90/05/16
بسم الله الرحمن الرحیم
تمایز مفهومی میان «وجود» و «شیء» (ماهیت)/مفاهیم بدیهی و اولی در مابعدالطبیعه /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/مفاهیم بدیهی و اولی در مابعدالطبیعه /تمایز مفهومی میان «وجود» و «شیء» (ماهیت)
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
طرح دو مدعا: تغایر مفهومی و تلازم مصداقی وجود و شیء
صفحه 31 سطر دوم: «وَنَقُولُ: إِنَّ مَعْنَى الْوُجُودِ وَمَعْنَى الشَّيْءِ مُتَصَوَّرَانِ فِي الْأَنْفُسِ وَهُمَا مَعْنَيَانِ»[1]
بعد از اینکه مصنف بیان کرد که وجود و شیء معنایشان بدیهی است و قابل تعریف نیستند، به دو مطلب میپردازد: یکی اینکه معنای وجود و معنای شیء با هم تغایر دارند؛ یعنی یکی نیستند، بلکه دو معنا هستند. و مطلب دوم اینکه این دو تا با هم تلازم دارند؛ در عین اینکه دو معنا هستند، همدیگر را رها نمیکنند، متلازماناند یا به تعبیر دیگر مساوقاند. این دو مطلب را ما میخواهیم اینجا بیان کنیم؛ ابتدا تغایر وجود و شیء، و بعد هم تلازم این دو تا یا تساوقشان.
در خط اولی که خواندم، ایشان هر دو مدعا را ذکر میکند؛ البته به صورت اشاره. آن مدعای اول را تصریح میکند و مدعای دوم هم از درونش ممکن است استخراج بشود. بعد به معانی مختلفی که برای وجود هست میپردازد و معانی مختلفی که برای شیء هست. بعد از اینکه این معانی مختلف را ذکر میکند، میگوید برمیگردیم به اصل بحث که اثبات تغایر وجود و شیء است. بعد هم این را ثابت میکند.
بعد که تمام شد، به بحث تلازم وجود و شیء میپردازد و قول معتزله را که قائلاند که شیئیت اعم از وجود است و چیزی ممکن است شیء باشد و موجود نباشد، آن را رد میکند؛ یعنی قول معتزله که قائلاند به ثابتات و معتقدند که شیء در حال عدم، ثابت است ولو موجود نیست، آن را ذکر میکند و رد میکند و ثابت میکند که وجود و شیء متلازماند؛ اگر شیء هست باید موجود باشد، اگر هم موجود است باید شیء باشد. از هر دو طرف تلازم هست، از هر دو طرف لزوم هست، پس این دو تا با هم متلازماند. حالا آن بحث بعدی است که تقریباً یک صفحه دیگر به آن میرسیم.
الآن بحثمان در مطلب اول است که وجود و شیء با هم دو معنای متغایرند. این را ابتدا طرح میکند به عنوان یک مدعا، بعد وارد بحث در معانی وجود و شیء میشود، بعد دو مرتبه برمیگردد و آن مدعا را اثبات میکند. پس سه تا مطلب ما در این صفحهای که الآن میخواهیم بخوانیم داریم: مطلب اول ادعای تغایر، و مطلب دوم ذکر معانی مختلف برای وجود و شیء، و مطلب سوم اثبات تغایر.
بداهت و تعیّن معنای وجود و ترادف الفاظ آن
و در ضمن اینکه دارد مدعای تغایر را بیان میکند، میگوید که معنای موجود معنایی است بدیهی؛ هم بدیهی است و هم تعیّنش از بین معانی روشن است و معیّن است از بین معانی. اینطور نیست که ما گمش کرده باشیم در بین معانی دیگر؛ حتی کسی که این کتاب را میخواند، از قبل از خواندن این کتاب معنای وجود در ذهنش هست و به این بیانهایی که من کردهام احتیاج ندارد. این هم مطلبی است که تکرار مطالب قبلی است و مرتبط است با بحثی که الآن میخواهیم شروع کنیم که ارتباطش را بعداً عرض میکنم.
صفحه سی و یک هستیم، سطر دوم. مطالب تقریباً آسان است و خیلی نمیشود توضیح داد. «وَنَقُولُ: إِنَّ مَعْنَى الْوُجُودِ وَمَعْنَى الشَّيْءِ مُتَصَوَّرَانِ فِي الْأَنْفُسِ»؛ این اشاره به مطلب قبلی است که گفتیم معنای وجود و معنای شیء بدیهی است، احتیاج به تعریف ندارد و حداکثر محتاج است به تنبیه. این مطلب قبلی است که دارد تکرار میکند که زمینه بشود برای مطلب بعدی که از حالا شروع میکند. میگوید: «وَهُمَا مَعْنَيَانِ». اصل نظرش این است که بگوید «هُمَا مَعْنَيَانِ»، ولی خب ابتدائاً به صورت مقدمه میگوید که معنای این دو تا معلوم است. «وَهُمَا مَعْنَيَانِ» یعنی دو تا معنای معلوم. مقدمتاً گفت این دو تا معنا معلوماند؛ حالا وقتی میگوید «هُمَا مَعْنَيَانِ»، یعنی این دو تا معنا، دو تا معنای معلوماند؛ هم خود معنا معلوم است و هم تغایرشان معلوم است. البته تغایرشان را بعداً اثبات میکنیم، ولی اگر کسی دقت بکند به معنای این دو تا، تغایرشان را هم میفهمد. و لذا بعد از اینکه اثبات میکنیم، در وقت اثبات کردن دلیل اقامه نمیکنیم؛ میگوییم «مِنَ الْبَيِّنِ»، میگوییم «مِنَ الْبَيِّنِ» اینطور است. یعنی در عین اینکه میخواهیم مطلب را اثبات کنیم، باز هم اشاره میکنیم به اینکه این مطلب، مطلب بیّنی است و شما خودتان مطلب را که ما ذکر میکنیم متوجه میشوید بدون اینکه بر مقدماتش بخواهیم استدلالی اقامه کنیم.
«فَالْمَوْجُودُ وَالْمُثْبَتُ وَالْمُحَصَّلُ أَسْمَاءٌ مُتَرَادِفَةٌ عَلَى مَعْنًى وَاحِدٍ»؛ اینها اسمای مترادفاند. موجود و مثبت و محصل معنایشان واحد است. این را برای دو جهت ذکر میکند: یکی اینکه مقدمه بشود برای مطلب بعدی که رد قول معتزله است که میگویند موجود با مثبت فرق میکند، موجود و ثابت را میگویند فرق میکند و این دو تا را با حاصل میگویند فرق میکند. ایشان بیان میکند و در اینجا به صورت مدعا میگوید موجود و مثبت و محصل مترادفاند و با هم فرقی ندارند، تا بعداً این مطلب را بهتر تبیین کند. این یک جهت برای ذکر این کلمات.
یک جهت دیگر اینکه میخواهد موجود را به دو قسم تقسیم کند که بعداً خواهیم گفت؛ میخواهد بیان کند که کدام موجود بدیهی است. دو تا معنا برای موجود میآورد: یک معنایش بدیهی است و یک معنای دیگرش روشن نیست و خیلی بدیهی نیست. این الآن دارد آن معنای بدیهی را ذکر میکند تا بعداً وقتی خواست تقسیم کند، بتواند بگوید که مثلاً دو معنا داریم. بنابراین «فَالْمَوْجُودُ وَالْمُثْبَتُ وَالْمُحَصَّلُ» به دو غرض آمده: یکی اینکه مقدمه بشود برای رد قول معتزله که بین موجود و مثبت و محصل فرق گذاشتهاند، و یکی هم اینکه مقدمه بشود برای بیان بعدی که ما موجود را میخواهیم به دو قسم تقسیم کنیم.
«وَلَا نَشُكُّ فِي أَنَّ مَعْنَاهَا قَدْ حَصَلَ فِي نَفْسِ مَنْ يَقْرَأُ هَذَا الْكِتَابَ»[2] ؛ شک نداریم در اینکه معنای این اسماء «قَدْ حَصَلَ»؛ نه از خواندن این کتاب و از مباحثی که در این کتاب مطرح شد و از صفحات قبلی که ما در این کتاب گفتیم، بلکه «حَصَلَ» قبل از خواندن این کتاب «فِي نَفْسِ مَنْ يَقْرَأُ هَذَا الْكِتَابَ». «حَصَلَ» یعنی معنای ماضی دارد؛ میتواند به این معنا باشد که از صفحه قبل «حَصَلَ»، ولی ایشان نمیخواهد این را بگوید. نمیخواهد بگوید از مطالب قبلی حاصل شد، بلکه از اول، قبل از خواندن این کتاب هم «حَصَلَ» در نفس کسی که «يَقْرَأُ هَذَا الْكِتَابَ».
بررسی معانی عام و خاص «شیء» و «وجود»
خب، مدعا را طرح کردیم و مدعا این بود که معنای شیء با معنای موجود فرق دارد. حالا به مطلب دیگری میپردازیم. این بحث مدعا را فعلاً کنار میگذاریم، به مطلب دیگری میپردازیم، دوباره «نَرْجِعُ»، برمیگردیم و این مدعا را اثبات میکنیم. مطلب دیگر این است که شیء دو معنا دارد، وجود هم دو معنا دارد. این دو تا معنا را برای هر کدام از این دو ذکر میکنیم تا معلوم بشود که ما کدام معنا را از وجود با کدام معنا از شیء میخواهیم مقایسه کنیم و بگوییم این دو تا با هم فرق دارند.
میفرماید که شیء گاهی اطلاق میشود بر معنای دیگری غیر از آن معنای عامی که ذکر کردیم. گاهی به حقیقت یک شیء گفته میشود شیء. شیء یک معنای عام دارد، یعنی همانی که ما در فارسی تفسیرش میکنیم به «چیز» که بر همه اشیاء میتواند اطلاق بشود؛ اما یک معنای خاص هم دارد و آن حقیقت شیء است؛ حقیقتی که ماهیت و چیستی شیء را تشکیل میدهد. مثلاً به مثلث میگوییم که شیء؛ آن حقیقت مثلثیتش را میگوییم شیء. یا بیاض را که یک امر عرضی است به آن میگوییم شیء، یعنی آن حقیقتش را به آن میگوییم شیء، و به عبارت دیگر آن ماهیت خاص. آن ماهیت خاص را هم میگوییم شیء. مثلاً انسان را میگوییم شَيْءٌ مَوْجُودٌ؛ این شَيْءٌ هم میتواند به معنای عام باشد، هم میتواند به معنای ماهیت انسان باشد که همان انسانیتش است، که شیء در اینجا برابر است با انسانیت.
پس شیء را به معنای دیگری غیر از آن معنای عام هم اطلاق میکنیم که در این معنا، شیء یعنی حقیقت خاصه هر موجودی، یا به تعبیر دیگر ماهیت خاصه هر موجودی که مراد از حقیقت در اینجا ماهیت است. پس شیء اطلاق میشود بر ماهیت، یعنی ماهیت خاص، نه ماهیت به معنای مفهوم همین کلمه ماهیت. خب ماهیت هم خودش دو معنا دارد: یکی مفهوم ماهیت است، یکی این ماهیتهای خاص است؛ مثلاً انسان میشود ماهیت. ماهیتهای خاص مصداقاند برای آن ماهیت عام. همچنین این شیءهایی که ما الآن داریم میگوییم، مصداقاند برای آن شیء عام. البته من این را زود گفتم؛ این مصداق بودن را فعلاً بگذارید بعداً توضیح میدهم. اشکال ندارد گفتنش، ولی خب توضیحش بعداً میآید. این معنای شیء بود که یک شیء عام داشتیم و یک شیء خاص، که شیء خاص همان ماهیت خصوصی اشیاء و انواع بود.
در وجود هم همینطور است. گاهی گفته میشود وجود و منظورمان از وجود همان مفهوم عام اثباتی است که أَبْيَنُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ است، بدیهیترین بدیهی است. یک وقت، وجود اطلاق میشود و گفته میشود به وجود خاص به این شیء؛ وقتی میگوییم موجود، یعنی موجود به وجود خودش، نه موجود به معنای عام وجود. پس توجه کردید که وجود هم به دو معنا آمد، همانطور که شیء به دو معنا آمد. شیء یک معنای عام داشت و یک معنای خاص بِكُلِّ نَوْعٍ داشت؛ موجود هم همینطور. موجود هم یک معنای عامی دارد که در تمام موجودات هست و یک معنای خاصی دارد که مخصوص هر نوع خاصی است.
اشتراک و افتراق «شیء» و «وجود» در معانی عام و خاص
از ظاهر عبارت مصنف برمیآید که لفظ شیء مشترک است؛ مشترک بین دو معناست: یک معنای عام و یک معنای خاص. همچنین برمیآید که لفظ وجود هم مشترک است؛ باز هم مشترک بین دو معناست: یک معنای عام و یک معنای خاص. اما اگر دقت بیشتری بکنیم، میبینیم که دو معنا نداریم برای شیء، بلکه یک معنای عام داریم که آن خاصها مصادیق آن عاماند. هم در شیء این وضع هست و هم در وجود. گاهی میگوییم شیء به معنای عامش، گاهی میگوییم شیء به معنای خاصی که مصداق آن عام است. انسان شیء است، مصداقی است از آن شیء عام. شجر شیء است، مصداقی است از آن شیء عام. ارض و سماء شیءاند، مصداقیاند از آن شیء عام و هکذا. اینطور نیست که شیء یک بار وضع شده باشد برای این معنای عام و یک بار هم وضع شده باشد برای این معناهای خاص؛ بلکه یک بار وضع شده برای همان معنای عام، و این معناهای خاص مصادیق آن عاماند.
وجود هم همینطور است. وجود هم دو بار وضع نشده، یک بار برای عام و یک بار برای این خاصها؛ بلکه وضع شده برای همان معنای عام و این خاصها مصادیقشاند. وقتی ما به انسان اشاره میکنیم و میگوییم این موجود است یا این وجود دارد، منظورمان وجود خاص خود انسان است که مصداقی است از آن وجود عام که برای همه موجودات هست. پس شیء و وجود هر دو در این مسئله شریکاند که یک معنای عام دارند و چندین معنای خاص، که این معناهای خاص را نباید با معنای عام به صورت مشترک دید؛ بلکه باید معناهای خاص را مندرج تحت معنای عام دید و گفت اینجا عام و خاص است، نه دو معنای مشترک. از این جهت شیء و وجود مثل هماند که معنای عام دارند، معناهای خاص دارند و خاصهایشان مندرجاند تحت عامهایشان.
