرد. در صفت سلبی ثبوت موضوع را لازم نداریم، با وجود این اجازه نداریم برای معدوم حتی صفت سلبی بیاوریم؛ پس در صفت ثبوتی که وجود موضوع را لازم داریم، در آنجا به طریق اولی به شما اجازه نمیدهیم برای معدوم صفت ثبوتی بیاورید که معدوم بشود موضوع و صفت ثبوتی برش حمل بشود. حالا اگر خواستید وجود را بر معدوم حمل کنید، این که دیگر اصلاً بدتر؛ این که اصلاً نمیشود اجازه داد که بر معدوم خودِ وجود را حمل کنید. در حالی که «يُعَادُ» نوعی وجود است، مثل استیناف؛ استیناف یعنی وجود حدوثی، «يُعَادُ» یعنی وجود ثانی؛ یا به تعبیر دیگر استیناف یعنی وجود اولش است، اعاده یعنی وجود ثانیاش است. پس «يُعَادُ» و يُسْتَأْنَفُ هر دوشان یعنی وجودند؛ نه صفت ثبوتیاند، بلکه اصلاً وجودند. آنوقت شما بر معدوم «يُعَادُ» را حمل کردید؛ «يُعَادُ» یعنی الْمَعْدُومُ يُوجَدُ بِالْوُجُودِ الثَّانِى. خب این درست نیست دیگر، حملِ وجود بر معدوم است. اگر صفت سلبی برای معدوم نتوانیم ثابت کنیم، صفت ثبوتی به طریق اولی نمیتوانیم، خود وجود را به طریق اولیتر نمیتوانیم؛ در حالی که وقتی میگوییم «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» دارد خود وجود ثابت میشود، چون «يُعَادُ» یعنی وجود ثانی، همانطور که يُسْتَأْنَفُ یعنی وجود اول.
خب، پس «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» باطل است و این را از کجا میفهمیم؟ از مطالب قبلی، که گفتیم از معدوم نمیشود خبر داد مگر اینکه معدوم را موجود کنی لااقل در ذهن، تا بتوانی ازش خبر بدهی. و این اتصاف معدوم است بالوجود، و اتصاف معدوم بالوجود باطل است، پس اعاده معدوم باطل است. توجه کنید این تقریباً یک نوع دلیلی بود بر اینکه «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» باطل است و این دلیل به محتوای «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» کار نداشت؛ به این کار داشت که موضوع، کلمه معدوم است؛ موضوع معدوم است و از معدوم نمیشود خبر داد، از این طریق وارد بحث شد. در مسئله الْمَعْدُومُ لَا يُعَادُ اصلاً دلیل میآورند که معدوم نمیتواند اعاده بشود؛ چرا اعاده نمیشود؟ با دلایلی که میگویند. اما در اینجا ما به آن دلایل کار نداریم فعلاً (البته آن دلایل را بعداً میگوییم، ولی به آن دلایل فعلاً کار نداریم)؛ فعلاً میگوییم از آنچه که قبلاً شناختیم معلوم شد که «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» کلامی است باطل. چرا؟ چون در این «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» قضیه تشکیل دادید که موضوعش معدوم است و محمولش یک خبری است، در حالی که از معدوم نمیشود خبر داد؛ نه به صفت سلبی میشود خبر داد، نه به صفت ثبوتی و نه هم به خود وجود، و شما دارید از معدوم به خود وجود خبر میدهید و این باطل است. این یک نوع بحث کردن در ابطالِ إِعَادَةُ الْمَعْدُومِ جَائِزٌ یا «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» است. بحثهای دیگر هم داریم که میپردازیم به محتوای قضیه که «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» باطل است و محذور دارد؛ دو محذور ذکر میکنیم که انشاءالله بهش رسیدم عرض میکنم.
و مِنْ تَفَهُّمِنَا «هَذِهِ الْأَشْيَاءَ» از آنچه که در این فصل شناختیم، یا مِنْ «تَفْهِيمِنَا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ» از تفهیمی که ما کردیم؛ «هَذِهِ الْأَشْيَاءَ» چیست که در این فصل ما شناختیم؟ «هَذِهِ الْأَشْيَاءَ» را توجه کنید: یکی این است که بین شیئیت و وجود مساوات یا مساوقت یا تلازم است، و اینچنین نیست که شیء اعم باشد از وجود تا بر معدوم هم بتوان شیء را اطلاق کرد؛ این یک مطلب. مطلب دیگر اینکه معدوم ثابت نیست تا بتوان از او خبر داد؛ معدوم شیء نیست که بتوان از او خبر داد، معدوم ثابت نیست که بتوان از او خبر داد. و همچنین بیان کردیم که ثبوت با وجود مرادفاند و آخر سر بیان کردیم که معدوم شیء نیست، متصف به شیء نیست، از او به شیئی خبر داده نمیشود. اینها مطالبی بود که ما بالاخره در همین فصل بیان کردیم. از تفهیم این مطالب یا از فهم این مطالب «يَتَّضِحُ لَكَ بُطْلَانُ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْمَعْدُومَ يُعَادُ». چرا این کلام باطل شد؟ «لِأَنَّهُ أَوَّلُ شَىْءٍ يُخْبَرُ عَنْهُ بِالْوُجُودِ». این دلیل بر بطلان قول «مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْمَعْدُومَ يُعَادُ» است، منتها با استفاده از مطالب گذشته، بدون پرداختن به محتوای قضیه.
«لِأَنَّهُ أَوَّلُ شَىْءٍ يُخْبَرُ عَنْهُ بِالْوُجُودِ» را دو جور معنا کردهاند. همه گفتهاند «لِأَنَّهُ أَوَّلُ شَىْءٍ يُخْبَرُ عَنْهُ بِالْوُجُودِ» بیان برای «يَتَّضِحُ» است، این را اختلاف درش ندارند؛ ولی عبارت را دو جور معنا کردهاند: ملا اولیاء ضمیر «لِأَنَّهُ» را برگردانده به این «قَوْلِ مَنْ يَقُولُ»، و عبارت را اینطور معنا کرده: چون این قول، اولین چیزی که برش دلالت میکند (یعنی این قول بر آن چیز دلالت میکند، این قول بر اولین چیزی که دلالت میکند) دلالت میکند بر اینکه معدوم موجود است، چون ازش دارد خبر میدهد، و این خُلف است. یعنی اولین استفادهای که ما از این قول میکنیم، اولین مدلولی که برای این قول هست، این است که از معدوم میتوان خبر داد، پس معدوم موجود است. این اولین مدلولی است که از این قول به دست میآید؛ بعد مدلول دیگر به دست میآید که معدوم اعاده میشود که میبینیم در محتوای قضیه محالات بعدی وجود دارد. پس اولین محالی که در این قول وارد میشود این است که شما معدوم را موضوع قرار دادید و ازش خبر دادید، پس شما معدوم را موجود گرفتید؛ و معدوم نمیتواند شیء باشد، معدوم نمیتواند موجود باشد، معدوم نمیتواند ثابت باشد، چنانچه ما قبلاً گفتیم اینها را. پس اولین اشکالی که ما بر این «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» داریم، همان اشکالی است که از ماسبق روشن شد. بعد اشکالات دیگر هم داریم که بعداً میگوییم که آن اشکالات محتوایی است؛ یعنی خود محتوا درست نیست، معدوم را نمیشود اعاده کرد، به چه بیان؟ بعداً میگوییم انشاءالله. این کلام ملا اولیاء بود که ضمیر «لِأَنَّهُ» را برگرداند به قول؛ گفت لِأَنَّ این قولی که قائل میگوید، «أَوَّلُ شَىْءٍ يُخْبَرُ عَنْهُ بِالْوُجُودِ» یعنی اولین مدلولی که دارد این است که معدوم را موجود فرض کردید، زیرا که از او خبر دادید «بِالْوُجُودِ»، آن هم «بِالْوُجُودِ». عرض کردم اینجا خبر به یک صفت سلبی نیست، خبر به یک صفت ثبوتی نیست، بلکه خبر به خود وجود است؛ دارید از معدوم خبر میدهید به خود وجود، چون «يُعَادُ» یعنی وجود ثانی. این معنایی است که ملا اولیاء گفته.
