« فهرست دروس
درس الهیات شفا - استاد محمدحسین حشمت‌پور

90/05/14

بسم الله الرحمن الرحیم

بداهت مفاهیم عام اولیه (موجود و شیء) و امتناع تعریف حقیقی آن‌ها/بدیهيات تصور و تصدیق /مقاله اول الهیات شفا

 

موضوع: مقاله اول الهیات شفا/بدیهيات تصور و تصدیق /بداهت مفاهیم عام اولیه (موجود و شیء) و امتناع تعریف حقیقی آن‌ها

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

 

عنوان فصل پنجم و کلیات مباحث مطرح‌شده در آن

صفحه 29 سطر اول: «فَصْلٌ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْمَوْجُودِ وَالشَّيْءِ وَأَقْسَامِهِمَا الْأُوَلِ بِمَا يَكُونُ فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى الْغَرَضِ».[1]

بحث در این فصل همان‌طور که از عنوانش پیداست، بحث در وجود و در موجود و شیء است. در این فصل می‌خواهند بیان کنند که موجود چیست و شیء چیست؛ اما نمی‌توانند موجود و شیء را تعریف کنند، لذا از طریق تنبیه بر این دو کلمه یا معنا دلالت و راهنمایی می‌کنند؛ از طریق تنبیه، نه از طریق تعریف؛ چون این‌ها بدیهی‌اند و بدیهی را نمی‌شود تعریف کرد.

بعد در ضمن به اینکه بعضی‌ها تعریف دیگر کرده‌اند این دو تا را و تعریفشان تعریف دوری است یا تعریف به اخفی است اشاره می‌کنند و مطلب را ادامه می‌دهند. بحث در عدم هم مطرح می‌شود، اعاده معدوم را اجازه نمی‌دهند، آن هم در این فصل بحث می‌شود. مطالبی که در این فصل می‌آید تقریباً عناوینش همین است که عرض کردم.

بدیهی بودن معنای شیء، موجود و ضروری در تصورات و مقایسه آن با تصدیقات

ابتدا می‌فرماید که شیء و موجود و ضروری، این سه تا معنایشان در نفس ارتسام پیدا می‌کند «اِرْتِسَامًا أَوَّلِيًّا»، یعنی بدون احتیاج به واسطه. مُعَرِّفی نداریم که این‌ها را به ما معرفی کند. چیزی لازم نداریم که آن‌ها اَعرف باشند از این‌ها، از این سه کلمه، و بتوانند این سه کلمه را به ما معرفی کنند. این مدعای ایشان است.

بعد در دلیل بر مدعا، ابتدا تصدیق را مطرح می‌کنند و می‌فرمایند که ما تصدیقات بدیهی داریم که این تصدیقات واسطه می‌شوند برای به دست آمدن مجهولات تصدیقی، و توضیح می‌دهند که این تصدیقات را نمی‌شود تعریف کرد، نمی‌شود استدلال کرد، بلکه باید به طور بدیهی آن‌ها را یافت.

می‌فرمایند همان‌طور که در تصدیقات چنین وضعی هست، در تصورات هم ما الفاظی داریم، معانی‌ای داریم که نه از راه تعریف، بلکه به طور بدیهی در ذهن ما هستند و گاهی ممکن است بر آن‌ها تنبیه کنیم، ولی هیچ‌کدامشان را تعریف نمی‌کنیم. این‌طور نیست که ما از آن‌ها صورتی نداشته باشیم و به توسط تعریف آن صورت را به دست بیاوریم، بلکه صورت در ذهن ما موجود است و ما می‌توانیم با تعریفی بر آن صورت موجود تنبیه کنیم.

تبیین ملاصدرا از مفهوم تنبیه در جلد اول اسفار

صدرا در جلد یک اسفار که بحث وجود را مطرح می‌کند، ادعا می‌کند بدیهی بودن وجود را و اشاره می‌کند به اینکه وجود قابل تعریف نیست ولی قابل تنبیه هست، و بعد تنبیه را این‌طوری توضیح می‌دهد: می‌گوید که معانی‌ای در ذهن ما موجودند که این معانی همه‌شان بدون تعریف و به بداهت در ذهن ما آمده‌اند. ما هیچ‌کدام را از طریق تعریف و اشیاء دیگر استخراج نکردیم؛ ولی گاهی لفظی گفته می‌شود، ما نمی‌دانیم این لفظ در مقابل کدام‌یک از آن معانی موجود در ذهن ماست. تنبیه می‌شود تا ما بفهمیم که این لفظ در مقابل کدام معناست.

مثلاً معنای وجود را می‌دانیم، معنای وحدت را می‌دانیم، معنای مثلاً ادراک را می‌دانیم؛ این‌ها معانی‌ای است که پیش ما روشن‌اند. این‌ها معانی‌ای است که پیش ما روشن‌اند و ما همه این‌ها را می‌دانیم؛ اما الفاظی در مقابل این‌هاست، ما آن الفاظ را نمی‌شناسیم. مثلاً می‌گویند وجود، ما نمی‌توانیم ببینیم یا بدانیم که این وجود در مقابل کدام‌یک از این معانی است؛ یا می‌گویند وحدت، ما نمی‌دانیم کدام معنا اراده می‌شود؛ ولی وقتی که تنبیهی ذکر می‌شود و گفته می‌شود وجود مثلاً چیزی است که تحقق اشیاء به اوست، یا وحدت چیزی است که قابل قسمت نیست، این‌جور تنبیهات که می‌کنند، ما متوجه می‌شویم که این لفظ در مقابل کدام معناست؛ که معنا را که معلوم است تعیین می‌کنیم.

بنابراین آن تعریفی که می‌شود به ما چیزی را نمی‌شناساند، بلکه ما را بر آنچه که شناخته‌ایم و در ذهن حاضر داریم آگاه می‌کند. اصطلاحاً به این‌چنین تعریفاتی تنبیه گفته می‌شود که وظیفه‌شان شناساندن نیست؛ زیرا که ما آنچه را که آن‌ها می‌خواهند به ما بشناسانند قبلاً شناخته‌ایم. وظیفه‌شان تنبیه است؛ می‌خواهند ما را آگاه کنند به اینکه کدام‌یک از معانی موجود در ذهن ما اراده شده است. این تعبیری است که صدرا دارد و تفسیری است که ایشان برای این عبارت آورده؛ یعنی گفته تنبیه، بعد هم تنبیه را این‌چنین تفسیر کرده است.

پرسش و پاسخ درباره تفاوت تنبیه با شرح الاسم و شرح اللفظ

پرسش: این‌ها شرح الاسم است؟

پاسخ: تعریف اصلاً حساب نمی‌شود تنبیه. ممکن است شما کلماتی را، در تنبیه بیاورید که مستلزم دور هم بشود، ولی اشکالی ندارد؛ در حالی که در شرح الاسم و در تعریف حقیقی اجازه ندارید از چنین الفاظی استفاده کنید. در تنبیه شما می‌توانید از الفاظی که مشتق‌اند از خود معرَّف استفاده کنید که این به ظاهر دور است، ولی چون تنبیه است نه تعریف، اجازه داده می‌شود؛ اما در شرح الاسم نمی‌توانید این استفاده را بکنید.

شرح الاسم تقریباً حالت تعریف حقیقی را دارد، منتها قبل از بیان وجود معرَّف، شرح الاسم را می‌آوریم، بعد از بیان وجود، تعریف حقیقی می‌آوریم. اما شرح اللفظ فرق می‌کند. شرح اللفظ با شرح الاسم فرق می‌کند؛ شرح اللفظ همان تعریفاتی است که در لغت شده است. آن‌ها اگر دوری هم باشد مشکل ندارد. اما شرح الاسم واقعاً یک تعریف حقیقی است، منتها قبل از اعلام وجود معرَّف این تعریف آورده می‌شود؛ بعد از اعلام وجود، تعریف حقیقی آورده می‌شود که تعریف‌ها با هم فرقی نمی‌کنند جز اینکه یکی قبل می‌آید، یکی بعد می‌آید.

پرسش: پس منظومه‌ای که معرِّف وجود را شرح اسمی می‌داند، فَالْأَوَّلُ التَّحْدِيدُ وَالثَّانِي الرَّسْمُ، و می‌گوید از اقسام شرح الاسم است؟

پاسخ: بله، البته شرح الاسم را بعضی‌ها مطلق گرفته‌اند، به این تفسیری که من عرض کردم محدودش نکرده‌اند. شرح الاسم طوری تعریف شده که حتی بر شرح اللفظ هم اطلاق شده است، حتی بر تعریفات لغوی هم اطلاق شده است، حتی بر تنبیه و بر آن چیزهایی هم که دور باشد اطلاق شده است. مرحوم سبزواری اگر می‌گوید تعریف وجود شرح الاسم است، غیر حد و رسم است، نظرش به آن معنای عام شرح الاسم است، نه معنای خاص. اشکال ندارد که شما این را شرح الاسم بدانید از باب شرح الاسم به معنای عام، نه شرح الاسم به معنای خاص.

مقایسه تعبیر «تعیین» در کلام خواجه نصیرالدین طوسی با «تنبیه» در کلام ملاصدرا

پس عرض کردم که صدرا تعبیر می‌کند از چنین تعریفی به تنبیه، و تنبیه را هم این‌طوری بیان می‌کند و تفسیر می‌کند؛ اما خواجه در بحث ادراک از چنین تعریفی تعبیر می‌کند به تعیین. می‌گوید این تعریف کارش تعیین است. تعبیر خواجه یک مقدار می‌شود گفت به ظاهر رساتر از تعبیر صدراست. او دیگر احتیاج ندارد که تعیین را توضیح بدهد؛ صدرا تنبیه را توضیح داد، ولی خواجه با تعبیر به تعیین بی‌نیاز از توجیه است. تعریف می‌کنیم تا تعیین کنیم؛ یعنی از بین آن معانی بدیهی که ما در ذهن داریم، یکی را در مقابل این لفظ تعیین کنیم و بگوییم که لفظ به ازاء این معناست؛ این لفظ شنیده‌شده که لفظ وجود است، لفظ وحدت است، لفظ شیء است، لفظ ضروری است، لفظ ادراک است، لفظ هر چیزی که هست، در مقابل کدام معناست؛ داریم تعیین می‌کنیم.

پس بالاخره همه این بزرگواران قائل‌اند به اینکه این اشیائی مثل موجود و شیء و امثال ذلک، این‌ها امور بدیهی هستند، معانی‌شان معانی بدیهی است، احتیاج به تعریف ندارد و اگر تعریفی گفته بشود این در واقع تنبیه است.

سه محور اصلی بحث درباره موجود و شیء در این فصل

در این فصل این مطالب گفته می‌شود که البته من به طور کامل نگفتم، فقط دارم به بعضی‌ها اشاره می‌کنم و ظاهراً به بیش از این توضیح هم احتیاجی نداریم، مطالب امروز آسان است. در این فصل سه مطلب باید در همین بابی که الان هستیم مطرح بشود. البته عرض کردم در این فصل مطالب دیگر هم ما داریم، ولی در همین باب که تعریف موجود و شیء و امثال ذلک است، سه مطلب باید بیان بشود:

یکی اینکه موجود و شیء بدیهی‌اند، که این را بیان کردیم. دوم اینکه این‌ها را نمی‌شود تعریف کرد؛ نمی‌شود تعریف کرد، نه اینکه ما تعریف نمی‌کنیم و به این حرف قناعت نمی‌کنیم؛ باید بگوییم نمی‌شود تعریف کرد و اثبات کنیم که نمی‌شود تعریف کرد. و بعد هم باید ثابت کنیم که موجود و شیء أُولَى الْبَدِيهِيَّات‌اند؛ نه تنها بدیهی‌اند که مطلب اولمان این بود، بلکه أُولَى الْبَدِيهِيَّات‌اند؛ یعنی تمام بدیهیات هم باید به این‌ها منتهی بشوند. این‌ها هستند که ابتدا باید شناخته بشوند تا بعد چیزهای دیگر شناخته بشوند. این سه مطلب باید در اینجا اثبات بشود؛ اتفاقاً ابن‌سینا هم همین سه مطلب را اثبات می‌کند و هر سه مطلب را در اینجا دارد.