ولی دو تا فرق بین شیء و وجود هست: یک فرق در آن معنای عام است. آن عام، مشکک است در وجود و مشکک نیست در شیء. شیء بر اشیاء به تساوی صدق میکند، اما وجود بر موجودهای خاص به تشکیک صدق میکند؛ پس وجود مشکک است و شیء غیر مشکک یعنی متواطی. این یک فرق که در آن عامها هست، یعنی در وجود عام و در شیء عام. یک فرق هم در خاصها هست و آن این است که اشیاء خاص اسامی معلومه دارند: به این شیء خاص میگوییم انسان، به آن شیء خاص دیگر میگوییم درخت، به آن شیء دیگر میگوییم فرس و هکذا؛ اما وجودهای خاص مَجْهُولَةُ الْأَسْمَاء هستند و اسم مخصوص ندارند. این هم فرق دوم.
پس بین شیء و وجود اشتراک هست به این صورت که هر دو معنای عام دارند و معناهای خاص دارند. حالا برای این عام و خاص به اشتراک لفظی وضع شده باشند، چنانکه از ظاهر کلام ابنسینا به نظرمان میرسد، یا اینکه آن عامها فراگیر باشند و این خاصها را شامل بشوند و وجود یا شیء یک بار وضع شده باشد و مصادیق متعدد داشته باشند، چنانکه از کلام صدرا و از تصحیح صدرا برمیآید؛ بالاخره اینطور است که مشترکاند از این جهت که هم معنای عام دارند و هم معنای خاص دارند، از این جهت با هم شباهت دارند، و از دو جهت با هم تفاوت دارند که تفاوتش را عرض کردم: یکی تفاوت از ناحیه عامهاست که آن وجود عام مشکک است و شیء عام مشکک نیست، و یکی هم از ناحیه خاصهاست که این وجودهای خاص اسم ندارند ولی آن اشیاء خاص اسم دارند.
این تمام تحقیقی است که ابنسینا در اینجا دارد. که این تحقیق هم عرض کردم برای این است که معانی شیء و همچنین معانی وجود روشن بشود و ملاحظه بشود که این معانی با هم اختلاف دارند. چون ادعای ما این بود که معنای وجود و معنای شیء مختلف است؛ حالا ممکن است کسی سؤال کند کدام معنا؟ کدام وجود؟ کدام وجود با شیء مخالف است؟ میگوییم وجود عام با شیء عام معنایش مختلف است، وجودهای خاص هم با اشیاء خاصه معنایشان مختلف است، که میخواهیم بحث را تعمیم بدهیم. وقتی میگوییم «هُمَا مَعْنَيَانِ»، فکر نکنیم فقط میگوییم آن وجود عام و شیء عام دو معنایند؛ بلکه همانطور که وجود عام و شیء عام دو معنا دارند، همچنین وجود خاص هر ماهیتی با شیئیت همان ماهیت هم دو معنا دارد. یعنی وجود انسان با شیئیت و انسانیت انسان دو معنا دارد، وجود فرس با شیئیت فرس که همان فرسیتش است باز هم دو معنا دارد. پس هم وجود عام با شیء عام اختلاف معنا دارد و هم وجود خاص با شیء خاص اختلاف معنا دارد.
تطبیق معانی «شیء» و «وجود» در متن کتاب
«وَالشَّيْءُ وَمَا يَقُومُ مَقَامَهُ»؛ «مَا يَقُومُ مَقَامَهُ» را در جلسه گذشته دانستیم که «الَّذِي» است، «مَا» هست، «أَمْر» هست؛ اینها دیگر چیزهایی هستند که قائممقام شیء میشوند و معنای شیء را افاده میکنند، یا حتی کلمه ماهیت؛ ماهیت به معنای عام که مصادیقش میشود ماهیت انسان، ماهیت شجر، ماهیت فرس. «وَالشَّيْءُ وَمَا يَقُومُ مَقَامَهُ قَدْ يُدَلُّ بِهِ عَلَى مَعْنًى آخَرَ»؛ گاهی دلالت میشود به این شیء بر معنای دیگری، یعنی غیر از آن معنای عام. یک معنای عامی بود که گفتیم، گاهی هم بر معنای غیر معنای عام اطلاق میشود «فِي اللُّغَاتِ كُلِّهَا»، در همه لغات. در فارسی میگوییم «چیز»، در عربی میگوییم «شیء»؛ در همه لغات این مسئله هست، منتها در هر لغتی لفظی را برای این معنای عام وضع کردهاند.
خب، حالا میخواهد آن معنای دیگر را بیان کند که گفتیم همان معنای خاص است، همان شیئیت خاص است که مصادیق آن ماهیت عاماند یا مصادیق آن شیء عاماند. البته ما میگوییم مصداق، ولی ابنسینا دارد میگوید «مَعْنًى آخَرَ». ظاهر کلامش که تعبیر میکند به «مَعْنًى آخَرَ» نشان میدهد که ایشان «شیء» را مشترک لفظی میبیند بین آن معنای عام و این معانی خاص؛ در حالی که به ظاهر باید گفت این شیء مشترک لفظی نیست بین این دو معنا، بلکه وضع شده برای آن معنای عام و این معانی خاص هم مصادیق این معنای عاماند.
«فَإِنَّ لِكُلِّ أَمْرٍ حَقِيقَةً هُوَ بِهَا مَا هُوَ»؛ از «فَإِنَّ» دارد آن معنای آخر را توضیح میدهد. مراد از حقیقت در اینجا ماهیت است، به قرینه همین عبارت بعدی که میگوید «هُوَ بِهَا مَا هُوَ». این «هُوَ بِهَا مَا هُوَ» کنایه از ماهیت است. پس «لِكُلِّ أَمْرٍ» حقیقتی است، یعنی ماهیتی است که آن امر به خاطر داشتن این حقیقت و ماهیت، «مَا هُوَ» است یعنی این امر است. انسان به خاطر داشتن این حقیقت و انسانیت، انسان است؛ یا مثلث به خاطر داشتن این حقیقت مثلثی، مثلث است. آن وقت شیء اطلاق میشود بر همین حقیقت خاص، یعنی بر انسان یا بر مثلث. «فَلِلْمُثَلَّثِ حَقِيقَةُ أَنَّهُ مُثَلَّثٌ»؛ با اضافه بخوانید: «فَلِلْمُثَلَّثِ حَقِيقَةُ أَنَّهُ مُثَلَّثٌ»، برای مثلث این حقیقت مثلثیت حاصل است. «وَلِلْبَيَاضِ حَقِيقَةُ أَنَّهُ بَيَاضٌ»، برای بیاض هم حقیقت بیاضیت حاصل است. این حقیقت بیاضیت شیء است، این حقیقت مثلثیت شیء است و اینها غیر از آن شیء عاماند.
«وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي رُبَّمَا سَمَّيْنَاهُ الْوُجُودَ الْخَاصَّ». «ذَلِكَ» یعنی همین حقیقت. چرا برای حقیقت اسم اشاره مذکر آورد و «ذَلِكَ» گفت؟ باید «تِلْكَ» میگفت، چرا «ذَلِكَ» گفت؟ میفرمایند چون حقیقت را میشود از آن تعبیر کرد به معنا؛ ماهیت را گاهی از اوقات میگوییم معنا. گاهی هم میتوانیم بگوییم مُشَارٌ إِلَيْهِ یا توجیهات دیگر؛ بالاخره «ذَلِكَ» را باید به یک مذکر اشاره گرفت، در حالی که در عبارت اشاره به حقیقت یا اشاره به ماهیت است و حقیقت و ماهیت با آنها معامله مذکر نمیشود. پس «ذَلِكَ» را اشاره بگیریم به معنا، یعنی به حقیقت به اعتبار اینکه این حقیقت معنایی از معانی است؛ یا به مُشَارٌ إِلَيْهِ، چون حقیقت فعلاً مُشَارٌ إِلَيْهِ است. «ذَلِكَ» یعنی آن مُشَارٌ إِلَيْهِ که عبارت از حقیقت است، یا آن معنایی که عبارت از حقیقت است. «وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي رُبَّمَا سَمَّيْنَاهُ»—باز هم ببینید همهاش مذکر میآورد—«وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي رُبَّمَا سَمَّيْنَاهُ الْوُجُودَ الْخَاصَّ»؛ این حقیقت همانی است که گاهی به آن وجود خاص میگوییم.
از این عبارت برمیآید که ایشان وجود خاص را با شیء خاص یکی میگیرد. وجود عام را با شیء عام متفاوت قرار میدهد، ولی وجود خاص را با شیء خاص یکی میگیرد. اما روی این مطلب خیلی پافشاری ندارد، لذا میگوید «رُبَّمَا سَمَّيْنَاهُ الْوُجُودَ الْخَاصَّ»؛ یعنی میتوانیم وجود خاص را چیز دیگر قرار بدهیم و بگوییم که این ماهیت خاص چیزی است و وجود خاص چیز دیگری است، اما گاهی از اوقات ما همان ماهیت را وجود خاص مینامیم و گاهی هم جدا میکنیم وجود را از ماهیت.
«وَلَمْ نُرِدْ بِهِ مَعْنَى الْوُجُودِ الْإِثْبَاتِيِّ»؛ و اراده نکردیم به این وجود خاصی که با این حقیقت یکسانش کردیم، اراده نکردیم معنای وجود اثباتی را. وجود اثباتی یعنی همان مفهوم عام وجود که اثبات میکند، یعنی هستی یک شیء را بیان میکند، ثبوت یک شیء را بیان میکند که معنای اثباتی است؛ یعنی هر جا بیاید میفهماند که این شیء هست و در مقابل عدم است، معنای اثباتی است. پس «لَمْ نُرِدْ» به این وجود خاصی که همسان گرفتیمش با حقیقت، «لَمْ نُرِدْ» به این معنا و به این وجود خاص، معنای وجود اثباتی را که آن معنای عام است. پس معنای عام با معنای خاص فرق کرد. اینجا ایشان دارد فرق میگذارد و از ظاهر عبارتش برمیآید که لفظ وجود را برای این دو معنا مشترک لفظی میگیرد.
«فَإِنَّ لَفْظَ الْوُجُودِ يُدَلُّ بِهِ أَيْضًا عَلَى مَعَانٍ كَثِيرَةٍ»؛ خب، شیء را بیان کرد که دو معنا دارد: یک معنای عام و یک معنای خاص. بعد به معنای خاص شیء که رسید گفت این معنای خاص شیء را گاهی وجود خاص هم مینامیم. بعد گفت متوجه باشید که این وجود خاص غیر از وجود عام است. حالا تعلیل میکند که بفهماند وجود هم چند تا معنا دارد: عام دارد و خاص دارد، لذا اشتباه نکنید خاص و عام را. آن وقت نتیجه کل مطالبی که میگوید این میشود که هم شیء معنای عام دارد و معنای خاص، و هم وجود معنای عام و معنای خاص دارد. «فَإِنَّ لَفْظَ الْوُجُودِ يُدَلُّ بِهِ» به این لفظ وجود «أَيْضًا»—«أَيْضًا» یعنی همانطور که لفظ شیء «يُدَلُّ بِهِ عَلَى مَعَانٍ كَثِيرَةٍ»، وجود هم «يُدَلُّ بِهِ عَلَى مَعَانٍ كَثِيرَةٍ». این کلمه هم نشان میدهد که دارد ایشان به اشتراک لفظی قائل میشود؛ یعنی وجود را مشترک لفظی میگیرد بین این معانی کثیره، نه اینکه وجود را وضع کند برای آن معنای عام و آن معانی کثیره دیگر را مصداق همان معنای عام قرار بدهد.
«مِنْهَا الْحَقِيقَةُ الَّتِي عَلَيْهَا الشَّيْءُ»؛ از جمله معانی کثیره همان وجود اثباتی بود که اسمش را گذاشتیم مفهوم عام، و از جمله همین حقیقتی است که «عَلَيْهَا الشَّيْءُ» که اسمش را گذاشتیم شیء خاص، که وجود خاص هم به همین شیء خاص میگوییم. عرض کردم گاهی از اوقات هم بین وجود خاص و شیء خاص فرق میگذاریم.
«فَكَأَنَّهُ مَا عَلَيْهِ يَكُونُ الْوُجُودُ الْخَاصُّ لِلشَّيْءِ» (یا «يَكُونُ الْوُجُودَ الْخَاصَّ لِلشَّيْءِ»). ضمیر «كَأَنَّهُ» به آن «مَعْنًى آخَرَ» برمیگردد؛ معنای آخری که برای وجود هست که همان معنای خاص است. گویا آن معنای آخر، «مَا عَلَيْهِ يَكُونُ الْوُجُودُ الْخَاصُّ لِلشَّيْءِ» است. البته این ضمیر «فَكَأَنَّهُ» را که من برگرداندم به «مَعْنًى آخَرَ»، این قول ملا اولیاء است. ملا اولیاء ضمیر «كَأَنَّهُ» را برمیگرداند به «مَعْنًى آخَرَ». خب، آن وقت «مَا عَلَيْهِ يَكُونُ الْوُجُودُ الْخَاصُّ لِلشَّيْءِ» یک خرده سخت معنا میشود، ولی اینطور معنایش میکند: آن معنای آخر، چیزی است که «عَلَيْهِ يَكُونُ الْوُجُودُ الْخَاصُّ لِلشَّيْءِ»؛ که اشاره دارد به همان وجود خاص، معنای آخری که برای شیء هست یا معنای آخری که برای وجود هست—فرق نمیکند، چون قرار شد که ما در اینجا وجود خاص را با شیء خاص یکی بگیریم. «فَكَأَنَّ» آن معنای آخری که برای وجود هست یا برای شیء هست، چیزی است که «عَلَيْهِ يَكُونُ الْوُجُودُ الْخَاصُّ لِلشَّيْءِ»؛ وجود خاص شیء بر آن معنا وارد میشود. یعنی معنای آخری که برای شیء هست، چیزی است که وجود خاص شیء بر او وارد میشود. معنای آخر شیء مثلاً انسانیت است؛ وجود خاص انسان بر این معنای انسانیت وارد میشود و انسان را موجود میکند. دقت میکنید چه عرض میکنم؟ «فَكَأَنَّهُ» یعنی معنای دیگری که برای شیء هست، چیزی است که—مثلاً انسانیتی است که—بر آن چیز «يَكُونُ الْوُجُودُ الْخَاصُّ لِلشَّيْءِ»، یعنی بر آن چیز وجود خاص شیء وارد میشود. وجود خاص انسان بر چه وارد میشود؟ بر انسانیت. پس انسانیت میشود شیء، اما معنای دیگر شیء، غیر از آن معنای عام.
پرسش: شیء هم شیء خاص است معنایش دیگر؟
پاسخ: بله دیگر، شیء هم شیء خاص است. همین معنای دیگر شیء یعنی همان شیء خاص. «فَكَأَنَّهُ» ضمیرش برمیگردد به معنای دیگر شیء که همان شیء خاص است؛ آن شیء خاص چیزی است که بر آن چیز، وجود خاص شیء وارد میشود؛ چون وجود خاص شیء بر شیء خاص وارد میشود و بر شیء عام وارد نمیشود.