ملاصدرا ضمیر «لِأَنَّهُ» را معنا نکرده؛ گفته «لِأَنَّ أَوَّلَ شَىْءٍ مُحَالٌ يَلْزَمُ فِيهِ»[9] : با قطع نظر از محالهایی که به لحاظ محتوای این قضیه ما داریم، یک محال هم داریم که از این معدوم خبر دادید؛ نه خبر به صفت سلبی، نه خبر به صفت ثبوتی، بلکه خبر به خود وجود که این خبر کاملاً باطل است، زیرا شما معدوم را در عین معدوم بودن بهش نسبت وجود دادید و موجود فرضش کردید که این باطل است. دقت کردید که هم کلام ملا اولیاء هم کلام ملاصدرا محتوایشان یکی است، فقط یک ظاهری فرق دارد.
دلایل محتوایی بر امتناع اعاده معدوم؛ محذور اول: اتصاف معدوم به وجود
«وَ ذَلِكَ»[10] ؛ از «وَ ذَلِكَ» شروع میکند بر اشکال محتوایی که این «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» اصلاً خودش باطل است، حالا کار نداریم به اینکه از معدوم خبر دادی یا ندادی، ولی اصلاً خود مطلب باطل است. چطور باطل است؟ دو جهت برای بطلان ذکر میکند: یکی همین «وَ ذَلِكَ أَنَّ الْمَعْدُومَ» است، یکی هم چهار خط بعد «وَ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُومَ إِذَا أُعِيدَ احْتِيجَ»[11] است که محذورهایشان فرق میکند، دو محذور دارد. محذور اول این است که لازم میآید اتصاف معدوم به وجود. محذور دوم این است که لازم میآید که معدومی که فرض شده است اعادهاش، اعاده نشده باشد؛ این محذور دوم است. پس دو محذور دیگر الان میخواهیم ذکر بکنیم، کاری به آن محذوری که از قبل فهمیده میشد نداریم؛ عرض کردم محذور محتوایی است: یک محذور این است که اگر معدوم اعاده شود، معدوم متصف میشود به وجود؛ که این تقریباً با محذوری که الان گفتیم خیلی نزدیک است، اگر عین هم نباشند خیلی به هم نزدیکاند. محذور دوم این است که معدومی که اعادهاش فرض شده در واقع اعاده نشده، که توضیح بدهیم انشاءالله معلوم میشود.
اما محذور اول: محذور اول این است که اگر این معدوم را بخواهید اعاده کنید، اعاده یعنی چه؟ اعاده یعنی وجود ثانی. پس اگر معدوم را بخواهید اعاده کنید یعنی وجود ثانی بدهید. آن وجود اول از بین رفت، بعد وجود دوم درست شد، در فاصله بین وجود اول و وجود دوم این شیء معدوم بود. پس الان وجود اول داریم، انعدام داریم، بعد هم وجود ثانی داریم؛ وضع اینچنینی است. حالا این وجود ثانی همان وجود اول که نیست، بلکه مثلِ آن وجود اول است، فرق کرده با وجود اول. مثل آن است و غیر آن است؛ غیر آن است چرا؟ چون زمانهایشان فرق کرده، ظرفشان فرق کرده؛ آن یکی زمان اول بود، این زمان ثالث است. زمان اول زمان وجود است، زمان دوم زمان انعدام است، زمان سوم زمان اعاده است. الان آن شیء قبلاً در آنِ اول بوده، حالا در آنِ سوم است؛ پس ظرفهایشان فرق کرده. اگر ظرفهایشان فرق کرده پس عین هم نیستند، بلکه مثل هماند؛ مثل هماند و بینشان فرق است.
شما وقتی میخواهید فرق را بیان کنید چه میگویید؟ میگویید که این دومی آن اولی نیست، و در حال معدوم بودن این دومی اولی نیست؛ اولی معدوم شد، دومی هنوز معدوم نشده. ببینید فرق میگذارید بینشان؛ یعنی میگویید این اولی بود این دومی، آن در آنِ اول بود این در آنِ سوم، آن با این فرق دارد زیرا آن متعقب به عدم شد، این متعقب به عدم نشده هنوز؛ بالاخره یک نوع تفاوتهایی بینشان میگذارید. وقتی تفاوت گذاشتید معنایش این میشود: آن معدوم مغایر است با این موجود ثانی؛ آخرش این میشود دیگر. همه این فرقهایی که میگذارید، آخرش به این صورت درمیآید که آن معدوم مغایر است با این موجود ثانی. معدوم را موضوع قرار میدهید، مُغَايِرٌ لِلْوُجُودِ الثَّانِى یا لِلْمَوْجُودِ الثَّانِى را محمول قرار میدهید. تا این کار را کردید، یک قضیه درست شده که موضوعی دارد و محمولی دارد و شما حکمی در این قضیه اجرا میکنید. وقتی میخواهید حکم را اجرا کنید باید هم موضوع تصور بشود هم محمول؛ پس معدوم تصور شده. تا معدوم تصور شد از حال معدوم مطلق بیرون میآید، میشود موجود. پس معدوم اگر متصف شود به «يُعَادُ»، میشود موجود؛ در حالی که معدوم است و شما الان معدوم را دارید متصفش میکنید به وجود، و اتصاف المعدوم بالوجود باطل است، پس اعاده معدوم باطل است. که این توجه میکنید یک رد محتوایی است، اشکال محتوایی است که با آن اشکال قبلی که گفتیم تقریباً خیلی نزدیک است.