تطبیق متن و شرح عنوان فصل پنجم و اقسام اولیه و ثانویه

خب، من از رو تطبیق می‌کنم تا قسمتی که ممکن است تطبیق بشود.

صفحه بیست و نه، این صفحه، خط اول: «فَصْلٌ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْمَوْجُودِ وَالشَّيْءِ»؛ می‌خواهیم راهنمایی بکنیم. کلمه «الدَّلَالَةِ» را هم دقت کنید، عنایت دارد که این‌جوری کلمه را آورده؛ نمی‌گوید می‌خواهیم تعریف کنیم، می‌گوید می‌خواهیم راهنمایی بکنیم. شما خودتان آگاهید به معانی، ما می‌خواهیم شما را راهنمایی بکنیم. «فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْمَوْجُودِ وَالشَّيْءِ وَأَقْسَامِهِمَا الْأُوَلِ»؛ اشاره می‌کنیم به اقسام اولی این‌ها.

اقسام اولی شیء عبارت‌اند از اقسامی که با تقسیم، با اولین تقسیم شیء حاصل می‌شوند. آن‌وقت اگر یکی از این اقسام را دو مرتبه تقسیم کنیم، اقسام جدیدی که به دست می‌آیند می‌شوند اقسام ثانوی. بعد هم دوباره اگر تقسیم را ادامه بدهیم، باز هم بقیه را باز می‌گوییم اقسام ثانوی. اقسام اولی همان اقسامی است که با اولین تقسیم درست می‌شوند، بقیه تقسیم‌ها که در طول هم‌اند اقسام ثانوی درست می‌کنند؛ اقسام ثالثی و رابعی دیگر نداریم، همه‌اش اقسام ثانوی است.

حالا اقسام اولی وجود، موجود و همچنین اقسام اولی شیء عبارت‌اند از واجب و ممکن. البته شیء را اگر مطلق بگیریم، مقید به موجود نکنیم، اقسام اولی‌اش می‌شود واجب، ممکن، ممتنع؛ ولی اگر مقید به وجودش بکنیم و مقیدش کنیم به موجود، اقسام اولی‌اش مثل همان اقسام اولی موجود است، یعنی واجب و ممکن. حالا اگر ممکن را تقسیم کردیم به جوهر و عرض، جوهر و عرض می‌شوند اقسام ثانوی، دیگر اقسام اولی نیستند.

در این فصل مصنف گذشته از اینکه از شیء و موجود بحث می‌کند، از اقسام اولی این‌ها یعنی ممکن و واجب هم بحث می‌کند. البته از امتناع هم بحث می‌کند، معلوم می‌شود شیء را مطلق می‌گیرد؛ امتناع و امکان و وجوب را هر سه را بحث می‌کند. توضیح می‌دهد که این‌ها هم معنایشان بدیهی است، اگر تعریف کردند تعریف دوری است یا تعریفشان تعریف تنبیهی است؛ همان مطالبی که در مورد خود موجود و شیء توضیح می‌دهد، مقداری‌اش را هم در مورد واجب و ممکن و ممتنع می‌آورد.

شرح عبارت «بِمَا يَكُونُ فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى الْغَرَضِ» و بیان ارتسام اولی

«بِمَا يَكُونُ» متعلق به «الدَّلَالَةِ» است؛ یعنی بِبَيَانٍ وَوَجْهٍ که «يَكُونُ» در آن بیان «تَنْبِيهٌ عَلَى الْغَرَضِ»؛ یعنی بیانی می‌آوریم که آن بیان وزانش وزان معرِّف نیست، بلکه وزانش وزان تنبیه است. تنبیه می‌کنیم بر غرض. غرض یعنی غرضی که در این فصل داریم، نه غرضی که در کل فلسفه داریم. غرضی که ما در این فصل داریم این است که اثبات کنیم که معنای وجود و شیء بدیهی است و با فکر اکتساب نمی‌شود، و این مطلب را ما به صورت تنبیه ذکر می‌کنیم؛ یعنی هیچ استدلالی نمی‌کنیم، هیچ رسم و حدی نمی‌آوریم، فقط به صورت تنبیه مطالب را ذکر می‌کنیم.

شما در کلمات ما می‌بینید که درست است بعضی استدلالات را آورده‌ایم، ولی برای این معانی هیچ استدلالی نکرده‌ایم؛ استدلال اگر آورده‌ایم مربوط به چیزهایی که باید دلیل بیاوریم هست، اما بر هیچ‌کدام، بر موجود و شیء و معنای این‌ها هیچ استدلالی نکردیم. البته بعداً استدلال خواهیم کرد که نمی‌توانیم موجود و شیء را تعریف کنیم، بعداً استدلال خواهیم کرد که این موجود و شیء أَعْرَفُ الْأَشْيَاء هستند و أُولَى الْبَدِيهِيَّات‌اند؛ این‌ها را بعداً استدلال می‌کنیم، ولی غرض ما در این فصل این است که موجود و شیء را بیان کنیم و در این بیان استدلال نمی‌کنیم. در بیان این مطلب استدلال نمی‌کنیم، همچنین تعریفی که حدی باشد یا رسمی باشد نمی‌آوریم، بلکه به تنبیه اکتفا می‌کنیم. پس «بِمَا» یعنی به بیانی که «يَكُونُ» در آن بیان تنبیهی بر غرض، یعنی مطالب فصل که مورد توجه ما هستند و مقصود و غرض ما در این فصل هستند، با تنبیه افاده می‌شوند.

بله، این «الْغَرَضِ» را مختلف معنا کرده‌اند. صدرا، ملااولیاء، قوام‌الدّین، ملاسلیمان، این‌ها همه‌شان معنا کرده‌اند، ولی رجوع همه معانی به همین است که عرض کردم؛ مختلف گفته‌اند ولی بالاخره آخرش همه به یک چیز برمی‌گردد.

«فَنَقُولُ: إِنَّ الْمَوْجُودَ، وَالشَّيْءَ، وَالضَّرُورِيَّ» این سه تا کلمه «مَعَانِيهَا تَرْتَسِمُ فِي النَّفْسِ ارْتِسَامًا أَوَّلِيًّا»؛ در نفس مرتسم می‌شود به ارتسام اولی. ارتسام اولی یعنی ارتسام بدون واسطه. هیچ چیزی به عنوان معرِّف واسطه نمی‌شود تا آن معرِّف این معانی را در ذهن ما مرتسم کند، بلکه این معانی خودبه‌خود از باب اینکه بدیهی هستند در ذهن ما مرتسم می‌شوند؛ منتها با معانی دیگر گم می‌شوند، خلط می‌شوند، ما باید جدایشان کنیم. جدا کردن به توسط تنبیه است.

«لَيْسَ ذَلِكَ الِارْتِسَامُ» توضیح «ارْتِسَامًا أَوَّلِيًّا» هست. این ارتسامی که این معانی در نفس و ذهن ما پیدا می‌کنند، این ارتسام «مِمَّا» یعنی ارتسامی نیست که «يَحْتَاجُ» یا «يُحْتَاجُ إِلَى أَنْ يُجْلَبَ بِأَشْيَاءَ أَعْرَفَ مِنْهَا»؛ از معانی‌ای نیستند که احتیاج داشته باشند به اینکه به توسط اشیائی که اعرف از خود این‌ها هستند جلب بشوند و به ذهن ما وارد بشوند. نفس ما این معانی را از طریق اشیاء اَعرفی پیش خودش جلب نمی‌کند، بلکه این معانی خودبه‌خود به خاطر بداهتی که دارند پیش نفس می‌آیند، نه اینکه نفس آن‌ها را جلب کند از طریق خاصی.

ابن‌سینا در یک جا می‌گوید که، یا ابن‌سیناست یا خواجه است، می‌گوید اصلاً نمی‌دانیم چطوری این‌ها وارد ذهن ما می‌شوند؛ فقط می‌بینیم وارد شده‌اند، اما چطور می‌شود وارد می‌شوند نمی‌دانیم. نظریات را خب پیداست، از طریق تعریف و یا استدلال به دست می‌آوریم و در ذهنمان وارد می‌کنیم، اما این بدیهیات روشی ندارد، راهی ندارد، فقط می‌بینیم در ذهنمان هستند؛ از کجا می‌آیند، چگونه می‌آیند، هیچ برایمان روشن نیست.

چگونگی خطور مبادی اولیه تصدیقی و تصوری و نقش الفاظ در تنبیه

«فَإِنَّهُ كَمَا أَنَّ فِي بَابِ التَّصْدِيقَاتِ مَبَادِئَ أَوَّلِيَّةً»؛ عدل «كَمَا» هفت خط بعد می‌آید: «كَمَا أَنَّ فِي بَابِ التَّصْدِيقَاتِ»، بعد هم می‌آید «كَذَلِكَ فِي التَّصَوُّرَاتِ»[2] هفت خط بعد. ایشان همان‌طور که اشاره کردم دارد یک نوع استدلال می‌کند، البته استدلالی است که مناسب این فصل است، یک استدلال خیلی که به طوری که بشود به آن بگوییم اصطلاحاً استدلال، نیست.

می‌فرماید که تصدیقات را که مراجعه می‌کنیم، می‌بینیم که در تصدیقات مبادی اولیه داریم که این مبادی اولیه ما را کمک می‌کنند که به بعضی از تصدیقات مجهولمان واصل بشویم. خود این تصدیقات یا به ذهن ما همین‌طوری خطور می‌کنند یا از طریق الفاظی به ذهن ما می‌رسند، بدون اینکه ما از تعریفی استفاده کنیم؛ فقط مفاد آن الفاظ این معانی را در ذهن ما می‌آورند. اگر ما این معانی را، یعنی معانی بدیهیه را، این تصدیقات بدیهی را که مبادی اولیه نامیده می‌شوند، این‌ها را در ذهن نداشته باشیم، به ذهنمان خودبه‌خود خطور نکند، یا لفظی که می‌خواهد این را به ذهن ما خطور دهد معنای آن لفظ را نفهمیم، خب به این مبادی جاهل خواهیم بود و راه به دست آوردن تصدیقات بعدی برای ما بسته خواهد شد؛ چون وسیله رسیدن به تصدیقات بعدی را در اختیار نداریم.

بعد می‌فرماید آن‌وقت هم که کسی می‌خواهد این معانی را به ذهن ما اخطار بدهد یا لفظی می‌خواهد این‌ها را در ذهن ما بیندازد، آن لفظ نیامده به این قصد که یک شیء مجهولی را برای ما معلوم کند، بلکه آمده که در بین آن معلومات ما یک چیزی را که خلط شده با بقیه تعیین کند. پس مبادی تصدیقیه را ما درست است با لفظ می‌فهمیم، اما نه اینکه اصل مبادی را بفهمیم، بلکه آن معنایی را که این مبادی دارند و در بین معانی مختلف گم شده و خلط شده تعیین می‌کنیم.

