90/05/17
بسم الله الرحمن الرحیم
نقد ثبوت و اتصاف «معدوم مطلق» و چگونگی علم به معدوم/احکام وجود، عدم و شیئیت در فلسفه اولی /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/احکام وجود، عدم و شیئیت در فلسفه اولی /نقد ثبوت و اتصاف «معدوم مطلق» و چگونگی علم به معدوم
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مقدمه و قرائت ابتدای متن شفا
صفحه 32سطر دوازدهم: «وَالْمَعْدُومُ الْمُطْلَقُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ بِالْإِيجَابِ، وَإِذَا أُخْبِرَ عَنْهُ بِالسَّلْبِ أَيْضاً، فَقَدْ جُعِلَ لَهُ وُجُودٌ بِوَجْهٍ مَّا فِي الذِّهْنِ.»[1]
بعد از اینکه بیان کردیم که معنای شیء و وجود بدیهی است، پرداختیم به این بحث که وجود و شیء مغایرند؛ و گفتیم که نه مغایری هستند که مقابل باشند، بلکه مقابلی هستند که با هم جمع میشوند؛ و نه تنها جمع میشوند، بلکه تلازم دارند؛ و یکی دیگری را رها نمیکند و از دیگری منفک نمیشود. هم شیئیت، لازم دارد وجود را؛ هر جا شیء باشد، وجود هست؛ هم وجود، لازم دارد شیئیت را؛ هر جا وجود باشد، شیء هم هست.
مرور بحث تغایر و اتحاد در وجود خاص و شیء خاص
البته در بحث تغایر ما ادعا کردیم که بین وجود عام و شیء عام تغایر هست؛ و اشاره کردیم که بین وجود خاص و شیء خاص تغایر نیست، هر دو در خارج متحدند. و بعد این را هم گفتیم که میتوانیم بگوییم با هم مغایرند، وجود با شیء خاص مغایر است؛ هرچند که ما وجود را به یک معنایی میتوانیم قرار دهیم که دیگر مغایر با شیء خاص نباشد، و آن این است که از وجود انسان باز خود انسانیت انسان را اراده کنیم؛ چون وجود میتواند معانی متعدد داشته باشد. یکی از آنها ممکن است وجود خاص انسان باشد که همان انسانیت انسان است، که در این صورت وجود خاص با شیء خاص میشود یکی.
نمیگوییم وجود یعنی هستی انسان؛ اگر بگوییم هستی انسان، بین وجود خاص و شیء خاص فرق درست میشود. اگر بگوییم وجود خاص یعنی همان انسانیت انسان، بین وجود خاص و شیء خاص تفاوت حاصل نمیشود.
در جلسهٔ گذشته من اشاره کردم که شیء خاص با وجود خاص تفاوت دارد؛ نظرم به این بود که با آن هستیاش تفاوت دارد. ابنسینا گفت تفاوت ندارد؛ نظرش همانطور که خودش هم تعبیر کرد، به این بود که وجود خاص همان ما علیه الشیء است که همان شیئیت خاصه است؛ همانی که این شیء یعنی انسان بر او هست؛ هم به آن میگوییم انسان که شیء خاص است، هم به آن میگوییم وجود که باز هم همان شیء خاص است. اینجا دیگر وجود به معنی هستی نیست؛ اینجا وجود به معنی همان انسانیت است. خب این اگر باشد، عین همان انسانیت است.
پس ما که از خارج میگفتیم وجود خاص با شیء خاص فرق میکند، نظرمان به هستی انسان بود. ابنسینا که میگفت وجود خاص با شیء خاص فرق نمیکند، نظرش به هستی انسان نبود؛ نظرش به آن وجودی بود که بر شیء خاص یعنی بر انسانیت انسان صدق میکند؛ خب این معلوم است با انسانیت انسان یکی است.
پس توجه داشته باشید دیروز که صحبت میشد خلط نشود؛ مطلب من با مطلب ایشان مناقض نبود. نظر من به وجود به معنای هستی بود؛ نظر ایشان به وجود به معنای همان شیء خاص بود. لذا ایشان گفت همانطور که اشیاء خاصه را میتوانیم بر معانی متعددی حمل کنیم، وجود را هم میشود بر معانی کثیره حمل کنیم. این معنیش همین است دیگر؛ معانی کثیره یعنی به تعداد ماهیتها.
ما اشیاء کثیره داریم که همهشان ماهیت خاص هستند، هرکدام یک نوع هستند، جدای از نوع دیگر؛ به تعداد همین اشیاء خاص، وجود داریم، وجودهای خاص داریم. وجود خاص یعنی همین، نه آن وجود به معنی هستی؛ و الّا وجود به معنی هستی، به تعداد افراد داریم؛ یا اگر مفهوم عامش را بگیرید، فقط یکی داریم؛ یک وجود به معنی هستی داریم که مفهوم عام است. بخواهید وجود خارجی را حساب کنید، به تعداد اشخاص وجود داریم، نه به تعداد انواع و اشیاء، بلکه به تعداد اشخاص.
پس اینکه گفت وجود را میشود به معانی کثیره اطلاق کرد، منظورش همین وجودی است که به معنی اشیاء است، یعنی به معنی ماهیات است، نه وجود به معنی هستی.
بررسی نسبت تباین وجودات به مشاء و نظر شیخ الرئیس
شاید بتوانیم — البته این را نمیتوانیم صد در صد بگوییم، ولی شاید بتوانیم — از همین جای عبارت ابنسینا تباین وجودات را که به مشاء نسبت میدهند، استخراج کنیم؛ که منظور از تباین وجودات، این وجودات است؛ و الّا خود ابنسینا قائل به تشکیک وجود است، که دو صفحه بعد که ما میخواهیم شروع کنیم، مطرح میکند؛ مطرح میکند که وجود امرٌ متفقٌ فیه است یعنی مشترک معنوی است، بعداً میگوید که اطلاق میشود بر مصادیق به نحو تشکیک. البته بعداً توضیح خواهم داد که این تشکیک، ظاهراً تشکیک مفهومی است؛ آن توضیحی است که حالا میرسیم. اما الان میخواهم عرض کنم که تباین وجودات را شاید به همین صورت بتوانیم توجیه کنیم که وجودات متباینه یعنی همین وجودهای خاص، نه آن هم هستیها، بلکه همین وجودهایی که به معنی ماهیات هستند.
این البته، من اینها را باید دیروز میگفتم؛ حالا عیبی ندارد، امروز به جای دیروز.
ورود به بحث اصلی: رد قول معتزله در باب شیئیت معدوم
خب حالا قطع سخن میکنیم، میرویم سراغ بحثی که داشتیم. این یک تتمهای بود مربوط به دیروز بود که باید گفته میشد همانجا.
گفتیم که وجود، مفهومش با شیئیت تفاوت دارد؛ شیء عام به معنایی است و وجود به معنای دیگر. هر دو معنایشان بدیهی است، پس با هم مغایرند. بعد هم گفتیم که مغایری هستند که جمع میشوند؛ بعد هم گفتیم مجتمعی هستند که همدیگر را لازم دارند.
در بحث تغایر، قول مخالفی نقل نکردیم؛ ولی در بحث تلازم، قول مخالفی داریم که باید آنها را رد کنیم، و آنها گروهی از معتزله هستند که قائلند به اینکه شیء اعم است از وجود، که توضیح داده شد مبنایشان. در بعضی جاها شما شیء را میبینید ولی وجودی نیست، بلکه این شیء ثابت است در حالی که معدوم است و وجود ندارد؛ ثابت است، پس شیء هست ولی موجود نیست. اینها این اعتقاد را دارند که اشارهای به قولشان کردیم قبلاً.
برای مدعایشان دلیلی اقامه کرده بودند که: «اَلْمَعْدُومُ يُخْبَرُ عَنْهُ، وَكُلُّ مَا يُخْبَرُ عَنْهُ فَهُوَ شَيْءٌ»، نتیجه میگرفتند: «فَالْمَعْدُومُ شَيْءٌ».
اما تصمیم داشتیم بگوییم که معدوم شیء نیست و از معدوم خبر داده نمیشود؛ آنکه شما از آن خبر میدهید، موجود است. پس درست است که شیء است، ولی موجود هم هست. باز هم تفکیک بین وجود و شیئیت نتوانستید ایجاد کنید. معدوم فی الخارج بود که از آن خبر میدادید، ولی موجود فی الذهن بود. خب پس اینطور شد: معدوم فی الخارج و موجود فی الذهن «يُخْبَرُ عَنْهُ، وَكُلُّ مَا يُخْبَرُ عَنْهُ فَهُوَ شَيْءٌ»، این معدوم فی الخارج که موجود فی الذهن است، این هم «فَهُوَ شَيْءٌ». ثابت شد که موجود فی الذهن، شیء است؛ پس موجود را باز با شیء یکسان گرفتید، ملازم گرفتید، جدا نکردید.
شما خواستید معدوم مطلق را از آن خبر دهید؛ ما به آنها گفتیم از معدوم مطلق خبر داده نمیشود، بلکه از معدوم فی الخارج تنها میتوانید خبر دهید. از موجود فی الخارج و موجود فی الذهن میتوانید خبر دهید؛ از معدوم فی الخارج و موجود فی الذهن هم میتوانید خبر دهید؛ ولی از معدوم کِلا الظرفین ، نمیشود خبر داد.
الان میخواهیم وارد همین بحث بشویم که از معدوم مطلق نمیشود خبر داد. همانی که دیروز هم اشاره کردیم، منتها حالا میخواهیم به تفصیل وارد بحثش بشویم تا استدلال این گروه کاملاً از بین برود و باطل بشود.
اقسام اِخبار از معدوم مطلق: به ایجاب و به سلب
میگوییم که شما از معدوم مطلق به دو جور میخواهید خبر دهید، به دو گونه میخواهید خبر دهید: یکی خبر به ایجاب، یکی خبر به سلب. ما معتقدیم که هیچکدام از دو خبر درست نیست؛ چه خبر به ایجاب باشد، چه خبر به سلب.
خبر به ایجاب توضیحی نمیخواهد؛ معدوم مطلق را موضوع قرار میدهید، بعد یک حکمی را هم برایش اثباتاً بار میکنید. این میشود قضیهٔ موجبهٔ محصّله، که موضوعش معدوم مطلق است، محمولش هم هرچه هست. این را ما میخواهیم بگوییم نمیشود.
اما آن وقتی که شما بخواهید از معدوم مطلق به سلب خبر دهید، این را دو جور توضیح میدهیم: یک توضیحی که هم ملا اولیاء به آن معتقد است هم صدرا؛ توضیح دوم توضیحی است که فقط صدرا گفته، ملااولیاء طرحش نکرده.
توضیحی که مشترک بین این دو بزرگوار است، این است که مراد از سلب، سلب حکم است؛ یعنی شما معدوم را موضوع قرار دهید، محمول را از آن سلب کنید؛ مثلاً بگویید که: «اَلْمَعْدُومُ لَيْسَ بِجِسْمٍ» مثلاً. خب این یک نوع سلب کردن است و قضیه میشود سالبهٔ محصله. این را هم ابنسینا میگوید جایز نیست؛ همینطور که موجبهٔ محصله جایز نیست، سالبهٔ محصله هم جایز نیست.
یک تفسیر دیگری برای سلب، صدرا دارد که بنا بر آن تفسیر، سالبه دیگر سالبهٔ محصله نمیشود، موجبهٔ سالبة المحمول میشود. موجبهٔ سالبة المحمول این است که موضوع شما امری باشد و بعد یک سلبی را برای این موضوع ثابت کنید، که میشود قضیهٔ موجبه چون دارید اثبات میکنید؛ ولی چون محمولتان سلبی است، به آن میگوییم سالبة المحمول: قضیهٔ موجبهٔ سالبة المحمول. این را هم صدرا میگوید که در قضیهای که موضوعش معدوم باشد، ما نمیتوانیم اجرا کنیم.
پس مطلب سه تا شد؛ الان سه تا مطلب ما میخواهیم بگوییم: در موضوعی که معدوم است:
۱. نمیتوانیم موجبهٔ محصله درست کنیم؛
۲. نمیتوانیم سالبهٔ محصله درست کنیم؛
۳. نمیتوانیم موجبهٔ سالبة المحمول درست کنیم.