«وَ ذَلِكَ» اینکه باطل است قول «الْمَعْدُومَ يُعَادُ»، «ذَلِكَ» بیانش این است که «أَنَّ الْمَعْدُومَ إِذَا أُعِيدَ» اگر اعاده شود، «يَجِبُ أَنْ يَكُونَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مَا هُوَ مِثْلُهُ، لَوْ وُجِدَ بَدَلَهُ، فَرْقٌ»؛ «فَرْقٌ» اسم «يَكُونَ» است، «بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مَا هُوَ مِثْلُهُ» خبر مقدم است. اگر شما معدوم را اعاده کردید، باید بین این معدوم («بَيْنَهُ» یعنی بین آن معدوم، نه بین معدومِ اعادهشده؛ بین آن معدوم) و بین «مَا هُوَ مِثْلُهُ» که اینی است که اعاده شده («مِثْلُهُ» یعنی اعادهشده) «فَرْقٌ» باید فرقی باشد، «لَوْ وُجِدَ بَدَلَهُ»؛ ضمیر «وُجِدَ» برمیگردد به مثل، ضمیر «بَدَلَهُ» برمیگردد به معدوم: اگر آن مثل به جای معدوم یافت شود، یعنی اگر اعاده شود. اگر اعاده شود یعنی اگر مثلی به جای معدوم یافت شود؛ اگر مثلی یافت نشد، آن معدوم تا آخر رفت، هیچی، مشکلی نیست. اما اگر این معدوم بعدش مثلش را یافت کردیم، ایجاد کردیم، به جای معدوم نشاندیم این مثل را، باید بین این معدوم و بین این مثلی که به جای معدوم نشسته فرقی باشد. آنوقت شما میگویید که این معدوم با این مُعاد فرق دارد؛ چه فرقی؟ عرض کردم زمانشان فرق دارد، یکی؛ یکی دیگر معدوم ملحوق به عدم هست، معاد هنوز ملحوق به عدم نشده؛ این فرقها بینشان بالاخره هست. یکی مثل دیگری است، همان دیگری که نیست؛ اگر مثل باشد فرق دارد، وگرنه مثل نمیشد، همان میشد.
«فَإِنْ كَانَ مِثْلُهُ» (مِثْلَهُ) «إِنَّمَا لَيْسَ هُوَ» اگر این موجودِ به جای معدوم مِثْلَهُ مثل معدوم باشد، «إِنَّمَا لَيْسَ هُوَ» همان قبلی نیست (ضمیر «لَيْسَ» برمیگردد به این معاد، ضمیر «هُوَ» برمیگردد به آن معدوم؛ یا ضمیر «لَيْسَ» برمیگردد به مثل، ضمیر «هُوَ» برمیگردد به معدوم: «إِنَّمَا لَيْسَ» این مثل «هُوَ» آن معدوم) «لِأَنَّهُ لَيْسَ الَّذِى كَانَ (وَ) عُدِمَ»؛ «لِأَنَّهُ» یعنی مثل، چون این مثل آنی که معدوم شد نیست، آنی که معدوم شد تمام شد رفت، این مثل یک چیز دیگر است. به تعبیر سادهتر: «وَ فِى حَالِ الْعَدَمِ كَانَ هَذَا غَيْرَ ذَلِكَ» در حالی که آن شیء اولی معدوم است، «كَانَ هَذَا»، «هَذَا» یعنی مثل، «غَيْرَ ذَلِكَ» یعنی غیر از آن معدومی که رفته. خب، پس دارید حکم میکنید به مغایرت؛ میگویید این مثل با معدوم مغایر است یا آن معدوم با این مثل مغایر است. قضیه تشکیل میدهید، یکی از دو طرف قضیه معدوم است، باید تصور بشود؛ تا تصور شد، «فَقَدْ صَارَ» آنی که معدوم بود «مَوْجُوداً»، «فَقَدْ صَارَ الْمَعْدُومُ مَوْجُوداً». این «فَقَدْ صَارَ الْمَعْدُومُ مَوْجُوداً» جواب «إِنْ» است: «فَإِنْ كَانَ مِثْلُهُ» اگر آن بدل مثل آن معدوم باشد، خود آن معدوم نخواهد بود، آنوقت «فَقَدْ صَارَ الْمَعْدُومُ مَوْجُوداً» حکم میکنید به اینکه معدوم مغایر است با این مثل یا مثل مغایر است با این معدوم؛ تا این حکم را کردید، یک قضیه تشکیل شده، در آن قضیه معدوم یکی از دو جزء است و دو جزء قضیه باید تصور بشود، پس معدوم تصور میشود؛ تا تصور شد موجود میشود. موجود میشود «عَلَى النَّحْوِ الَّذِى أَوْمَأْنَا إِلَيْهِ فِيمَا سَلَفَ آنِفاً» یعنی به وجود ذهنی؛ موجود میشود به وجود ذهنی و از حال معدوم مطلق بودن درمیآید. پس اگر معدومی اعاده شود دیگر معدوم نیست. این اعتراض اول بود که در این اعتراض اول توجه کردید محذورِ اتصاف معدوم به وجود لازم آمد و روشن شد که معدوم، معدوم نیست؛ آنی که فَرَضْتَهُ مَعْدُوماً معدوم نشد.
پرسش: استاد، ارتباط این بحث با مبحث گذشته چه بود؟ چرا این را دنبال بحث وجوب و امکان و امتناع آورد؟
پاسخ: بحث وجوب و امتناع و امکان را آورد به خاطر اینکه در ردیف وجود و شیئیت قرارش بدهد؛ وجود و شیئیت مفهومشان بدیهی بود و نمیشد تعریفشان کرد، امکان و وجوب و امتناع هم مفهومشان بدیهی است و نمیشد تعریف کرد، درست است؟ بعد در همین فصل، علاوه بر این مطلب که وجود و شیئیت بدیهی هستند و به دنبالش امکان و وجوب و امتناع بدیهیاند، در همین فصل مطرح کردیم که معدوم شیء نیست؛ چون گفتیم شیئیت و وجود که مفهومشان مساوی است، متغایرند با هم و متلازم. بحث در متلازم بودنشان طول کشید. در بحث متلازم بودن، ما گفتیم قول معتزله باطل است؛ قول معتزله باطل است یعنی اینکه شیء را نمیشود اعم از وجود بگیریم، بگوییم یک جا شیء هست وجود نیست، یعنی به تعبیر دیگر بگوییم معدوم شیء است؛ نمیتوانیم بگوییم معدوم شیء است. آنها گفتند چرا، میتوانیم بگوییم معدوم شیء است، چون از معدوم میتوانیم خبر بدهیم و هر چه که ازش خبر دادیم شیء است، پس معدوم شیء است. ابنسینا گفت که از معدوم خبر نمیدهی، آن معدوم را میآوری در ذهنت موجودش میکنی، بعداً خبر میدهی. حالا به همین مناسبت دارد وارد این بحث میشود؛ میگوید «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» هم معدوم نیست، در ذهن آوردی موجودش کردی؛ اگر واقعاً معدوم باشد که هست، نمیتوانی بهش بگویی «يُعَادُ». گفتی «الْمَعْدُومَ يُعَادُ»، هم اشکال محتوایی دارد هم اشکال حمل دارد، اشکال حملِ «يُعَادُ» بر معدوم دارد.