این معنایی بود که از کلام ملا اولیاء برمیآید. میتوانیم اینطور بگوییم و ضمیر «كَأَنَّهُ» را ضمیر شأن بگیریم و اینطور بگوییم: «مَا عَلَيْهِ» یعنی مَا عَلَيْهِ الشَّيْءُ، «يَكُونُ الْوُجُودَ الْخَاصَّ لِلشَّيْءِ». اینطور هم میتوانیم معنا کنیم: چنین است که آنچه بر آن چیز شیء هست، همان وجود خاص به آن شیء است. چون قرار شد وجود خاص با شیئیت خاص یکی باشد، پس میگوییم آنچه که عَلَيْهِ الشَّيْءُ هست، یعنی آنچه که این شیء واجد است، همان وجود خاص به خودش است. هر چیزی واجد وجود خاص به خودش است یا بفرمایید شیئیت خاص به خودش، چون قرار شد که فرقی بین شیء خاص و وجود خاص نباشد. عبارت را به این صورت دوم هم میتوانیم معنا کنیم و در هر دو حال مفاد یکی است.
بازگشت به اصل بحث و اثبات تغایر مفهومی وجود و شیء (ماهیت)
«وَنَرْجِعُ»؛ این «نَرْجِعُ» نشان میدهد که ما یک مطلبی را شروع کردیم، بعد نیمهکاره رها کردیم و حالا دو مرتبه میخواهیم به آن مطلب برگردیم. توضیح دادم که همینطور هم هست. مصنف در ابتدای بحثی که ما امروز خواندیم اینطور گفت که وجود و شیء دو معنا هستند؛ خواست بیان کند تغایر وجود و شیء را. بعد که این ادعا را طرح کرد، دیدید که وارد بحث دیگری شد و توضیح داد که وجود معنایی دارد عام و معنایی دارد خاص، و شیء هم معنایی دارد عام و معنایی دارد خاص. بعد آن وقت گفت معنای خاص شیء با معنای خاص وجود یکی است، اما معنای عام شیء با معنای عام وجود متفاوت است. اینجا نشان داد که ما اصلاً بحثمان در کجاست؛ نشان داد که بحث ما در وجود عام و شیء عام است. وقتی میگوییم این دو تا، دو تا هستند و با هم اختلاف دارند و تغایر دارند، نظرمان به آن وجود عام و شیء عام است؛ نظرمان به وجود خاص و شیء خاص نیست. اگرچه عرض کردم که وجود خاص و شیء خاص را هم میتوانیم متغایر حسابشان کنیم، ولی ایشان در اینجا میخواهد وجود خاص و شیء خاص را یکی بگیرد و تفاوت را بین وجود عام و شیء عام قرار بدهد.
خب، وارد این بحث شد، ولی خب این بحث تعیین موضع ادعا بود، نه خود مدعا و نه دلیلش. لذا مثل اینکه از مطلب دور افتاده، میگوید «نَرْجِعُ»، برمیگردیم به همان بحث قبلی خودمان که بیان تغایر وجود و ماهیت است یا بیان تغایر وجود و شیء است. وجود به معنای عام با شیء به معنای عام تغایر دارند؛ ما آن را ادعا کردیم و حالا میخواهیم استدلال کنیم. «فَنَقُولُ:» شروع استدلال است. یا به عبارت دیگر اینطور میگوییم: بعد از اینکه بیان کردیم که برای شیء معنای دیگری هم غیر از این معنای عام داریم، برمیگردیم به بحث اولی خودمان که بحث در تغایر شیء به معنای عام با وجود به معنای عام است و آن بحث را ادامه میدهیم: «فَنَقُولُ:».
در این «فَنَقُولُ:» ایشان استدلال میکند بر تغایر و مغایرت را اینطور اثبات میکند. میگوید که ما میدانیم هر شیئی حقیقت خاص دارد که ماهیتش است. این حقیقت خاص که ماهیت آن شیء است، غیر از وجود عام اثباتی است که ما میتوانیم به این شیء خاص نسبت بدهیم و بر این شیء خاص حمل کنیم. این باز مدعا شد؛ دوباره مدعا دارد تکرار میشود که بعد استدلال بشود.
در استدلالش ایشان قضیه تشکیل میدهد. در موضوع قضیه، حقیقت را یا شیء را میگذارد. میگوید در محمول اگر وجود را گذاشتی، میبینی قضیه مفید است: «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ»، میبینی مفید است. اما اگر شما در محمول قضیه دوباره حقیقت را گذاشتی: «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا»، میبینی قضیه مفید نیست. خب، این دو تا محمول را با هم مقایسه کن؛ میبینی در یکی حقیقت را گذاشتی مفید نشد، در یکی دیگر موجود را گذاشتی مفید شد. اگر حقیقت و موجود هر دو به یک معنا بودند، باید قضیهای که تشکیل میدادیم یا هر دو قضیهمان غیر مفید بود یا هر دو قضیه مفید بود؛ اینطور نبود که یکی مفید باشد و یکی غیر مفید. از اینکه یکی مفید است و یکی غیر مفید، کشف میکنیم که آن محمولها با هم فرق دارند. موضوع که در هر دو یکی بود و «حَقِيقَةُ كَذَا» بود؛ محمول فرق کرد: در یکی بود «حَقِيقَةُ كَذَا»، در یکی بود «مَوْجُودَةٌ». محمولها فرق کردند و دیدیم که قضایا فرق کردند، یکی شد مفید و یکی شد غیر مفید؛ از اینجا میفهمیم که محمولها تفاوت دارند و محمولها یک معنا ندارند. اگر مَوْجُودٌ با حَقِيقَةُ كَذَا یکسان بود، همانطور که «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا» غیر مفید بود، «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ» هم باید غیر مفید میبود؛ در حالی که ما میبینیم «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ» مفید است. پس میفهمیم که این مَوْجُودٌ با حَقِيقَةُ كَذَا فرق میکند.
این توضیحی که من دادم دقت کردید که با توجه به محمولها ما استدلال کردیم و به موضوع کار نداشتیم؛ یعنی در یک قضیه محمولمان «مَوْجُودَةٌ» بود و در یک قضیه محمولمان «حَقِيقَةُ كَذَا» بود. محمولها را مقایسه کردیم و دیدیم آنجایی که محمول «مَوْجُودَةٌ» است قضیه مفید است و آنجایی که محمول «حَقِيقَةُ كَذَا» است قضیه مفید نیست؛ فهمیدیم این دو تا محمول با هم فرق دارند. نتیجه گرفتیم که پس «حَقِيقَةُ كَذَا» با «مَوْجُودَةٌ» فرق دارد و آخر گفتیم پس وجود با شیء فرق دارد؛ چون «حَقِيقَةُ كَذَا» یعنی ماهیت، و وقتی ثابت کردیم که وجود با ماهیت فرق دارد، با توجه به اینکه ماهیت همان شیء است نتیجه میگیریم که وجود با شیء فرق دارد. چون مدعایمان این نبود که وجود با ماهیت فرق دارد؛ مدعایمان این بود که وجود با شیء فرق دارد. الآن ثابت کردیم که وجود با ماهیت فرق دارد، بعد اضافه میکنیم که ماهیت همان شیء است و نتیجه میگیریم پس وجود با شیء فرق دارد.
اما توجه کردید که روش استدلال این بود که محمولها را با هم متفاوت کردیم؛ ولی احتیاج به این کار نداریم. این یک راه طولانی کردن است در استدلال. اصلاً خود موضوع را با محمول ملاحظه میکنیم؛ نه اینکه دو تا قضیه تشکیل بدهیم و محمولهایشان را ببینیم، بلکه یک قضیه درست میکنیم و محمول آن قضیه را با موضوعش ملاحظه میکنیم. میگوییم: «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ». این را نگاه میکنیم و میبینیم مفید است. از مفید بودن این قضیه—بدون اینکه قضیه دیگر را تشکیل بدهیم—از مفید بودن این قضیه میفهمیم که محمول با موضوع فرق دارد؛ اگر محمول با موضوع یکی بود اصلاً قضیه مفید نبود، چنانکه در «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا» محمول و موضوع یکیاند و قضیه مفید نیست. در «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ» اگر محمول و موضوع یکی بودند، این هم مفید نبود و مثل همان قضیه «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا» میشد؛ اما میبینیم مثل او نشده و مفید واقع شده. از اینجا میفهمیم که این قضیه ما مثل آن قضیه «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا» نیست، یعنی موضوع و محمولش یکی نیست. «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا» موضوع و محمولش یکی است، لذا مفید نیست؛ اما «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ» مفید هست و میفهمیم موضوع و محمولش یکی نیست. همینجا ما میفهمیم که «حَقِيقَةُ كَذَا» با «مَوْجُودَةٌ» فرق میکند و دیگر لازم نیست یک قضیه دیگر تشکیل بدهیم و محمولهایشان را با هم مقایسه کنیم.
پرسش: استاد، در قضیه اول، «مَوْجُودٌ» را به معنای عام گرفت، میشود «حَقِيقَةُ كَذَا» را هم شیء به معنای عام و خاص بگیرد؛ یعنی وقتی میگوید «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودٌ» یعنی شیء خاص؟
پاسخ: نه، عیبی ندارد. ما الآن توضیح میدهیم و مطلب را تمام میکنیم. الآن هم در این استدلال دومی که کردم—که همان استدلال اول است منتها راه را مختصرتر کردیم و ابنسینا هم به همین استدلال دوم استدلال میکند و ظاهراً استدلال اول منظورش نیست—در این استدلال دوم هم باز ثابت میشود که «حَقِيقَةُ كَذَا» یعنی ماهیت با وجود فرق دارد، در حالی که ما میخواستیم بگوییم شیء با وجود فرق دارد. اینجا هم باید همان مطلب را ضمیمه کنیم که ماهیت همان شیء است، پس اگر ماهیت با وجود فرق داشت، شیء با وجود فرق دارد وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
بررسی قضایای حمل «شیء» بر «حقیقت» به نحو مقید و مطلق
بعد ایشان دو مرتبه یک قضیهای را طرح میکند و در آن قضیه هم میگوید که قضیه بیفایدهای است: «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ». «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ» میگوید بیفایده است. دقت کنید قضیه را عوض کرد؛ تا حالا میگفت «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا» و حقیقت را خاص میکرد، چون اضافه میکرد به «كَذَا». «حَقِيقَةُ كَذَا» یعنی حَقِيقَةُ الْإِنْسَانِ مثلاً، حَقِيقَةُ الشَّجَرِ، حَقِيقَةُ الْفَرَسِ؛ «حَقِيقَةُ كَذَا» یعنی این، پس ماهیت میشد ماهیت خاص. بعد این را با «مَوْجُودَةٌ» میسنجید و میدید که فرق دارد و به خاطر همین فرق هم قضیه مفید است. اما حالا نمیگوید «حَقِيقَةُ كَذَا»، میگوید «الْحَقِيقَةُ شَيْءٌ». این مثل «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا» میماند، یعنی یک قضیه بیفایدهای است؛ این هم قضیه بیفایده است: «الْحَقِيقَةُ شَيْءٌ». اما به جای شَيْءٌ بگذارید مَوْجُودَةٌ: الْحَقِيقَةُ مَوْجُودَةٌ، میبینید فایده کرد و میبینید مفید شد. از اینجا میفهمیم که مَوْجُودٌ که میآید و قضیه را مفید میکند، با شَيْءٌ که میآید و قضیه را بیفایده میکند فرق دارد؛ پس وجود با شیء فرق دارد.
این در ادامه است که ایشان این حرف را میزند و مثال را عوض میکند؛ مثالی که در موضوع آن مثال، حقیقت خاصی را طرح کردیم عوض میکند و مثال دیگری که در موضوعش حقیقت به طور مطلق قرار گرفته ذکر میکند. بعد دو مرتبه این مثال دوم را بحث میکند و ادامه میدهد که آن بحث را انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنم.
الآن تا حالا ما ثابت کردیم که وجود با شیء فرق کرد. دقت کردید نحوه استدلالمان هم این بود که نتیجهاش را اینچنین گرفتیم که وجود با ماهیت فرق کرد، بعد ماهیت را شیء قرار دادیم و نتیجه گرفتیم که وجود با شیء فرق کرد و مطلوبمان هم همین بود. برای اثبات این مدعا دو نوع مثال آوردیم: یک مثالی که موضوعش خاص است و تخصیص خورده، و یک مثال دیگر که موضوعش تخصیص نخورده بلکه مطلق است. در هر دو نتیجه گرفتیم که اگر محمول را «مَوْجُودَةٌ» قرار بدهیم قضیه مفید است، و اگر محمول را تکرار همان موضوع قرار بدهیم یا «شَيْءٌ» قرار بدهیم قضیه مفید نیست؛ فهمیدیم که موجودی که قضیه را مفید میکند با شیئی که قضیه را بیفایده میکند فرق دارد. این را توضیح دادم و بقیهاش تکرار میشود اگر بخواهم بیان کنم؛ مطلب آسان است.
«وَنَرْجِعُ فَنَقُولُ: إِنَّهُ مِنَ الْبَيِّنِ»؛ آشکار است که «أَنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ حَقِيقَةً خَاصَّةً هِيَ مَاهِيَّتُهُ»، هر شیئی حقیقت خاص دارد یعنی حقیقت مخصوص خودش—خاص یعنی مخصوص خودش—که آن حقیقت، ماهیت آن شیء است. من در بالا در «فَإِنَّ لِكُلِّ أَمْرٍ حَقِيقَةً هُوَ بِهَا مَا هُوَ» گفتم مراد از حقیقت ماهیت است و قرینهای هم که ذکر کردم همان کلمه «هُوَ بِهَا مَا هُوَ» بود؛ الآن یک قرینه بهتری هم به دست آوردیم: «لِكُلِّ شَيْءٍ حَقِيقَةً خَاصَّةً هِيَ مَاهِيَّتُهُ»، که در اینجا دارد تصریح میکند به اینکه آن حقیقت، ماهیت است. پس حقیقتی که قبلاً گفتیم مراد ماهیت است به آن قرینه، و الآن هم به این صراحت معلوم میشود که مراد ماهیت است.
«وَمَعْلُومٌ»—این «مَعْلُومٌ» دارد تکرار ادعا میکند، همان ادعایی که قبل از آن جمله معترضه ذکرش کرده بود—«وَمَعْلُومٌ أَنَّ حَقِيقَةَ كُلِّ شَيْءٍ الْخَاصَّةَ بِهِ غَيْرُ الْوُجُودِ الَّذِي يُرَادِفُ الْإِثْبَاتَ»؛ و معلوم است که حقیقت کل شیء که خاص به همان شیء است، غیر از وجودی است که مرادف با اثبات است یعنی غیر از وجود عام است. این مدعاست که دوباره تکرار شد. بالا گفت «هُمَا مَعْنَيَانِ»، ولی بعد وارد آن جمله معترضه شد و بین مدعا و دلیل فاصله شد؛ دو مرتبه دارد مدعا را تکرار میکند و میگوید حقیقت کل شیء غیر از وجودش است.