این سه تا مطلب الان توی این عبارت میخواهد بیان بشود، که البته ابنسینا موجبه را جدا طرح کرده، سالبه را هم جدا طرح کرده، که از سالبه دو تا برداشت کردیم؛ لذا الان دو تا سلب طرح شد.
بطلان اخبار از معدوم مطلق در جمیع صور به جهت لزوم وجود ذهنی موضوع
ابنسینا میگوید که شما وقتی که قضیه را تشکیل میدهید، چه حالا قضیه موجبه باشد یا سالبهٔ محصله باشد یا موجبهٔ سالبة المحمول باشد، فرق نمیکند؛ در هر سه، طرفین قضیه را تصور میکنید. تا تصور کردید، آنکه اسمش را گذاشتید معدوم، میشود موجود فی الذهن: معدوم فی الخارج و موجود فی الذهن؛ و بعد از آن خبر میدهید. از آن خبر میدهید حالا یا به خبر ایجابی که میشود موجبهٔ محصله، یا به خبر سلبی به همان دو نحوی که عرض کردم که میشود سالبهٔ محصله یا موجبهٔ سالبة المحمول. در هر صورت، دیگر موضوعتان معدوم مطلق نیست؛ معدوم در خارج است که موجود فی الذهن است.
بعد میفرماید که «هو»ای که در قضیه هست، دلالت بر این میکند که شما موضوع را موجود دیدید؛ چون با «هو» دارید اشاره میکنید. به چه اشاره میکنید؟ به آن موضوع دارید اشاره میکنید، و چیزی که به آن اشاره میکنید، موجود میدانیدش، لااقل در ذهنتان.
«هو» را ملااولیاء میگوید کنایه از موضوع است؛ صدرا میگوید رابطهٔ قضیه است. هر دو درست است، فرقی هم نمیکند با هم؛ چون میدانید که رابطه برمیگردد به موضوع. پس چه بگوییم این «هو» کنایه از موضوع است چنانکه ملااولیاء میگوید، چه بگوییم رابطهٔ قضیه است آنطور که صدرا میگوید، فرقی نمیکند.
خب ابنسینا اینطور میگوید؛ میگوید شما وقتی «هو» را میآورید، حالا چه بیاورید چه نیاورید، بالاخره در قضیهتان «هو» هست، یعنی رابطه در قضیه هست؛ حالا چه ذکرش بکنید چه نکنید، علیأیحال قضیه حتماً مشتمل بر رابطه است. این رابطه دارد اشاره میکند به موضوع؛ و وقتی شما رابطه را توی قضیه میآورید یا در تقدیر در ذهنتان میگیرید، بالاخره دارید اشاره به موضوع میکنید. وقتی اشاره به موضوع کردید، موضوع را در ذهنتان موجود میگیرید، لذا به آن اشاره میکنید. خب بر موضوع موجود دارید حکم میکنید، یا حکم ایجابی یا حکم سلبی. پس نمیتوانید شما بر معدوم مطلق حکم کنید.
چون وقتی حکم میکنید، توی حکمتان، در قضیهتان که دارد حکم میکند، حالا چه حکم ایجابی چه سلبی، «هو» موجود است. حالا چه این «هو»ای که موجود است ذکر شده باشد، چه تقدیر گرفته شده باشد، علیأیحال «هو» دارید؛ «هو» هم دارد اشاره میکند به موضوع؛ اشاره دلیل بر وجود موضوع است، لااقل در ذهن.
پس قضیهای که شما تشکیل میدهید و در او خبری از معدوم میدهید، در واقع خبر از معدوم فی الخارج دادید، نه از معدوم فی الخارج و الذهن؛ بنابراین معدوم مطلق قابل اخبار نیست. هر کار بکنید، از معدوم مطلق نمیتوانید خبر دهید؛ چون به مجردی که بخواهید خبر دهید، معدوم مطلق را موجود فی الذهن اش کردید و از موجود فی الذهن خبر دادید، که خب دیگر از معدوم خبر داده نشد، از موجود خبر داده شده؛ چه خبرتان ایجابی باشد، چه خبر سلبی باشد.
پس اگر بخواهید معدوم مطلقی داشته باشید که به هیچ وجهی وجود نداشته باشد، نه در خارج، نه در ذهن، نه با اشاره، نه با صراحت، به هیچ نحوی وجود نداشته باشد، بر این معدوم نمیتوانید حکمی بکنید و از آن نمیتوانید خبر بدهید، چه خبر ایجابی چه خبر سلبی.
خب این مطلب تمام شد. من یک اشارهای بکنم به این امر که: در خبر ایجابی شما موضوع را در ذهن تصور میکنید، اصلاً بر موضوع یک چیزی حمل میکنید؛ واضح است که در ذهن تصورش کردید، و بعد در ذهن ثابت گرفتید و بعد یک چیزی برایش حمل کردید. لااقل به آن وجود ذهنی دادید؛ اگر وجود خارجی ندادید، لااقل وجود ذهنی را دادید.
اما در سلب: در سلب، وجود موضوع را لازم نداریم، اما تصور موضوع را لازم داریم. بالاخره قضیه است، در قضیه باید طرفین تصور بشوند؛ چه بخواهید اثبات کنید سلبی را که موجبهٔ سالبة المحمول درست بشود، چه بخواهید امری را سلب کنید که سالبهٔ محصله درست بشود، علیأیحال شما باید طرفین قضیهتان تصور کنید. یکی از طرفین قضیهتان موضوع است؛ موضوع به مجردی که تصور شد، وجود ذهنی پیدا میکند. پس نمیتوانید وجود ذهنی را از موضوع قضیهتان بگیرید، چه در موجبه چه در سالبه.
بنابراین بر معدوم مطلق نمیشود چیزی حمل کرد، از معدوم مطلق نمیشود چیزی را سلب کرد، و به تعبیر دیگر به تعبیر جامع، از معدوم مطلق نمیشود خبر داد، چه خبر ایجابی چه خبر سلبی؛ و هر وقت خواستید خبر دهید، معدوم مطلق را از معدوم مطلق بودن درآوردید.
پس این دلیل باطل شد که گفتند: «اَلْمَعْدُومُ يُخْبَرُ عَنْهُ»؛ همین باطل شد. دیگر بعدش: «وَكُلُّ مَا يُخْبَرُ عَنْهُ فَهُوَ شَيْءٌ»، این را قبول داریم؛ صغری باطل است؛ صغری که گفتید معدوم «يُخْبَرُ عَنْهُ»، ما این را قبول نداریم، معدوم مطلق «لَا يُخْبَرُ عَنْهُ». بله، آنکه «يُخْبَرُ عَنْهُ» است، معدوم فی الخارج است چنانکه توضیح دادیم و اثبات کردیم.
خب این مطلب تقریباً مرتبط به مباحث گذشته بود، ولی یک مطلب مستقلی هم هست. استدلال آنها را داریم باطل میکنیم؛ استدلالی که دیروز شروع کردیم و خواندیم و دیروز هم باطلش کردیم، الان داریم همان بطلانی را که دیروز گفتیم با تفصیل بیشتری میگوییم. اما این مطلب خودش هم اصلاً مستقل است، لذا سر خط مینویسیمش و اول مطلب قرارش میدهیم؛ نه اول بی ارتباط، اولی که عرض کردم اصلاً مرتبط است، تقریباً تکرار حرفهای دیروز است منتها به یک صورت دیگر.
صفحه 32 سطر دوازدهم: «وَالْمَعْدُومُ الْمُطْلَقُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ بِالْإِيجَابِ»[2] معدوم مطلق یعنی معدومی که هیچ بهرهای از وجود نداشته باشد، نه در ذهن نه در خارج. این «لَا يُخْبَرُ عَنْهُ»، از آن نمیتوانید خبر دهید «بِالْإِيجَابِ»؛ یعنی در یک قضیهٔ موجبهٔ محصله نمیتوانید او را موضوع قرار دهید که از آن خبر به ایجاب دهید و حکمی را بر او ایجاباً و اثباتاً حمل کنید و بار کنید؛ این نمیشود.
«وَإِذَا أُخْبِرَ عَنْهُ بِالسَّلْب» اگر از این معدوم مطلق خبر بدهید به سلب — این «بِالسَّلْبِ» را عرض کردم دو جور معنا میکنیم: به محمولی که سلبی است، یا به سلب محمول. محمولی که سلبی است، قضیه را میکند موجبهٔ سالبة المحمول؛ به سلب محمول، قضیه را میکند سالبهٔ محصله. به هرکدام بخواهید خبر دهید: «أَيْضاً، فَقَدْ جُعِلَ لَهُ» یعنی برای معدوم «وُجُودٌ بِوَجْهٍ مَّا فِي الذِّهْنِ.»
بالاخره یک وجودی در ذهن برایش درست کردید، وگرنه نمیتوانید خبر دهید، نه ایجابی نه سلبی.
«لِأَنَّ قَوْلَنَا: «هُوَ»» «هُوَ» یعنی کلمهٔ «هو»، که گفتم ملااولیاء میگوید «كِنَايَةٌ عَنِ الْمَوْضُوعِ» است، صدرا میگوید رابطهٔ قضیه است، و هر دو حرفشان هم یکی است، با هم تفاوت ندارد، تعبیر فرق میکند؛ چون رابطه هم برمیگردد به موضوع. کنایه از موضوع، کنایه میدانید یعنی ضمیر دیگر. گفته شده که گروهی از نحویون میگویند ضمیر و مضمر، گروهی دیگر میگویند کنایه و مکنی؛ کنایه و مکنی یعنی همان ضمیر. وقتی میگوییم «كِنَايَةٌ عَنِ الْمَوْضُوعِ»، یعنی «ضَمِيرٌ رَاجِعٌ إِلَى الْمَوْضُوعِ». رابطه هم که همین است؛ پس چه بگوییم رابطه، چه بگوییم کنایه از موضوع، فرقی نمیکند.
«لِأَنَّ قَوْلَنَا: «هُوَ»، يَتَضَمَّنُ إِشَارَةً» قول ما متضمن اشاره است؛ یعنی «هو» دارد اشاره میکند به یک چیزی. خب مشارٌالیه باید باشد تا این اشاره تحقق پیدا کند؛ مشارٌالیه اگر در خارج نباشد، لااقل باید در ذهن باشد. پس معلوم میشود شما معدومی را که موضوع قضیه قرار دادید و با «هو» دارید به آن اشاره میکنید، آن معدوم را موجود میبینید، لااقل فی الذهن.
«وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْمَعْدُومِ - الَّذِي لَا صُورَةَ لَهُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ فِي الذِّهْنِ - مُحَالٌ.» نمیشود اشاره کنید به معدوم کامل. پس اگر اشاره کردید، حتماً آن معدوم را موجودش کردید؛ و وقتی موجود کردید، دیگر معدوم مطلق نیست که از آن خبر داده باشید. استدلال شما که گفتید «اَلْمَعْدُومُ يُخْبَرُ عَنْهُ» باطل میشود؛ معلوم شد که موجود «يُخْبَرُ عَنْهُ» است.
«فَكَيْفَ يُوجَبُ عَلَى الْمَعْدُومِ شَيْءٌ؟» چگونه ایجاب میشود یعنی حمل میشود بر معدوم، شیئی؟ اگر شما این معدوم را تصور نکنید، نمیتوانید چیزی برایش ایجاب کنید، نمیتوانید به آن اشاره کنید. این را دقت کنید، کم گفتم، درست گفتم ولی کم گفتم: اگر شما معدومی را موضوع قرار دهید، نمیتوانید به آن اشاره کنید؛ اگر نتوانستید به آن اشاره کنید، «فکیف» برایش چیزی حمل میکنید؟ «فَكَيْفَ» یعنی حالا که نمیتوانید به این معدوم اشاره کنید، «فَكَيْفَ يُوجَبُ عَلَى الْمَعْدُومِ شَيْءٌ؟» بر این معدومی که نمیتوانید اشاره کنید، چطوری میخواهید شیء را ثابت کنید؟ به عکس، شیء را نفی کنید؟ اصلاً چطوری میتوانید برایش حکم کنید؟ چه حکم ایجابی، چه حکم سلبی.