محذور دوم اعاده معدوم: بازگشت زمان و انتفای حقیقتِ اعاده
«وَ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُومَ إِذَا أُعِيدَ احْتِيجَ»[12] اشاره به اشکال دیگری است که در این مسئله وارد میشود. ایشان میفرماید که (یعنی میخواهد قول به اعاده را رد کند، کاری هم ندارد فعلاً به اینکه معدوم ازش خبر داده میشود یا نمیشود، معدوم شیء هست یا نیست؛ آن مباحث گذشت، یک اشکال مستقلی میخواهد بر «الْمَعْدُومَ يُعَادُ» وارد کند) اشکالش این است که معدوم اگر بخواهد اعاده بشود، با تمام خواصش باید اعاده بشود. خواص یعنی عوارض مشخصه؛ چون معدوم یک شخص بوده و با عوارض مشخصه همراه بوده، اگر این معدوم بخواهد دومرتبه اعاده بشود آن عوارض مشخصه هم باید برگردد. از جمله عوارض مشخصه زمان است، زمان هم باید برگردد.
همینجا توجه کنید: ابنسینا از کسانی است که زمان را از عوارض مشخصه نمیداند، اما در اینجا دارد زمان را از عوارض مشخصه میگیرد. چرا؟ چون در اینجا بحثش با متکلمین است که متکلمین میگویند «الْمَعْدُومَ يُعَادُ». چون بحث با متکلمین میکند، از همان مبانیای که متکلمین قبول دارند استفاده میکند. متکلمین میگویند زمان از عوارض مشخصه است؛ ایشان هم با استفاده از مسلمات خصم میگوید زمان از عوارض مشخصه است، وگرنه خودش قبول ندارد. پس این بیانی که میکند بیان جدلی است؛ یعنی ردی است بر متکلمین با استفاده از مقبول و مسلَّم عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِينَ، میشود جدل؛ این را توجه داشته باشید.
بله، بالاخره ایشان میگوید اگر بخواهد معدومی عود کند، باید با تمام خواص عود کند. از جمله خواص، یعنی از جمله عوارض مشخصه، زمان است و وقت است، پس وقت هم باید عود کند. خب، چرا زمان باید عود کند؟ برای عود زمان یکی از دو جهت را ذکر میکنیم (البته اینها را ابنسینا نگفته): یکی همینی که خود ابنسینا دارد اشاره میکند ولی تفصیل نداده، که معدوم باید با تمام خواصش عود کند و از جمله خواصش وقت است، پس وقت هم باید عود کند؛ اگر میخواهید معدوم را عود بدهید، به تبع باید زمان را عود بدهید؛ این یک مطلب است. یک مطلب دیگر اینکه خود زمان هم موجودی بوده است که الان از بین رفته؛ آن لحظات قبلی زمان موجود بودهاند، حالا از بین رفتهاند. همانطور که خود این معدوم را که زید است میخواهید اعاده کنید چون یک موجودی بوده که معدوم شده، اگر بتوانید خود زید را اعاده کنید باید بتوانید زمان را هم که یک موجود است اعاده کنید؛ کاری به این نداریم که زمان تابع زید است، زمان تابع این معدوم است، آن یک بحث دیگری بود. ما میخواهیم بگوییم اگر موجودی که معدوم شده قابل اعاده باشد، فرق نمیکند آن موجود زید باشد یا زمان باشد، هر دو قابل اعادهاند. پس زمان را به دو جهت باید اعاده کرد: یکی اینکه موجودی است مثل بقیه موجوداتی که معدوم میشوند، همانطور که بقیه موجودات میتوانند عود کنند این هم باید بتواند عود کند؛ یکی این، یکی هم اینکه بالاخره این زمان از مشخصات این زید بوده، اگر شما میخواهید زید را اعاده بدهید باید با تمام مشخصاتش عود بدهید، از جمله مشخصاتش زمان است پس باید با زمان عود بدهید. به این دو جهت ابنسینا میگوید باید زمان هم عود کند.
بعد اینطور میگوید: میگوید اگر زمان عود کرد دیگر اصلاً عودی نیست. چرا؟ چون اعاده یعنی وُجُودٌ فِى الزَّمَانِ الثَّانِى، استیناف یعنی وُجُودٌ فِى الزَّمَانِ الْأَوَّلِ. شما وقتی زمان اول را برگرداندید، این موجود دیگر در زمان اول است نه در زمان ثانی؛ پس دیگر اصلاً اعادهای نیست، همان موجود اول است. شما خواستید موجودی را که معدوم شد اعاده کنید، اعاده نشد؛ این همان وجود اول را دومرتبه آوردن است، نه عود او را. عود یعنی وجود در زمان ثانی؛ شما که وجود در زمان ثانی نتوانستید اثبات کنید، چون همان وجود اول را ادامه دادید. همه آن مشخصات آن معدوم را آوردید دوباره، از جمله خود زمان بود، یعنی همان زمان قبل تکرار شد (کار نداریم، بگذریم از اینکه نمیشود زمان قبل تکرار بشود، کار به این نداریم)؛ حالا وقتی که شما زمان قبل را تکرار کردید، خب این موجود الان در همان زمان قبل خودش است، پس همان است دیگر، فرقی نکرده، زمان دوم نشده، در زمان دوم نیامده که بشود اعاده. پس شما با این عود، عود را منتفی کردید. ادعای عود کردید، ما هم گفتیم در عود باید همهچیز برگردد؛ با برگشتن همهچیز عود باطل شد، یعنی همانی که شما ادعا کردید ثبوتش را، با همان ادعای ثبوتش باطلش کردید. چون آمدید عود را درست کنید، زمان را برگرداندید؛ زمان که برگشت دیگر عود درست نشد، چون عود در صورتی است که زمان، زمان ثانی باشد نه زمان اول. زمان اول که شد عود باطل شد؛ پس شما آمدید عود را درست کنید، با همین درست کردن عود، عود را خراب کردید. این از جاهایی است که شیء، وجودش خودش را نفی میکند.
چهار محذور بازگشت زمان در کلام ملاصدرا و تطبیق متن
آنوقت چند محذور لازم میآید: یکی اینکه تَقَدُّمُ الشَّىْءِ عَلَى نَفْسِهِ بِالزَّمَانِ میشود. این زید در آنِ اول هم بوده، در آنِ دوم هم باز خودش است؛ هر دو هم در یک آناند، و خودش بر خودش مقدم میشود به زمان. تَقَدُّمُ الشَّىْءِ عَلَى نَفْسِهِ فِى الزَّمَانِ میشود یا بِالزَّمَانِ میشود؛ و این محال است همانطور که تَقَدُّمُ الشَّىْءِ عَلَى نَفْسِهِ بِالذَّاتِ محال است. همانطور که تقدم بالذات محال است، تقدم بالزمان هم محال است؛ چیزی بر خودش زماناً مقدم باشد. همینطوری دارد میشود دیگر؛ چون آن زیدی که در روز قبل بود با این زیدی که در روز دوم است، خودش خودش است، هیچ تفاوت نکرده، حتی زماناً هم تفاوت نکرده، در حالی که آن زمان قبل بوده این زمان بعد است؛ آنوقت لازم میآید که خود همین بر خود همین زماناً مقدم باشد. این یک مطلب.