از «وَذَلِكَ» شروع میکند به استدلال: «وَذَلِكَ لِأَنَّكَ إِذَا قُلْتَ: حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ... كَانَ لِهَذَا مَعْنًى مُحَصَّلٌ مَفْهُومٌ». «كَانَ» جواب «إِذَا» است. اگر بگویی «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ»، «كَانَ لِهَذَا»—یک خط جا انداختمها—«كَانَ لِهَذَا مَعْنًى مُحَصَّلٌ مَفْهُومٌ»؛ اگر بگویی «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ» یعنی محمول را «مَوْجُودَةٌ» قرار بدهی، این قضیه دارای معنای محصلی است که فهمیده میشود. حالا منظورت از «مَوْجُودَةٌ»، «إِمَّا فِي الْأَعْيَانِ» باشد، «أَوْ فِي الْأَنْفُسِ» باشد، «أَوْ مُطْلَقًا يَعُمُّهُمَا جَمِيعًا» (نسخهای داریم «يَعُمُّهُمَا جَمِيعًا»، نسخه ما «يَعُمُّهَا» است و بعضی نسخهها از جمله نسخه قدیم تهران دارد «يَعُمُّهُمَا»). این «يَعُمُّهَا» یا «يَعُمُّهُمَا» فرق نمیکند، تفسیر «مُطْلَقًا» است. «حَقِيقَةُ كَذَا» موجود است: یا منظورت این است که «فِي الْأَعْيَانِ» یعنی در خارج موجود است، یا منظورت این است که فِی الذِّهْنِ و «فِي الْأَنْفُسِ» موجود است، یا مرادت مطلق است؛ مطلق یعنی مطلقی که «يَعُمُّهُمَا جَمِيعًا»، هم ذهن و هم خارج هر دو را با هم شامل میشود. فرق نمیکند چه وجود خارجی بگویی، چه وجود ذهنی بگویی، چه مطلق بگذاری که هم شامل وجود ذهنی بشود و هم شامل وجود خارجی بشود، عَلَى أَيِّ حَالٍ «كَانَ لِهَذَا» یعنی برای این قول تو «مَعْنًى مُحَصَّلٌ مَفْهُومٌ». «هَذَا» اشاره است به قولی که از «قُلْتَ» فهمیده میشود در «إِذَا قُلْتَ»؛ این قول معنای محصل مفهوم دارد.
«وَلَوْ قُلْتَ: إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا، أَوْ إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا حَقِيقَةٌ»—یعنی خاصی را بر خودش حمل کردی، یا عامی را بر همان خاص حمل کردی—«لَكَانَ حَشْوًا مِنَ الْكَلَامِ غَيْرَ مُفِيدٍ». حشو یعنی غیر مفید؛ «لَكَانَ حَشْوًا مِنَ الْكَلَامِ»، کلام زیادی است یعنی غیر مفید است. دقت کنید دو مثال زد: مثال اول «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ»، مثال دوم «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا» یا «حَقِيقَةُ كَذَا حَقِيقَةٌ». این مثال دوم را گفت بیفایده است و مثال اول را گفت مفید است. پس ابنسینا همانطور که از صریح کلامش فهمیده میشود، میگوید مثال اول مفید است و مثال دوم غیر مفید؛ نه اینکه بگوید مثال اول صحیح است و مثال دوم غیر صحیح، تا شما اشکال کنید و بگویید مثال دوم هم صحیح است. نگفته اولی صحیح و دومی ناصحیح تا اشکال کنید و بگویید مثال دوم صحیح است؛ بلکه گفته اولی مفید و دومی غیر مفید، و دیگر اشکال بر این وارد نیست؛ واقعاً اولی مفید است و واقعاً دومی غیر مفید است.
اینکه من الآن عرض کردم حاشیه ملا اولیاء است که میگوید: حَاصِلُ مَا نَبَّهَ بِهِ عَلَى الْمُغَايَرَةِ هُوَ كَوْنُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مُفِيدًا وَالثَّانِي غَيْرَ مُفِيدٍ، لَا أَنَّ الْأَوَّلَ صَحِيحٌ وَالثَّانِيَ غَيْرُ صَحِيحٍ حَتَّى يَرِدَ مَنْعُ عَدَمِ صِحَّةِ الثَّانِي (در کتاب نوشته «إِلَّا أَنَّ» ولی فکر میکنم «لَا أَنَّ» باشد)؛ تا کسی ایراد کند و بگوید ما قبول نداریم که ثانی صحیح نیست، بلکه ثانی هم صحیح است. ظاهراً کسی اشکال کرده که فرق بین این دو قضیه این نیست که اولی صحیح است و دومی ناصحیح، چون دومی هم صحیح است. ملا اولیاء میگوید نه، ابنسینا نمیخواهد بگوید اولی صحیح و دومی ناصحیح تا شما اشکال کنید و بگویید دومی هم صحیح است؛ بلکه میخواهد بگوید اولی مفید و دومی غیر مفید، و واقعاً اینچنین هست که اولی مفید است و دومی غیر مفید.
«وَلَوْ قُلْتَ: إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا شَيْءٌ»؛ مثال دوم را دقت کنید، در مثال دوم یک بار محمول را «حَقِيقَةُ كَذَا» قرار دادیم، یک بار «حَقِيقَةٌ» قرار دادیم، حالا باز محمول را میخواهیم «شَيْءٌ» قرار بدهیم. در مثال اول محمول «مَوْجُودَةٌ» بود؛ در مثال دوم سه تا محمول داریم میآوریم: یک بار «حَقِيقَةُ كَذَا» گفتیم، یک بار «حَقِيقَةٌ»، و حالا میگوییم «شَيْءٌ». «وَلَوْ قُلْتَ: إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا شَيْءٌ»، باز هم میفرماید: «لَكَانَ أَيْضًا قَوْلًا غَيْرَ مُفِيدٍ مَا يُجْهَلُ»؛ این قول تو باز قولی است—«لَوْ قُلْتَ»، اگر اینطور بگویی، «لَكَانَ» یعنی لَكَانَ آن قولی که از «قُلْتَ» فهمیده میشود—«لَكَانَ أَيْضًا» قولی که مفید نیست «مَا يُجْهَلُ» را، یعنی مجهولی را حل نمیکند و «مَا يُجْهَلُ» را به تو افاده نمیکند؛ همان «حَقِيقَةُ كَذَا» را داری تکرار میکنی. یعنی «شَيْءٌ» هم تکرار «حَقِيقَةُ كَذَا» است، همانطور که «حَقِيقَةٌ» تکرار «حَقِيقَةُ كَذَا» بود و همانطور که «حَقِيقَةُ كَذَا» تکرار «حَقِيقَةُ كَذَا» بود. در این مثال دوم که سه جور محمول آوردیم، بالاخره در هر سه، محمولمان تکرار موضوع بود و فایدهای نداشت. اما در مثال اول دیدیم فایده داشت و فهمیدیم که محمولمان تکرار موضوع نیست. اگر محمول تکرار موضوع نیست، پس «مَوْجُودَةٌ» که محمول است با «حَقِيقَةُ كَذَا» که موضوع است فرق میکند؛ یعنی وجود با ماهیت فرق میکند، بعد باید اضافه کنید که ماهیت هم شیء است و نتیجه بگیرید که وجود با شیء فرق میکند.
«وَأَقَلُّ إِفَادَةً مِنْهُ أَنْ تَقُولَ: إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ»؛ ضمیر «مِنْهُ» برمیگردد به آن قولی که از «قُلْتَ» فهمیده میشود. گفتیم «لَوْ قُلْتَ: إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا شَيْءٌ» باز هم قول غیر مفید است؛ حالا میگوییم از این بیفایدهتر این است که بگویی «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ». از این بیفایدهتر این است که بگویی «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ». ببینید فرق بین این مثال با مثال قبل چیست: مثال قبل اینطور بود: «لَوْ قُلْتَ: إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا شَيْءٌ»، یا قبلاً داشتیم «إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا حَقِيقَةٌ»، یا داشتیم «إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا حَقِيقَةُ كَذَا»؛ اما در اینجا داریم «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ». فرقش با آن قبلیها این است که در آن قبلیها موضوع مقید بود و موضوع مخصص بود («حَقِيقَةُ كَذَا» بود)، حالا محمول گاهی مقید بود و گاهی مقید نبود، ولی موضوع مقید بود. در این مثالی که الآن میگوییم دیگر موضوع مقید نیست: «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ». چون مقید نیست، عدم فایدهاش واضحتر از قبلیهاست. نمیگوییم انسان شیء است («حَقِيقَةُ كَذَا» یعنی انسان)؛ نمیگوییم انسان شیء است، بلکه میگوییم حقیقت شیء است، یعنی شیء شیء است، یعنی ماهیت شیء است. این بیفایده بودنش روشنتر است.
موارد مفید بودن حمل «شیء» بر «حقیقت» (اراده موجود، اضمار و اقتران)
خب، این مطلب تمام شد و این مثال اخیر را هم گفت مثال بیفایده است («إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ» را گفت مثال بیفایده است). حالا میخواهد یک جوری این مثال را مفیدش کند؛ همین «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ» را میخواهد مفید کند. اگر ما ارادهمان را عوض کنیم، این مثال مفید میشود. میگوید اگر از شیء اراده کنی موجود را، «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ» میشود إِنَّ الْحَقِيقَةَ مَوْجُودَةٌ؛ آن وقت مفید میشود. و در یک فرض دیگر هم میگوید این قضیه مفید میشود. پس فرض اول که الآن عرض کردم این بود که شما شیء را به معنای موجود بگیری، یعنی از شیء قصد کنی مَوْجُودٌ را؛ میبینی که این «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ» که بیفایده بود مفید شد، چون شیء را برداشتی و جایش موجود گذاشتی. اگر مرادت از شیء موجود باشد قضیه مفید است؛ اگر مرادت از شیء مَوْجُودٌ نباشد و یک چیز دیگر باشد—همان معنای واقعی شیء باشد—قضیه غیر مفید است. از اینجا هم باز میتوانیم استفاده کنیم که موجود با شیء فرق دارد؛ که اگر از شیء موجود اراده کردی مفید میشود و اگر خود شیء را اراده کردی نامفید میشود. معلوم میشود باز شیء با موجود فرق دارد که اگر از شیء معنای شیء را اراده کردی قضیه غیر مفید است و اگر از شیء موجود اراده کردی قضیه مفید است. از اینجا میفهمیم که شیء و موجود با هم فرق دارند که یکی میآید قضیه را مفید میکند و یکی دیگر میآید قضیه را غیر مفید میکند.
«إِلَّا أَنْ يُعْنَى بِالشَّيْءِ الْمَوْجُودُ»[3] ؛ مگر اینکه به شیئی که در «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ» ذکر کردی اراده شود «الْمَوْجُودُ». آن وقت اگر اراده شود به شیء «الْمَوْجُودُ»، «كَأَنَّكَ قُلْتَ: إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا حَقِيقَةٌ مَوْجُودَةٌ»، مثل این است که تو گفتی «إِنَّ حَقِيقَةَ كَذَا حَقِيقَةٌ مَوْجُودَةٌ» که در این صورت مفید است. تمام این عبارتها توجه کردید خلاصه میشود در همان عرضی که اول کردم که یا محمولها را با هم مقایسه میکنید و تفاوت محمولها به شما میفهماند که موجود با شیء فرق دارد، یا نه، در «حَقِيقَةُ كَذَا مَوْجُودَةٌ» موضوع و محمول را نگاه میکنید و لازم نیست محمولها را نگاه کنید؛ عَلَى أَيِّ حَالٍ میفهمید که موجود با شیء فرق دارد. این تمام دلیلی بود که ایشان آورد.
در حَقِيقَةُ كَذَا شَيْءٌ مَا و حَقِيقَةُ كَذَايِ دیگر شَيْءٌ آخَرُ ایشان یک بیانی دارد. ببینید عبارت خود ایشان را من عرض کنم: «حَقِيقَةُ «ا» شَيْءٌ مَا، وَحَقِيقَةُ «ب» شَيْءٌ آخَرُ». اینجا باز شیء بر حقیقت حمل شده، اما میبینید که قضیه مفید است؛ قضیه غیر مفید نیست و قضیه مفید است. چرا این فایده حاصل شده با اینکه باز هم در اینجا «حَقِيقَةُ «ا» شَيْءٌ مَا» گفته شده، یعنی شیء بر حقیقت حمل شده نه موجود بر شیء، و از شیء هم موجود اراده نکردی تا قضیه مفید بشود بلکه از شیء خود معنای شیء را اراده کردی، و باز هم میبینی قضیه مفید است؟ میخواهد بگوید آن «حَقِيقَةُ كَذَا شَيْءٌ» در یک جا مفید است و آن جایی است که اینچنین بگوییم: «حَقِيقَةُ «ا» شَيْءٌ مَا، وَحَقِيقَةُ «ب» شَيْءٌ آخَرُ».
علت مفید بودنش این است که ما از آن «شَيْءٌ مَا» اراده کردیم شیء مخصوص را، و از آن «شَيْءٌ آخَرُ» اراده کردیم شیء مخصوص دیگر را: حَقِيقَةُ «ا» إِنْسَانٌ وَحَقِيقَةُ «ب» فَرَسٌ. از آن شیء اول اراده کردیم شیء خاص را که انسان است، و از آن شیء دوم که محمول قرار دادیم اراده کردیم شیء خاص دیگر را که فرس مثلاً هست. عبارت ما به ظاهر این بود: «حَقِيقَةُ «ا» شَيْءٌ مَا، وَحَقِيقَةُ «ب» شَيْءٌ آخَرُ»؛ اما در باطن نگاه میکنیم حَقِيقَةُ «ا» إِنْسَانٌ وَحَقِيقَةُ «ب» فَرَسٌ است. شیءها فرق کردند؛ چون شیءها فرق کردند، توانستید که هر دو قضیه را مفید کنید. به قول ایشان در باطن از «شَيْءٌ مَا» که محمول قضیه اول بود و «شَيْءٌ آخَرُ» که محمول قضیه دوم بود، شیء خاص اراده کردی و در باطنت شیء خاص را در نظر گرفتی؛ اضمار کردی یعنی در باطنت اراده کردی که آن «شَيْءٌ مَا» عبارت باشد از شیء خاصی که انسان است و آن «شَيْءٌ آخَرُ» عبارت باشد از شیء خاص دیگری که فرس است، آن وقت کلامت شد مفید.