اگر شما دارید حکم میکنید، حتماً دارید به آن اشاره میکنید، حتماً در ذهنتان تصویرش کردید؛ پس بالاخره نمیتواند معدوم باشد. بر معدومی که هیچ صورتی در ذهن ندارد، اشاره کردن محال است؛ اگر اشاره کردن محال است، حکمی هم که متوقف بر اشاره کردن است، محال است.
پرسش: ما معدوم در خارج کلاً نداریم؟ مثلاً نداریم؟
پاسخ: در خارج چرا، ما معدوم داریم، اما معدوم مطلق نداریم. معدوم مطلق آن است که نه در خارج باشد نه در ذهن.
این را اشکال کردند که وقتی میگوییم «اَلْمَعْدُومُ الْمُطْلَقُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ»، این در درون خودش تناقض است؛ میگویی «اَلْمَعْدُومُ الْمُطْلَقُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ» و همین الان خودت داری خبر میدهی به اینکه «لَا يُخْبَرُ عَنْهُ». «لَا يُخْبَرُ عَنْهُ» هم خبر قراردادی دیگر، محمول قراردادی؛ پس همین الان داری خبر میدهی.
پس اینطور جواب میدهند که در حاشیهٔ صدرا هم این اشکال و جواب مطرح شده، من نقلش نکردم، جایش اینجا نیست. در کتابهای قبلی فلسفه خواندید، بدایه هست، نهایه هست و خیلی جاها هست که «اَلْمَعْدُومُ الْمُطْلَقُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ» خودش تناقض است، و جواب دادند که معدوم مطلق به حمل اولی داریم، معدوم مطلق به حمل شایع داریم. آنکه «لَا يُخْبَرُ عَنْهُ» است، معدوم مطلق به حمل شایع است؛ آنکه ما الان داریم خبر میدهیم، معدوم مطلق به حمل اولی است یعنی مفهوم معدوم مطلق. ما از مفهوم معدوم مطلق داریم خبر میدهیم و نظر به این داریم که از واقع معدوم مطلق نمیشود خبر داد. در قضیه گفتیم از مفهوم معدوم مطلق خبر میدهیم تا بفهمانیم که از واقع این مفهوم و مصداق این مفهوم نمیشود خبر داد.
این خلاصهٔ اشکال و جواب است که چون خواندید من به همین مقدار اکتفا میکنم. پس ما معدوم مطلق داریم و از آن هم خبر نمیدهیم؛ و اینکه در قضیه آوردیم معدوم مطلق نیست، مفهوم معدوم مطلق است نه مصداق. آنکه داریمش مصداق است و از آن هم نمیتوانیم خبر بدهیم.
تحلیل عبارت «و معنی قولنا ان المعدوم کذا» و شقوق سهگانهٔ وصف
خب، مسئلهٔ بعدی: «وَ مَعْنَى قَوْلِنَا: إِنَّ الْمَعْدُومَ «كَذَا»»، ابتدا ایشان الان میخواهد دوباره قول معتزله را باطل کند، ثابت کند که از معدوم مطلق نمیشود خبر داد؛ بعداً هم بیان کند که به معدوم مطلق نمیشود عالم شد. دو تا مطلب است: یکی نمیشود خبر داد، یکی نمیشود عالم شد. الان بحث در این داریم که نمیشود خبر داد؛ در ضمن، مطلب دوم هم در آن هست که نمیشود عالم شد، ولی بعداً صریحاً خواهیم گفت نمیشود عالم شد.
اما حالا دیگر عرض میکنم بحث در این داریم که معدوم مطلق نمیشود خبر داد، و توضیحی در این زمینه داریم که الان شروع میکنیم.
ابتدا در این توضیح میگوییم که وقتی میگوییم «المعدوم کذا»، «کذا» را داریم برای معدوم ثابت میکنیم. در دو سه خط قبل که الان خواندم، ما قضیه را گاهی موجبه قرار میدادیم، گاهی سالبه قرار میدادیم، گاهی موجبهٔ سالبة المحمول. الان بحثی که میخواهیم بکنیم در قضیهای است که موجبه باشد؛ نه که بحث مخصوص موجبه است، بلکه در موجبه راحتتر حرف میزنیم.
البته ظاهراً بحث را در قضیهٔ موجبه میبریم، ولی تقسیماتی که میکنیم، در آن قضیهٔ سالبه هم درمیآید؛ حالا بحث را عرض میکنم روشن میشود.
وقتی ما میگوییم «المعدوم کذا»، معنایش این است که آن «کذا» برای معدوم حاصل است؛ بعد چون حصول با وجود یک معنا دارد، معنای اینکه میگوییم «کذا» برای معدوم حاصل است، این است که «کذا» برای معدوم موجود است. اول توجه بکنید، حصول را ثابت میکند؛ بعد چون حصول با وجود فرق ندارد، میگوید اگر حصول هست، وجود هم هست. پس «المعدوم کذا» یعنی «کذا» برای معدوم حاصل است، بعد میگوییم که «کذا» برای معدوم موجود است.
بعد از اینکه این مطلب تمام میشود، حالا میگوییم که آیا «کذا» را برای معدوم ثابت میکنی یا از معدوم سلب میکنی؟ آن وقت هم که ثابت میکنی، خود «کذا» وجود دارد یا معدوم است؟ دقت میکنید چه شد؟ «کذا» را از معدوم سلب میکنی تا بشود سالبهٔ محصله، یا «کذا» را برای معدوم اثبات میکنی که بشود موجبه. وقتی هم موجبه شد، این «کذا» یا خودش فی نفسه موجود است یعنی امر ایجابی است، یا خودش فی نفسه معدوم است، منفی است، یعنی امر سلبی است؛ که اگر ایجابی باشد، داری اثباتش میکنی برای معدوم، قضیهات میشود موجبهٔ محصله؛ سلبی باشد، اثباتش میکنی برای معدوم، قضیهات میشود موجبهٔ سالبة المحمول.
هر سه الان دارد بحث میشود. میبینید همان مطالب گذشته است: قضیهٔ سالبه هم در آن هست، موجبهٔ محصله هم هست، موجبهٔ سالبة المحمول هم هست. اینها را بحث میکنیم، ولی ابنسینا به این صورت وارد بحث نمیشود. وقتی این بحث مقدمهاش را گفت و فهماند که «کذا» برای معدوم حاصل است و چون حاصل با وجود فرق ندارد، پس «کذا» برای معدوم موجود است، دیگر اینطور نمیگوید حالا که شما «کذا» را برای معدوم ثابت میکنی یا نفی میکنی، اگر هم ثابت کردی خود «کذا» موجود است یا موجود نیست؛ اینطوری وارد بحث نمیشود، اصلاً یک بحث مستقلی را شروع میکند؛ همین بحث استها، منتها عمومیاش میکند.
میگوید که آن وصفی که برای معدوم میآوری، یا موجود است و حاصل است — هر دو را با هم میآورد. خب در مقدمه گفت حصول و وجود فرق ندارند؛ حالا که گفته فرق ندارند، هر دو را با هم میآورد. میگوید که آن صفتی که برای معدوم ثابت میکنی، یا میگویی موجود است و حاصل است برای معدوم، یا میگویی موجود و حاصل نیست برای معدوم. آن وقت هم که گفتی موجود و حاصل است برای معدوم، باز میگویی یا موجود است برای خودش یا موجود نیست برای خودش؛ که دقت کنید سه تا صورت درست شد:
۱ یکی صفتی که موجود است برای خودش، یعنی فی نفسه موجود است، برای معدوم هم موجود باشد؛
۲. یکی صفتی که موجود نیست فی نفسه، برای معدوم ثابت باشد؛
۳. یکی هم صفتی از معدوم سلب شود.
این سه تا را یکی یکی بحث میکند و ثابت میکند که هر سه قسم باطل است؛ ثابت میکند که هر سه قسم باطل است. پس برای معدوم نمیشود چیزی ثابت کرد و نمیشود چیزی سلب کرد، مگر معدوم را از معدوم بودن بیندازی، بیاوریاش در ذهن، موجودش کنی، آن وقت چیزی برایش ثابت کنی یا چیزی از آن سلب کنی. حالا مادامی که معدوم است، نه میشود چیزی برایش ثابت کرد، نه میشود چیزی از آن سلب کرد؛ آن هم که میخواهی برایش ثابت کنی، چه موجود باشد چه معدوم، فرق نمیکند، نمیتوانی برایش ثابت کنی.
ابطال قسم اول: ثبوت صفت موجود فی نفسه برای معدوم
خب این سه تا قسم را یکی یکی بحث میکند:
اگر صفتی — قسم اول را میخواهم عرض کنم — اگر صفتی فی نفسه ثابت است، موجود است، قطع نظر از معدوم خودش موجود است، یک صفت موجودی است، این را میخواهید برای معدوم هم اثبات کنید؛ هم فی نفسه موجود است، هم لغیره میخواهید ثابتش کنید؛ هم فی نفسه ثابت است، هم لغیره میخواهید ثابت کنید. اشکالی ندارد، ولی به شرط اینکه آن غیر، موجود باشد. آن غیر باید ثابت باشد تا بتوانید یک صفت ثبوتی را برایش ثابت کنید؛ و الّا اگر آن غیر، معدوم باشد، صفت ثبوتی برای معدوم ثابت نمیشود.
صفت ثبوتی اقتضاء میکند که موصوفش هم موجود باشد، و الّا صفت و موصوفی نخواهیم داشت. ممکن است صفت موجود باشد، ولی دیگر صفت این نیست، چون موصوف را معدوم گرفتید. نمیتوانید بگویید که این صفت، صفت این است؛ موجودی که نمیشود برای معدوم ثابت کرد. همیشه باید مثبتٌله موجود باشد تا چیزی برایش ثابت شود؛ پس معدوم نمیتواند مثبتٌله باشد. این فرض اول.
ابطال قسم دوم: ثبوت صفت معدوم فی نفسه برای معدوم
فرض بعدی که صفتی را که فی نفسه معدوم است، میخواهیم ثابتش کنیم برای معدوم. میفرماید که این هم غلط است؛ چون شما معدوم را شیء گرفتید، پس دارید صفتی را که معدوم است «لِشَيْءٍ» ثابت میکنید، و محال است که چیزی که خودش معدوم است برای چیزی دیگر ثابت شود. اگر وجود داشت، خودش وجود داشت؛ چیزی که برای خودش وجود ندارد، میخواهد برای غیر وجود داشته باشد؟!
وجود برای غیر، فرع بر وجود برای خودش است؛ شیء باید برای خودش اول وجود داشته باشد تا بعد بتواند برای غیر ثابت بشود. چیزی که خودش وجود ندارد، چطوری میتواند برای غیر ثابت بشود؟ این تکه را دوباره بگویم:
چیزی که وجود لغیره دارد، حتماً باید وجود فی نفسه داشته باشد، نمیتواند معدوم باشد. بله، چیزی که وجود فی نفسه دارد، میتواند وجود لغیره نداشته باشد مثل جواهر. اگر چیزی وجود لغیره داشت، باید وجود فی نفسه هم داشته باشد، سابق است بر وجود لغیرهاش؛ ولی عکسش مشکل ندارد که وجود فی نفسه داشته باشد، وجود لغیره نداشته باشد. پس دوباره میگویم که نمیشود شیئی وجود لغیره داشته باشد بدون وجود فی نفسه؛ بله، میشود وجود فی نفسه داشته باشد بدون وجود لغیره.
الان شما دارید فرض میکنید که صفتی که معدوم است، برای موصوف که غیر خودش است ثابت است، یعنی معدومٌ لغیره ثابت است؛ یا به عبارت دیگر آنکه موجود فی نفسه نیست، موجود لغیره هست، و الان گفتیم این نمیشود. آنکه موجود لغیره نیست، میتواند موجود فی نفسه باشد؛ ولی آنکه موجود فی نفسه نیست، نمیتواند موجود لغیره باشد. چیزی که خودش موجود نیست فی نفسه، چطوری میتواند برای غیر موجود باشد؟! پس این هم روشن شد که شدنی نیست. بنابراین اگر صفت معدوم باشد، نمیشود برای شیئی اثباتش کرد.