یک مطلب دیگر جمع بین متنافیین است؛ یعنی هم عودش دادی هم عودش ندادی، هم این را مبتدا حساب کردی هم معاد؛ هم شده مبتدا هم معاد، جمع بین متنافیین کردی. سوم اینکه فرق بین مبتدا و معاد نگذاشتی. دقت کنید: دومی بود که جمع بین متنافیین کردی، یعنی معاد را با مبتدا جمع کردی؛ سومی این است که فرقی بین اینها نگذاشتی، در حالی که بین مبتدا و معاد فرق هست، خودت هم قبول داری که فرق است. خیلی این دوم و سوم محذورهایشان به هم نزدیک است، ولی بالاخره با هم فرق میکنند: یکی میگوید جمع بین متنافیین کردی، یکی میگوید بین این دو متنافی که فرق هست فرق نگذاشتی؛ دو مطلب میشود ولی خیلی به هم نزدیکاند. عرض کردم بارها که اگر در یک اشکال یک ذره تفاوت درست کنید، این میشود اشکال دوم غیر از اشکال اول. اشکال اول را شما طرح میکنید، بعد با یک ذره تفاوت دومرتبه طرحش میکنید، این میشود اشکال دوم غیر از اشکال اول؛ یک ذره تفاوت اشکال را عوض میکند، استدلال هم همینطور است، استدلال هم با یک ذره تفاوت عوض میشود. در اینجا هم همین کار را کردیم: یک بار میگوییم تو مبتدا و معاد را که متنافیاند جمع کردی، یک بار هم میگوییم بین متنافیین فرق نگذاشتی. این اشکال سوم.
اشکال چهارم این است که شما باعث شدی (همین اشکالی که ابنسینا اشاره میکند) که معاد، معاد نباشد. مَا فَرَضْتَهُ مُعَاداً معاد نشد؛ یعنی آمدی معاد را درست کنی، معاد را خراب کردی؛ آمدی وجود بدهی، نفیاش کردی. این همان اشکال چهارمی است که اشکالی است که ابنسینا میگوید. ابنسینا فقط همین یک اشکال را میگوید، سه اشکال دیگر را صدرا اضافه میکند. پس چهار اشکال در اینجا وارد میشود: یک اشکال همانی است که شما آمدید معاد را درست کنید معاد را خراب کردید که این را ابنسینا میگوید؛ سه اشکال دیگر را که جمع بین متنافیین است، فرق نگذاشتن بین مبتدا و معاد است، و همچنین «تَقَدُّمُ الشَّىْءِ عَلَى نَفْسِهِ بِالزَّمَانِ»[13] است، این سه اشکال را صدرا میگوید.
«وَ عَلَى أَنَّ الْمَعْدُومَ إِذَا أُعِيدَ احْتِيجَ الَى أَنْ يُعَادَ جَمِيعُ (لِجَمِيعِ- نسخه بدل) الْخَوَاصِّ الَّتِى كَانَ بِهَا هُوَ مَا هُوَ.»[14] تحقیق بر این است، یعنی اشکال دوم میخواهیم بکنیم بر اعاده معدوم: اشکال دوم این است که معدوم اگر اعاده شود، احتیاج هست که تمام خواصش اعاده شود؛ خواص یعنی عوارض مشخصه. «الَّتِى» آن عوارض و خواصی که «كَانَ» این معدوم «بِهَا» به خاطر داشتن همین خواص «هُوَ مَا هُوَ»؛ یعنی هویت و ماهیت و شخصیت و حقیقت این معدوم به همین عوارض مشخصه بود، یعنی با این عوارض مشخصه هویتِ شخصیتش را داشت، وگرنه اگر این عوارض مشخصه نبود که همان ماهیت کلیه بود. این زید اگر این عوارض مشخصه را نداشت، همان ماهیت کلیه بود که بر هر یک از افراد میتوانست صدق کند؛ با داشتن این عوارض مشخصه شده «هُوَ مَا هُوَ»، یعنی این شخص خاص. «وَ مِنْ خَوَاصِّهِ وَقْتُهُ» از جمله خواص، یعنی از جمله عوارض مشخصه هم وقتش است، پس وقت هم باید برگردد. ابتدا میگوید اگر بخواهد اعاده شود باید همه خواصش برگردد، بعد میگوید از جمله خواصش وقتش است، نتیجه میگیرد پس باید وقت هم برگردد.
حالا وقتی وقت برگشت، «وَ إِذَا أُعِيدَ وَقْتُهُ كَانَ»... (عرض کردم وقت چرا برمیگردد؟ هم به خاطر اینکه از عوارض مشخصه این معدوم است باید برگردد، هم اینکه خودش بالاخره یک موجودی است معدوم شده؛ همانطور که زید که موجود است و معدوم شده میگویید میتواند برگردد، زمان هم وقتی معدوم شده باید بتواند برگردد) اگر وقتش برگشت، «كَانَ الْمَعْدُومُ غَيْرَ مُعَادٍ» معدوم دیگر معاد نیست؛ آن معدوم الان در آنِ ثانی همان قبلی است که ادامه یافته، نه اینکه معدومی دوباره موجود شده. در حالی که اعاده یعنی دوباره موجود شدن؛ شما آمدید اعاده را درست کنید، اعاده درست نشد، اعاده خراب شد. آمدید اعاده درست کنید، ادامه درست شد به جای اعاده؛ ادامه غیر از اعاده است، ادامه یعنی عدمِ اعاده. «لِأَنَّ الْمُعَادَ» چرا معدوم معاد نشد؟ چون معاد آنی است که «هُوَ الَّذِى يُوجَدُ فِى وَقْتٍ ثَانٍ» و شما این معدومتان را موجود کردید فِى وَقْتٍ أَوَّلَ، در همان وقت اول ایجادش کردید، پس دیگر معاد نشد. اگر در وقت دوم ایجادش میکردید میشد معاد، و این مشروط به این بود که وقت را برنگردانید، در حالی که وقت باید برگردد.
بررسی دو مبنای فلسفی و کلامی درباره حقیقتِ زمان و لزوم بازگشت آن
«فَإِنْ كَانَ الْمَعْدُومُ يَجُوزُ إِعَادَتُهُ»، دو خط بعد داریم: «جَازَ أَنْ يَعُودَ الْوَقْتُ وَ الْأَحْوَالُ»؛ این «جَازَ» جواب «إِنْ» است. اگر معدوم را میشود برگرداند و تمام معدوماتی که کنار آن ذات معدوم شدهاند را میشود برگرداند، خب وقت هم باید برگردد. یعنی اگر معدوم را برگردانید و تمام خواص و عوارضی که در کنار او بودند و آنها هم معدوم شدند برگردانید، از جمله آنها وقت است دیگر، وقت هم باید برگردد. وقتی وقت را برگرداندید، دیگر معادتان معاد نیست، همان مبتداست. دوباره اشکال دارد به صورت دیگری بیان میشود. ابنسینا نتوانسته همه مطالب را در آن بیان قبلیاش بگنجاند، دوباره مطلب را تکرار میکند تا یک اضافاتی را در این بیان دوم بیاورد که اضافاتش را مشاهده خواهید کرد، انشاءالله خواهم گفت و ملاحظه میکنید.