و دو تا قضیه را هم به هم مقرون کردی؛ این اقتران هم در مفید کردن قضیه دخالت کرد. آن اضمار قضیه را مفید کرد، ولی این اقتران هم مفید کرد. گفتی «حَقِيقَةُ «ا» شَيْءٌ مَا» یعنی إِنْسَانٌ—همین را تنها هم میگفتی مفید بود—اما حالا مقرونش کردی به آن بعدی: «وَحَقِيقَةُ «ب» شَيْءٌ آخَرُ». این اقتران هم در مفید ساختن قضیه دخالت داشت. گاهی ممکن است اقتران را به این صورت بگویی: «إِنَّ حَقِيقَةَ (ا) وَحَقِيقَةَ (ب) حَقِيقَةٌ أُخْرَى»، که دو تا قضیه درست نشود. الآن ما دو تا قضیه درست کردیم: گفتیم «حَقِيقَةُ «ا» شَيْءٌ مَا، وَحَقِيقَةُ «ب» شَيْءٌ آخَرُ»، دو تا قضیه درست کردیم؛ اما ممکن است شما دو تا قضیه درست نکنید، بلکه دو تا موضوعی که بر هم عطف گرفته میشوند بیاورید و یک محمول برای هر دو بیاورید و بگویید: «إِنَّ حَقِيقَةَ (ا) وَحَقِيقَةَ (ب) حَقِيقَةٌ أُخْرَى». یعنی این دو تا حقیقت، «حَقِيقَةٌ أُخْرَى» است یعنی حقایق متفاوت است؛ حقیقت الف با حقیقت ب دو حقیقتاند، «حَقِيقَةٌ أُخْرَى» هستند یعنی حقیقت متفاوت هستند. در این صورت هم شما اضمار کردی، یعنی در باطن اراده کردی که این حقیقت خاصی باشد و آن حقیقت خاص باشد و این دو تا با هم متفاوت باشند؛ باز هم در اینجا آن اضمار شما و این اقتران شما قضیه را مفید کرد. اگر نبود این اضمار و نبود این اقتران، این قضیه «حَقِيقَةُ «ا» شَيْءٌ مَا، وَحَقِيقَةُ «ب» شَيْءٌ آخَرُ» یا آن «إِنَّ حَقِيقَةَ (ا) وَحَقِيقَةَ (ب) حَقِيقَةٌ أُخْرَى» میشدند غیر مفید. چون این اضمار حاصل شد و آن اقتران حاصل شد، این قضیه شد قضیه مفید.
«وَأَمَّا إِذَا قُلْتَ: حَقِيقَةُ «ا» شَيْءٌ مَا، وَحَقِيقَةُ «ب» شَيْءٌ آخَرُ، فَإِنَّمَا صَحَّ هَذَا وَأَفَادَ»؛ این قضیه هم صحیح است و هم مفید است. قضایای قبل صحیح بودند و مفید نبودند، اما این قضیه هم صحیح است و هم مفید است. چرا؟ «لِأَنَّكَ تُضْمِرُ فِي نَفْسِكَ»؛ یعنی در دلت اینچنین اراده میکنی که «أَنَّهُ شَيْءٌ آخَرُ مَخْصُوصٌ مُخَالِفٌ لِذَلِكَ الشَّيْءِ الْآخَرِ». ضمیر «أَنَّهُ» را ملا اولیاء میگوید برگردانید به آن اولی یعنی به «شَيْءٌ مَا» که در قضیه اول محمول قرار داده شد، و در «مُخَالِفٌ لِذَلِكَ الشَّيْءِ الْآخَرِ»، «ذَلِكَ الشَّيْءِ الْآخَرِ» را میگوید که آن «شَيْءٌ آخَرُ» بگیرید که محمول در قضیه دوم واقع شد. خوب است، عیبی ندارد؛ این حرف، حرف خوبی است. «لِأَنَّكَ تُضْمِرُ فِي نَفْسِكَ»، تو در دلت اینچنین قرار میدهی که «أَنَّهُ»، آن «شَيْءٌ مَا» که محمول قضیه اول قرار دادی، شیء دیگری است مخصوص که مخالف است با آن شیء آخری که محمول قضیه دوم قرار دادی. یعنی شیء اول را با شیء دوم متفاوت میبینی؛ چون متفاوت میبینی، قضیهات میشود مفید.
«كَمَا لَوْ قُلْتَ: إِنَّ حَقِيقَةَ (ا) وَحَقِيقَةَ (ب) حَقِيقَةٌ أُخْرَى»؛ کما اینکه اگر بگویی «إِنَّ حَقِيقَةَ (ا) وَحَقِيقَةَ (ب) حَقِيقَةٌ أُخْرَى»، این هم مفید است. چرا؟ چون در اینجا هم شما همان اضمار را داری و همان اقتران را داری. عبارت همینطور است دیگر، بله؟ «إِنَّ حَقِيقَةَ (ا) وَحَقِيقَةَ (ب) حَقِيقَةٌ أُخْرَى». یعنی فرق نمیکند شما دو تا قضیه تشکیل بدهی که محمولهایشان جدا باشد، یا نه، یک قضیه قرار بدهی که دو تا موضوع را بر هم عطف بگیری و محمول واحد برایشان بگیری؛ باز هم قضیه درست است و مفید است. علتش همین است که شما آن اضمار را داری یعنی در دلت آن شیء را با آن شیء متفاوت میگیری، و اقتران داری یعنی این قضیه را به آن قضیه مقترن میکنی و این دو تا موضوع را با هم میسنجی و مقترن میکنی دو تا قضیه را: میگویی حقیقت الف این است و حقیقت ب آن چیز دیگر است. هم اضمار میکنی در ذهنت که شیءها شیءهای خاصاند—خب این شیء خاص با آن شیء خاص قهراً فرق میکند—و هم مقترن میکنی این دو تا قضیه را به همدیگر؛ خود همینها باعث میشوند که قضیه مفید بشود. و الا اگر اقتران نباشد و اضمار هم نباشد و شیء خاص و شیء خاص را در نظر نگیری و شیء را مطلق قرار بدهی، «إِنَّ الْحَقِيقَةَ شَيْءٌ» میشود غیر مفید.
«وَلَوْلَا هَذَا الْإِضْمَارُ»—«هَذَا الْإِضْمَارُ» یعنی آنی که با «لِأَنَّكَ تُضْمِرُ» به آن اشاره کردیم—«وَهَذَا الِاقْتِرَانُ»—«هَذَا الِاقْتِرَانُ» یعنی اینکه دو تا قضیه را با هم مقایسه کردیم و کنار هم گذاشتیم، این شیء با آن شیء، گفتیم این شیء این است و آن شیء دیگر است و دو تا را با هم مقترناً ملاحظه کردیم و جداجدا نگرفتیم—«جَمِيعًا لَمْ يُفِدْ»؛ اگر این اضمار و این اقتران با هم نمیبود «لَمْ يُفِدْ»، هیچ کدام از این قولهایی که داشتی فایده نداشت و مفید نبود، ولی حالا میبینی مفید است به خاطر این اضمار و به خاطر آن اقتران.
«فَالشَّيْءُ يُرَادُ بِهِ هَذَا الْمَعْنَى»؛ یعنی حالا فهمیدی که مراد از شیء «هَذَا الْمَعْنَى» است یعنی ماهیت، و قبلاً دانستی که مراد از وجود هم آن معنای خاص دیگر است؛ حالا فهمیدی که وجود با شیء مغایر است. استدلال هم کردیم و مغایرت را بیان کردیم. اینجا مطلب تمام شد. این نتیجه بود: «فَالشَّيْءُ يُرَادُ بِهِ هَذَا الْمَعْنَى»، یعنی حالا که برای تو روشن شد معنای شیء یعنی شیئیت و فهمیدی که شیء معنایش این است، مقایسهاش کن با وجود؛ میبینی معنایش غیر از وجود است و نتیجه میگیری که وجود و شیء دو معنای متغایرند وَهُوَ الْمَطْلُوبُ. تا اینجا بحث اول ما تمام شد.
مبحث دوم: تلازم وجود و شیئیت و نقد دیدگاه معتزله درباره «ثابتات»
اولی که وارد بحث شدم عرض کردم دو تا مطلب داریم در اینجا: یکی مغایرت وجود و شیء که تا اینجا ثابتش کردیم، و یکی هم تلازم وجود و شیء یا به تعبیر دیگر تساوق این دو تا، که از «وَلَا يُفَارِقُ لُزُومُ» میخواهیم شروعش کنیم. از «وَلَا يُفَارِقُ لُزُومُ مَعْنَى الْمَوْجُودِ» وارد مطلب دوم میشویم که بیان تلازم وجود و شیئیت است یا تساوق این دو تا، و قهراً رد قول معتزله است. چون معتزله معتقدند که وجود لازم شیئیت نیست—دقت کنید: وجود لازم شیئیت نیست—یعنی وجود را میشود از شیئیت کند.
پرسش: در کجا استاد جدا کردهاند؟
پاسخ: در حال عدم. در حال عدم، شیئیت هست و وجود نیست؛ پس وجود از شیئیت کنده شد، بنابراین وجود لازم شیئیت نیست.
خب، مصنف میخواهد بگوید که نه، شیئیت ملزوم است و وجود لازم. شما نمیتوانید لزوم معنای وجود را از آن شیئیت جدا کنید؛ یعنی وجودی را که لازم است نمیتوانید از شیئیت جدا کنید. دقت کنید به تعبیرهایی که عرض میکنم: وجود را میخواهد مصنف لازم شیئیت قرار بدهد که وجود منفک نشود. ما وقتی به عبارت مصنف توجه میکنیم، میبینیم ایشان همانطور که الآن اشاره کردم وجود را لازم شیء قرار میدهد، اما شیء را لازم وجود قرار نمیدهد. ظاهر عبارتش این است که شیء را میشود از وجود منفک کرد؛ یعنی میشود یک جا وجود را داشت که شیء نباشد. دقت کنید: اولی این بود که وجود لازم شیء است، یعنی شیء را بدون وجود نمیشود داشت؛ دومی این است که ما میخواهیم بگوییم شیء هم لازم وجود است، یعنی وجود را بدون شیء هم نمیشود داشت. اما ابنسینا فقط یک طرف را دارد میگوید. مفهوم کلامش این میشود که در آن طرف دیگر میتوانیم لزوم را نفی کنیم، یعنی بگوییم شیء لازم وجود نیست به این معنا که میتوانی وجود داشته باشی و شیء نداشته باشی؛ در حالی که مصنف این را هم نمیخواهد بگوید. مصنف باید تعبیر به تلازم میکرد که مساوی طرفین است و میگفت شیئیت و وجود تلازم دارند، یا تعبیر به تساوق میکرد؛ در بعضی از فصول در حکمت متعالیه دیدهاید: فِي مُسَاوَقَةِ الْوُجُودِ وَالشَّيْئِيَّةِ یا فِي تَلَازُمِ الْوُجُودِ وَالشَّيْئِيَّةِ.[4] این دو تا تلازم دارند و تساوق دارند؛ چرا گفت معنای وجود لازم شیئیت است و آن طرفش را نگفت؟
این اعتراض به ظاهر بر کلام مصنف وارد است که لزوم گفت و تلازم نگفت با اینکه قصدش تلازم است. جوابی که از این اشکال داده میشود این است که آن طرف مسئله اجماعی است و اختلافی نیست، لذا اصلاً مصنف حاجتی نمیدید که آن طرف را طرح کند. این طرف مسئله که ابنسینا طرحش کرده اختلافی است و ابنسینا میخواهد با مخالفین در این مسئله درگیر بشود، لذا این را گفته. ببینید، مصنف در اینجا با معتزله درگیر است. معتزله قبول دارند که هر موجودی شیء هست؛ یعنی لازم بودن شیء نسبت به موجود را قبول دارند و میگویند شیء را نمیشود از موجود گرفت. ولی لازم بودن وجود را نسبت به شیء قبول ندارند و میگویند وجود را میشود از شیء گرفت؛ یعنی شیئی داشته باشیم که وجود نداشته باشد بلکه ثبوت داشته باشد. آنها در این طرف مسئله با ما مخالفاند و در آن طرف مخالف وجود ندارد. چون در آن طرف مخالف وجود ندارد، مصنف اصلاً آن طرف را طرح نکرده و این طرفی را که در آن مخالف وجود دارد طرح میکند.
پرسش: استاد، بنا بر نظر اینها پس شیء معنایش عامتر از وجود است؟
پاسخ: بنا بر نظر معتزله، شیء اعم است از وجود. ما شیء را مساوق وجود میگیریم، ولی آنها شیء را اعم میگیرند. میگویند شیء بدون وجود میشود، اگرچه وجود بدون شیء نمیشود. این طرف را قبول دارند که وجود بدون شیء نمیشود، ولی ادعا میکنند که شیء بدون وجود میشود؛ لذا میتواند شیء ثابت باشد و موجود نباشد. پس در یک طرف دارند مخالفت میکنند و همان یک طرف را مصنف دارد میگوید. علت اینکه تعبیر به تلازم نکرد این بود که آن طرف را خود معتزله قبول دارند و این طرف را قبول ندارند؛ یعنی مشکلشان این است که تلازم را از این طرف خراب میکنند و از آن طرف خراب نمیکنند. لذا اگر مصنف بگوید—چنانکه گفته—که وجود لازم شیئیت است کافی است، و دیگر لازم نیست بگوید شیئیت لازم وجود است؛ چون در این دومی مخالفی وجود ندارد که ابنسینا بخواهد این مسئله را طرح کند. آنجایی که مسئله مخالف دارد، دارد طرحش میکند.
تحلیل عبارت متن درباره لزوم وجود برای شیء و بحث وجود واجبی
خب، بیان مصنف را میخواهیم توضیح بدهیم. تا حالا فقط توضیح دادیم که چرا تلازم نگفت و لزوم گفت؛ حالا میخواهیم بیانش را توضیح بدهیم. میگوید که شیء را باید همراه وجود ببینید و نمیتوانید وجود را از شیء بکنید که شیء باشد و وجود نباشد. اما برای ما مهم نیست که حالا همراه وجود دیدنش، همراه وجود خارجی دیدنش است یا همراه وجود ذهنی؛ تفاوت نمیکند، بالاخره باید همراه وجود ببینیدش. خارجی بودن یا ذهنی بودن وجود مهم نیست؛ آنچه که مهم است این است که این شیء خالی از وجود نباشد، و شمای معتزله که آن را خالی از وجود دیدید اشتباه کردید.