ابطال قسم سوم: سلب صفت از معدوم
سوم: صفتی میخواهید از این موصوف سلب شود، موصوفمان هم معدوم است؛ این چه؟ این میشود یا نمیشود؟ این فرض سوم است که اخیر از همه عرض میکنم. الان دو فرض اول را در خارج که گفتم، بخوانم تطبیق بکنم، بعداً به فرض سوم برسیم؛ خارج طولانی میشود، خود مطلب ممکن است گم بشود.
«وَ مَعْنَى قَوْلِنَا: إِنَّ الْمَعْدُومَ «كَذَا»، مَعْنَاهُ أَنَّ وَصْفَ «كَذَا» حَاصِلٌ لِلْمَعْدُومِ»
مبتدا «مَعْنَى قَوْلِنَا» است، خبر «مَعْنَاهُ أَنَّ وَصْفَ كَذَا» است؛ یعنی دو مرتبه مبتدا را در خبر تکرار کرده. لزومی نداشت تکرار کند، ولی اشکالی هم ندارد؛ اینطور میتوانست بگوید: «معنی قولنا ان المعدوم کذا ان وصف کذا حاصل» که دیگر «معناه» را تکرار نکند؛ اما تکرار کرده، تکرارش ایرادی ندارد.
و معنی قول ما که گفتیم «إِنَّ الْمَعْدُومَ كَذَا»، معنای این قول ما این است که وصف کذا حاصلٌ للمعدوم. خب حالا اضافه میکنیم: حاصل به معنای موجود است؛ نتیجه میگیریم که اگر وصف کذا برای معدوم حاصل است، پس وصف کذا برای معدوم موجود است.«وَ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْحَاصِلِ وَ الْمَوْجُودِ» این اضافهای که کردیم، نتیجه میگیریم: «فَيَكُونُ كَأَنَّا قُلْنَا: إِنَّ هَذَا الْوَصْفَ» یعنی وصف کذا «مَوْجُودٌ لِلْمَعْدُومِ.»
گفتیم وصف کذا حاصلٌ للمعدوم، ولی چون حاصل با موجود یکی است، گویا گفتیم وصف کذا موجودٌ للمعدوم. این مقدمه بود.
«بَلْ نَقُولُ:» شروع به تفصیل و توجیه است؛ نمیخواهد مطلبی را وارونه کند، با «بل» آورده یعنی «بَلْ نُفَصِّلُ». اجمالاً گفتیم، حالا میخواهیم مفصلاً بگوییم.
«إِنَّهُ لَا يَخْلُو» خلاصهٔ این مطلب، آنچه میخواهیم نقل کنیم این است که معدوم را نمیشود از آن خبر داد؛ خلاصهٔ مطلب این است، چه خبر ایجابی باشد چه خبر سلبی باشد؛ آن خبر ایجابی هم چه خود آن محمولمان ایجابی باشد چه سلبی باشد. که عرض کردم هر سه قضیه را دارد باطل میکند؛ اگر معدوم موضوع قضیهمان باشد، قضیهمان باطل است، چه قضیه موجبهٔ محصله باشد، چه موجبهٔ سالبة المحمول باشد، چه سالبهٔ محصله باشد؛ به هر سه قسمش باطل است.
«إِنَّهُ لَا يَخْلُو أَنَّ مَا يُوصَفُ بِهِ الْمَعْدُومُ وَ يُحْمَلُ عَلَيْهِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَوْجُوداً» تا آخر. آنکه «يُوصَفُ بِهِ الْمَعْدُومُ»، یعنی صفتی که برای معدوم آورده میشود، و «يُحْمَلُ عَلَيْهِ» یعنی حمل بر معدوم میشود، ضمیر «يُحْمَلُ عَلَيْهِ» برمیگردد به «ما»ی «مَا يُوصَفُ». «أَنَّ مَا يُوصَفُ بِهِ الْمَعْدُومُ»، چیزی که به آن چیز معدوم موصوف میشود، یعنی صفتی که معدوم به او موصوف میشود، و «يُحْمَلُ عَلَيْهِ» یعنی محمولی که بر موصوف بر معدوم حمل میشود. این چه بفرمایید موصوف، چه بفرمایید صفتی که بر معدوم حمل میشود، چه بفرمایید محمولی که بر معدوم حمل میشود، هر دو را گفته مصنف، هر دویش هم درست است.
«إِمَّا أَنْ يَكُونَ» خود آن صفت «مَوْجُوداً وَ حَاصِلاً لِلْمَعْدُومِ» که وجود لغیره دارد. ببینید «مَوْجُوداً» و «حَاصِلاً» هر دو را با هم میگوید، چون قرار شد فرقی نکنند دیگر؛ قرار شد حاصل و موجود یکی باشد.
«إِمَّا أَنْ يَكُونَ» این صفت یا محمول «مَوْجُوداً وَ حَاصِلاً لِلْمَعْدُومِ» یعنی وجود بالغیر دارد، «أَوْ لَا يَكُونَ مَوْجُوداً حَاصِلاً لَهُ» یا موجود و حاصل برای او یعنی برای معدوم نیست. باز هم در اینجا «مَوْجُوداً حَاصِلاً» را پشت سر هم آورده، منتها دیگر عطف نیاورده، با حذف عاطف آورده. «أَوْ لَا يَكُونَ مَوْجُوداً حَاصِلاً لَهُ» یعنی وجود لغیره ندارد.
این وجود لغیره ندارد، قسم سوم است که بعداً بحث میکنیم؛ آن وجود برای معدوم دارد، قسم اول و دوم است. الان تقسیمش میکنیم به دو قسم: «فَإِنْ كَانَ مَوْجُوداً وَ حَاصِلاً لِلْمَعْدُومِ» یعنی قسم اول؛ اگر قسم اول باشد که هم موجود است و حاصل است برای معدوم، یعنی وجود لغیره دارد، دو قسم میشود:
«فَلَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي نَفْسِهِ مَوْجُوداً أَوْ مَعْدُوماً»
یا فی نفسه موجود است یعنی وجود فی نفسه دارد، یا فی نفسه معدوم است یعنی وجود فی نفسه ندارد. وجود بالغیر را دارد، اما وجود فی نفسه را یک بار دارد، یک بار ندارد؛ این میشود دو قسم. این دو قسم را برای آن قسم اول بگذارید؛ قسم «أَوْ لَا يَكُونَ مَوْجُوداً حَاصِلاً لَهُ» را به این دو قسم اضافه کنید، مجموعاً میشود سه قسم:
• قسم اول شد صفتی که خودش موجود است و وجود بالغیر دارد؛
• قسم دوم شد صفتی که خودش معدوم است ولی وجود بالغیر دارد؛
• قسم سوم این بود که صفتی که وجود بالغیر ندارد، حالا کار نداریم خودش موجود است یا معدوم است. دیگر اینجا تفصیل نمیدهیم چون میخواهیم بکنیمش از قید وجود بالغیر ندارد، حالا اعم از اینکه بخواهد خودش وجود فی نفسه داشته باشد یا نداشته باشد. آنجا دیگر این تفصیل اول را نمیدهیم و لذا مجموع صور میشود سه تا، دیگر چهار تا نمیشود.
حالا که این سه قسم روشن شد، شروع به بحث میکنیم که حکم این سه قسم را بیان کنیم:
«فَإِنْ كَانَ مَوْجُوداً» یعنی اگر آن صفت موجود باشد و برای آن معدوم هم ثابت شود، لازم میآید که:
«فَيَكُونُ لِلْمَعْدُومِ صِفَةٌ مَوْجُودَةٌ.»
معدوم دارای صفت موجود میشود. به این عبارت توجه کنید:
«وَ إِذَا كَانَتِ الصِّفَةُ مَوْجُودَةً، فَالْمَوْصُوفُ بِهَا مَوْجُودٌ لَا مَحَالَةَ»
اگر صفت موجود است، موصوف این صفت هم باید موجود باشد، و الّا نمیشود شما یک موجودی را برای چیزی که برای موصوفی که موجود نیست ثابت کنید؛ بلکه باید موجود را برای موجود ثابت کنید. خب اگر اینطور باشد، صفت موجود برای موجود باید ثابت شود؛ پس یلزم که آن معدومی که صفت موجود برایش ثابت کردید، موجود باشد. اینطوری دیگر قاعده این شد که صفت موجود برای موصوف موجود باید ثابت شود؛ حالا شما صفت موجود را برای معدوم ثابت، برای موصوفی که معدوم است ثابت کردید، پس یلزم با این اثباتی که کردید، یلزم که آن معدوم موجود باشد. موصوف است دیگر، موصوف به صفت موجوده باید موجود باشد؛ یلزم که آن معدوم موجود باشد:
«فَالْمَعْدُومُ مَوْجُودٌ» یعنی فیلزم که معدوم موجود باشد، در حالی که «وَ هَذَا مُحَالٌ»؛ محال است که معدوم موجود باشد.
پس مقتضای اثبات صفت موجوده برای موصوف این است که موصوف موجود باشد، ولی موصوف شما معدوم است، برایش دارید اثبات صفت میکنید؛ به اقتضای آن صفتی که دارید اثبات میکنید، این معدوم باید موجود باشد، «وَ هُوَ مُحَالٌ». این فرض اول بود که ثابت شد محال است.
اما فرض دوم: «وَ إِنْ كَانَتِ الصِّفَةُ مَعْدُومَةً»
اگر خود صفت معدوم است و حالا میخواهید این معدوم را برای موصوفی اثبات کنید، یعنی صفت وجود فی نفسه ندارد اما میخواهید برایش وجود لغیره درست کنید — «وَ إِنْ كَانَتِ الصِّفَةُ مَعْدُومَةً»، این فرض دوم است که در قضیهٔ موجبهٔ سالبة المحمول داریم طرحش میکنیم. اگر صفت معدوم باشد: «فَكَيْفَ يَكُونُ الْمَعْدُومُ فِي نَفْسِهِ مَوْجُوداً لِشَيْءٍ؟»
این «فِي نَفْسِهِ» متعلق به «الْمَعْدُومُ» است. آنکه فی نفسه معدوم است، چگونه لغیره موجود است؟! چیزی که وجود فی نفسه ندارد، وجود لغیره هم نمیتواند داشته باشد.
«فَإِنَّ مَا لَا يَكُونُ مَوْجُوداً فِي نَفْسِهِ، يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مَوْجُوداً لِلشَّيْءِ.» چیزی که موجود فی نفسه نیست، محال است که موجود لغیره، لشیءٍ لغیره باشد.
«نَعَمْ» یعنی عکسش درست است؛ «نَعَمْ» عکسش درست است:
«قَدْ يَكُونُ الشَّيْءُ مَوْجُوداً فِي نَفْسِهِ وَ لَا يَكُونُ مَوْجُوداً لِشَيْءٍ آخَرَ» ممکن است یک چیزی موجود فی نفسه باشد ولی لشیءٍ آخر موجود نباشد؛ ولی اینکه موجود فی نفسه نباشد و لشیءٍ آخر موجود باشد، این غلط است؛ که وجود فی نفسه ندارد ولی وجود لغیره دارد، این غلط است. عکسش که وجود فی نفسه دارد و وجود لغیره ندارد، آن اشکال ندارد مثل جوهر، وجود فی نفسه دارد وجود لغیره ندارد. اما اینکه وجود فی نفسه نداشته باشد و وجود لغیره داشته باشد، نمیشود؛ چون وجود لغیره فرع وجود فی نفسه است، وقتی شما اصل را ندارید، فرع چطوری موجود میشود؟!