بنابراین مبادی اولیه اگر به ذهن ما خطور نکردند یا لفظی که برای اخطار آن‌ها بود در اختیار ما قرار گرفت و معنایش برایمان روشن نشد، آن لفظ معنایش برایمان روشن نشد، ما آن مبادی را نخواهیم داشت و در نتیجه به نظریات تصدیقی نخواهیم رسید. ولی اگر کسی آن مبادی را در اختیار ما قرار داد، آن هم به این صورت نیست که تعریفی را ارائه بدهد، استدلالی را اقامه کند تا اینکه ما مطلب را بفهمیم، بلکه این مبادی فهمیده شده‌اند و در ذهن ما حاضرند؛ اگر شخصی می‌خواهد کلامی را برای تفهیم این مبادی به ما القا کند، نظرش فقط تنبیه است، نظرش تعریف و شناساندن یک شیء مجهول نیست. در باب تصدیقات ما این وضع را داریم، می‌فرماید در باب تصورات هم همین است، فرقی نمی‌کند؛ آنجا هم ما یک چیزهایی داریم، یعنی معانی‌ای داریم که بدیهی‌اند و احتیاج به تعریف و معرفی یعنی شناساندن ندارند، بلکه حداکثر احتیاج به تنبیه پیدا می‌کنند.

آن‌وقت این مطلب هست که چطور می‌شود که الفاظی این مبادی بدیهیه را که تصدیقی‌اند یا آن معانی بدیهیه را که تصوری‌اند به ما برسانند و برای ما بیان کنند؟ چطور می‌شود که الفاظی این‌ها را بیان کنند؟ می‌فرماید که گاهی اتفاق می‌افتد که ما با لفظی آشناتریم؛ حالا یک چیزی پیش آمده که ما معنایی را فهمیدیم و با لفظی آشنا شدیم، آن‌وقت آن معنا و آن لفظ یک نوع تنبیهی نسبت به این معنای موجود و شیء یا مبادی تصدیقیه یا مبادی تصوریه ایجاد می‌کنند؛ یعنی یک نوع تنبیهی ایجاد می‌کنند ولی تعریف نمی‌کنند.

پس گاهی از اوقات ما از الفاظ دیگر و معانی دیگر می‌خواهیم معنای موجود و شیء را استفاده کنیم، ولی نه به این صورت که آن الفاظ معنا را به ما بشناسانند، بلکه به این صورت که ما را تنبیه کنند، یعنی آن معنا را برای ما تعیین کنند. حالا چه می‌شود که این الفاظ این معنا را تعیین می‌کنند؟ می‌فرماید زیرا که ما یک اتفاقی افتاده که با این الفاظ آشناتر شدیم و توانستیم از این الفاظ معانی‌شان را به دست بیاوریم؛ حالا الفاظی که معنایشان برایمان روشن است القا می‌شود تا آن معنای موجود را یا معنای شیء را یا معنای ادراک و ضروری و امثال ذلک را که در هم گم شده‌اند تعیین کند و تنبیه کند.

خب، روشن شد که الفاظی که ما می‌آوریم الفاظ اَخفی هستند، از وجود و موجود و شیء و این‌ها اخفی هستند، ولی بر اثر اتفاقی پیش ما ظاهر شده‌اند و شاید هم ظاهرتر؛ آن‌وقت ما از طریق این الفاظی که معانی‌شان ظاهر شده این معانی بدیهیه را به دست می‌آوریم بدون اینکه تعریفی در کار باشد.

پرسش و پاسخ پیرامون عدم اشکال دور در تنبیه و جمع‌بندی مطالب در تصدیقات و تصورات

پرسش: پس دیگر دور نیست؛ چون که ما چیزهایی هم از وجود می‌فهمیم که این‌ها بعداً...

پاسخ: ما در اینجا ابایی نداریم، دور هم بخواهد لازم بیاید برایمان مشکلی نیست، چون تعریف حقیقی نمی‌کنیم. توجه داشته باشید، پس دو مطلب است: یکی اینکه ممکن است از الفاظ دیگری که در واقع اخفی هستند ولی بر اثر یک اتفاقی پیش ما اظهر شده‌اند استفاده کنیم، این اولاً؛ ثانیاً اگر هم استفاده کردیم این الفاظ حالت تعریفی ندارند بلکه حالت تنبیهی دارند، این ثانیاً. این دو تا مطلب را ایشان در اینجا می‌خواهد بگوید.

مطلب، اولاً گفت که در باب تصدیقات مبادی اولیه داریم، بعد می‌گوید در باب تصورات هم همچنین؛ آن‌وقت توضیح می‌دهد که اگر این معانی به ذهن ما خطور نکردند و یا از طریق الفاظی به ما القا شدند و ما معنای آن الفاظ را نفهمیدیم، در این دو حالت ما آن مبادی تصوریه و تصدیقیه را در اختیار نداریم و نمی‌توانیم به مبادی نظریه و مجهولاتمان برسیم. این مطلب اولی است که بیان می‌کنند.

بعد توضیح می‌دهند که اما گاهی همین معانی ظاهریه، همین مبادی تصدیقیه یا تصوریه که ظاهرند به توسط الفاظی به ما القا می‌شوند. در این قسمت دوم دو مطلب می‌آورد که عرض کردم: یکی اینکه این الفاظ اگرچه اخفی هستند ولی به خاطر اتفاقی پیش ما اظهر شده‌اند، و دوم اینکه این الفاظی که ما چیدیم و القا کردیم، این الفاظ حالت تعریفی ندارند بلکه حالت تنبیهی دارند. این دو مطلب را اینجا می‌گوید. پس سه تا مطلب شد در واقع: یکی اینکه اگر مبادی را در اختیار نداشتیم به نظریاتمان و مجهولاتمان نمی‌رسیم، دوم اینکه الفاظی که به ما القا می‌شوند به جهتی اظهر شده‌اند، سوم اینکه این الفاظی که اظهرند حالت تعریفی ندارند بلکه حالت تنبیهی دارند. این سه مطلب را در تصدیق می‌گوید، بعد هم می‌گوید کذلک در تصور، در تصور هم همین سه مطلب هست.

تطبیق متن شفا در بخش مبادی تصدیقات و تصورات

«فَإِنَّهُ كَمَا أَنَّ فِي بَابِ التَّصْدِيقَاتِ مَبَادِئَ أَوَّلِيَّةً»[3] که «يَقَعُ التَّصْدِيقُ بِهَا لِذَوَاتِهَا»، تصدیق به آن مبادی واقع می‌شود «لِذَوَاتِهَا»، یعنی بدون وساطت امر دیگر، بلکه خودبه‌خود این مبادی تصدیقیه به خاطر بداهتشان در ذهن ما می‌آیند؛ «وَيَكُونُ التَّصْدِيقُ بِغَيْرِهَا، بِسَبَبِهَا» و تصدیق به غیر این مبادی به سبب این مبادی است، یعنی شما این مبادی را که در ذهن دارید باید وسیله رسیدن به مجهولات و نظریاتتان قرار بدهید.«وَإِذَا لَمْ يَخْطُرْ بِالْبَالِ» اگر این مبادی در قلب ما خطور نکنند، «أَوْ لَمْ يُفْهَمِ اللَّفْظُ الدَّالُّ عَلَيْهَا» یا لفظی که دلالت بر این مبادی می‌کند فهمیده نشود؛ یا خودبه‌خود خطور نکرده، یا اگر هم لفظی به ما گفتند و بر ما القا کردند آن لفظ را نفهمیدیم، یعنی معنایش را نفهمیدیم؛ مثلاً عربی بوده ما عربی بلد نبودیم، یا یک زبان دیگر بوده، یا اصلاً نه، عربی هم بلد بودیم این لغات را بلد نبودیم؛ بالاخره طوری بود که معنا را نفهمیدیم، در این صورت ما آن مبادی اولیه تصدیقیه را در اختیار نداریم و در نتیجه «لَمْ يُمْكِنِ التَّوَصُّلُ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا يُعْرَفُ بِهَا»، ممکن نیست ما برسیم به شناخت چیزی و قضیه‌ای که «يُعْرَفُ بِهَا»، یعنی به توسط این مبادی شناخته می‌شود. خب وقتی ما مبادی را در اختیار نداریم به چیزهایی هم که به توسط این مبادی شناخته می‌شوند نخواهیم رسید.

«وَإِنْ لَمْ يَكُنِ» اِنَ اش وصلیه است، اِنِ شرطیه نیست. بعد می‌فرماید که ولو آن لفظی که به ما القا می‌شود برای تبیین این معانی، آن لفظ به قصد تعریف القا نمی‌شود بلکه به قصد تنبیه القا می‌شود که این را از خارج عرض کردم. «وَإِنْ لَمْ يَكُنِ التَّعْرِيفُ الَّذِي يُحَاوِلُ إِخْطَارَهَا بِالْبَالِ» ولو آن تعریفی که می‌خواهد اخطار کند این مبادی را به دل ما و به دل ما این مبادی را وارد کند، یا اینکه تعریفی که «يُحَاوِلُ» یعنی يَقْصِدُ تفهیمَ «مَا يُدَلُّ بِهِ عَلَيْهَا مِنَ الْأَلْفَاظِ»، تفهیم عطف بر «إِخْطَارَهَا» است، لذا «يُحَاوِلُ» بر سرش درمی‌آید؛ یعنی «وَإِنْ لَمْ يَكُنِ» تعریفی که قصد دارد به ما تفهیم کند «مَا يُدَلُّ بِهِ» آنچه را که به وسیله آن چیز دلالت می‌شود «عَلَيْهَا» بر آن مبادی، که آن چیزی که به توسط آن چیز بر آن مبادی دلالت می‌شود الفاظ است؛ الفاظ را می‌خواهد به ما تفهیم کند. تعریفی که می‌خواهد خود مبادی را به ما القا کند و در ذهن ما خطور بدهد یا تعریفی که می‌خواهد الفاظ دال بر آن مبادی را به ما تفهیم کند؛ یعنی تعریفی است که می‌خواهد مبادی را در ذهن ما خطور بدهد یا تعریفی است که می‌خواهد آن الفاظ را که نشان‌دهنده مبادی‌اند برای ما روشن کند تا ما از طریق آن الفاظ، مبادی در ذهنمان خطور کند.

«لَمْ يَكُنِ» این تعریف که یا اخطار می‌کند مبادی را به قلب ما یا تفهیم می‌کند الفاظ دال بر مبادی را به ما، «وَإِنْ لَمْ يَكُنِ التَّعْرِيفُ... مُحَاوِلًا»، «مُحَاوِلًا» یعنی قَاصِدًا، ولو اینکه آن تعریف قصد نکرده «لِإِفَادَةِ عِلْمٍ لَيْسَ فِي الْغَرِيزَةِ»؛ یعنی در باطن ما نبوده، نمی‌خواهد این علمی را که در باطن ما نبوده برای ما ایجاد کند، بلکه علم در باطن ما بوده، احتیاج نبوده که او ایجاد کند؛ «بَلْ مُنَبِّهًا» بلکه آن تعریف منبّه است «عَلَى تَفْهِيمِ مَا يُرِيدُهُ الْقَائِلُ وَيَذْهَبُ إِلَيْهِ»؛ می‌خواهد آنچه را که قائل اراده کرده و به سمت او رفته به ما تنبیه کند و برای ما تبیین کند یا تعیین کند، نمی‌خواهد چیزی را بشناساند.