«وَلَا يُفَارِقُ لُزُومُ مَعْنَى الْمَوْجُودِ إِيَّاهُ أَلْبَتَّةَ»[5] ؛ «إِيَّاهُ» به شیء برمیگردد؛ همان «فَالشَّيْءُ يُرَادُ بِهِ هَذَا الْمَعْنَى» و بعد «وَلَا يُفَارِقُ لُزُومُ مَعْنَى الْمَوْجُودِ إِيَّاهُ»، «إِيَّاهُ» به همین «فَالشَّيْءُ يُرَادُ بِهِ هَذَا الْمَعْنَى» برمیگردد. لزوم معنای وجود مفارقت نمیکند «إِيَّاهُ» یعنی شیء را. «لُزُوم» اگر به معنای «لازم داشتن» باشد، اینطوری معنا میکنیم: لازم داشتن معنای وجود، شیء را مفارقت نمیکند؛ یعنی هیچ شیئی نیست که لازم نداشته باشد وجود را، بلکه هر شیئی لازم دارد وجود را. «لازم دارد» میشود. اما اگر «لُزُوم» را به معنای «لازم بودن» معنا کنید، اینطور میشود: لازم بودن معنای وجود از شیء مفارقت نمیکند؛ همهجا معنای وجود لازم شیء هست و نمیشود این وجود را از شیء بکنیم. در هر دو معنا یکی است و آخر نتیجه یکی است، ولی لزوم دو جور معنا میشود: اگر لزوم به معنای «لازم داشتن» باشد، این لزوم را مربوط میکنیم به ماهیت و به شیء و میگوییم شیء لازم دارد وجود را؛ اگر لزوم به معنای «لازم بودن» باشد، این را مربوط میکنیم به وجود و میگوییم وجود لازم است ماهیت را. که «دارد» با «بودن» فرق میکند: ماهیت لازم دارد وجود را، ولی وجود لازم هست ماهیت را (لازم ماهیت هست). این لزوم را به دو جور میتوانید معنا کنید و قهراً عبارت دو جور معنا میشود. یعنی در واقع یک بار يَسْتَلْزِمُ میگوییم و یک بار يَلْزَمُ میگوییم: اگر يَسْتَلْزِمُ گفتیم به شیء نسبت میدهیم (الشَّيْءُ يَسْتَلْزِمُ الْوُجُودَ)، و اگر يَلْزَمُ گفتیم به وجود نسبت میدهیم (الْوُجُودُ يَلْزَمُ الشَّيْءَ)؛ وجود لازم شیء است، یا شیء مستلزم وجود است (لازم دارد وجود را). هر دویش درست است. اینجا لزوم را به دو معنا میتوانید بگیرید و هر معنا گرفتید باید عبارت را طوری معنا کنید که با مدعای ما بسازد. و توجه هم دارید که در این عبارت، لزوم یکطرفه دارد گفته میشود نه لزوم دوطرفه، ولی لزوم دوطرفه مقبول مصنف است و علت اینکه لزوم دوطرفه یعنی تلازم را نگفته عرض کردم چون یک طرف این تلازم اختلافی نیست و احتیاج به طرح نداشت.
پرسش: ببخشید استاد، اینجا در این تقابل و تغایری که توی وجود و شیء است، نگاه مصنف به وجود مطلق است یا وجودات امکانی؟
پاسخ: وجود مطلق.
پرسش: وجود مطلق یعنی حتی در وجود واجبی هم؟
پاسخ: نه، خب وجود واجب اصلاً بحث نیست.
پرسش: وجود مطلق یعنی توی وجود واجبی، لازمه وجود و شیء را چجوری بررسی میکنند؟ اصلاً آنجا بررسی نمیکنند؟
پاسخ: آنجا نه، بررسی دیگر نمیکنند، آنجا وجود خود شیء است.
پرسش: پس اینجا وجود امکانی است؟
پاسخ: اینجا وجود، بله، ببینید اصلاً مخالفت معتزله با حکما و بقیه متکلمین در وجود امکانی است؛ یعنی گفتند که اشیاء—به خدا کار ندارند—گفتند اشیاء در حال عدم ثابتاند. خدا که حال عدم ندارد، اصلاً بحثشان درباره خدا نیست؛ بحثشان در مورد اشیاء امکانی است. میگویند اشیاء ممکنه در حال عدم ثابتاند و موجود نیستند و بعضی از آنها بعداً موجود میشوند. معتقدند که اشیاء ممکنه در حالت عدم بینهایتاند؛ ثابتات را میگویند بینهایتاند، آن وقت از بین این ثابتات بینهایت، بعضیهایشان موجود میشوند. پس شیء را اعم میگیرند از وجود؛ بعضی شیءها موجودند و بعضیها موجود نیستند و ثابتاند، پس شیء اعم از وجود است.
پرسش: یعنی خود مصنف قائل است که وجود هست یک جایی توی وجود واجبی که شیئیت نیست؟
پاسخ: چرا، آنجا در وجود واجب هم قائل به شیئیت است، منتها شیئیت غیر از وجود نیست. شیئیت را در واجب هم قبول داریم، منتها شیئیت غیر از وجود نیست؛ شیئیت وجود است و وجود شیئیت است. آنجا اصلاً دوئیتی نیست که ما بخواهیم بگوییم لازم و ملزوم؛ آنجا لازم و ملزومی نیست. در ممکنات لازم و ملزوم است. ببینید، ما اول گفتیم وجود با شیء فرق میکند؛ این وجود که با شیء فرق میکند در ممکنات فرق میکند، در واجب که فرق ندارد. اصلاً بحث ما در وجود امکانی است. در وجود امکانی گفتیم وجود با شیء فرق میکند، بعد که فرق را ثابت کردیم حالا داریم تلازم را ثابت میکنیم. در خدا که اصلاً فرق را ثابت نکردیم که بعد بیاییم تلازم را ثابت کنیم! اصلاً از اول بحثی که ما شروع کردیم که بحث در تغایر بود، مربوط به شیء و وجود امکانی بود، و حالا هم که داریم تلازم را اثبات میکنیم یا تساوق را، باز هم مربوط به وجود و شیء امکانی است.
فرق دقیق حکما و متکلمین در تقرر ماهیت و مسأله وجود ذهنی
«بَلْ مَعْنَى الْمَوْجُودِ يَلْزَمُهُ دَائِمًا»؛ عبارت را توجه کنید: بلکه معنای موجود، لازم میباشد آن شیء را دائماً. «لازم میباشد»، نه «لازم دارد»؛ از اینجا معلوم میشود که با این «بَلْ مَعْنَى الْمَوْجُودِ» معلوم میشود آنجا «لُزُوم» را در جمله قبل، مصنف به معنای «لازم بودن» گرفته نه «لازم داشتن»، چون در اینجا تعبیری که میکند «يَلْزَمُهُ» است یعنی لازم بودن، نه يَسْتَلْزِمُهُ یعنی لازم داشتن. تعبیر به يَسْتَلْزِمُ نمیکند، تعبیر به «يَلْزَمُ» میکند: بلکه معنای موجود، لازم میباشد—«لازم دارد» معنا نکنید—لازم میباشد آن شیء را. اگر يَسْتَلْزِمُهُ گفته بود «لازم دارد» معنا میکردیم، اما «يَلْزَمُهُ» گفته و «لازم میباشد» معنا میکنیم. همهجا همینطور استها! همهجا يَلْزَمُهُ به معنای «لازم میباشد» و يَسْتَلْزِمُهُ به معنای «لازم دارد» است. همیشه ما به ملزوم يَسْتَلْزِمُ را اسناد میدهیم و به لازم يَلْزَمُ را اسناد میدهیم؛ خلافش را اگر اسناد بدهید اشتباه است. کلام فلاسفه را ملاحظه کنید، دقت دارند در این مسئله که يَلْزَمُ را برای لازم میآورند و يَسْتَلْزِمُ را برای ملزوم میآورند. اینکه من تکرار میکنم، چون خیلی مهم است؛ در اشارات مباحث بسیار مشکلی داریم که یک مقدار زیادی از مشکلش به خاطر همین است که يَلْزَمُ با يَسْتَلْزِمُ را ما جدا نمیکنیم. اگر يَلْزَمُ با يَسْتَلْزِمُ جدا بشود، آن عبارت مشکل که شاید بشود گفت جزء مشکلترین جاهای جلد یک اشارات است حل میشود، اگر يَسْتَلْزِمُ و يَلْزَمُ را دقیقاً درست ملاحظه کنیم. البته اشکالهای دیگر و مشکلات دیگر هم در آن عبارتها هست، منتها یکی از مشکلاتش همین است.
«لِأَنَّهُ يَكُونُ إِمَّا مَوْجُودًا فِي الْأَعْيَانِ، أَوْ مَوْجُودًا فِي الْوَهْمِ وَالْعَقْلِ»؛ «لِأَنَّهُ» یعنی لِأَنَّ این شیء، یا موجود فِی الْأَعْيَانِ است یا موجود فِی الْوَهْمِ وَالْعَقْلِ است یعنی فِی الذِّهْنِ است. پس وجود را رها نمیکند، وجود لازم اوست و وجود از او منفک نمیشود؛ حالا فرق نمیکند چه وجود فِی الْأَعْيَانِ باشد و چه وجود فِی الْأَذْهَانِ باشد. «فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَا لَمْ يَكُنْ شَيْئًا»؛ اگر شیئی باشد که «لَمْ يَكُنْ كَذَا»، یعنی موجود فِی الْأَعْيَانِ نباشد و موجود فِی الْوَهْمِ وَالْعَقْلِ هم نباشد، «لَمْ يَكُنْ شَيْئًا»، اصلاً شیء نیست. اگر وجود را از آن گرفتی، شیئیت را هم باید از آن بگیری؛ نمیشود شیئیتش را بگذاری و وجودش را بگیری، چنانکه معتزله این کار را میکنند که شیئیت را میگذارند و وجود را میگیرند. اینها عرض کردم همهاش رد قول معتزله است که قائلاند به اینکه شیئی داریم که موجود نیست و بعداً موجود میشود.
«وَأَنَّ[أَمَّا] مَا يُقَالُ»؛ اشاره دارد به دفع استدلالی که معتزله دارند. معتزله به صورت قیاس اقترانی اینطور گفتهاند: الْمَعْدُومُ يُخْبَرُ عَنْهُ (این صغری)، وَكُلُّ مَا يُخْبَرُ عَنْهُ فَهُوَ شَيْءٌ (این کبری)؛ نتیجه گرفتهاند: فَالْمَعْدُومُ شَيْءٌ. این فَالْمَعْدُومُ شَيْءٌ نشان میدهد که وجود را میشود از شیء منفک کرد، چون معدوم است و در عین حال شیء است. این قیاسشان است. ابنسینا کبری را قبول میکند؛ كُلُّ مَا يُخْبَرُ عَنْهُ فَهُوَ شَيْءٌ درست است، اما در صغری بحث میکند. از اینجا شروع به اشکال بر استدلال آنها دارد و اشکالش هم اشکال صغروی است، اشکال کبروی نیست و کبری را قبول دارد. صغری را اینطور اشکال میکند: میگوید که وقتی میگویی الْمَعْدُومُ يُخْبَرُ عَنْهُ، کدام معدوم مرادت است؟ معدوم فِی الْخَارِجِ که الْمَوْجُودُ فِی الذِّهْنِ است، آن يُخْبَرُ عَنْهُ؟ درست است؛ الْمَعْدُومُ فِي الْخَارِجِ وَالْمَوْجُودُ فِي الذِّهْنِ يُخْبَرُ عَنْهُ، این درست است، ولی این که نظر شما را بیان نمیکند. میتوانید بگویید معدوم فِی الْخَارِجِ یا بفرمایید موجود فِی الذِّهْنِ: الْمَوْجُودُ فِي الذِّهْنِ يُخْبَرُ عَنْهُ، وَكُلُّ مَا يُخْبَرُ عَنْهُ فَهُوَ شَيْءٌ، و نتیجه بگیرید فَالْمَوْجُودُ فِي الذِّهْنِ شَيْءٌ؛ که خوب است و اشکالی ندارد. اما اگر مرادتان از معدوم، معدوم مطلق باشد که نه در خارج موجود است و نه در ذهن موجود است، يُخْبَرُ عَنْهُ آن غلط است. پس اگر مرادتان از معدوم، معدوم فِی الْخَارِجِ باشد، يُخْبَرُ عَنْهُ درست است و قیاستان هم تا آخر کامل است، ولی نتیجه مطلوبتان را نمیدهد؛ نتیجه میدهد که موجود فِی الذِّهْنِ شیء است، خب این که مطلوب شما نیست! اما اگر مرادتان از معدوم، معدوم فِی الْخَارِجِ وَالذِّهْنِ هر دو باشد، این اصلاً يُخْبَرُ عَنْهُ آن غلط است؛ اصلاً قیاس تشکیل نمیشود، صغرایش باطل است و نتیجه هم منتهی نمیشود.
البته لازم است که من در اینجا یک مطلبی را تذکر بدهم که در جایش خواندید، منتها تذکراً عرض میکنم. معتزله معتقد است که شیء یعنی ماهیت، قبل از وجود ثابت است؛ اما میگوید در خارج ثابت است. حکما هم قائلاند که شیء یعنی ماهیت، تقرر قبل از وجود دارد؛ گفته شده دیگر که تقرر ماهیت قبل از وجودش است. معتزله دارد میگوید شیء قبل از وجود است و حکما هم میگویند شیء قبل از وجود است (شیء یعنی ماهیت). حکما میگویند ماهیت تقررش قبل از وجود است و ماهیت متقرر است قبل از وجود؛ همه گفتهاند. معتزله هم دارد همین را میگوید؛ میگوید شیء ثابت است قبل از وجود. ما میگوییم متقرر است، او میگوید ثابت است؛ هر دو یک چیز داریم میگوییم. اما توجه کنید چه فرقی بین ما و آنها هست؛ به مناسبت دارم این را تذکر میدهم: ما که حکما هستیم میگوییم که ماهیت تقرر ذهنی دارد قبل از وجود خارجی؛ او میگوید شیء ثبوت خارجی دارد قبل از وجود خارجی! شیء را قبل از وجود خارجی، در خارج قرار میدهد؛ ما شیء را قبل از وجود خارجی، در ذهن قرار میدهیم. بین ما و او فرق است. او وجود ذهنی را قبول ندارد؛ چون وجود ذهنی را قبول ندارد، ماهیت را در ذهن قرار نمیدهد و در خارج قرار میدهد. او میگوید تقرر ماهیت قبل از وجودش است، ما هم میگوییم تقرر ماهیت قبل از وجود است؛ منتها او میگوید چون ما وجود ذهنی نداریم، تقرر ماهیت قبل از وجود در خارج است، و ما میگوییم نه، تقرر ماهیت قبل از وجود در ذهن است. فرق ما با او این است. ما وجود خارجی برای ماهیت قبل از وجود خارجی قائل نیستیم، ولی وجود ذهنی قائل هستیم؛ پس ما وجود را از شیء نمیکنیم. ولی او برای آن ماهیتی که در خارج موجود نشده، نه وجود خارجی قائل است و نه وجود ذهنی، پس وجود را از شیء میکند. ما وجود را لازم شیء میدانیم، اما او وجود را لازم شیء نمیداند.