تمام شد. این دو قسمی بودند که از خارج توضیح دادیم و هر دو ثابت شد که محال است؛ هر دو ثابت شد که محال است. یک جا تصریح کردیم «هَذَا مُحَالٌ»، اولی را گفتیم «هَذَا مُحَالٌ»؛ در دومی نگفتیم «هذا محال»، گفتیم «فَكَيْفَ يَكُونُ الْمَعْدُومُ فِي نَفْسِهِ مَوْجُوداً لِشَيْءٍ؟»، بعداً که تعلیل آوردیم گفتیم «يَسْتَحِيلُ». «يَسْتَحِيلُ» را به جایش آوردیم، پس یک جوری فهماندیم دومی هم محال است.
پرسش: حاج آقا، چرا تمام شقوق معدوم مطلق ذکر میشوند؟
پاسخ: تمام اقسام باید ذکر بشوند. ابنسینا قانونش این است که تمام اقسام را ذکر میکند، ولو اقسامی که بطلانشان بدیهی است. ابنسینا وقتی میخواهد وارد یک مسئله بشود، تمام شقوق مسئله را رسیدگی میکند، چه به آن شقوق قائل داشته باشیم چه نداشته باشیم، چه آن شقوق بدیهی باشند چه احتیاج به تأمل داشته باشند؛ همه را طرح میکند، هیچی فروگذار نمیکند. صدرا میگوید که ابنسینا در این مسئله از همه ما جلوتر است چون هیچ شقی را فروگذار نمیکند. ما بعضی شقوق را به وضوحش واگذار میکنیم رد میشویم، ولی ایشان به هیچ شقی، هیچ شقی را به وضوحش واگذار نمیکند؛ همان آسانش و سختش و آنکه قائل دارد و آنکه قائل ندارد، همه را طرح میکند و بعد که همه را باطل کرد، یکی که باقی مانده متعین میشود.
تفصیل فرض سوم و مقابلهٔ نفی و اثبات
«فَأَمَّا إِنْ لَمْ تَكُنِ الصِّفَةُ مَوْجُودَةً لِلْمَعْدُومِ» اشاره به قسم سوم است؛ که اصلاً خود صفت برای معدوم موجود نباشد، یعنی وجود لغیره نداشته باشد. در اول گفتیم وجود لغیره دارد، آن وقت دو قسمش کردیم: یا وجود فی نفسه هم داشت، یا نداشت. الان میخواهیم بگوییم حتی وجود لغیره ندارد، یعنی داریم از معدوم سلبش میکنیم، داریم نفیاش میکنیم.
ایشان ابتدا میفرماید این نفی از معدوم است، خبر نیست؛ این خبر نیست. شما استدلالتان این بود که از معدوم خبر میدهیم؛ اینکه خبر نمیدهیم، دارید یک چیزی را نفی میکنید. نفی صفت از معدوم است، نه اثبات، نه اخبار؛ پس آن شیء نیست.
بعد به نظرش میرسد که شاید کسی بگوید که این نفی نیست، این هم یک نوع اثبات است؛ شاید کسی به نظرش بیاید بگوید نفی نیست. میگوید پس اگر این نفی نباشد، اگر این نفی نباشد، ما یک صورتی را فرض میکنیم که نفی باشد، آن را طرح میکنیم: نفی میکنیم صفت را از معدوم.
شما گفتید که آن قسمی که ما مطرح کرده بودیم این بود که صفتی را اثبات نمیکنیم برای معدوم، میگوییم «لم تکن موجودةً له»، اثبات نمیکنیم. ما گفتیم اثبات نکردن یعنی نفی. حالا اگر کسی گفت نه این نفی نیست، ما میگوییم خیلی خب، صفتی را نفی میکنیم از معدوم؛ اثبات نمیکنیم را برمیداریم، میگوییم صفتی را نفی میکنیم از معدوم.
خب این صفتی را نفی میکنیم از معدوم، این مقابل میشود با اثبات نمیکنیم به نظر شما دیگر. چون اثبات نمیکنیم را ما به معنای نفی میکنیم گرفتیم، شما به معنای نفی میکنیم نگرفتید. اگر به معنای نفی میکنیم نگیرید، ما نفی میکنیم را مقابل قرار میدهیم، آن وقت میگوییم که: پس اگر در جایی صفتی را نفی کردیم از معدوم، مقابل است با آن جایی که اثبات نکنیم.
دوباره برای اینکه مطلب کاملاً روشن بشود عرض میکنم: یک وقت اثبات میکنیم صفتی را به معدوم، مقابلش این میشود که نفی کردیم از معدوم؛ این مقابله خیلی روشن است. اما اگر اثبات نکردیم صفتی را برای معدوم، این در واقع رجوعش به نفی کردن است، ولی خصم ما نمیخواهد قبول کند؛ میگوید نه این نفی نیست. میگویم اگر نفی نباشد، پس نفی صفت از معدوم مقابل با این قرار میگیرد؛ این یعنی همان که تو میگویی نفی نیست.
ما میگوییم اثبات نکنیم یعنی نفی؛ تو میگویی نه به معنای نفی نیست. میگویم پس نفی میشود مقابل با اثبات نکنیم بنا بر نظر تو. ما که نفی را با اثبات نکنیم یکی گرفتیم؛ تو میگویی اثبات نکنیم همان نفی نیست، میگوییم خب اگر همان نفی نیست، پس مقابل نفی است. پس نفی میشود چیزی، اثبات نکنیم میشود مقابل نفی. مقابل نفی چیست؟ وجود است؛ پس اثبات نکنیم یعنی وجود! خب تو داری این را میگویی دیگر، از کلامت اینطور برمیآید. به خصم میگوییم: میگوییم ما گفتیم اثبات نکنیم یعنی نفی؛ تو گفتی نه اثبات نکنیم به معنی نفی نیست؛ میگویم پس اگر به معنی نفی نیست، مقابل نفی است؛ مقابل نفی میشود وجود، پس اثبات نکنیم یعنی وجود! در حالی که اثبات نکردن به معنی وجود نیست؛ اثبات نکنم برای معدوم معنایش این نیست که وجود بدهم به معدوم. پس ناچار باید اثبات نکنیم را به معنی نفی بگیرید. اگر اثبات نکنیم به معنی نفی باشد، دیگر اخباری از معدوم نشده.
خب مطلب را که تمام شد دوباره عرض میکنم، تکرار میخواهم بکنم؛ ولی تکراری که بعد از شناختن مطلب میشود، مطلب را کاملاً جا میاندازد، لذا به نظرم میرسد که اینجا تکرار لازم است، باید تکرار بشود.
فرض سوم ما این است که صفتی را اثبات نکنیم برای معدوم. فرض اول و دوم این بود که صفت را اثبات میکردیم برای معدوم؛ حالا یا صفتی بود که موجود بود یا صفتی بود که معدوم بود. فرض سوم این است که صفتی را اثبات نکنیم برای معدوم. ما میگوییم صفتی را اثبات نکنی برای معدوم، یعنی صفتش را نفی کنی از معدوم؛ این نفی صفت است. بنابراین اگر نفی صفت است، دیگر اخبار نیست؛ اصلاً صفتی برایش ثابت نمیکنی. دقت میکنی چه دارم عرض میکنم؟ صفتی را برایش ثابت نمیکنی، نه صفتی را از آن میگیری که اگر بخواهی صفت را از آن بگیری، باید تصورش کنی بعد صفت را از آن بگیری.
این را دقت کنید: صفتی را اینطور نیست که از آن بگیری، بلکه صفتی را برایش ثابت نمیکنی. اگر صفت را از آن میگرفتی، خب باید تصورش میکردی بعد صفت را از آن میگرفتی؛ ما این را نمیگوییم، ما میگوییم صفتی برای صفاتش اثبات نمیکنی. خب وقتی اثبات نکردی، از آن خبر ندادی؛ این دیگر اخبار عن المعدوم نیست، در حالی که شما میخواستید اخبار عن المعدوم درست کنید، پس درست نشد.
تا اینجا که رسیدیم، خصم ما رد شد، یعنی معلوم شد که حرفش باطل است. گفت از معدوم خبر میدهیم؛ دیدیم که در این فرض سوم از معدوم خبر ندادیم، بلکه چیزی را بر معدوم اثبات نکردیم. این خبر دادن نیست که. اگر میخواستیم صفتی را از آن بگیریم، خبر دادن بود؛ اما صفت را برایش اثبات نمیکنیم. پس دربارهٔ معدوم اصلاً هیچی نمیگوییم. خب اینکه خبر دادن نیست که؛ صفتی برایش اثبات نکردن یعنی دربارهاش هیچی نگفتن، چیزی به آن نسبت ندادن؛ خب اینکه دیگر اخبار نیست. پس در این فرض اصلاً اخبار از معدوم نشده؛ در دو فرض قبل هم اخبار از معدوم باطل بود، در این فرض هم که اصلاً اخبار از معدوم حاصل نشده.
ما گفتیم که این نفی است و اخبار نیست. خصم ما میگوید که نخیر این نفی نیست، نفی نیست بلکه اخبار است. میگوییم خب اگر این نفی نباشد، یعنی اثبات نکردن نفی نباشد، پس مقابل نفی است؛ اگر مقابل نفی است، پس اثبات است؛ اثبات نکردن اثبات است! عرض میکند به اینجا میرسیم که اثبات نکردن اثبات است!
اگر بگویی که نفی است، اثبات نکردن نفی است، پس ما نفیای داریم، اخباری نداریم. اگر بگویی اثبات نکردن نفی نیست، میگویم پس مقابل نفی است؛ مقابل نفی میشود اثبات، پس اثبات نکردن میشود اثبات! بنابراین یکی از دو راه را باید بروی: یا اثبات نکردن را باید نفی بگیری، یا مقابل نفی بگیری. اگر نفی گرفتی، که اخبار حاصل نشده؛ اثبات نکردیم یعنی اخبار نکردیم. اگر هم نفی قرارش ندهی، باید مقابل نفی قرارش بدهی یعنی اثبات قرارش بدهی؛ اثبات نکردن میشود اثبات کردن، که این واضح البطلان است.
پس برای اینکه به این مشکل نیفتی، یعنی نگویی اثبات نکردن اثبات است، قبول کن که اثبات نکردن نفی است. وقتی قبول کردی که اثبات نکردن نفی است، پس اخباری حاصل نشده؛ وقتی اثبات نکردی، یعنی چیزی را به معدوم نسبت ندادی، خبری هم از معدوم ندادی، پس اخبار نکردی.
تطبیق عبارت شفا در فرض سوم
«فَأَمَّا إِنْ لَمْ تَكُنِ الصِّفَةُ مَوْجُودَةً لِلْمَعْدُومِ» شق سوم را میخواهد طرح کند: اگر صفت موجود نبود برای معدوم، یعنی برای صفت وجود لغیره درست نکردی و او را به چیزی نسبت ندادی:
«فَهُوَ نَفْيُ الصِّفَةِ عَنِ الْمَعْدُومِ» این نفی صفت از معدوم است، یعنی نسبت ندادن صفت به معدوم است؛ و شما دیگر صفتی به معدوم نسبت ندادی که ما اسمش را بگذاریم اخبار، پس خبری از معدوم ندادی. نفی صفت از معدوم است، و نفی صفت از معدوم اخبار نیست.
بعد مصنف متوجه میشود که ممکن است خصم بگوید نخیر این نفی نیست، نفی صفت از معدوم نیست؛ شروع میکند به رد کردن. «فَإِنَّهُ» میخواهد آن اشکال مقدری که شاید به ذهن برسد دفع کند؛ و الّا تا اینجا که گفت «فَهُوَ نَفْيُ الصِّفَةِ عَنِ الْمَعْدُومِ»، مطلبش تمام شد، یعنی ثابت شد که ما اثبات صفت برای معدوم نکردیم، پس خبر از معدوم ندادیم و در نتیجه خبر از معدوم حاصل نشد، معدوم مطلق خبر از آن داده نشد.
اما شخص خصم میخواهد دفاع کند، میگوید نخیر این نفی نیست؛ میخواهد یک جوری اخبار را دوباره درست کند، میگوید این نفی نیست. ابنسینا میگوید اگر نفی نباشد، مقابل نفی است؛ مقابل نفی میشود اثبات، پس «لم یکن اثباتاً» باید بشود «اثباتاً»، خب این واضح البطلان است دیگر.
«فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ هَذَا» «هَذَا» توجه کنید اشاره به چیست: به «لم تکن الصفةُ موجودةً للمعدوم»، به خط قبلی دارد اشاره میکند: «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم». «هَذَا»ی بعد هم که زیر این نوشته شده، آن هم به همین برمیگردد، آن هم به همین اشاره میکند. «فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ هَذَا» یعنی «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم»، یعنی عدم اثبات صفت برای معدوم، اگر این «هذا» نفی صفت از معدوم نباشد قهرا مقابل نفی خواهد بود، نمی گوید مقابل نفی خواهد بود. اینطوری وارد بحث خواهد شد، پس اگر ما نفی ای را ایجاد کردیم این «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم...» مقابل این نفی خواهد بود یا این نفی مقابل این «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم...».
«فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ هَذَا» یعنی «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم»، یعنی عدم اثبات صفت برای معدوم، اگر این نفی صفت از معدوم نباشد «فَإِذَا نَفَيْنَا الصِّفَةَ عَنِ الْمَعْدُومِ،» اگر ما نفی صفت از معدوم کردیم « كَانَ»، «كَانَ» ضمیرش برمیگردد به نفیای که از «نفینا الصفة عن المعدوم» فهمیده میشود. بود این نفی صفت از معدوم: «مُقَابِلَ هَذَا» «هَذَا» یعنی «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم»؛ مقابل میشود با «لم تکن»، «لم تکن الصفة للمعدوم». «کان نفی الصفه» مقابل با «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم»، و آن وقت:«فَكَانَ» «فَكَانَ» ضمیرش برمیگردد به همان مشارٌالیه دو تا «هذا»ها، یعنی به «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم». پس بود «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم» چون مقابل نفی است یا نفی مقابل اوست: «وُجُودَ الصِّفَةِ لَهُ» یعنی برای معدوم، «وَ هَذَا خُلْفٌ وَ تَنَاقُضٌ».
عبارات روشن شد انشاءالله، یک خرده پیچ داشت.
«وَ هَذَا كُلُّهُ بَاطِلٌ.»، «وَ هَذَا كُلُّهُ بَاطِلٌ» یعنی اینکه این «لم تکن الصفة موجودة للمعدوم» نفی نباشد بلکه مقابل نفی باشد و بعد که مقابل نفی شد بشود اثبات، همهٔ اینها باطل است. میتوانید «وَ هَذَا كُلُّهُ بَاطِلٌ» را مرتبط کنید به تمام سه قسمی که گفتیم؛ همین قسمی که الان گفتیم، همان دو قسمی که قبلاً خواندیم و تطبیق کردیم: «وَ هَذَا كُلُّهُ بَاطِلٌ».
خب پس هر سه قسم باطل شد؛ بنابراین توصیف معدوم به وصف باطل شد، چه توصیف از قسم اول باشد، چه از قسم دوم باشد، چه از قسم سوم، باطل شد. پس اصلاً توصیف معدوم به وصف یا حمل محمول بر معدوم باطل شد.
بنابراین از معدوم نمیشود خبر داد، مگر معدوم را معدوم فی الخارج بگیری که بشود موجود فی الذهن، از آن میشود خبر داد، که آن اشکال ندارد؛ الان میگوییم: «وَ إِنَّمَا نَقُولُ: إِنَّ لَنَا عِلْماً بِالْمَعْدُومِ»[3] تا آخر.
کیفیت علم به معدوم و توجیه کلام شیخ
پس اگر معدوم را موجود فی الذهن گرفتید، اشکالی ندارد، از آن میتوانید خبر دهید؛ ولی توجه داشته باشید که این معدومی که موجود فی الذهن است، نباید توقع داشته باشید که صورت مطابقی در خارج داشته باشد، چون این معدوم فی الخارج است. این فقط معلوم است به ما اینکه در ذهن شماست؛ نه — دقت کنید — نه معلوم است به ما اینکه حکایت از خارج میکند، چون خارجی ندارد.
ما میتوانیم به این معدوم بگوییم معلوم، اما نه مثل بقیهٔ معلومها که معلومند به حکایت از ما فی الخارج میکنند؛ این معلوم است فقط به این اعتبار که در ذهن ما ترسیم شده، و حکایت نمیکند. پس معلوم اینچنینی است نه معلوم آنچنانی؛ نه معلومی که حاکی باشد، معلومی که فقط در ذهن ما آمده، همین. اشاره به خارج نمیکند، خارجی ندارد؛ و با خارج نسبت — دقت کنید — با خارج نسبت ندارد. نسبت یعنی چه؟ یعنی نسبت مطابقت یا لامطابقت. بقیهٔ معلومها که از خارج گرفته میشوند، آنها نسبت مطابقت یا لامطابقت دارند؛ اگر نسبت مطابقت داشته باشند صحیحند، اگر نسبت مطابقت نداشته باشند فاسدند. اما این معلوم اصلاً با خارج نسبت ندارد، نه نسبت مطابقت، نه نسبت لامطابقت؛ یعنی نه میتوانید بگویید مطابق است، نه میتوانید بگویید نامطابق.
توجه شدید چطوری وارد این عبارت شدم و چطوری توضیحش دادم؟ البته هنوز توضیحش کامل نشده، بیش از این توضیح خواهیم داد انشاءالله، ولی اصل مطلب گفته شده.
حالا که مطلب روشن شد و دیدید چطوری وارد بحث شدم، میخواهم عرض کنم که ملااولیاء این عبارت را چطور معنا کرده.
وقتی که من عبارت قبلی را میخواندم، یک جا گفتم توجه کنید به این عبارت؛ نظرم به همین بود که «إِنَّمَا نَقُولُ:» را میخواهم به آن عبارت بچسبانم. دوباره برگردید به عبارات قبلی؛ این عبارتی که میخوانم توجه کنید: بعد از اینکه تقسیم کردیم و سه قسم و سه فرض درست شد، شروع کردیم فرض اول را ابطال کردن. اینطور گفتیم: «فَإِنْ كَانَ مَوْجُوداً فَيَكُونُ لِلْمَعْدُومِ صِفَةٌ مَوْجُودَةٌ»[4] ، این قسمت را کار نداریم؛ بعدش این را گفتیم: «وَ إِذَا كَانَتِ الصِّفَةُ مَوْجُودَةً، فَالْمَوْصُوفُ بِهَا مَوْجُودٌ لَا مَحَالَةَ.»
این عبارت را وقتی من خواندم، گفتم به این عبارت توجه کنید. این عبارت یک قضیهٔ شرطیهٔ متصله است؛ قضیهٔ شرطیهٔ متصله است: «إِذَا كَانَتِ الصِّفَةُ مَوْجُودَةً» این مقدم، «فَالْمَوْصُوفُ بِهَا مَوْجُودٌ لَا مَحَالَةَ» این تالی. قضیهٔ متصله، ملازمه میخواهد دیگر؛ بله، ملازمه میخواهد.
معترضی میگوید در یک فرض ملازمه نداریم؛ در یک فرض این قضیه ملازمهاش موجود است، ولی هیچ استحالهای لازم نمیآید. مصنف که فرض اول را قبول دارد، باید ملازمه را اثبات کند؛ با این «وَ إِنَّمَا نَقُولُ: إِنَّ لَنَا عِلْماً بِالْمَعْدُومِ»[5] دارد ملازمه را اثبات میکند. این کلام ملااولیاء است که حالا میخواهم یک مقداری توضیحش بدهم.
دوباره قضیهٔ متصله را دقت کنید بخوانم: «إِذَا كَانَتِ الصِّفَةُ مَوْجُودَةً فَالْمَوْصُوفُ بِهَا مَوْجُودٌ.»[6] این «فَالْمَوْصُوفُ بِهَا مَوْجُودٌ»، این موجودی که در تالی آمده چه جور موجودی است؟ موجودٌ واقعاً یا موجودٌ تسامحاً؟ بله؟ موجودٌ حقیقةً یا موجودٌ بالعرض و بالمجاز؟ مجازاً موجود است یا واقعاً موجود است؟ کدام مراد است؟ ایراد گرفت، مستشکل داریم اینجا. مستشکل به ابنسینا میگوید:
میگوید در این قضیهٔ شرطیه شما «موجوداً» را در تالی آوردی؛ مرادتان از این موجودی که در تالی آمده چیست؟ موجود حقیقی است یا موجود مجازی؟ اگر موجود مجازی است، که اصلاً اشکالی نیست؛ اگر صفت موجود باشد، موصوف باید موجود باشد ولو موجود مجازی؛ خب معدوم هم میتواند موجود مجازی بشود، مشکلی نداریم. اما اگر منظورتان موجود حقیقی باشد، ملازمه تمام نیست؛ چون میگویید اگر صفت موجود بود، موصوف باید حتماً موجود باشد حقیقةً یعنی خارجاً؛ ما میگوییم نه، لازم نیست، میتواند موجود باشد ذهناً. ببینید، ملازمه را خراب کردید! شما گفتید که اگر صفت موجود است، حتماً موصوف باید موجود واقعی و خارجی باشد؛ میگوییم نه، لازم نیست خارجی باشد، میتواند ذهنی باشد؛ ملازمه خراب شد.
ابنسینا میفرماید ملازمه را قبول داریم، موجود را هم به معنای موجود میگیریم ولو ذهنی؛ میگوییم که اگر صفت موجود باشد، موصوف باید موجود باشد یا خارجاً یا ذهناً. اگر ذهناً موجود باشد، این موجودی است که حکایت از خارج نمیکند و با خارج نسبت ندارد. همان حرفهایی که زدم. توجه کردید نحوهٔ ورودی را که ملااولیاء گفت با نحوهٔ ورودی که من گفتم فرق کرد، ولی آخرش هر دو به یک نتیجه رسیدیم؛ هر دو به اینجا رسیدیم که موصوف باید موجود باشد ذهناً، و اگر ذهناً موجود بود، نباید توقع داشته باشید که این ذهنیتان با خارج مطابق باشد یا نامطابق، چون این یک ذهنی است که خارج ندارد.
خب این هم حرف ملااولیاء است؛ به صورتی که من بیان کردم آسانتر است. حرف ملااولیاء هم خوب است، اما صورتی که من بیان کردم راحتتر است.
حالا توضیح میدهیم؛ توضیحی که عرض میکنم هم با کلام ملااولیاء سازگار است و هم با آن نحوهٔ ورودی که خودم داشتم، با هر دو سازگار است.
ابنسینا میگوید معنایی از معدوم در ذهن تو حاضر است، و این معنا به خارج اشاره نمیکند؛ چرا؟ چون خارجی ندارد. معلوم، ما فی النفس توست فقط. ببینید، در جایی که ما خارج داشته باشیم، ما فی النفس ما معلوم است، ما فی الخارج هم معلوم است؛ اما ما فی النفس معلوم است بالذات، ما فی الخارج معلوم است بالعرض؛ یعنی ما فی النفس خودش معلوم، بلاواسطه معلوم است، بالذات یعنی بلاواسطه، و ما فی الخارج بالعرض یعنی معالواسطه و بالتبع معلوم است. این در صورتی است که ما خارج داشته باشیم؛ آن وقت ما فی النفس مان معلوم است، ما فی الخارج هم معلوم است، دیگر نمیگوییم فقط ما فی النفس معلوم است، قید «فقط» نمیآوریم، بلکه ما فی الخارج هم معلوم است منتها حالا آن بالذات معلوم است، این بالعرض معلوم است.
اما در صورتی که ما فقط یک صورت ذهنی داشته باشیم که این صورت ذهنی، ما فی خارجی نداشته باشد، اینجا میگوییم آن ما فی النفس معلوم است فقط. فقط ما فی النفس معلوم است، یعنی ما فی الخارج دیگر معلوم نیست، اصلاً ما فی خارجی نداری که معلوم باشد.
در چنین حالتی، اولاً: فقط ما فی النفس معلوم است؛ ثانیاً: این ما فی نفسی که معلوم است، به خارج نسبت ندارد، نه نسبت مطابقت، نه نسبت لامطابقت.