«وَرُبَّمَا كَانَ ذَلِكَ»؛ «ذَلِكَ» یعنی این تنبیه، «بِأَشْيَاءَ» به اشیائی که آن اشیاء «فِي أَنْفُسِهَا أَخْفَى مِنَ الْمُرَادِ تَعْرِيفُهُ»، یعنی از الشَّيْءِ الَّذِي يُرَادُ تَعْرِيفُهُ؛ الف و لام «الْمُرَادِ» الف و لام موصوله است، یعنی مِنَ الشَّيْءِ الَّذِي يُرَادُ تَعْرِيفُهُ. این اشیائی که می‌خواهند مثلاً موجود را تعریف کنند، خودشان اخفی از موجودند؛ این الفاظی که می‌خواهند ادراک را تعریف کنند، خودشان اخفی از ادراک‌اند و هکذا. ولو اخفی هستند ولی در عین حال باز هم تعریف می‌کنند، اما نه تعریف به معنای واقعی بلکه تعریف به معنای تنبیه.

چرا با اینکه اخفی هستند تعریف می‌کنند؟ زیرا که «لَكِنَّهَا لِعِلَّةٍ مَا وَعِبَارَةٍ مَا صَارَتْ أَعْرَفَ»؛ یعنی این الفاظ به خاطر یک علتی، به خاطر یک پیش‌آمدی، حالا آن پیش‌آمد هر چه هست تعیین نمی‌کنیم، «وَعِبَارَةٍ مَا» یعنی به خاطر داشتن یک عبارتی که مأنوس‌تر است «صَارَتْ أَعْرَفَ». این الفاظ با عبارت اعرف می‌آیند، یعنی با عبارتی می‌آیند که ما آن عبارت‌ها را می‌شناسیم، وگرنه در واقع اخفی هستند؛ برای ما اظهر شده‌اند. چون برای ما اظهر شده‌اند مُعرِّف قرار می‌گیرند، نه معرِّف به معنای واقعی بلکه معرِّف به معنای منبّه.

«كَذَلِكَ فِي التَّصَوُّرَاتِ»[4] ؛ این عدل آن «كَمَا أَنَّ فِي بَابِ التَّصْدِيقَاتِ» است که عرض کردم در باب تصدیق مبادی اولیه داریم به این صورت که عرض کردیم؛ «كَذَلِكَ» در تصورات هم اشیائی داریم که آن اشیاء «مَبَادِئُ لِلتَّصَوُّرِ»اند، یعنی در تصورات مجهوله ما را کمک می‌کنند؛ مبادی‌اند برای تصورات نظری و مجهول. اما خودشان چه؟ «وَهِيَ مُتَصَوَّرَةٌ لِذَوَاتِهَا»، خودشان متصورند لذواتشان، یعنی هیچ واسطه‌ای برای تصورشان در اختیار ما قرار نگرفته، بلکه ذاتاً پیش ما حاضر شده‌اند.

«وَإِذَا أُرِيدَ أَنْ يُدَلَّ عَلَيْهَا» اگر اراده شود که بر این مبادی تصوریه دلالتی نصب شود، «لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ بِالْحَقِيقَةِ تَعْرِيفًا لِمَجْهُولٍ»؛ آن دلالت حقیقتاً تعریف مجهول نیست، چون چیزی پیش ما مجهول نبوده تا آن عبارت بخواهد آن چیز را پیش ما معلوم کند؛ «بَلْ» بلکه آن عبارت و الفاظ «تَنْبِيهًا وَإِخْطَارًا بِالْبَالِ»اند که «بِاسْمٍ أَوْ بِعَلَامَةٍ» با اسم یا با علامتی پیش ما این امر ظاهر را اخطار می‌کنند یا تعیین می‌کنند. اسمی را یا علامتی را به کار می‌بریم، نه تعریفی را، نه حدی را، نه ذاتیات را؛ با یک اسمی، با یک علامتی بالاخره آنچه را که در بین معانی واضحه گم شده تعیین می‌کنیم.

«وَرُبَّمَا كَانَتْ» آن الفاظ «فِي نَفْسِهَا أَخْفَى مِنْهُ»، یعنی اخفی از این امر متصوری که ما می‌خواهیم بر آن تنبیه کنیم؛ «لَكِنَّهَا» لکن این الفاظ «لِعِلَّةٍ مَا وَحَالٍ مَا» به خاطر یک علتی، به خاطر یک حالتی که اتفاق افتاده «يَكُونُ أَظْهَرَ دَلَالَةً»، دلالتش از آنچه که می‌خواهیم تعریفش کنیم ظاهرتر شده؛ لذا این ظاهرتر را تعریف قرار می‌دهیم یا تنبیه قرار می‌دهیم برای آن کلمه‌ای که می‌خواهیم تعریفش کنیم.

پرسش و پاسخ درباره نحوه تعیین معنای مراد در تنبیه و مرجع ضمیر

پرسش: غرض از این تنبیه، همان‌طور که جناب صدرا فرمودند، این است که یک سری معانی در ذهن ما هست، ما نمی‌دانیم مثلاً وجود بر کدام دلالت می‌کند؛ بعد می‌آییم یک تعریف برای آن می‌کنیم که در واقع تنبیه است یا به تعبیر خواجه، تعیین است که این در مقابل آن معناست که می‌خواهیم. این یعنی قبل از این تنبیه ما، آن معنا هنوز معین نشده بود، دیگر؟ درست است آن معنا؟

پاسخ: بله، آن معنا معین نشده بود، ولی داشتیمش.

پرسش: حالا این عامل دور است؛ یعنی ما تا ندانیم که چه معنایی را با چه خصوصیاتی می‌خواهیم قصد بکنیم، که نمی‌توانیم بگوییم لفظ نسبت به آن اظهر است یا اخفی است. یعنی قبل از اینکه ما آن لفظ را بیاوریم، باید ببینیم چه را می‌خواهیم بگوییم. یعنی قبل از اینکه این...

پاسخ: نه، حالا لزومی ندارد ما بگوییم؛ کسی دیگر برای ما می‌گوید. کسی دیگر از الفاظی استفاده می‌کند که می‌داند ما آن الفاظ را می‌شناسیم.

پرسش: بله، همان آن، قبل از اینکه لفظ برای آن معین بکند، قبلش معین شده دیگر؟

پاسخ: برای او معین شده حالا به هر ترتیب؛ او را هم کسی دیگر معینش کرده یا خودش معین شده. بالاخره این‌طور هست که ممکن است برای خودش معین شده باشد؛ اشتباه نکرده، مثل ما اشتباه نکند. گاهی هم برای ما معین است، احتیاج به تنبیه هم نداریم؛ ولی گاهی احتیاج به تنبیه داریم. اگر احتیاج به تنبیه داشته باشیم کسی دیگر برایمان تنبیه می‌کند؛ یعنی کسی دیگر که برایش روشن است و می‌داند چه الفاظی را در کنار هم بچیند تا آن معنایی را که ما داشتیم و گم کردیم پیدا کند، او برای ما این الفاظی را ردیف می‌کند که معنایش پیش ما اظهر است، حالا به خاطر اتفاقی اظهر شده، و ما از آن معانی اظهر به آن معنایی که داریم تعریفش می‌کنیم واصل می‌شویم.

پرسش: آن ضمیر «كَانَتْ» به علامت و اسم برمی‌گردد؟

پاسخ: بله، به علامت و اسم. «وَرُبَّمَا كَانَتْ» آن الفاظ یا آن علامت «فِي نَفْسِهَا أَخْفَى مِنْهُ»، یعنی از «الْمُرَادِ تَعْرِيفُهُ»؛ ضمیر «مِنْهُ» به الف و لام «الْمُرَادِ تَعْرِيفُهُ» یعنی الَّذِي يُرَادُ تَعْرِيفُهُ برمی‌گردد. ضمیر «كَانَتْ» هم به علامت که همان الفاظ است یا چیز دیگر است برمی‌گردد.

ادامه تطبیق متن: نقش علامت در اخطار معنا از حیث مراد بودن و برهان خلف از راه دور و تسلسل

«فَإِذَا اسْتُعْمِلَتْ تِلْكَ الْعَلَامَةُ»، وقتی که این علامت به کار رفت، آن الفاظ به کار رفتند، نفس متنبه می‌شود و آن معنایی را که در باطن دارد به خودش اخطار می‌کند. «فَإِذَا اسْتُعْمِلَتْ تِلْكَ الْعَلَامَةُ» علامتی که می‌تواند آن معنا را در ذهن احضار کند، «نَبَّهَتِ النَّفْسَ عَلَى إِخْطَارِ ذَلِكَ الْمَعْنَى بِالْبَالِ»؛ نفس متنبه می‌شود بر اینکه آن معنا را در خودش احضار کند، نه ایجاد، احضار کند، اخطار کند، احضار کند. پس معنا در ذهن هست، نفس متنبه می‌شود که این معنایی را که هست از بین آن معانی اخطار و احضار کند. پس کار این تعریف یا آن علامت فقط اخطار است؛ این‌طور نیست که چیزی را تعریف کند و بشناساند، چیز مجهولی را بشناساند، بلکه آن امر معلوم را دوباره اخطار می‌کند و احضار می‌کند در ذهن من.

«مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ الْمُرَادُ لَا غَيْرُهُ»؛ این عبارت را برای چه می‌آورد؟ گاهی اتفاق می‌افتد که کسی اشکال ممکن است بکند، بگوید که معنا پیش من حاضر بوده، خطور کرده، احتیاج نبود که این الفاظ او را اخطار بدهد. می‌فرماید که درست است، معنا ممکن است در ذهن بعضی‌ها اخطار کرده باشد، نه به کمک این الفاظ، قبل از آمدن این الفاظ، و این الفاظ دیگر کارش حتی اخطار هم نباشد، کارش حتی احضار هم نباشد؛ نه تنها کارش تعریف و شناساندن مجهول نیست، بلکه کارش احضار معلوم هم نیست. این درست است، ولی این کلمات و این الفاظ می‌آیند تا بفهمانند که این معنا مراد است در این مقام، نه معنای دیگر.

پس الفاظ را می‌آوریم نه برای اینکه معنا را به ذهن مخاطب القا کنیم و احضار کنیم، بلکه برای اینکه به مخاطب بفهمانیم که ما در اینجا از این کلمه، این معنای ظاهری را که تو در باطن داشتی و الان ازش غافلی اراده کردیم. پس دقت کنید، این «مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ الْمُرَادُ لَا غَيْرُهُ» می‌خواهد این را بفهماند که معنا را با این قید که الان مراد ماست و غیر او مراد ما نیست داریم با این الفاظ بیان می‌کنیم، نه اصل معنا را؛ اصل معنا که در ذهن هست. می‌خواهیم بگوییم از بین آن معانی که داری، این معنا مراد ماست.

پس ما اخطار می‌دهیم به نفس مخاطبمان با این الفاظ، اخطار می‌دهیم به نفس مخاطبمان نه معنا را، بلکه معنا را به حیث اینکه مراد ماست در اینجا؛ یعنی به عبارت دیگر ما می‌خواهیم بفهمانیم به مخاطبمان که ما از بین معانی که تو در ذهن داری این معنا را اراده کردیم. نمی‌خواهیم معنایی را به ذهنش اخطار کنیم و احضار کنیم یا بشناسانیم، بلکه می‌خواهیم بگوییم از بین معانی که تو در ذهنت داری ما فلان معنا را در اینجا اراده کردیم؛ که معنا با حیث مراد بودن دارد به ذهن می‌آید، نه معنای تنها. معنای تنها از اول به ذهن آمده بوده، احتیاج ندارد که به ذهن بیاوریمش؛ معنای با این حیث که مراد است دارد به ذهن می‌آید. خلاصه معنای موصوف بِأَنَّهُ مُرَادٌ را با الفاظ داریم افاده می‌کنیم، نه اصل معنا را؛ اصل معنا القا شده و احضار و اخطار شده است.

«مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ الْمُرَادُ لَا غَيْرُهُ»؛ ضمیر «إِنَّهُ» و ضمیر «غَيْرُهُ» هر دو به آن معنا برمی‌گردد که داشتیم «نَبَّهَتِ النَّفْسَ عَلَى إِخْطَارِ ذَلِكَ الْمَعْنَى». نمی‌خواهیم بگوییم این معنا ظاهر می‌شود و اخطار می‌شود و احضار می‌شود، بلکه این معنا «مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ الْمُرَادُ لَا غَيْرُهُ»، از این جهت که این معنا مراد است و غیر این معنا مراد نیست، از این جهت ما داریم این معنا را القا می‌کنیم. پس الفاظی که آن شخص مخاطب به ما القا می‌کند نه برای احضار خود معناست، بلکه برای بیان این مطلب است که ما این معنا را از بین معانی اراده کردیم، این معنا مراد ماست؛ تنها نمی‌خواهد معنایی را بیان کند، بلکه می‌خواهد معنایی را که مراد است تعیین کند.

«مِنْ غَيْرِ أَنْ تَكُونَ الْعَلَامَةُ بِالْحَقِيقَةِ مُعَلِّمَةً إِيَّاهُ»؛ بدون اینکه این علامت در واقع، «إِيَّاهُ»، بدون اینکه این علامت در واقع آن معنا را اعلام کند و پیش ما معلوم کند، بلکه معنا پیش ما معلوم هست، علامت نمی‌خواهد او را اعلام کند. «مِنْ غَيْرِ أَنْ تَكُونَ الْعَلَامَةُ بِالْحَقِيقَةِ مُعَلِّمَةً إِيَّاهُ»، بدون اینکه علامت بخواهد اعلام کند «إِيَّاهُ» یعنی این معنا را.

پرسش: مُعَلِّمَة هم می‌شود خواند؟

پاسخ: مُعَلِّمَة هم می‌شود خواند. البته مُعْلِمَة یک خرده شاید راحت‌تر باشد؛ مُعَلِّمَة هم بخوانید، مُعْلِمَة هم بخوانید، هر دو ثلاثی مزید است؛ یکی از باب افعال، یکی از باب تفعیل.

خب، مصنف ثابت کرد که ما یک مبادی تصدیقیه داریم که از جایی آن‌ها را عالم نمی‌شویم، مبادی تصوریه هم داریم همچنین، آن‌ها را هم از جایی عالم نمی‌شویم. حالا می‌خواهد بر این مدعا استدلال کند که چرا مبادی تصدیقیه و مبادی تصوریه بدیهیه داریم. می‌فرماید زیرا اگر چنین نباشد، شما این نظری را باید به وسیله نظری قبل از خودش که قبلاً تعیین شده معلوم کنید، دوباره آن قبلی را به خاطر اینکه نظری بوده به توسط یک ماقبل خودش معلوم کنید، و همچنین آن قبلی را به وسیله ماقبل‌تری بیان کنید و هکذا.

آن‌وقت اگر همچنان پیش رفتید، حلقات مابعد را به ماقبل مرتبط کردید و ماقبل را از مابعد استفاده کردید بدون اینکه به نهایت برسید، تسلسل لازم می‌آید. اگر در یکی از این حلقات دور زدید و برگشتید آن حلقه مثلاً فرض کنید هزارم را مرتبط کردید به حلقه اول، دور لازم می‌آید. پس بنا بر اینکه تا آن آخر برید تسلسل است، بنا بر اینکه سلسله را متناهی کنید و برگردید دور است.

گاهی از اوقات ممکن است شما این تصور را، تصور اول را بر تصور دوم مبتنی کرده باشید، دومی را بر سوم، سومی را بر چهارم و هکذا پیش رفته باشید؛ خب اگر تا آخر برید، همین‌طور برید به نهایت نرسید می‌شود تسلسل. اگر یک جایی قطع کردید و برگشتید آن مثلاً چندصدمی را مرتبط کردید به یکی از این ماقبلی‌ها، می‌شود دور. خب، هم دور باطل است، هم تسلسل باطل است؛ پس نمی‌توانیم بگوییم ما بدیهی نداریم، بلکه باید بدیهی داشته باشیم که از آنجا شروع کنیم به عالم شدن. این بدیهی را وسیله علم به نظری اول قرار بدهیم، بعد آن نظری اول می‌شود مبیَّن، بعد این نظری مبیَّن را وسیله برای بیان نظری بعدی قرار بدهیم و هکذا پیش برویم. در این صورت تسلسلی و دوری لازم نمی‌آید، چون ما از اول یک بدیهی داشتیم و از آن بدیهی شروع کردیم به عالم شدن و پیش رفتن.

«وَلَوْ كَانَ كُلُّ تَصَوُّرٍ يَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يَسْبِقَهُ تَصَوُّرٌ قَبْلَهُ لَذَهَبَ الْأَمْرُ فِي ذَلِكَ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ، أَوْ لَدَارَ». اگر هر تصوری احتیاج داشته باشد به اینکه قبلش تصور دیگری باشد و این تصور بعدی به توسط آن تصور قبلی بیان بشود، اگر این سلسله همچنان برود و به نهایت نرسد، «لَذَهَبَ الْأَمْرُ فِي ذَلِكَ» یعنی در تصور یک شیء «إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ». یا اگر تا بی‌نهایت این حلقات را نبردید، یک جا متوقف شدید و آنجا را وابسته کردید به یکی از حلقات قبلی، «لَدَارَ»، دور لازم می‌آید. دیگر دور و تسلسل روشن است، اینجا توضیح بیش از این نمی‌خواهد. خب، این مطلب تمام شد.

اثبات اینکه امور عامه همچون موجود و شیء اولی البديهيات هستند و امتناع تعریف آن‌ها

مطلب بعدی این است که شما گفتید بعضی از امور بدیهی‌اند و احتیاج به تعریف یا استدلال ندارند؛ از جمله آن امور گفتید موجود است و شیء است و ضروری. حالا می‌خواهیم ببینیم أَوْلَى الْأَشْيَاءِ بِالْبَدَاهَةِ چیست، یا أُولَى الْأَشْيَاءِ بِالْبَدَاهَةِ؛ اولین اشیاء یا سزاوارترین اشیاء به بداهت چیست؟

می‌فرماید که عبارت‌اند از اشیائی که عام باشند. اشیاء عام بدیهی‌ترند از بقیه، از خاص‌ها؛ چون خاص همان عام است با اضافه. پس برای دانستن عام احتیاج نیست که اضافه هم دانسته شود، ولی برای دانستن خاص علاوه بر دانستن عام لازم است که آن اضافه هم دانسته شود، آن زاید هم دانسته شود. به همین جهت است که ما می‌گوییم عام زودتر شناخته می‌شود، یعنی اَعرف است، و خاص دیرتر شناخته می‌شود، یعنی اَخفی است؛ علتش همین است که خاص یک چیز اضافه دارد.

مثلاً رقبه و رقبه مؤمنه؛ خب، رقبه را بخواهیم بشناسیم راحت می‌شناسیم، رقبه مؤمنه را بخواهیم بشناسیم علاوه بر رقبه باید مؤمنه را هم بشناسیم، دو تا شناخت لازم داریم. پس خاص می‌شود اخفی، چون دو تا شناخت می‌خواهد، اما عام می‌شود اجلی و اظهر. هر چه عمومیت بیشتر باشد، اجلی بودن و اظهر بودن بیشتر است. آن‌وقت اشیاء عامه چون بقیه امور را تحت پوشش قرار می‌دهند و عمومیتشان خیلی وسیع است، این‌ها بدیهی‌ترند از بقیه.

و از جمله این اموری که عام‌اند خود وجود، موجود است یا شیء است. پس موجود و شیء هم می‌شوند «أَوْلَى الْأَشْيَاءِ بِأَنْ تَكُونَ مُتَصَوَّرَةً»، چرا؟ چون اعم‌اند. و بعد ایشان می‌فرماید این‌قدر این اشیاء اعم‌اند که نمی‌توانید تعریفشان کنید به تعریفی که دوری نباشد یا اینکه امر اخفی در آن مأخوذ نباشد. بله، می‌توانید تعریف دوری بکنید و می‌توانید در تعریف از کلماتی که اخفی هستند استفاده کنید، ولی تعریفی که هم فاقد دور باشد هم کلمات اجلی در آن استفاده شده باشد ندارید؛ زیرا که اعم یعنی عام‌تر از وجود ندارید، عام‌تر از شیء ندارید. چون عام است که اعرف است، شما فوق از وجود ندارید که اعرف از وجود داشته باشید؛ آنچه که هست تحت وجود مندرج است و در نتیجه اخفای از وجود است. تحت وجود مندرج است یعنی همان وجود است به علاوه یک قیدی؛ می‌شود خاص، و گفتیم خاص اخفاست از عام.

پس هر موجودی از این موجودات شخصی را حساب کنید، اخفاست از وجود؛ بنابراین اگر این موجودات شخصی را در تعریف اخذ کنید، تعریف می‌شود تعریف به اخفی و حتی دور هم می‌شود، به خاطر اینکه این وجود و شیء همه چیز را شامل‌اند؛ پس اگر شما بخواهید به یکی از آن مشمولات این‌ها خود این‌ها را تعریف کنید، لازم می‌آید که یا دور لازم می‌آید یا تعریف به اخفی. چون آن‌ها اخص‌اند، اخفی هستند؛ چون از همین وجود استفاده کرده‌اند، اگر بخواهند به وجود استفاده برسانند دور است.

پرسش: چه فرقی بین موجود و وجود است؟ چون ملاصدرا می‌گوید وجود، اینجا موجود...

پاسخ: ایشان تعبیر به موجود کرده. نه، در مثال ما موجود مطرح است، ولی وجود هم همین حکم را دارد که عرض می‌کنم. من گاهی تعبیر به وجود می‌کنم چون حکمش با موجود یکی است، آن هم أَعَمُّ الْأَشْيَاء است. خود ایشان بعداً کلمه موجود را عوض می‌کنند، به جایش وجود می‌آورند، یعنی همین که من الان دارم تلفظ می‌کنم؛ موجود هم درست است، وجود هم درست است.

«وَأَوْلَى الْأَشْيَاءِ بِأَنْ تَكُونَ مُتَصَوَّرَةً لِأَنْفُسِهَا»، سزاوارترین اشیاء به اینکه متصور لأنفسها باشند، یعنی برای تصورشان واسطه لازم نداشته باشند بلکه بی‌واسطه متصور بشوند، «الْأَشْيَاءُ الْعَامَّةُ لِلْأُمُورِ كُلِّهَا» اشیائی هستند که عام للأمورند کلها، یعنی همه امور را می‌توانند شامل بشوند. این‌جور اشیاء اولین بدیهی هستند، چون اعم‌اند؛ هر چه که اعم باشد بدیهی‌تر است، تا وقتی برسیم به أَعَمُّ الْأَشْيَاء که أَبْدَهُ الْأَشْيَاء است؛ «كَالْمَوْجُودِ، وَالشَّيْءِ وَالْوَاحِدِ وَغَيْرِهَا» مثل موجود، مثل شیء و واحد و غیر این‌ها.