پرسش: اینها مطلقاً وجود ذهنی را قبول ندارند یا فقط ماهیات را؟
پاسخ: معتزله جزء متکلمین است. نه تنها معتزله وجود ذهنی را قبول ندارند، سایر متکلمین هم وجود ذهنی را قبول ندارند، مگر محققین از متکلمین؛ گفته شده محققین از متکلمین وجود ذهنی را قبول دارند. وجود ذهنی نه مُنکَر معتزله است، بلکه منکر کل متکلمین به جز معدودی از آنهاست؛ حتی گروه دیگری هم از متکلمین که معتزلی نیستند وجود ذهنی را قبول ندارند. وجود ذهنی امری است که فلاسفه به آن معتقدند و محققین از متکلمین—که حالا نمیتوانم تاریخش را تعیین کنم، شاید بعد از خواجه، شاید متکلمین بعد از خواجه. ولی قبل از خواجه شاید بتوانیم بگوییم—این را من نمیتوانم درست تعیین کنم و باید مراجعه کنیم—شاید متکلمین قبل از خواجه منکر وجود ذهنی باشند. خواجه دیگر مدعی وجود ذهنی شده، چون بالاخره فیلسوفی است که رفته متکلم شده؛ بعد از خواجه هم آن میرسید شریف و اینهایی که بعداً کتابهای کلامی را نوشتند، گفتند محققین از متکلمین وجود ذهنی را قائلاند.
پرسش: تفتازانی هم قبول دارد؟
پاسخ: بله؟
پرسش: تفتازانی هم قبول دارد وجود ذهنی را؟
پاسخ: تفتازانی هم حالا نمیدانم، تفتازانی هم حالا... عَلَى أَيِّ حَالٍ متکلمین قبل از خواجه نوعاً منکر وجود ذهنی بودند؛ حالا یا همهشان منکر بودند یا غالباً منکر بودند. بعد از خواجه تقریباً میشود گفت معتقد به وجود ذهنی شدند.
نقد صغرای استدلال معتزله و بررسی معنای «معدوم علی الاطلاق»
« وَأَنَّ [أَمَّا] مَا يُقَالُ» از جانب معتزله، گفته میشود که «إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الَّذِي يُخْبَرُ عَنْهُ حَقٌّ». این نتیجه را گفتها! یعنی نتیجه و قیاس و همه را یک جوری با هم قاطی کرده؛ و الا آنها اینطوری میگویند: الْمَعْدُومُ يُخْبَرُ عَنْهُ، وَكُلُّ مَا يُخْبَرُ عَنْهُ شَيْءٌ، فَالْمَعْدُومُ شَيْءٌ. ایشان گفته «إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الَّذِي يُخْبَرُ عَنْهُ»، آخرش و نتیجه را گرفته. ایشان میفرماید این حق است؛ اما اینکه گفتهاند آن شیئی که يُخْبَرُ عَنْهُ است گاهی معدوم است، این را باید دید که معدوم است فِی الْخَارِجِ یا معدوم است مُطْلَقًا. اگر معدوم است فِی الْخَارِجِ، باز حرف حقی است که شیئی که يُخْبَرُ عَنْهُ است معدوم است فِی الْخَارِجِ؛ این حرف، حرف حقی است و عیبی ندارد که معدوم فِی الْخَارِجِ میتواند شیء باشد و میتواند يُخْبَرُ عَنْهُ باشد. اما اگر بگویند آن شیئی که ما میگوییم، معدوم است مُطْلَقًا هم فِی الْخَارِجِ و هم لَا فِی الْخَارِجِ، این باطل است.
«أَنَّ [أَمَّا] مَا يُقَالُ: إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الَّذِي يُخْبَرُ عَنْهُ حَقٌّ»، این حق است. بعد اینطوری میگویند: اول میگویند الشَّيْءُ يُخْبَرُ عَنْهُ، بعد میگویند ولو این شیء معدوم باشد باز هم يُخْبَرُ عَنْهُ است. آن وقت از آنها سؤال میکنیم که منظورتان از معدوم چیست؟ اول میگویند الشَّيْءُ يُخْبَرُ عَنْهُ، میگوییم این درست است. بعد میگویند ولو این شیء معدوم باشد؛ میگوییم پس صبر کن ببینیم مرادت از معدوم چیست: اگر مرادت آن است درست است، و اگر مرادت این است باطل است. توجه میکنید؟ چند بار دارم تکرار میکنم برای نکتهای که بعداً به این نکته احتیاج داریم. که اینها دو تا قول دارند: یکی اینکه میگویند الشَّيْءُ يُخْبَرُ عَنْهُ، و بعد اضافه میکنند ولو آن شیء معدوم باشد باز هم يُخْبَرُ عَنْهُ است. ابنسینا میگوید مرادت از معدوم چیست؟ اگر مرادت از معدوم، معدوم فِی الْخَارِجِ است، اینکه میگویی الشَّيْءُ يُخْبَرُ عَنْهُ ولو معدوم باشد حرف درستی است. اگر مرادت از معدوم، معدوم مطلق باشد، اینکه میگویی الشَّيْءُ يُخْبَرُ عَنْهُ ولو معدوم باشد حرف باطلی است و آن قول اولت باطل است.
«وَأَنَّ [أَمَّا] مَا يُقَالُ: إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الَّذِي يُخْبَرُ عَنْهُ حَقٌّ، ثُمَّ الَّذِي يُقَالُ مَعَ هَذَا»؛ «هَذَا» اشاره است به «مَا» در «مَا يُقَالُ»، یعنی اشاره است به این قول. «مَا» در «مَا يُقَالُ» یعنی این قول، و «مَعَ هَذَا» یعنی در کنار «إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الَّذِي يُخْبَرُ عَنْهُ» که ما گفتیم حق است، گفته میشود که «إِنَّ الشَّيْءَ قَدْ يَكُونُ مَعْدُومًا عَلَى الْإِطْلَاقِ». (این «عَلَى الْإِطْلَاقِ» را من زود خواندم، نباید میخواندم: «إِنَّ الشَّيْءَ قَدْ يَكُونُ مَعْدُومًا»). «مَعَ هَذَا» گفته میشود که قَدْ يَكُونُ الشَّيْءُ مَعْدُومًا. حالا میخواهیم رسیدگی کنیم به این دومی که آیا این درست است؟ «عَلَى الْإِطْلَاقِ»؛ «عَلَى الْإِطْلَاقِ» قید «مَعْدُومًا» نیست، بلکه قید «يُقَالُ» است. یعنی به طور مطلق گفته میشود و مقید نمیکند که منظورش از این معدوم، معدوم خارجی است یا معدوم مطلق است؛ بیان نمیکند و «عَلَى الْإِطْلَاقِ» میگوید: «إِنَّ الشَّيْءَ قَدْ يَكُونُ مَعْدُومًا»، و توضیح نمیدهد که منظورش از معدوم چه نوع معدومی است. پس این «عَلَى الْإِطْلَاقِ» قید «مَعْدُومًا» نیست و نمیخواهد بگوید معدوم عَلَى الْإِطْلَاقِ است سَوَاءٌ كَانَ خَارِجِيًّا أَوْ ذِهْنِيًّا؛ نمیخواهد این را بگوید، و الا بعداً جا ندارد که مصنف بپرسد که منظورت از معدوم، معدوم خارجی است یا معدوم مطلق است، چون میگوید من گفتم عَلَى الْإِطْلَاقِ! قید «عَلَى الْإِطْلَاقِ» را اگر قید «مَعْدُومًا» بگیرید، معنای عبارت این میشود که گفتهاند شیء گاهی معدوم عَلَى الْإِطْلَاقِ است؛ خب آن وقت مصنف میپرسد منظورت معدوم عَلَى الْإِطْلَاقِ است یا معدوم خارجی است؟! این که دیگر سؤال ندارد، خودش گفته معدوم عَلَى الْإِطْلَاقِ اراده کردهام! پس قید «عَلَى الْإِطْلَاقِ» را قید «مَعْدُومًا» نگیرید، قید «يُقَالُ» بگیرید: به طور مطلق یعنی بدون قید گفته میشود شیء معدوم است، و مشخص نمیکند که مرادش از معدوم، معدوم خارجی است یا معدوم خارجی و ذهنی است؛ لذا ما از او سؤال میکنیم که از این کلامی که مطلق گذاشتی چه را اراده کردی؟
«ثُمَّ الَّذِي يُقَالُ مَعَ هَذَا: إِنَّ الشَّيْءَ قَدْ يَكُونُ مَعْدُومًا عَلَى الْإِطْلَاقِ، أَمْرٌ يَجِبُ أَنْ يُنْظَرَ فِيهِ». «يُنْظَرَ» یعنی يُتَأَمَّلَ؛ امری است که دربارهاش باید تأمل بشود. یعنی این قول دوم، قولی است که دربارهاش باید تأمل بشود و سؤال بشود که مرادت از معدوم چیست: معدوم خارجی است؟ اگر معدوم خارجی است درست گفتی؛ اگر معدوم مطلق است غلط گفتی.
«فَإِنْ عَنَى بِالْمَعْدُومِ الْمَعْدُومَ فِي الْأَعْيَانِ، جَازَ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ»؛ پس اگر اراده کرده این گوینده به معدومی که گفته است، «الْمَعْدُومَ فِي الْأَعْيَانِ» را—اگر معدوم فِی الْأَعْيَانِ را قصد کرده—«جَازَ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ»، جایز است که بگویید الشَّيْءُ يُخْبَرُ عَنْهُ ولو معدوم باشد. یعنی قول اولتان که گفتید الشَّيْءُ يُخْبَرُ عَنْهُ با ضمیمه قول دومتان که گفتید ولو معدوم باشد درست است. «فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الشَّيْءُ ثَابِتًا فِي الذِّهْنِ مَعْدُومًا فِي الْأَشْيَاءِ الْخَارِجَةِ»؛ و نتیجه حرفتان این میشود که شیء میتواند شیء باشد، اما به شرطی که در ذهن باشد ولو در اشیاء خارجه معدوم باشد. خب این حرفی است که ما هم قبول میکنیم که چیزی که در ذهن موجود است ولو در خارج موجود نیست، قابل هست که اطلاق شیء بر آن بشود؛ چون وجود ذهنی را از آن نگرفتید، پس میتوانید به آن بگویید شیء.
خب، قبل از اینکه «وَإِنْ عَنَى غَيْرَ ذَلِكَ» را بگویم، برمیگردم دوباره «عَلَى الْإِطْلَاقِ» را قید «مَعْدُومًا» قرار میدهم. قید «يُقَالُ» قرار دادیم درست بود و خوب هم بود؛ قید «مَعْدُومًا» هم قرار بدهید درست میشود، اما توضیح میخواهد و توضیحش را توجه کنید. شیء معدوم است عَلَى الْإِطْلَاقِ، طرف اینطوری میگوید: شیء معدوم است عَلَى الْإِطْلَاقِ، و اراده میکند که معدوم فِی الْخَارِجِ است عَلَى الْإِطْلَاقِ. دقت کنید: معدوم فِی الْخَارِجِ عَلَى الْإِطْلَاقِ یعنی چه؟ یعنی بدون اختصاص بِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ، که «عَلَى الْإِطْلَاقِ» درست شد دیگر! معنای «عَلَى الْإِطْلَاقِ» بنابراین دیگر به معنای سَوَاءٌ كَانَ فِي الْخَارِجِ أَوْ فِي الذِّهْنِ نیست، بلکه سَوَاءٌ كَانَ فِي هَذَا الْوَقْتِ أَوْ وَقْتٍ آخَرَ است. میگوییم این شیء معدوم است فِی الْخَارِجِ چه در این زمان و چه در زمان دیگر؛ نه اینکه معدوم است عَلَى الْإِطْلَاقِ یعنی فِی الْخَارِجِ وَالذِّهْنِ. عرض کردم اگر آن باشد غلط میشود، چون لازم میآید که معدوم مطلق را تقسیم کنیم به معدوم فِی الْخَارِجِ و معدوم مطلق، و این تَقْسِيمُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ وَإِلَى غَيْرِهِ است که باطل است. برای اینکه این محذور پیش نیاید، اگر «عَلَى الْإِطْلَاقِ» را قید «مَعْدُومًا» گرفتید، بگویید «عَلَى الْإِطْلَاقِ» نه به معنای سَوَاءٌ كَانَ فِي الْخَارِجِ أَوْ فِي الذِّهْنِ است، بلکه مِنْ دُونِ اخْتِصَاصٍ بِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ است؛ به این معناست. «جَازَ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ»؛ جایز است که بگویید شیء ولو معدوم خارجی است، شیء است و اراده کنید از معدوم، معدوم عَلَى الْإِطْلَاقِ را که میگوییم مراد از «عَلَى الْإِطْلَاقِ» همان عَدَمُ اخْتِصَاصٍ بِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ است. پس توجه کردید «عَلَى الْإِطْلَاقِ» را دو جور میتوانیم معنا کنیم: یکی «عَلَى الْإِطْلَاقِ» یعنی مربوط بشود به قول، که معنایش این بشود که قیدی نیاورده، گفته معدوم و قید هم برای معدوم نیاورده؛ و یکی «عَلَى الْإِطْلَاقِ» مربوط بشود به معدوم، و مراد از معدوم مطلق یعنی معدوم خارجی غیر مقید بِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ که به لحاظ زمان مطلق است نه به لحاظ ظرف. ظرفش خارج است و ظرف انعدام خارج است و مطلق نیست، ولی به لحاظ زمان مطلق است؛ در ظرف خارج معدوم است چه در این زمان و چه در زمان دیگر. این «عَلَى الْإِطْلَاقِ» را به هر دو جور که معنا کنید، هر دویش درست است.
پرسش: این جور دوم را چه کسی تفسیر کرده که به زمان باشد؟
پاسخ: جور دوم را کسی تفسیر نکرده، ولی از تعلیقهای که ملا اولیاء بر «كَذَلِكَ» دارد، این جور دوم فهمیده میشود. در «كَذَلِكَ» ملا اولیاء اینطور تعلیقه دارد: وَحِينَئِذٍ كَانَ الْإِطْلَاقُ إِشَارَةً إِلَى عَدَمِ التَّخْصِيصِ بِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ. این تفسیر ملا اولیاء است برای «كَذَلِكَ»؛ از اینجا آن «عَلَى الْإِطْلَاقِ» به نحو دوم هم معنا میشود.