«فَإِنْ كَانَ الْمَعْدُومُ يَجُوزُ إِعَادَتُهُ وَ إِعَادَةُ جُمْلَةِ الْمَعْدُومَاتِ الَّتِى كَانَتْ مَعَهُ»؛ این «وَ إِعَادَةُ جُمْلَةِ الْمَعْدُومَاتِ» عطف بر «إِعَادَتُهُ» است، یعنی فاعلِ «يَجُوزُ» (تَجُوزُ) است؛ همانطور که خود «إِعَادَتُهُ» فاعل تَجُوزُ است، این «إِعَادَةُ جُمْلَةِ الْمَعْدُومَاتِ» هم فاعل تَجُوزُ است. یعنی اگر معدوم را بتوانیم خودش را اعاده بدهیم و بتوانیم معدوماتی را که همراهش بودند و الان معدوم شدند اعاده بدهیم، بعد «وَ الْوَقْتُ»؛ «وَ الْوَقْتُ» واوش حالیه است: در حالی که وقت چنین است، «جَازَ أَنْ يَعُودَ الْوَقْتُ». وقت چنین است یعنی چه؟ در این «وَ الْوَقْتُ إِمَّا شَىْءٌ لَهُ حَقِيقَةُ»... دارد به دو مبنایی که درباره وقت هست اشاره میکند که عرض کردم این مطلب را نمیتوانست در عبارت قبل بیاورد؛ اینجا دومرتبه مطلب را تکرار کرد تا این اضافه را بتواند بیاورد. ابنسینا این کارها را گاهی میکند؛ میبینید گاهی مطلب را تکرار میکند تا آن اضافاتی را که نتوانسته در آن بار اول بیاورد در بار دوم بیاورد. گاهی بدون اعلام تکرار میکند مثل اینجا، گاهی هم اعلام میکند، میگوید نَقُولُ مِنَ الرَّأْسِ یعنی دوباره میگویم. این نَقُولُ مِنَ الرَّأْسِ که میگوید، همان مطلب را تکرار میکند ولی تکرار نیست، اضافاتی را که نتوانسته در آن قسمت اول بیاورد در قسمت دوم میآورد. این روشش است و این روش را باید بشناسید؛ این روش در فهم مطالب ابنسینا خیلی کمک میکند شما را.
ایشان وقت را توضیح میدهد، میگوید درباره وقت دو قول است: یکی اینکه وقت یک موجود حقیقی است که معدوم شده. فلاسفه معتقدند به اینکه زمان یک موجود است، موجود حقیقی هم هست، منتها موجودی است که ساختمانش این است که گذرا باشد؛ موجود قار نیست، موجود غیرقار است، ولی یک موجود حقیقی است. اینطور نیست که اعتباری باشد؛ زمان را موهوم نمیدانند فلاسفه، زمان را موجود میدانند، منتها موجود غیرقار؛ پس برایش حقیقت قائلاند. اما بعضیها گفتهاند که زمان موجود نیست، به تبع و با مقایسه موجود میشود. شما یک موجودی را، مثلاً زید را، با یک عرضی از عوارض که مقدار حرکت فلک است و اسمش تاریخ است ملاحظه میکنید، زمان درست میشود. ما چیزی نداریم: فلک داریم، حرکت داریم، زید داریم، دیگر زمانی نداریم؛ اما با مقایسه، این زمان درست میشود. درست میشود دقت کنید به تبعِ زید و به تبع حرکت فلک؛ اگر این دو تا نبودند آن زمان نبود، ولی با آمدن آن دو تا زمان درست شد، زمان شد تبعی. زمان شد موافقتِ موجودی که زید است با تاریخی که مقدار حرکت فلک است. پس توجه کردید که فلاسفه میگویند زمان یک موجود حقیقی است، متکلمین میگویند زمان یک موجود به تبع است؛ موجود به تبع را معنا کردم، یعنی در وقتی که موافقت زید را با آن تاریخ ملاحظه میکنید زمان درست میشود که این میشود یک نوع وجود تبعی.
حالا ابنسینا میگوید وقت بالاخره یا یک موجود حقیقی است یا یک موجود تابع؛ علی ایّ حالٍ موجود است. اگر موجود است، یکی از عوارض مشخصه آن معدوم است که معدوم شده و باید برگردد. اول گفت معدوم با همه همراهانش باید برگردد، حالا با «وَ الْوَقْتُ» میخواهد بیان کند که این وقت هم یکی از همراهان است، که نتیجه بگیرد که وقت هم باید برگردد. بعد وقتی وقت برگشت، میگوید وقتی که وقت را برگرداندی دیگر وقت دوم نیست، همان وقت اول است و دیگر این وجود، وجود دوم نیست، همان وجود اول است؛ دیگر معاد، معاد نیست، بلکه همان مبتداست. که توجه کردید همان اشکال قبل است، منتها در این اشکال یک چیز اضافه دارد میگوید.
«وَ الْوَقْتُ» یعنی در حالی که وقت «إِمَّا شَىْءٌ لَهُ حَقِيقَةُ وُجُودٍ قَدْ عُدِمَ» وجود حقیقی داشته (حقیقت وجود یعنی وجود حقیقی، نه وجود تبعی)، وجود حقیقی داشته که معدوم شده چنانچه فلاسفه معتقدند که زمان وجود حقیقی دارد منتها وقتی میگذرد معدوم میشود، «أَوْ مُوَافَقَةُ مَوْجُودٍ لِعَرَضٍ مِنَ الْأَعْرَاضِ» یا زمان عبارت است از موافقتِ موجودی مثل زید «لِعَرَضٍ مِنَ الْأَعْرَاضِ» مثل حرکت فلک، مثل تاریخ. موافقت زید با تاریخ میشود زمان، موافقت زید با حرکت فلک میشود زمان. حرکت فلک یعنی اینکه مثلاً سال؛ میبینید شما این زید در این سال است، موافق است از این سال تا این سال، یعنی چهل سال عمر کرده، این چهل سالش منطبق شده با چهل دور حرکت فلک. پس شما از این انطباق، زمان را به دست میآورید؛ میگویید که زید عمرش، یعنی زمانش، چهل سال است؛ در حالی که زمانی ما نداریم در خارج، همین موافقت میشود زمان، همین چیزی که تابع زید و تابع آن حرکت است میشود زمان. علی ایّ حالٍ ابنسینا میگوید زمان وجود دارد، حالا یا وجود حقیقی چنانچه فلاسفه میگویند یا وجود تبعی چنانچه متکلمین میگویند، «عَلَى مَا عُرِفَ مِنْ مَذَاهِبِهِمْ».