«وَلِهَذَا» یعنی به خاطر اینکه این اشیاء عام‌اند، پس در نتیجه اَعرف‌اند. عام‌اند یعنی همه اشیاء را تحت پوشش قرار داده‌اند، اعرف‌اند هم روشن است. چون همه اشیاء را تحت پوشش قرار داده‌اند، اگر شما این امور عامه را به یکی از آن اشیائی که همه مندرج تحت این امورند تعریف کنید، لازم می‌آید که آن عام را به فردش تعریف کرده باشید و این دور است؛ مثل اینکه رقبه را تعریف کنید به رقبه مؤمنه. در اینجا شما هم مرتکب دور شدید، هم اینکه از اخفی استفاده کردید؛ چون رقبه مؤمنه مشتمل بر رقبه است، پس اگر شما رقبه را به رقبه مؤمنه تعریف کنید دور لازم می‌آید، چون دارید رقبه را به رقبه تعریف می‌کنید دیگر، ولو حالا قید ایمان اضافه شده است؛ اضافه شدن قید ایمان، تعریف شیء به نفس را از بین نمی‌برد، شما دارید رقبه را به رقبه معنا می‌کنید.

همچنین رقبه مؤمنه که معرِّف است اخفاست؛ چون رقبه با یک لحاظ معلوم می‌شود، رقبه مؤمنه با دو لحاظ باید معلوم بشود، یکی لحاظ رقبه، یکی هم لحاظ مؤمنه؛ پس رقبه مؤمنه می‌شود اخفی و شما تعریف کردید شیء را به اخفای خودش. پس اگر عامی را که همه اشیاء را شامل است شما به توسط یکی از آن اشیاء تعریف کنید، مثل این است که عام را به فردش تعریف کردید؛ این هر دو مستلزم دور است، هم مستلزم این است که تعریف، تعریف به اخفی باشد. پس نمی‌شود امری را که أَعَمُّ الْأَشْيَاء است تعریف کرد.

«وَلِهَذَا» یعنی چون این اشیائی که عام‌اند اولی هستند «بِأَنْ تَكُونَ مُتَصَوَّرَةً لِأَنْفُسِهَا» یعنی از طریق غیر معلوم نمی‌شوند بلکه خودشان معلوم‌اند، به خاطر همین است که «لَيْسَ يُمْكِنُ أَنْ يُبَيَّنَ شَيْءٌ مِنْهَا» ممکن نیست بیان کنید هیچ‌یک از این امور عامه را «بِبَيَانٍ لَا دَوْرَ فِيهِ أَلْبَتَّةَ» به بیانی که دور در آن نباشد، «أَوْ بِبَيَانِ شَيْءٍ أَعْرَفَ مِنْهَا» یا به بیان شیئی که اعرف باشد از این امور عامه. نه بیانتان بیانی است خالی از دور، نه بیانتان بیانی است که اَعرف باشد از آنچه که می‌خواهید بیانش کنید. روشن شد چرا هم دور است و هم بیان، بیان اخفاست.

نقد تعریف موجود به «فاعل یا منفعل» و بررسی اشکالات وارد بر آن

«وَلِذَلِكَ» چون تعریف این امور عامه به هر چیزی که می‌خواهد باشد تعریف به اخفاست یا تعریف دوری است، به همین جهت است که «مَنْ حَاوَلَ أَنْ يَقُولَ فِيهَا شَيْئًا وَقَعَ فِي اضْطِرَابٍ»؛ کتاب ما دارد يَقُومَ، يَقُومَ غلط است، «يَقُولَ» درست است. «مَنْ حَاوَلَ» یعنی مَنْ قَصَدَ که «يَقُولَ فِيهَا» یعنی در این امور عامه «شَيْئًا» شیئی را، یعنی معرِّفی را خواسته بیان کند، «وَقَعَ فِي اضْطِرَابٍ» یعنی نتوانسته درست بیان کند، بالاخره یک جای کلامش ایراد دارد.

«كَمَنْ يَقُولُ»؛ حالا شروع می‌کنند به ذکر بعضی تعریفاتی که برای وجود یا برای شیء شده است، آن‌وقت این تعریف‌ها را ثابت می‌کنند در یک بیان که تعریف به اخفاست و ثابت می‌کنند در بیان دیگر که تعریف دوری است، که این‌ها را من از رو می‌خوانم و توضیح می‌دهم.

تعریف شده موجود به اینکه قَدْ يَكُونُ فَاعِلًا وَقَدْ يَكُونُ مُنْفَعِلًا، یا مَا يَكُونُ فَاعِلًا أَوْ مُنْفَعِلًا؛ این‌چنین تعریف کرده‌اند که موجود را تعریف کرده‌اند به اینکه یا فاعل است یا منفعل. ابن‌سینا می‌گوید که این تعریف اولاً درست نیست، چون موجود را نمی‌شود منحصر کرد در فاعل و منفعل؛ ممکن است یک موجودی داشته باشیم که نه فاعل باشد نه منفعل. پس تعریف اصلش غلط است، تعریف نادرست است؛ یعنی در این تعریف ادعایی شده که آن ادعا درست نیست. گفته موجود چیزی است که می‌تواند فاعل باشد و یا منفعل باشد؛ خب این‌طور نیست، موجود گاهی از اوقات هم نه فاعل است و نه منفعل است، پس نمی‌شود گفت موجود چیزی است که یا فاعل است یا منفعل، بلکه باید گفت موجود چیزی است که یا فاعل است یا منفعل است یا هیچ‌کدام.

بعد می‌فرماید بر فرضی که تعریف درست باشد و ما این اشکالی را که گفتیم بر تعریف وارد نکنیم، بر فرض چنین باشد، بالاخره فاعل و منفعل دو فردند برای وجود و وجود در آن‌ها مأخوذ است، بنابراین این‌ها اعرف از وجود نیستند؛ چون همان وجودی است با ضمیمه قید می‌شود فاعل، همان وجود با ضمیمه قید دیگر می‌شود منفعل. خب شما در این فاعل و منفعل هم باید وجود را بشناسید، هم باید آن قید را بشناسید. پس نمی‌توانید بگویید فاعل و منفعل اعرف‌اند از وجود و می‌توانند معرِّف وجود قرار بگیرند.

بنابراین تعریفتان دو اشکال دارد: یکی اینکه اولاً خودش صادق نیست که گفتید موجود آنی است که یا فاعل باشد یا منفعل، چون شق سومی هست که شما نگفتیدش، پس اصل تعریفتان درست نیست؛ گذشته از این، تعریفتان تعریف به اخفاست، یعنی شما دارید موجود را تعریف می‌کنید به فاعل و منفعل، که فاعل و منفعل هر کدامشان قسمی از موجودند؛ قسمی هستند که اخص شده‌اند از موجود، و گفتیم هر اخصی اخفاست، پس این‌ها می‌شوند اخفی.

پرسش: اگر می‌گفت: إِمَّا أَنْ يَكُونَ فَاعِلًا أَوْ لَيْسَ بِفَاعِلٍ؟

پاسخ: بله، خب حاصر بود اگر می‌گفت: الْمَوْجُودُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فَاعِلًا أَوْ لَا، یا لَا يَكُونُ فَاعِلًا، دیگر حاصر بود تقسیم، این‌طور نبود که یک فرض دیگر هم بتوانیم پیدا کنیم؛ ولی باز هم تعریف، تعریف به اخفی بود؛ تعریف به اخفی از بین نمی‌رود.

بعد ایشان می‌فرماید که برای بیان اینکه فاعل و منفعل اخفی از موجود هستند، این‌چنین می‌فرماید که بسیاری از افراد عرف و توده مردم را مراجعه کنی می‌بینی موجود را می‌فهمد ولی فاعل و منفعل را نمی‌فهمد. بعد خودش هم می‌فرماید که من با اینکه این‌همه درس خوانده‌ام، این مطلب برایم با قیاس و استدلال روشن شده؛ چطور توقع داری که برای عرف مردم و توده مردم بدیهی باشد؟ شما یک مطلب مخفی را که باید با قیاس اثباتش کرد آورده‌ای معرِّف یک مطلب خیلی آشکاری قرار داده‌ای؛ این شده تعریف به اخفی، آن هم تعریف به اخفای بسیار شدید.

«كَمَنْ يَقُولُ: إِنَّ مِنْ حَقِيقَةِ الْمَوْجُودِ أَنْ يَكُونَ فَاعِلًا أَوْ مُنْفَعِلًا»؛ این را تبیین حقیقت موجود قرار داده که می‌تواند فاعل باشد، می‌تواند منفعل باشد. خب ما می‌خواهیم از طریق فاعل و منفعل موجود را بشناسیم، در حالی که خود فاعل و منفعل پیش ذهن ما مخفی‌اند و از موجود هم مخفی‌ترند؛ چگونه می‌توانند معرِّف موجود قرار بگیرند؟

«وَهَذَا إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ»؛ نمی‌گوید این تعریف تعریفی است درست، می‌گوید «إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ»، اگر ناچار باشیم که این تعریف را بیاوریم و فاعل و منفعل را ذکر بکنیم، «فَمِنْ أَقْسَامِ الْمَوْجُودِ» آنچه که در تعریف آمده یعنی فاعل و منفعل از اقسام موجودند؛ پس هم تعریفتان دوری شد چون قسمی از موجود را در تعریف موجود اخذ کردید، هم تعریفتان به اخفی شد چون اخص از موجود را در تعریف موجود آوردید و هر اخصی اخفاست.

اینکه می‌گوید «وَهَذَا إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ» نشان می‌دهد که ایشان این تعریف را قبول ندارد، بعد هم می‌گوید اگر ناچار این را قبول کنیم مشکلش این است؛ پس معلوم شد از اصل تعریف را قبول ندارد. یعنی می‌خواهد این‌طور بگوید: اصلاً خود این تعریفی که شما کردید درست نیست، زیرا که شما گفتید موجود یا فاعل است یا منفعل، در حالی که قسم سومی هم هست که شما ذکرش نکردید؛ باید بگویید موجود یا فاعل است یا منفعل است یا هیچ‌کدام. پس تعریفتان حاصر نیست، همه مطلب در آن گفته نشده، بنابراین خودش غلط است. و گذشته از این، «إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ» اگر ناچار باشیم که این تعریف را بیاوریم و از اشکالش صرف‌نظر کنیم، می‌گوییم تعریفی است به اخفی. «وَهَذَا إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ» این تعریف اگر اجباری باشد و واجب باشد که ما به آن اعتماد کنیم، می‌گوییم «فَمِنْ أَقْسَامِ الْمَوْجُودِ»، تعریفش از اقسام موجود درست شده، یعنی از فاعل و منفعل درست شده که اقسام موجودند، «وَالْمَوْجُودُ أَعْرَفُ مِنَ الْفَاعِلِ وَالْمُنْفَعِلِ» و موجود اعرف است از فاعل و منفعل. هر مقسمی از اقسامش اعرف است، هر مطلقی از خاصش اعرف است؛ پس موجود هم اعرف از فاعل و منفعل است، یعنی اعرف است از اقسام خودش، یا به تعبیر دیگر اعرف است از آنچه که می‌خواهد موجود را معرفی کند.