بعد عبارتی دارد: «فِي الْوَقْتِ» نسبت ندارد؛ «فِي الْوَقْتِ» یعنی الان، الان که معدوم است. اگر آینده آن ما فی النفس وجود خارجی هم پیدا کرد، میتوانی نسبت بدهی ما فی النفس را به خارج، نسبت مطابقه یا لامطابقه را درست کنی؛ اما «فِي الْوَقْتِ»، یعنی الان که فرض کردی این ما فی نفست مصداق خارجی ندارد، «فِي الْوَقْتِ»، در این وقت نمیتوانی این را به خارج نسبت بدهی، نه نسبت مطابقت، نه نسبت لامطابقت.
حالا به عبارت توجه کنید.
پرسش: پس معدوم مطلق، هم در خارج هم در ذهن، اصلاً معنی ندارد؟ منظور معدوم...
پاسخ: نه، معدوم مطلق دو قسم میشود: یک معدوم مطلقی که ممتنع است، یک معدوم مطلقی که ممکن است. هر دو معدوم مطلقند. معدوم مطلق به معنای ممتنع و ممکن نیستها؛ معدوم مطلق به معنای این است که نه در ذهن باشد، نه در خارج. حالا یک موجود ممکنی نه در ذهن است نه در خارج، این میشود معدوم مطلق؛ یا یک موجود ممتنعی نه در ذهن است نه در خارج، این هم میشود معدوم مطلق؛ هر دویش معدوم مطلقند.
در معدوم مطلقی که ممتنع باشد، نمیشود گفت «فِي الْوَقْتِ» اینچنین است نسبت ندارد؛ او اصلاً نسبت ندارد. اما در معدوم مطلقی که ممکن است، میتوانید بگویید «فِي الْوَقْتِ» نسبت ندارد، کنایه از اینکه یا بله مفهومش این است که در وقت دیگر ممکن است نسبتی داشته باشد. بله، در معدوم مطلقی که ممتنع است، «فِي الْوَقْتِ» گفتن درست نیست؛ ولی مصنف بحثش فقط در معدوم مطلق ممتنع که نیست، بحثش به طور مطلق است؛ هم در معدوم مطلق ممتنع بحث دارد، هم در معدوم مطلق ممکن بحث دارد. پس میتواند بگوید «فِي الْوَقْتِ» نسبت ندارد، که مفهومش این باشد که در یک وقت دیگر شاید نسبت پیدا کند.
تطبیق و شرح متن شفا در مسئلهٔ علم به معدوم
«وَ إِنَّمَا نَقُولُ: إِنَّ لَنَا عِلْماً بِالْمَعْدُومِ»[7] علم به معدوم یعنی چه؟ آخه علم به موجود روشن است، یعنی یک صورت ذهنیهای که حکایت از این موجود میکند؛ اما علم به معدوم یعنی چه؟ یعنی صورت ذهنیهای که حکایت از چه میکند؟ چیزی که نداریم که این صورت از آن حکایت کند. علم به معدوم یک مقدار مشکل دارد؛ علم به موجود مشکل ندارد، یعنی صورت ذهنیهای که از آن موجود خارجی دارد حکایت میکند؛ اما علم به معدوم یعنی صورت ذهنیه، صورت ذهنیه که حکایت میکند حکایتی نداریم که.
«إِنَّ لَنَا عِلْماً بِالْمَعْدُومِ»، وقتی میگوییم علم به معدوم داریم، منظورمان این نیست که حکایت هم میکند؛ منظورمان این است که ما فی نفسی داریم و همین ما فی نفس ما معلوم ماست، ولو خارجی نداریم که آن خارج معلوم ما باشد. لازم نیست خارجی داشته باشید که معلوم باشد، بلکه ما فی نفس تان که معلوم است کافی است. پس میتوانید معدوم مطلق را معلوم قرار دهید، منتها به این صورت از معلوم، نه به آن صورت معلومهای دیگر.
در این حال میبینید که معدوم مطلق باز موجود میشودها! موجود فی الذهن میشود. پس معدوم مطلق قابل تعلق علم هم نیست؛ این را هم اضافه کنید. تا حالا گفتیم قابل اخبار نیست، حالا میگوییم قابل علم هم نیست. به محضی که به آن علم پیدا میکنید، لااقل موجود ذهنیاش میکنید، و دیگر معدوم مطلق از معدوم مطلق بودن درمیآید.
پس همانطور که از معدوم مطلق نمیشود خبر داد، به معدوم مطلق هم نمیشود عالم شد؛ اگر عالم میشوید، اینگونه عالم میشوید.دقت کردید این با این معنای اخیری که بر این عبارت کردم، اصلاً این عبارت را مستقل گرفتم از حرفهای قبلی؛ نه حرف قبل خودم را گفتم، نه حرف ملااولیاء را گفتم؛ اصلاً این را مستقلش کردیم. گفتیم تا حالا بحث در این داشتیم که از معدوم مطلق نمیشود خبر داد، حالا بحث در این داریم که به معدوم مطلق نمیشود عالم شد؛ اگر به معدوم مطلق عالم شدید، او را از معدوم مطلق بودن درآوردید، موجود ذهنیاش کردید.
پرسش: اولاً که خبر دادن فرع بر علم داشتن است؛ اول باید علم باشد بعد خبر... بله، حالا اول علم داشتن هست، بعد خبر دادن.
پاسخ: فرق نمیکند. بله، اول علم نداریم، خبر هم نمیدهیم. حالا خبر نمیدهیم، یک حرف است؛ علم نداریم، یک حرف. بله، اول باید علم داشته باشیم، بعد خبر بدهیم. بحث علم را اول میکنیم، بعداً بحث خبر را. مصنف لابهلای حرفها بحث علم را هم مطرح کرده بود. الان، الان هم بحث علم را مطرح نمیکند، من دارم عبارات را جدا میکنم که مطرح کند. عرض میکنم این عبارت را هم جدا کنید، باز هم معنا میشود؛ یعنی مرتبطش نکنید به فرض. آنطور که قبلاً بیان کردم بیان نکنید، آنطور هم که ملااولیاء بیان کرده بیان نکنید، بلکه مستقلش کنید؛ باز هم مستقلش کنید معنا میشود، باز هم عبارت، عبارتِ خوبی است.
«وَ إِنَّمَا نَقُولُ: إِنَّ لَنَا عِلْماً بِالْمَعْدُومِ» اگر ما میگوییم علم به معدوم داریم، معنایش این نیستش که، معنایش این نیستش که معدوم را معلوم قرار دادیم؛ بلکه معدوم فی الخارج را معلوم قرار دادیم که شد معلوم فی الذهن، چون موجود فی الذهن است. پس باز هم از معدوم، باز هم به معدوم نتوانستیم علم پیدا کنیم. اگر گفتیم علم به معدوم داریم، یعنی علم به معدوم خارجی داریم، نه علم به معدوم مطلق؛ تا علم به معدوم مطلق پیدا کردید، معدوم مطلق میآید در ذهنتان، دیگر معدوم مطلق نیست.
«إِنَّ لَنَا عِلْماً بِالْمَعْدُومِ»، اگر میگوییم علم به معدوم داریم، به این صورت: دقت کنید: «فَلِأَنَّ الْمَعْنَى» این «فَلِأَنَّ الْمَعْنَى» را ملاسلیمان میگوید تعلیل نگیرید، تبیین بگیرید؛ درست هم میگوید. همانطور که دقت میکنید دارم معنا میکنم: «إِنَّ لَنَا عِلْماً بِالْمَعْدُومِ» معنایش این است، معنایش این است، نمیگوید علتش: «فَلِأَنَّ الْمَعْنَى» یعنی معنای معدوم «إِذَا تَحَصَّلَ فِي النَّفْسِ فَقَطْ» اگر میگوییم علم به معنا داریم، به این جهت است که معنا وقتی حاصل شود در نفس فقط؛ فقط یعنی چه؟ یعنی «وَ لَمْ نُشِرْ فِيهِ إِلَى الْخَارِجِ». این «وَ لَمْ نُشِرْ فِيهِ إِلَى الْخَارِجِ» تفسیر «فَقَطْ» است. فقط معنا در نفس حاصل شود و اشاره نشود در این معنا «إِلَى خَارِجٍ»؛ اصلاً به خارج اشارهای نکنیم، چون خارجی نداریم که این معنای ذهنی بخواهد به آن خارج اشاره کند. «إِذَا تَحَصَّلَ» این معنا: «كَانَ الْمَعْلُومُ»، «كَانَ الْمَعْلُومُ» جواب «إِذَا» است: «إِذَا تَحَصَّلَ فِي النَّفْسِ فَقَطْ» این معنا:
«كَانَ الْمَعْلُومُ نَفْسَ مَا فِي النَّفْسِ فَقَطْ»
«نَفْسَ» یعنی خود؛ خود ما فی النفس تنهایی، «فَقَطْ» یعنی تنهایی، معلوم آن، آن است؛ یعنی دیگر ما فی الخارج معلوم نیست. در جاهای دیگر ما فی النفس را هم معلوم میگرفتیم منتها معلوم بالذات، ما فی الخارج را هم معلوم میگرفتیم معلوم بالعرض. الان فقط ما فی النفس معلوم است؛ «نَفْسَ مَا فِي النَّفْسِ» یعنی خود ما فی النفس، یعنی فقط همان صورتی که آمده در نفس معلوم است، خارج دیگر معلوم نیست.
تصدیق بین اجزای صورت ذهنی و نسبت معقوله به خارج
«وَ التَّصْدِيقُ الْوَاقِعُ بَيْنَ الْمُتَصَوَّرِ مِنْ جُزْأَيْهِ هُوَ أَنَّهُ جَائِزٌ فِي طِبَاعِ هَذَا الْمَعْلُومِ وُقُوعُ نِسْبَةٍ لَهُ مَعْقُولَةٍ إِلَى خَارِجٍ»
به عبارت توجه کنید: ما وقتی که میگوییم مثلاً «المعدوم المطلق کذا»، معدوم معلوم میشود دیگر، داریم خبر میدهیم، ضمناً معلوممان هم هست. عبارت را حالا دارم طوری معنا میکنم که بعداً هم در معنا بشود که باز این بحث به اخبار مرتبط بشود؛ یک دفعه جدایش کردم، حالا دوباره متصلش میکنم.
گفتیم «المعدوم کذا»، یک خبری دادیم. خب این یک قضیه است؛ این قضیه دو جزء دارد: یکی موضوع، یکی محمول. شما هر دو جزء را باید تصور کنید، وگرنه نمیتوانید تصدیق کنید؛ باید هر دو جزء تصور بشود تا تصدیق ممکن باشد. این قضیه الان تصدیقی است، یعنی در آن حکمی صورت گرفته؛ پس صفت این حکم چه صورت گرفته؟ شما حکم کردید به اینکه معدوم، کذا است. این حکم متفرع بر این است که دو جزء این حکم را تصور کنید، یا دو جزء آنکه در ذهنتان آمده تصور کنید، یعنی معدوم را و کذا را.
حکمی که بین این دو متصور میکنید این است — دقت کنید چه عرض میکنم — حکمی که بین این دو متصور میکنید این است که: این معلوم من میتواند در خارج واقع شود و اگر در خارج واقع شد، نسبتی با خارج پیدا خواهد کرد، یا نسبت مطابقه یا نسبت لامطابقه. الان نسبتی ندارد، ولی میتواند نسبت داشته باشد؛ «فی الوقت» نسبت ندارد، ولی اگر در خارج واقع شود، نسبت مطابقت یا لامطابقت پیدا میکند.
پس تصدیقی که کردید که متفرع است بر تصور دو جزء، معنای تصدیق و معنای حکم این است که این امری که من تصور، این دو تا امری که تصور کردم و بینشان حکمی را استوار کردم، این طبعش چنین است که اگر بیرون آمد، جایز است که با آن بیرونی نسبت برقرار کند؛ و اما «فی الوقت»، اما حالا که بیرون نیامده، با خارج نسبت مطابقت یا لامطابقت ندارد، زیرا که خارجی نیست.