ابنسینا میبینید در اینجا تردید میکند؛ تردید یعنی «إِمَّا» و «أَوْ» میگوید، برای اینکه میخواهد بیان کند که این عودِ زمان بر هر دو مبنا لازم است. تردید میکند که بحث را عام کند؛ یعنی چه بر این مبنا چه بر آن مبنا عود زمان لازم میآید، زیرا زمان امر وجودی است، حالا یا وجود حقیقی دارد یا وجود تبعی؛ اگر امر وجودی است و معدوم شده باید عود کند، فرق نمیکند به این مبنا باشد یا به آن مبنا. این تردیدش برای تعمیم است؛ تردید یعنی «إِمَّا» و «أَوْ» گفتن برای اینکه تعمیم بدهد، میخواهد بگوید عود زمان واجب است هم بنابر این قول هم بنابر آن قول. خب، «جَازَ» جواب «إِنْ» است: اگر معدوم را میتوان اعاده کرد و همه معدوماتی که همراهش بودهاند را میشود اعاده کرد و از جمله از بین آن معدومات هم وقت است که بنابر هر دو مبنا باید اعاده شود، اگر چنین است «جَازَ أَنْ يَعُودَ الْوَقْتُ وَ الْأَحْوَالُ»؛ هم وقت عود میکند که با این معدوم همراه بوده، هم احوال دیگر که با این معدوم همراه بودند عود میکنند. درست این معدوم میشود همان انسان مبتدا، پس دیگر عودی نیست.
آنوقت «فَلَا يَكُونُ وَقْتٌ وَ وَقْتٌ»؛ دقت کنید عبارت را: «فَلَا يَكُونُ وَقْتٌ وَ وَقْتٌ» یعنی «لَيْسَ وَقْتٌ لِأَجْلِ الْمُبْتَدَإِ وَ وَقْتٌ لِلْإِعَادَةِ»، تفسیر ملا سلیمان است؛ عبارت را اینطوری معنا کرده و خوب هم معنا کرده. «فَلَا يَكُونُ وَقْتٌ وَ وَقْتٌ»، وقت اول را منطبق کرده بر وقت ابتدا، وقت دوم را منطبق کرده بر وقت اعاده؛ که «فَلَا يَكُونُ وَقْتٌ وَ وَقْتٌ» یعنی دو تا وقت نداریم، یکی مال ابتدا یکی مال اعاده، بلکه اصلاً یک وقت بیشتر نیست. پس بنابراین دو شیء نداریم، یکی مبتدا یکی معاد، بلکه یک شیء بیشتر نیست. همانطور که دو تا وقت نداریم، دو تا شیء هم نداریم، دو تا موجود هم نداریم، یکی مبتدا یکی معاد. یک وقت مبتدا و یک وقت معاد نداریم، پس خود مبتدا و خود معاد را هم نداریم؛ «فَلَا يَكُونُ عَوْدٌ»، عودی دیگر نیست؛ یعنی معادی نداریم، هرچه هست همان مبتداست. پس آمدید اعاده درست کنید، اعاده را خراب کردید؛ از وجود اعاده لازم آمد عدم اعاده. بنابراین اعاده محال است، زیرا که چیزی که از وجودش عدمش لازم آید محال است و اعاده چنین است که از وجودش عدمش لازم میآید، پس محال است. این اشکال دوم است که عرض کردم این اشکال دوم اشکال جدلی بود که ابنسینا قبول ندارد که زمان از مشخصات است و باید برگردد، ولی در عین حال میگوید شما متکلمین زمان را از مشخصات میدانید و چون معدوم وقتی برگشت با مشخصات باید برگردد، با زمان باید برگردد، بدون زمان نمیتواند برگردد. تمام شد.
بدیهی بودن امتناع اعاده معدوم و خروج استدلال بر آن از «طریق تعلیم»
یک مطلب دیگری را ابنسینا میگوید که اگر این مطلب را اول گفته بود ما را راحت کرده بود و این مطالب را دیگر نمیخواست بگوییم؛ میگوید که اعاده معدوم واضحالبطلان است و احتیاج به استدلال ندارد. این استدلالهایی هم که ما گفتیم اینها برای تنبیه بود؛ چون ممکن است امری عارض شده باشد، امور خارج از بحثی بر ذهن شما عارض شده باشد و شما را به اشتباه انداخته باشد و خفایی درست کرده باشد که ما به خاطر ازاله آن خفا ناچاریم تنبیه کنیم. اگر آن امور بر ذهن شما عارض نمیشد، حتی تنبیه هم لازم نبود؛ اینقدر این مسئله واضح است که نه تنها احتیاجی به استدلال ندارد، بلکه اگر آن خفاهایی که به خاطر امور عارضه بر ذهن شما به وجود آمده نبود، ما تنبیه هم نمیکردیم.
«عَلَى أَنَّ الْعَقْلَ يَدْفَعُ هَذَا»؛ «هَذَا» ضمیرش را برمیگردانیم به جوازی که از «جَازَ أَنْ يَعُودَ الْوَقْتُ وَ الْأَحْوَالُ» فهمیده میشود، یا اصلاً اعاده معدوم؛ برگردانیم به اعاده معدوم («جَازَ أَنْ يَعُودَ الْوَقْتُ وَ الْأَحْوَالُ» اشاره دارد به همان اعاده معدوم، حالا «هَذَا» را برگردانیم به اعاده معدوم). «عَلَى أَنَّ الْعَقْلَ» دفع میکند اعاده معدوم را «دَفْعاً لَا يَحْتَاجُ فِيهِ إِلَى بَيَانٍ»، احتیاج به بیان و استدلال ندارد؛ بلکه چون خفایی عارض شده احتیاج به تنبیه دارد، اگر آن خفا هم عارض نمیشد احتیاج به تنبیه هم نداشت.
چرا بدیهی است؟ شما معنای وجود را، عدم را، اعاده را تصور کنید، متوجه میشوید که بداهتاً اعاده بعد از انعدام جا ندارد، بدون اینکه احتیاج داشته باشید برایتان استدلال کنند. اعاده اقتضا میکند که معاد و مبتدا یکی باشند، در حالی که بالبداهه دو تا هستند. شما بالبداهه میفهمید که مبتدا با معاد دو تاست، پس میفهمید که معاد نمیتواند وجود بگیرد؛ چون اگر بخواهد وجود بگیرد باید یکی باشد، در حالی که دو تاست. یا بالبداهه میدانید حیثیت اعاده با حیثیت ابتدا دو تاست، در حالی که اگر معدومی را بخواهید اعاده کنید حیثیت مبتدا با حیثیت اعاده یکی است. این استدلال نیستها، حالا یک خرده فکر میخواهد ولی استدلال نیست؛ این فقط برای این است که بدانید که مطلب واضح است. یعنی واقعاً شما به ذهن خودتان مراجعه کنید میبینید که این معدوم را اگر بخواهیم اعاده کنیم یعنی این معدوم را همان قبلی قرار بدهیم، یعنی مبتدا و معاد را یکی کنیم، در حالی که بالبداهه مبتدا با معاد دو تاست. اگر بخواهیم اعاده کنیم معدوم را، باید حیثیت اعاده با حیثیت ابتدا را یکی بگیریم، در حالی که بالبداهه حیثیت اعاده با حیثیت ابتدا دو تاست. پس اعاده کردن با یک امری که بداهتاً قبول داریم درگیر میشود، لذا اعاده باطل است. چیزی که با امری که بالبداهه مسلَّم است درگیر بشود باطل است؛ پس اعاده باطل است زیرا که با چیزی که مسلَّم است و واضحاً پیش ما حاضر است درگیر شده.