دیدگاه ملاصدرا و ملاعلیا درباره درک فاعلیت و منفعلیت یا انحصار موجود با قیاس

بعد می‌فرماید برای تبیین و اثبات اعرف بودن موجود می‌فرماید: «وَجُمْهُورُ النَّاسِ يَتَصَوَّرُونَ حَقِيقَةَ الْمَوْجُودِ وَلَا يَعْرِفُونَ أَلْبَتَّةَ أَنَّهُ يَجِبُ »؛ آن‌ها حقیقت موجود را تصور می‌کنند ولی نمی‌دانند که واجب است که این حقیقت موجود فاعل و منفعل باشد. این برایشان روشن نیست. شما می‌گویید موجود آنی است که یا فاعل است یا منفعل، یعنی واجب است یا این باشد یا آن؛ این «يَجِبُ» که یکی از این دو تا باشد را جمهور نمی‌فهمند، موجود را زودتر از آن می‌فهمند؛ چطوری اینی که دیرتر از موجود فهمیده می‌شود و اخفای از موجود است معرِّف موجود واقع شود؟

«وَأَنَا إِلَى هَذِهِ الْغَايَةِ لَمْ يَتَّضِحْ لِي ذَلِكَ إِلَّا بِقِيَاسٍ لَا غَيْرُ»[5] ؛ من تا این حدی که رسیده‌ام که دارم شفا می‌نویسم، برایم روشن نشده «ذَلِكَ» مگر از طریق قیاس، لا غیر قیاس. خب یک مطلب، مطلب بسیار نظری و مخفی است، آن‌وقت شما چطوری این امر به این خفا را می‌خواهید مفسِّر یک امر به آن آشکاری قرار بدهید؟

بعضی‌ها بر ابن‌سینا در این قسمت اشکال کرده‌اند که شما لازم نبود فاعل و منفعل را با قیاس درک بکنید، با حس هم می‌شود درک کرد؛ با حس هم می‌شود درک کرد و چیزی که با حس درک بشود بدیهی است. شما الان دارید فاعل و منفعل را نظری می‌کنید تا نتیجه بگیرید که اخفای از موجود است، در حالی که فاعل و منفعل با حس درک می‌شوند و بدیهی‌اند؛ خب بدیهی‌اند، می‌توانید مُفسِّر بدیهی قرار بدهید. چرا می‌گویید من فاعل و منفعل تا حالا برایم روشن نشده جز با قیاس؟ ما فاعل و منفعل را از راه حس هم می‌توانیم بفهمیم، احتیاج ندارد که از راه قیاس بفهمیم.

صدرا جواب می‌دهد از این اشکال؛ می‌گوید کدام حس است که بتواند فاعل و منفعل را تشخیص بدهد؟ فاعل یعنی علت، منفعل یعنی معلول؛ رابطه علیت و معلولیت را که حس درک نمی‌کند تا فاعل و منفعل یا علت و معلول را بشناسد؛ حتماً باید از طریق قیاس پیش برویم. این رابطه علیت و معلولیت، این اضافه‌ای که بین علت و معلول است، آن تأثیر گذاشتن و تأثر پذیرفتن، این‌ها همه از طریق قیاس فهمیده می‌شود، حس نمی‌تواند این کارها را انجام بدهد. بنابراین ابن‌سینا درست می‌گوید که این مطلب برای من به قیاس معلوم شده نه به حس. بله، حس شخص فاعل را می‌تواند ببیند که مثلاً زید است، شخص منفعل را می‌تواند ببیند که مثلاً تختی است که ساخته شده، اما آن فاعلیتش را، آن منفعلیت تخت را، این را که نمی‌تواند ببیند، این را باید با قیاس به دست بیاورد؛ پس حرف ابن‌سینا درست است.

ملااولیاء می‌گوید اصلاً ابن‌سینا در اینجا نمی‌خواهد بگوید من فاعل و منفعل را با قیاس شناخته‌ام تا کسی بگوید که فاعل و منفعل با حس شناخته می‌شود و بعد ما مجبور بشویم جواب بدهیم که فاعل و منفعل را با حس نمی‌شود شناخت بلکه باید با قیاس شناخت؛ اصلاً ابن‌سینا این را نمی‌خواهد بگوید. ابن‌سینا می‌خواهد بگوید برای من روشن نشده که موجود باید فاعل یا منفعل باشد مگر از راه قیاس؛ یعنی این وُجُوبُ كَوْنِ الْمَوْجُودِ فَاعِلًا أَوْ مُنْفَعِلًا را من با قیاس فهمیده‌ام، که حس هیچ‌وقت اینجا کار نمی‌کند. نمی‌خواهد بگوید فاعل و منفعل را من با قیاس شناخته‌ام، می‌خواهد بگوید انحصار موجود در فاعل و منفعل را من با قیاس فهمیده‌ام. پس «ذَلِكَ» به فاعل و منفعل برنمی‌گردد، «ذَلِكَ» به انحصار موجود در فاعل و منفعل برمی‌گردد.

پس «وَأَنَا إِلَى هَذِهِ الْغَايَةِ لَمْ يَتَّضِحْ لِي ذَلِكَ» یعنی انحصار موجود در فاعل و منفعل پیش من واضح نشده «إِلَّا بِقِيَاسٍ لَا غَيْرُ»؛ نه «لَمْ يَتَّضِحْ لِي ذَلِكَ» یعنی لَمْ يَتَّضِحْ لِي فاعل و منفعل إِلَّا بِقِيَاسٍ. این را نمی‌خواهد بگوید تا کسی بگوید که این را از راه حس می‌شود به دست آورد، بعد هم صدرا جواب بدهد که از راه حس به دست نمی‌آید بلکه باید از راه قیاس به دست آورد. اگر ابن‌سینا می‌گفت من فاعل و منفعل را نتوانستم تا حالا تشخیص بدهم الا به قیاس، خب آن‌وقت یک نفر اشکال می‌کرد که از راه حس می‌شود به دست بیاوری، یک نفر دیگر هم جواب می‌داد که نه، از راه حس نمی‌شود به دست آورد بلکه باید از راه قیاس به دست آورد؛ اما اصلاً ابن‌سینا این را نمی‌خواهد بگوید، ابن‌سینا می‌خواهد بگوید که انحصار موجود در فاعل و منفعل را من با قیاس به دست آورده‌ام؛ پیداست در اینجا حس دیگر راه ندارد، حتماً باید از قیاس به دست بیاید.

متوجه شدید؟ من هم وقتی این عبارت را معنا کردم «ذَلِكَ» را معنا نکردم، چون می‌دانستم می‌خواهم درباره‌اش توضیحاتی بدهم که یکی اشاره می‌کند به فاعل و منفعل، یکی اشاره می‌کند به انحصار؛ عمداً بیانش نکردم تا بعداً روشن بشود که به کجا اشاره دارد. بنا بر یک مبنا، بنا بر یک بیان برمی‌گردد به فاعل و منفعل، و بنا بر یک بیان هم برمی‌گردد به انحصار موجود فی الفاعل و المنفعل.

پرسش و پاسخ درباره انحصار موجود در فاعل و منفعل و حکم موجود بالقوه

پرسش: طبق بیان ملااولیاء، پس آن اشکال اول شما به ایشان وارد نیست دیگر؛ که شما فرمودید که ممکن است قسم سومی هم داشته باشد و جامع افراد نبود، چون گفته بود یا فاعل یا منفعل؛ در حالی که می‌فرمایید قسم سومی هم داریم که نه فاعل و نه منفعل. با این بیان ایشان، آن اشکال وارد نیست؟

پاسخ: بله، اگر ما ثابت کنیم که موجود منحصر است در فاعل و منفعل، آن اشکالی که بر این تعریف کردیم وارد نیست؛ اشکالی که گفتیم موجود می‌تواند فاعل باشد، می‌تواند منفعل باشد، می‌تواند هیچ‌کدام باشد. اشکال اولی که کردیم بر تعریف این بود که اصلاً تعریفتان غلط است؛ قبل از اینکه برسیم به اینکه تعریف، تعریف به اخفاست گفتیم تعریف غلط است، و برای بیان اینکه این تعریف غلط است این را گفتیم که شما می‌گویید موجود آن است که یا فاعل است یا منفعل، در حالی که موجود یا فاعل است یا منفعل است یا غیر ذلک است، یعنی هیچ‌کدام نیست. این اشکالی که کردیم، در صورتی که انحصار با قیاس ثابت بشود اشکال منتفی است؛ ولی قبل از اینکه قیاسی را بیاوریم اشکال وارد است. قبل از اینکه قیاس را بیاوریم و انحصار را ثابت کنیم اشکال وارد است.

و اتفاقاً مستشکل این اشکال خود ملااولیاست؛ خود ملااولیا این را گفته، و همین ملااولیا هم این «ذَلِكَ» را برگردانده به انحصار، و تناقض هم نگفته است. جهتش این است که قبل از اینکه قیاس اقامه شود و انحصار ثابت شود، ما می‌توانیم بگوییم که موجود یا فاعل است یا منفعل است یا هیچ‌کدام نیست، آن‌وقت تعریف می‌شود باطل. بعد از اینکه با قیاس انحصار را ثابت کردیم، دیگر نمی‌گوییم موجود یا فاعل است یا منفعل است یا غیر ذلک، بلکه می‌گوییم یا فاعل است یا منفعل است لا غیر ذلک؛ غیر از این دیگر نمی‌شود، آن‌وقت اشکال می‌کنیم می‌گوییم که تعریف اخفاست، فقط به اخفی بودنش اشکال می‌کنیم.

پرسش: حالا به هر حال موجود منحصر در فاعل و منفعل هست؟

پاسخ: ظاهراً منحصر است. ظاهراً منحصر است موجود به فاعل یا منفعل. موجود یا علت است یا معلول، یا مؤثر است یا متأثر. موجود بیکاره که نه فاعل باشد نه منفعل باشد، نداریم.

پرسش: موجود بالقوه چطور؟

پاسخ: بله؟ موجود بالقوه باز هم منفعل است. باز هم منفعل است.

پرسش: بالفعل نیست که منفعل باشد.

پاسخ: بله، الان شاید بالقوه باشد، منفعل نباشد؛ بالاخره این موجود بالقوه را خدا ساخته، باز هم منفعل است. موجود یا فاعل است یا منفعل است، یا خالق است یا مخلوق است، یا علت است یا معلول است؛ ظاهراً انحصار است. خود ابن‌سینا هم دارد می‌گوید برای من با قیاس ثابت شده انحصار؛ پس معلوم می‌شود که قیاس انحصار را ثابت می‌کند، چیزی را که قیاس ثابت کند حق است. آن عدم انحصاری که گفتیم، که گفتیم موجود یا فاعل است یا منفعل است یا هیچ‌کدام، آن مال وقتی است که هنوز قیاسی را اقامه نکرده بودیم، آن‌وقت آن تعریف را می‌کردیم می‌گفتیم تعریف فاسدی است؛ ولی تعریف، تعریف فاسد نیست، بعد از قیاس می‌گوییم فاسد نیست. راه جمع بین کلمات ملااولیاء همین است که عرض می‌کنم، وگرنه ملااولیاء خودش اول گفته که این تعریف اصلاً اشکال دارد، بعد هم در اینجا دارد انحصار را با قیاس ثابت می‌کند. توضیحش و رفع تناقضش همین است که عرض می‌کنم.