بطلان اخبار و علم نسبت به معدوم مطلق و تفاوت معلوم بالذات و بالعرض
خب، میرویم سراغ قسمت بعدی که باقی مانده بود: «وَإِنْ عَنَى غَيْرَ ذَلِكَ»؛ یعنی و اگر اراده کرده این گوینده «غَيْرَ ذَلِكَ» را، یعنی انعدام فِی الْخَارِجِ را اراده نکرده بلکه انعدام مطلق را اراده کرده و گفته که معدومی که مطلقاً معدوم است—چه در خارج و چه در ذهن—او شیئی است که يُخْبَرُ عَنْهُ، اگر این را گفته، «كَانَ بَاطِلًا». «كَانَ» ضمیرش برمیگردد به آن «مَا» در «مَا يُقَالُ»؛ یعنی آن قول اولش هم باطل است، چون قول اول را با قول دوم مقید کرد. گفت الشَّيْءُ يُخْبَرُ عَنْهُ ولو معدوم باشد، آن وقت از «ولو معدوم باشد» اراده کرد مطلق انعدام را، هم معدوم در خارج و هم معدوم در ذهن؛ آن وقت آن قول اولش که میگوید «إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الَّذِي يُخْبَرُ عَنْهُ»، «كَانَ بَاطِلًا». «كَانَ» ضمیرش برمیگردد به همانی که «يَكُونَ» برگشت، یعنی برمیگردد به «مَا» در «مَا يُقَالُ» («إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الَّذِي يُخْبَرُ عَنْهُ» با ضمیمه قول دوم که گفت ولو اینکه معدوم باشد). اگر مرادش این «غَيْرَ ذَلِكَ» است، یعنی از انعدام، انعدام فِی الْخَارِجِ تنها را اراده نکرده بلکه مطلق انعدام را اراده کرده، «كَانَ بَاطِلًا».
«وَلَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ أَلْبَتَّةَ»؛ یعنی خبری دیگر «عَنْهُ» از این شیء نمیتوانیم بدهیم. «لَمْ يَكُنْ» تامه است، «خَبَرٌ» فاعلش است و خبر دیگر نمیخواهد؛ همان اسم کلمه، اسم «كَانَ» اکتفا میکند: لَمْ يَتَحَقَّقْ عَنْهُ خَبَرٌ أَلْبَتَّةَ. این «وَلَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ أَلْبَتَّةَ» را ملا اولیاء عطف تفسیر میگیرد بر «كَانَ بَاطِلًا»، و خوب است؛ اما به شرطی که ضمیر «كَانَ» را برگردانید به «مَا» در «مَا يُقَالُ» همانطور که برگرداندیم. خود ملا اولیاء هم همین را میگوید؛ «كَانَ بَاطِلًا» را میگوید: كَانَ ذَلِكَ الْقَوْلُ بَاطِلًا، و به همان «مَا» در «مَا يُقَالُ» برمیگرداند. آن وقت مجبور میشود «وَلَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ أَلْبَتَّةَ» را عطف تفسیر بگیرد. اما اگر «كَانَ» را به «شَيْء» برگردانید: «كَانَ» آن شیئی که معدوم است فِی الْخَارِجِ وَفِی الذِّهْنِ دیگر «بَاطِلًا»، آن وقت «وَلَمْ يَكُنْ» از آن باطل «خَبَرٌ أَلْبَتَّةَ»؛ دیگر لازم نیست «وَلَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ» را عطف تفسیر بگیرید. «كَانَ» آن شیء «بَاطِلًا»، و اضافه کن که «وَلَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ أَلْبَتَّةَ»؛ باطل است دیگر، از باطل که نمیشود خبر داد!
«وَلَا كَانَ مَعْلُومًا» («وَلَا الْأَعْيَانَ كَانَ مَعْلُومًا»). خب، عبارت را توجه کنید اینطور است: اگر شیئی معدوم باشد مطلقاً و شیء باشد، «لَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ» این یک تالی، «وَلَا كَانَ مَعْلُومًا» این دو تالی؛ بعد میگوییم وَالتَّالِي بِكِلَا شِقَّيْهِ بَاطِلٌ، پس شیء نباید معدوم باشد. اگر شیء معدوم باشد مطلقاً، هم «لَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ» باید صادق باشد و هم «وَلَا كَانَ مَعْلُومًا» باید صادق باشد؛ در حالی که اگر شیء، شیء است، هم يَكُونُ عَنْهُ خَبَرٌ صادق است و هم كَانَ مَعْلُومًا صادق است، یعنی تالی به هر دو شقش باطل است. پس نتیجه میگیریم که شیء معدوم نیست؛ مقدم باطل است یعنی شیء معدوم نیست، اگر شیء است معدوم نیست.
این «وَلَا كَانَ مَعْلُومًا» را باید توضیح بدهیم. قیاس را تنظیم کردیم و تمام شد: «وَلَا كَانَ مَعْلُومًا إِلَّا عَلَى أَنَّهُ مُتَصَوَّرٌ فِي النَّفْسِ فَقَطْ. فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَصَوَّرًا فِي النَّفْسِ صُورَةً تُشِيرُ إِلَى شَيْءٍ خَارِجٍ فَكَلَّا». این عبارت را باید توضیح بدهیم؛ خیلی توضیحش مختصر است و خیلی هم راحت است، منتها خود عبارت یک مقدار دقّت دارد.
پرسش: توی کتاب ما یک «عَلَى الْأَعْيَانِ» دارد؛ «وَلَا عَلَى الْأَعْيَانِ كَانَ مَعْلُومًا» را دارد.
پاسخ: ولا چی دارد؟
پرسش: «وَلَا الْأَعْيَانَ كَانَ مَعْلُومًا». بعد از «وَلَا» یک «الْأَعْيَانَ» آمده است.
پاسخ: «وَلَا كَانَ مَعْلُومًا»، بله. میخواهم ببینم نسخه ما چه دارد؟ بدهید کتابتان را... «وَلَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ أَلْبَتَّةَ، وَلَا الْأَعْيَانَ كَانَ مَعْلُومًا». عیبی ندارد، اما خوب نیست. بله، «وَلَا الْأَعْيَانَ»، نسخه ما بهتر است. «وَلَا الْأَعْيَانَ» میخواهد بگوید که اعیان معلوم نمیشوند؛ یعنی این شیئی که در ذهن نیامده نمیتواند حاکی باشد از خارج، چون خارجی نیست؛ «وَلَا الْأَعْيَانَ كَانَ مَعْلُومًا»، اعیان معلوم نیست، بلکه خود آن شیئی که در ذهن آمده خودش علم است اما حاکی از خارج نیست چون خارجی نداریم. حالا این را الآن توضیح میدهم که شاید عبارت شما هم درست بشود، ولی عبارت ما بهتر است: «وَلَا كَانَ مَعْلُومًا».
ببینید، شیئی که در خارج موجود نیست و در ذهن هم موجود نیست، این باید معلوم نباشد، در حالی که معلوم هست. این شیء وقتی توی ذهن ما میآید، معلوم است و وجود ذهنی هم دارد، اما حکایت از خارج نمیکند چون خارجی نداریم. چون الآن داریم فرض میکنیم که شیئی که نه در ذهن بیاید و نه در خارج باشد باطل است؛ پس اگر شیء است باید یا در خارج باشد و در ذهن، یا فقط در ذهن باشد. بالاخره خالی از این حالات نیست دیگر! اگر بخواهد معدوم باشد فِی الْخَارِجِ وَفِی الذِّهْنِ که باطل است و اصلاً شیء نیست. اگر بخواهد شیء باشد، باید لااقل در ذهن باشد. در ذهن که هست، شأنش حکایت است، ولی حکایت نمیکند؛ چرا؟ چون خارجی ندارد که حکایت کند. پس معلوم بالذات هست و معلوم بالعرض ندارد. این عبارت میخواهد همین را بگوید؛ میخواهد بگوید آن شیئی که در ذهن آمده و به خاطر به ذهن آمدن اسم شیء را رویش گذاشتیم، این معلوم فِی النَّفْسِ هست، ولی اینطور نیست که صورتی باشد که از خارج حکایت کند، یعنی معلوم بالعرض ندارد.
«وَلَا كَانَ مَعْلُومًا إِلَّا عَلَى أَنَّهُ مُتَصَوَّرٌ فِي النَّفْسِ فَقَطْ»؛ معلوم نخواهد بود مگر به این صورت که «إِلَّا عَلَى أَنَّهُ مُتَصَوَّرٌ فِي النَّفْسِ فَقَطْ»، یعنی صورتش در نفس آمده فقط، یعنی بدون حکایت. چون مگر وجود ذهنی نگرفته؟ پس در نفس آمده و شأنش هم حکایت است، ولی چون در خارج چیزی نداریم حکایت نمیتواند بکند. پس فقط در نفس است: «مُتَصَوَّرٌ فِي النَّفْسِ فَقَطْ»؛ «فَقَطْ» یعنی فقط در نفس است و دیگر حکایتی از خارج نمیکند. با «فَأَمَّا» میخواهد بگوید حکایت از خارج نمیکند: «فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَصَوَّرًا فِي النَّفْسِ صُورَةً تُشِيرُ إِلَى شَيْءٍ خَارِجٍ فَكَلَّا» («فَأَمَّا أَنْ تَكُونَ مُتَصَوَّرًا فِي النَّفْسِ صُورَةً تُشِيرُ إِلَى شَيْءٍ خَارِجٍ فَكَلَّا»)؛ اما اینکه در نفس ما صورتی متصور شود که این صورت «تُشِيرُ إِلَى شَيْءٍ خَارِجٍ»، یعنی حکایت از خارج بکند، «فَكَلَّا». «كَلَّا» یعنی لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، اینگونه نیست؛ یعنی نمیتواند از خارج حکایت کند، چرا؟ چون خارجی ندارد. پس معلوم بالذات هست، ولی معلوم بالعرض ندارد. بنابراین اگر شیء در خارج نبود و در ذهن هم نیامد که باطل است و اصلاً شیء نیست؛ اما اگر شیء بود و در خارج نبود، حتماً در ذهن میآید. در ذهن که آمد، فقط معلوم است فِی الذِّهْنِ و دیگر حَاكِيًا عَنِ الْخَارِجِ نیست. عبارت این را میخواهد بگوید: معلوم است در ذهن یعنی متصور است در ذهن، اما اینکه در ذهن صورتی آمده باشد که بخواهد از خارج حکایت کند، «فَكَلَّا».
تبیین نحوه معلوم بودن و اخبار از شیء موجود در ذهن
پرسش: اما این که میگوید «إِلَّا عَلَى أَنَّهُ مُتَصَوَّرٌ فِي النَّفْسِ فَقَطْ»، چطور است که به ماقبلش میخورد؟ چون ماقبلش اصلاً حرف اینها را کاملاً باطل میداند و اصلاً توی ذهن هم نمیآید.
پاسخ: بله، حرفشان باطل است. بنابراین حرف آنها باطل است را گفت، بعد گفت «وَلَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ»، از شیئی که معدوم باشد خبری نیست، «وَلَا كَانَ مَعْلُومًا»، معلوم هم نخواهد بود، مگر به این صورت؛ که اگر به این صورت بود معلوم خواهد بود. ببینید، میگوید اگر شیء را شما گفتید در خارج نیست و در ذهن هم نیست که خب شد باطل؛ نمیتوانید از آن خبر بدهید و حتی معلومتان هم نیست، مگر اینکه بیاورید در ذهن که آن وقت میشود معلوم، منتها معلوم به این صورت. هم میشود معلوم و هم میشود شیء و دیگر باطل نیست؛ هم میشود معلوم و هم میشود شیء، آن وقت به این صورت معلوم میشود که معلومی است که فقط در ذهن است، نه معلومی است که از خارج حکایت میکند، بلکه معلوم است فقط در ذهن؛ یعنی معلوم بالذات است و معلوم بالعرض ندارد.
دقت میکنید؟ ارتباط دارد این حرف با قبل. قبل گفت که اگر این شیء وجود خارجی ندارد و وجود ذهنی ندارد، پس باطل است. وقتی باطل شد، «لَمْ يَكُنْ عَنْهُ خَبَرٌ، وَلَا كَانَ مَعْلُومًا»، معلوم هم نخواهد بود؛ نه خبری از آن میتوانید بدهید و نه میتوانید معلوم بگیرید، مگر اینکه معلومش کنید به این صورت: «إِلَّا عَلَى أَنَّهُ...»، یعنی میتوانید معلومش کنید به این صورت که بیاوریدش در ذهن و بگویید در خارج معدوم است ولی در ذهن هست. آن وقت با آمدن در ذهن، هم معلوم میشود و هم شیئیت پیدا میکند، اما معلوم شدنش به این نحو است که فقط در ذهن معلوم است، نه معلومی است که صورتی باشد حاکی از خارج؛ چون خارجی ما نداریم. عبارت، عبارت سنگینی است ولی مطلب خیلی آسان است.
«أَمَّا الْخَبَرُ، فَلِأَنَّ الْخَبَرَ يَكُونُ دَائِمًا عَنْ شَيْءٍ مُتَحَقِّقٍ فِي الذِّهْنِ». خب، معلوم بودن را توضیح دادیم؛ اما خبر چه؟ میفرماید خبر را میتوانید بدهید به شرطی که شیء در ذهن بیاید. اگر در ذهن نیامد و در خارج هم که نیست، نمیشود از آن خبر داد. اما خبر، «فَلِأَنَّ الْخَبَرَ يَكُونُ دَائِمًا عَنْ شَيْءٍ مُتَحَقِّقٍ فِي الذِّهْنِ»؛ خبر میتوانید بدهید از اینی که در ذهن آمده. اینی که در ذهن آمد، معلوم شد به همین صورت که گفتیم، و خبر هم میتوانید از آن بدهید؛ چرا؟ چون خبر را همیشه از مَا فِي الذِّهْنِ میدهید، یعنی اول یک چیزی را تصور میکنید و بعد خبر میدهید. بنابراین اگر شیئی در خارج نباشد، هیچ مشکلی ندارد که خبر بدهید؛ چون در ذهنتان آوردیدش و دارید خبر میدهید: «أَمَّا الْخَبَرُ» جایز است، «فَلِأَنَّ الْخَبَرَ يَكُونُ دَائِمًا عَنْ شَيْءٍ مُتَحَقِّقٍ فِي الذِّهْنِ».
پس روشن شد که اگر چیزی در خارج معدوم بود و در ذهن هم معدوم بود، نه میشود از آن خبر داد و نه میشود معلومش دانست؛ مگر اینکه، مگر اینکه در ذهن بیاوریدش، که اگر به ذهن آوردید هم معلوم است و هم «أَمَّا الْخَبَرُ» میشود از آن خبر داد. معلوم است به این صورت که معلوم بالذات هست ولی معلوم بالعرض ندارد؛ خبر هم میتوانید بدهید چون از مَا فِي الذِّهْنِ همیشه خبر داده میشود و این شیء را شما فِی الذِّهْنِ آوردید، پس شده مَا فِي الذِّهْنِ؛ اگر مَا فِي الذِّهْنِ شده میتوانید از آن خبر بدهید. مطلب تمام شد.
«وَالْمَعْدُومُ الْمُطْلَقُ لَا يُخْبَرُ عَنْهُ بِالْإِيجَابِ»[6] سرِ بحث است و سرِ خط باید نوشته بشود که انشاءالله بماند برای فردا.