«وَ كُلُّ مَا يُقَالُ فِيهِ فَهُوَ خُرُوجٌ عَنْ طَرِيقِ التَّعْلِيمِ.» هر چیزی که درباره اعاده معدوم، در جواز اعاده معدوم گفته شده، خروج از طریق تعلیم است. طریق تعلیم چیست؟ طریق تعلیم این است که مقدمات واضح را وسیله کشف مجهول قرار بدهید؛ این طریق تعلیم است. چه در تصور چه در تصدیق، باید از مقدمات معلومه استفاده کنید و مجهول را از طریق معلوم کشف کنید، این طریق تعلیم است. شما چه چیزی واضحتر از امتناع اعاده معدوم مییابید که آن را مقدمه این امتناع قرار بدهید؟ چیز واضحتر نداریم، چون خودش بدیهی است. پس اگر بخواهید مقدمهای را بیاورید و با آن مقدمه امتناع اعاده را بفهمانید، از طریق تعلیم خارج شدید؛ یعنی برای امر بدیهی مقدمه ذکر کردید، در حالی که ما برای مجهول مقدمه معلوم میآوریم. ما در طریق تعلیممان معلومی را ذکر میکنیم تا مجهولی روشن بشود، نه معلومی را ذکر کنیم تا یک بدیهی روشن بشود، تازه بدیهیتر هم هست؛ یک چیزی را که بداهتش خیلی زیاد نیست میخواهیم مقدمه کشف یک امرِ خیلی بدیهی قرار بدهیم، خب این طریق تعلیم نیست که. پس هر چه که درباره جواز اعاده معدوم گفته شده یا درباره امتناع اعاده معدوم گفته شده، خروج از طریق تعلیم است؛ این روش تعلیم نیست. ممکن است تنبیه خواستهاند بکنند استدلال کردهاند، وگرنه تعلیم جا نداشته؛ چیزی را که مجهول بوده نخواستهاند معلوم کنند، چیز بدیهی را خواستهاند تذکری بدهند که مثلاً خفایی که وجود داشته از بین برود.
پرسش و پاسخهای پایانی درباره نسبت تصور و تصدیق، مفهوم تاریخ و علت انکار بدیهیات توسط متکلمان
پرسش: در تصدیق بدیهی اگر تصوراتش را بیاوریم، این هم خروج از طریق تعلیم است؟
پاسخ: در تصدیق بدیهی تصورات بدیهی را بیاورید؟ نه، آن تصورات که مقدمه تصدیق نیستند. تصدیق مقدمهاش تصدیقات دیگر است. ما در طریق تعلیم، تصور معلوم را مقدمه تصور مجهول قرار میدهیم، و تصدیق معلوم را مقدمه تصدیق مجهول قرار میدهیم؛ نه تصور را مقدمه تصدیق قرار میدهیم.
پرسش: مفرداتش را...
پاسخ: مفرد حرف دیگری است؛ ببینید مقدمه را دقت کنید: تصورات معلوم مقدمه میشوند برای تصور مجهول، تصدیق معلوم مقدمه میشود برای تصدیق مجهول؛ ولی تصور معلوم مقدمه نمیشود برای تصدیق مجهول. تصور معلوم را شما باید داشته باشید تا بعداً حکم کنید؛ لازم است که تصور معلوم را داشته باشید تا بعداً حکم کنید، آنوقت حکمتان باز جداست، به تصورات کاری ندارد. ممکن است شما دو تصور را داشته باشید، یعنی موضوع و محمول را تصور کنید، حکم نتوانید بکنید؛ آنوقت برای حکم کردن احتیاج به یک تصدیق معلوم دارید که آن تصدیق معلوم بیاید شما را کمک کند تا حکم کنید. دو تصور معلوم که شما را به تصدیق نمیرساند؛ آن یک چیز دیگر است که شما را به تصدیق میرساند: یا بداهت شما را به تصدیق میرساند یا یک تصدیق معلوم دیگر شما را به تصدیق میرساند. خود دو تصوری که شما میکنید، درست است شما را وارد مرحله تصدیق میکند ولی این دو تصور، تصدیق را برای شما روشن نمیکند. این دو تصور شما را وارد مرحله تصدیق میکند؛ اگر تصدیق روشن است که برایتان تصدیق حاصل میشود، اگر روشن نیست احتیاج دارد به اینکه یک مقدمه تصدیقیه ذکر بکنید. پس هیچوقت تصور، مقدمه روشن شدن تصدیق نمیشود؛ تصور معلوم مقدمه تصور مجهول میشود و تصدیق معلوم مقدمه تصدیق مجهول میشود، اینها هست. و طریق تعلیم هم همین است؛ و عرض کردم در مانحنفیه طریق تعلیم را نمیتوانیم اجرا کنیم، بنابراین هر چه بگوییم خروج از طریق تعلیم است.
پرسش: «لِعَرَضٍ مِنَ الْأَعْرَاضِ»؟
پاسخ: «لِعَرَضٍ مِنَ الْأَعْرَاضِ» عرض کردم حرکت؛ حرکت یا تاریخ، حرکت فلک.
پرسش: اول به عرضِ حرکت...
پاسخ: «لِعَرَضٍ مِنَ الْأَعْرَاضِ» یعنی یک عرضی از بین اعراض، هر عرضی شد، که در اینجا حرکت است؛ نه عرضی که از اعراض مثلاً گرفته میشود. «عَرَضٍ مِنَ الْأَعْرَاضِ» یعنی از بین اعراض، از جمله اعراض یک عرضی؛ این موجود باید با یک عرضی از بین اعراض موافق باشد، یک عرض از اعراضی هر چه شد، منتها در اینجا حرکت است.
پرسش: استاد، این زمان عمومی که ما مثلاً با خورشید میسنجیم هم همین است؟
پاسخ: همان تاریخ است دیگر؛ زمان عمومی ما نداریم، بنابر نظر متکلمین زمان عمومی نداریم.
پرسش: این که ما با خورشید داریم زمان را میسنجیم این همین است؟
پاسخ: همین است بله، این تاریخ است دیگر؛ همان زمانِ با خورشید سنجیدهشده این تاریخ است.
پرسش: استاد، اگر این مسئله بدیهی است، پس چرا متکلمین قبولش ندارند و هنوز سرش صحبت میکنند؟
پاسخ: متکلمین بدیهی را، این بدیهی را قبول ندارند به خاطر اینکه ذهنشان از یک چیزهایی پر شده که نمیتوانند بدیهی را قبول کنند. گاهی از اوقات انسان بدیهی را منکر میشود به خاطر آن رسوباتی که در فکرش قبلاً آمده؛ آن رسوبات را خالی کنند، ذهنشان را از آن رسوبات خالی کنند، بدیهی را بالبداهه میفهمند. متکلمین مخالفت دارند به خاطر خودشان مخالفت دارند، نه به خاطر اینکه مسئله بدیهی نیست؛ مسئله بدیهی است، آنها گرفتاری دارند که نمیتوانند این بدیهی را تصور کنند.