عبارت را توجه کنید، مطلب از خارج گفتم روشن شد، حالا عبارت را دقت کنید:
«وَ التَّصْدِيقُ» یعنی حکم؛ «وَ التَّصْدِيقُ الْوَاقِعُ بَيْنَ الْمُتَصَوَّرِ» تصدیقی که واقع است بین متصور، «مِنْ جُزْأَيْهِ» توجه کنید، «مِنْ»ِ «مِنْ جُزْأَيْهِ» بیانیه است برای الف و لام «الْمُتَصَوَّرِ». ضمیر «مِنْ جُزْأَيْهِ» برمیگردد به «ما»ی «مَا فِي النَّفْسِ». ظاهراً ملاسلیمان برگردانده ضمیر «مِنْ جُزْأَيْهِ» را به «معلوم»، آن هم خوب است؛ چون معلوم با ما فی النفس یکی بود دیگر، خط قبل گفتیم «كَانَ الْمَعْلُومُ نَفْسَ مَا فِي النَّفْسِ»؛ پس ما فی النفس همان معلوم بود و معلوم هم همان ما فی النفس بود. حالا ضمیر «جُزْأَيْهِ» را برگردانید به «ما»ی «مَا فِي النَّفْسِ»، یا برگردانید به «معلوم»، هر دویش درست است.
خب «مِنْ» بیانیه شد؛ متصور چه بود؟ عبارت بود از دو جزء آن معلوم، از دو جزء آن ما فی النفس. ما فی النفس چه بود؟ «المعدوم کذا». ما فی النفس، «المعدوم کذا» بود. متصور عبارت است از دو جزء این «المعدوم کذا»، یعنی هم معدوم، هم کذا؛ هم موضوع، هم محمول. ببینید عبارت را چقدر سخت آورده! خیلی راحتتر از این میتوانست بیاورد: تصدیقی که واقع است بین متصور، یعنی بین آنکه تصور شده، که آنکه تصور شده عبارت است از دو جزء این ما فی النفس، یعنی موضوع که معدوم است و محمول که کذاست، تصدیقی که واقع است بین المعدوم و کذا:
«هُوَ أَنَّهُ» آن تصدیق این است؛ این حکم، تصدیق یعنی حکم، آن حکم این است که: حکم میکنم به اینکه شأن چنین است:
«جَائِزٌ وُقُوعُ نِسْبَةٍ» دقت میکنید چه عرض میکنم؟ چطوری خواندم عبارت را؟ حکم میکنم بین این متصور یعنی بین المعدوم و کذا، این است که «جَائِزٌ وُقُوعُ نِسْبَةٍ»، جایز است که یک نسبتی بین این متصور من و خارج برقرار بشود، که متصور من میتواند در خارج بیاید و آن وقت با خارج نسبتی برقرار کند، اما نسبت ندارد.
«هُوَ أَنَّهُ جَائِزٌ» — جایز یعنی ممکنها — «فِي طِبَاعِ هَذَا الْمَعْلُومِ»؛ دقت کنید: «فِي طِبَاعِ هَذَا الْمَعْلُومِ»، این «فِي طِبَاعِ هَذَا الْمَعْلُومِ» خیلی مهم است؛ چون بعضی از اموری معدوماتی که من تصور کردم، بعضی از معدومات که تصور کردم ممکنند، میتوانند در خارج بیایند؛ بعضیها ممتنعند، نمیتوانند در خارج بیایند. ولی خود معلوم بما هو معلوم را نگاه کنید، کار به اقسامش نداشته باشید؛ اگر خود معلوم را نگاه کنید، در طبع این معلوم این است که بتواند در خارج بیاید؛ در طبع این معلوم معدوم ،در طبع این معلوم این است که در خارج بتواند بیاید. وقتی خود معلوم را شکافتید، میبینید ممتنع است، میگویید در خارج نمیآید؛ ممکن است، در خارج میآید. اما وقتی خود معلوم را نگاه کردید، خود معلوم را نگاه کردید، خود صورت ذهنیه را نگاه کردید، کاری به مطابقش نداشتید، در طبع این معلوم شما این است که در خارج بتواند بیاید، بتواند بیاید در خارج و با خارج نسبت، وقتی در خارج آمد با خارج نسبت برقرار کند.
پس در طباع این معلوم شما این است که میتواند در خارج بیاید، ولو اینکه آن ماهیتی که معلوم است ممتنع باشد؛ ولی خود این معلوم بما هو معلوم، طبع این معلوم بما هو معلوم مانع از خارج آمدن نیست. بله، وقتی میشکافیدش، میبینید ممتنعالوجود است، میگویید در خارج نمیآید؛ ولی بما اینکه یک صورت ذهنیه است، نه، این با صورت ذهنیه میتواند در خارج بیاید؛ محکیاش نمیتواند بیاید در ممتنعات، که الان هم از چیزی حکایت نمیکند دیگر.
تصدیقی که ما بین متصور واقع میکنیم، یعنی بین موضوع و محمول در «المعدوم کذا» واقع میکنیم، یعنی حکمی که میکنیم، حکم این است که: «جَائِزٌ» و ممکن است «فِي طِبَاعِ هَذَا الْمَعْلُومِ»، یعنی به لحاظ این صورت ذهنیه نه به لحاظ محکیاش — محکیاش ممکن است ممتنع باشد — به لحاظ خودش، به لحاظ خودش که یک صورت ذهنیهٔ موجود فی الذهن است، در طباع این معلوم «جَائِزٌ» یعنی ممکن است «وُقُوعُ»، «وُقُوعُ» فاعل «جَائِزٌ» است، جایز است وقوعِ: «نِسْبَةٍ لَهُ» یعنی «نسبةٍ للمعلوم» «مَعْقُولَةٍ إِلَى خَارِجٍ.»
یعنی جایز است که این معلوم، خارجی پیدا کند و با این خارج نسبتی پیدا کند؛ نسبت، این نسبت مطابقه یا نسبت لامطابقه، وقوع نسبةٍ بالمطابقة او باللامطابقة «لَهُ» یعنی برای این معلوم، که آن نسبت هم معقوله است، نسبت، نسبت خارجی نیست، نسبت تعقلی است که شما نسبت میدهید، ذهنتان نسبت میدهد این شیء را به خارج و میبیند مطابق است، یا نسبت میدهد به خارج میبیند نامطابق است. «إِلَى خَارِجٍ» متعلق به «نسبةٍ» است.
عبارت را دوباره معنا میکنم از اول؛ از اول یعنی از «التَّصْدِيقُ». مفرداتش را معنا کردم، حالا دوباره برمیگردم از اول دوباره معنا میکنم:
حکمی که واقع است بین آنچه که تصور شده — تصدیق یعنی حکم — حکمی که واقع است بین آنچه که تصور شده، که آنچه که تصور شده عبارت است از دو جزء آن چیزی است که در نفس ماست یعنی المعدوم و کذا، آن حکم این است که ممکن است در طبع این معلوم و در طبع این صورت ذهنیه که واقع شود برای این معلوم، نسبت معقولهای به خارج. میتواند این معلوم به خارج یک نسبت معقوله پیدا کند اگر خارجی پیدا شود؛ و ممکن است خارج پیدا شود — البته با توجه به صورت میگوییم ممکن استها، با توجه به محکی ممکن است ممتنع باشد — با توجه به صورت میگوییم ممکن است نسبتی واقع شود اگر این معلوم به طباعش که ممکن است در خارج حاصل شد، این نسبت معقوله واقع میشود.
تبیین نفی نسبت در وقت و انحصار معلوم در ما فی النفس
«وَ أَمَّا فِي هَذَا الْوَقْتِ»، یعنی در وقتی که «فُرِضَ الْمَعْدُومُ مَعْدُوماً مُطْلَقاً»، یعنی همین الان که معدوم مطلق فرضش کردیم و در خارج نیست:«فَلَا نِسْبَةَ لَهُ»، این معلوم ذهنی که ما فی النفس است، «لَا نِسْبَةَ لَهُ» یعنی «لا نسبة له الی الخارج»، نه نسبت مطابقه نه نسبت لامطابقه.
خب نتیجه میگیریم: اگر این نسبتی با خارج داشت، ما دو تا معلوم داشتیم: یکی خود همین ذهنی که بود معلوم بالذات، یکی آن منسوبٌالیه یعنی خارجی که بود معلوم بالعرض. اما حالا که ما دیگر نسبتی به خارج نداریم و در نتیجه ما فی الخارج ای نداریم، «فَلَا مَعْلُومَ غَيْرُهُ»؛ یعنی غیر از آن ما فی النفس، اصلاً دیگر معلومی نیست، یک معلوم بیشتر نیست و آن ما فی النفس است؛ ما فی خارج معلومی نداریم.
اگر معلوممان صورت ذهنیه از یک شیء موجود بود نه از معدوم، دو تا معلوم داشتیم: یکی خود آن صورت ذهنیه، یکی محکیاش؛ که صورت ذهنی معلوم بالذات بود، محکی معلوم بالعرض. حالا که صورت ذهنیهٔ ما صورت ذهنیهٔ شیء موجود نیست، صورت ذهنیهٔ یک شیء معدوم است، ما فقط همین صورت ذهنیه را داریم، فقط یک معلوم داریم که همین صورت ذهنیه است، دیگر خارج نداریم.
خب، از اینجا ظاهر شد، از اینجا ظاهر شد که موضوع اگر متصور فی النفس است، معلوم است و موجود ذهنی است، معدوم مطلق نیست؛ و از آن خبر دادیم، اما خبر دادیم از یک موجود ذهنی، پس خبر از معدوم مطلق ندادیم. بنابراین:
نه معدوم مطلق معلوم شد،نه معدوم مطلق مخبرٌعنه شد؛ بلکه آنکه معلوم شده، آنکه مخبرٌعنه شده، موجود ذهنی است، ولو معدوم خارجی، ولی معدوم مطلق نیست. آنکه توانستیم از آن خبر بدهیم، آنکه توانستیم به آن علم پیدا کنیم، معدوم مطلق نیست؛ آنکه معدوم مطلق بود، نه توانستیم خبر بدهیم، نه توانستیم علم پیدا کنیم.
جمعبندی نهایی و اشاره به حواشی ملااولیاء
نتیجهای که گرفتیم تمام شد.
ملااولیاء توجه داشتید که این عبارت را اثبات ملازمه قرار داد، همانطور که توضیح دادم. اینجا که میرسد نتیجه میگیرد؛ نتیجهای که میگیرد این است که باز برمیگرداند مسئله را به اخبار، میگوید در اخبار، شما در اخبار به ایجاب نمیتوانید موضوع را متصور فی الذهن قرار دهید، موضوع باید هم متصور فی الذهن باشد هم موجود خارجی باشد. چون من خیلی توضیح ندادم عبارت اولی ملااولیاء را، عبارت آخرش را هم خیلی توضیح نمیدهم؛ دیگر وقت هم نداریم، دیگر رها میکنیم به همین مقدار؛ فقط اشاره کردم، اگر خواستید مراجعه میکنید به حاشیهاش. حاشیهٔ خیلی طولانی دارد، من تکهتکه کردم، تکههایش را هم لابهلای حرفهایم آوردم.
توجه کنید این عبارت اخیر را من یک بار متصل گرفتم به سابقش، یک بار هم منفصل گرفتم. البته مطمئناً متصل است و مرتبط به قبل است؛ اما میخواهم عرض کنم که مستقل هم میشود معنایش کرد و یک مطلب مستقل هم میشود از تویش استخراج کرد، اگرچه ابنسینا این را مرتبط به قبل قرار داده و ما هم مرتبط به قبل قرارش دادیم؛ ولی عرض کردیم که استقلالش هم مشکلی ندارد، بالاخره معنا دارد.
«وَ عِنْدَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَرَوْنَ هَذَا الرَّأْيَ» دنبالهٔ بحث است، اما نقض جدید است، اشکال جدید است. چون اشکال جدید است، میتوانیم بگذاریمش برای جلسهٔ بعد. قبلاً اشکال کردیم به منع و مناقضه، حالا میخواهیم اشکال نقضی وارد کنیم؛ باز هم اشکال نقضی است، قبلاً هم اشکال نقضی داشتیم، مناقضه بود، حالا هم اشکال نقضی دیگر داریم که انشاءالله میگذاریمش برای جلسهٔ بعد.