ادامه تطبیق متن: ترجیح دیدگاه ملاصدرا در مرجع ضمیر «ذَلِكَ»

ایشان می‌فرماید برای باز تبیین بیشتر مطلب این‌طور می‌گوید: می‌گوید اگر شما بخواهید شیئی را، حالت یک شیئی را به توسط صفتی که آن صفت خودش احتیاج به اثبات دارد بیان کنید، چگونه آن شیء با چنین صفتی بیان می‌شود؟ صفتی که باید ثابت کنید برای این شیء موجود است، حالا شما بیایید این شیء را به توسط این صفت معرفی کنید؛ صفتی که باید ثابت شود برای این شیء حاصل است، چطوری می‌شود این کار را کرد؟ صفتی را هنوز ثابت نکرده‌ایم برای این شیء، بعد بیاییم به توسط این صفتی که برای این شیء ثابت نشده این شیء را معرفی کنیم؛ خب نمی‌شود.

اینجا هم این‌چنین است: موجود دارای صفت فاعلیت یا دارای صفت منفعلیت است، هنوز شما فاعلیت و منفعلیت را برایش ثابت نکرده‌اید؛ چگونه می‌توانید از طریق این صفتی که برای موجود هنوز ثابت نشده موجود را معرفی کنید؟ این عبارت را دقت کردید چطوری توضیح دادم؟ که هنوز فاعلیت و منفعلیت برای موجود ثابت نشده، شما چگونه به توسط این صفتی که هنوز برای موجود ثابت نشده موجود را معرفی می‌کنید؟ این نشان می‌دهد که «ذَلِكَ» برنمی‌گردد به انحصار، چنان‌که ملااولیاء گفت؛ برمی‌گردد به همان فاعلیت و منفعلیت، چنان‌که ملاصدرا گفت.

یعنی فاعلیت و منفعلیت هنوز برای موجود ثابت نیست؛ این دو تا صفت هنوز برای موجود ثابت نیستند، شما با صفتی که ثابت نیستند چگونه معرفی می‌کنید موجود را؟ این نشان می‌دهد که آن «ذَلِكَ» همان‌طور که ملاصدرا فهمیده باید به فاعل و منفعل برگردد، نه به انحصار. عبارت بعدی ایشان قرینه است، عبارت بعدی ابن‌سینا قرینه است. آن‌وقت اشکالی را که آن شخص کرده بود که فاعل و منفعل با حس معلوم می‌شود، همان‌طور که ملاصدرا جواب داده بود باید جواب بدهیم؛ که فاعل و منفعل با حس معلوم نمی‌شود. بله، شخص فاعل و منفعل با حس دیده می‌شود، ولی فاعلیت و منفعلیت که صفت شیء است، آن باید با قیاس فهمیده بشود.

«فَكَيْفَ يَكُونُ» ؛ چگونه است حال کسی که قصد می‌کند معرفی کند حال شیء ظاهر و بدیهی را به توسط صفتی که «لَهُ» برای آن شیء هست، اما صفتی که «تَحْتَاجُ» آن صفت «إِلَى بَيَانٍ» و قیاسٍ تا ثابت شود وجود آن صفت برای آن شیء؟ یعنی می‌خواهد حال شیئی را که خود آن شیء ظاهر است با صفتی که برای آن شیء هست ثابت کند، در حالی که آن صفت خودش احتیاج به بیان دارد، بیان و قیاسی که ثابت کند وجود صفت را برای آن شیء. آن‌وقت هنوز این صفت برای آن شیء ثابت نشده، می‌خواهد به توسط این صفت آن شیء را بیان کند؛ یعنی به توسط صفت می‌خواهد موصوف را بیان کند، موصوفی که هنوز این صفت برایش ثابت نشده است.

خب، موجودی که هنوز پیش عرف روشن نیست که فاعل است و منفعل، می‌خواهد به توسط فاعل و منفعل معرفی بشود. ایشان می‌فرماید چگونه این‌چنین وضعی پیش می‌آید؟ «فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ مَنْ يَرُومُ» یعنی يَقْصِدُ که معرفی کند حال شیء ظاهر را به توسط صفتی که برای آن شیء هست، اما صفتی که «تَحْتَاجُ إِلَى بَيَانٍ» و قیاسٍ تا اثبات شود وجود این صفت «لَهُ» برای آن شیء. خب، پس روشن شد که این تعریف، تعریف به اخفاست؛ تعریف وجود یا موجود به مَا يَكُونُ فَاعِلًا أَوْ مُنْفَعِلًا.

نقد تعریف شیء به «مَا يَصِحُّ عَنْهُ الْخَبَرُ» از جهت اخفی بودن و دور، و پذیرش آن به عنوان تنبیه

تعریف دیگری هم شده: تعریف کرده‌اند شیء را به «هُوَ الَّذِي يَصِحُّ أَنْ يُخْبَرَ عَنْهُ» یا «هُوَ الَّذِي يَصِحُّ عَنْهُ الْخَبَرُ». این تعریف را هم ایشان می‌گوید باطل است؛ این مشتمل بر دور است. شیء را دارید تعریف می‌کنید، در تعریفش هم «الَّذِي» می‌آورید؛ مگر «الَّذِي» غیر از شیء است؟ یا در تعریفش «مَا» بیاورید: «مَا يَصِحُّ»، «مَا» هم همان شیء است. پس تعریف، تعریف دوری است.

علاوه بر تعریف دوری، تعریف به اخفی هم هست؛ «يَصِحُّ» یعنی چه؟ صحت، خبر، این‌ها مخفی‌تر از خود شیءاند. این‌ها مصادیق شیءاند؛ مصادیق شیء اخفی از خود شیء است، چون شیء مطلق است و مصادیق خاص‌اند، و ما گفتیم مطلق اظهر است و مصداق و خاص اخفاست. پس این تعریفتان هم دور است، هم تعریف به اخفاست؛ دور است به خاطر اینکه کلمه «الَّذِي» در آن اخذ شده که همان شیء است یا کلمه «مَا» اخذ شده که همان شیء است؛ اخفاست به خاطر اینکه «يَصِحُّ» و «الْخَبَرُ» در آن آمده که «يَصِحُّ» و «الْخَبَرُ» مخفی‌تر از شیءاند.

«وَكَذَلِكَ»؛ «كَذَلِكَ» یعنی این هم باطل است، این هم تعریف نارسایی است، «قَوْلُ مَنْ قَالَ» قول کسی که در تعریف شیء گفته: «إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ عَنْهُ الْخَبَرُ»، این‌طوری تعریف کرده است. این هم تعریف درستی نیست، زیرا «يَصِحُّ» اخفاست از شیء، و خبر هم اخفاست از شیء؛ «فَإِنَّ يَصِحُّ أَخْفَى مِنَ الشَّيْءِ وَالْخَبَرَ أَخْفَى مِنَ الشَّيْءِ»، پس این تعریف مشتمل بر دو تا اخفاست، آن‌وقت شما اخفی را می‌خواهید تعریف یک شیئی که اجلاست قرار بدهید. «فَكَيْفَ يَكُونُ هَذَا تَعْرِيفًا لِلشَّيْءِ؟» چگونه این «هَذَا» یعنی این «الَّذِي يَصِحُّ عَنْهُ الْخَبَرُ»، «تَعْرِيفًا لِلشَّيْءِ» یعنی تَعْرِيفًا لِكَلِمَةِ الشَّيْءِ باشد؟

از «وَإِنَّمَا تُعْرَفُ الصِّحَّةُ وَيُعْرَفُ الْخَبَرُ» می‌خواهد بگوید این تعریف همان‌طور که تعریف به اخفی بود، تعریف دوری هم هست. صحت و خبر را کی می‌شناسیم؟ وقتی شیء را بشناسیم، چون این‌ها مصادیق شیءاند. صحت را وقتی می‌خواهید تعریف کنید در تعریفش شیء را اخذ می‌کنید؛ خبر را هم وقتی می‌خواهید تعریف کنید در تعریفش شیء و یا مصادیق شیء را اخذ می‌کنید. بالاخره خبر را چه تعریف می‌کنید؟ می‌گویید که مثلاً كَلَامٌ، قَضِيَّةٌ؛ خب قضیه و کلام هر دو شیءاند دیگر. پس یا شیء و یا مصادیق شیء را در تعریف خبر اخذ می‌کنید، در تعریف صحت هم همین‌طور شیء اخذ می‌کنید؛ آن‌وقت شما در تعریف شیء صحت را اخذ کردید، در تعریف صحت شیء اخذ می‌کنید، پس در تعریف شیء دارید شیء اخذ می‌کنید؛ می‌شود دور.

«وَإِنَّمَا تُعْرَفُ الصِّحَّةُ وَيُعْرَفُ الْخَبَرُ بَعْدَ أَنْ يُسْتَعْمَلَ فِي بَيَانِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنَّهُ شَيْءٌ»؛ در تعریف هر یک از این دو یعنی صحت و خبر، شما باید شیء را اخذ کنید. آن‌وقت این دو تایی که به شیء تعریف می‌شوند می‌آیند شیء را تعریف می‌کنند؛ آن چیزی که خودش می‌خواهد به وسیله شیء تعریف بشود، می‌خواهید شیء را به آن تعریف کنید، می‌شود دور دیگر. قبلاً گفت تعریف به اخفاست، حالا می‌خواهد بگوید تعریف به دور است.

بله، «وَإِنَّمَا تُعْرَفُ الصِّحَّةُ وَيُعْرَفُ الْخَبَرُ» بعد از اینکه به کار گرفته شد در بیان هر یک از این دو یعنی صحت و خبر، «أَنَّهُ شَيْءٌ أَوْ أَنَّهُ أَمْرٌ أَوْ أَنَّهُ مَا أَوْ أَنَّهُ الَّذِي»؛ بالاخره یکی از این‌ها را باید در تعریف خبر و صحت بیاورید. هر کدام را بیاورید مرادف با شیء است، پس مثل این است که شیء را در تعریف شیء اخذ کردید. «وَجَمِيعُ ذَلِكَ كَالْمُرَادِفَاتِ لِاسْمِ الشَّيْءِ»؛ مرادف نیستند، کالمرادف‌اند. بالاخره یک فرقکی با شیء دارند؛ بالاخره این موصوف است، آن موصول است، درست مرادف خود شیء نیستند ولی کالمرادف‌اند برایش.

«فَكَيْفَ يَصِحُّ أَنْ يُعَرَّفَ الشَّيْءُ تَعْرِيفًا حَقِيقِيًّا بِمَا لَمْ يُعْرَفْ إِلَّا بِهِ؟» چگونه می‌توانی شیء را تعریف حقیقی کنی به وسیله خبر و صحتی که شناخته نمی‌شود جز به خود شیء؟ شما می‌خواهید که شیء را تعریف کنید به چیزی که به توسط خود شیء شناخته می‌شود؛ خب این می‌شود دور دیگر.

«نَعَمْ رُبَّمَا كَانَ فِي ذَلِكَ وَأَمْثَالِهِ تَنْبِيهٌ مَا». اگر این‌ها را تعریف قرار ندهی، تنبیه قرار بدهی اشکال ندارد. «رُبَّمَا كَانَ فِي ذَلِكَ» یعنی در این مَا ذُكِرَ که تعریف موجود بود به مَا يَكُونُ فَاعِلًا أَوْ مُنْفَعِلًا، یا تعریف شیء بود به «هُوَ الَّذِي يَصِحُّ عَنْهُ الْخَبَرُ»؛ «ذَلِكَ» یعنی این تعریف‌های مذکور «وَأَمْثَالِهِ» و امثال ذلک یعنی تعریفات دیگری که در اینجا شده، در این‌ها ممکن است «تَنْبِيهٌ مَا» باشد؛ تعریف نیست ولی تنبیهٌ ما ممکن است باشد. چون تنبیه اشکال ندارد مشتمل بر دور باشد، مشتمل بر اخفای فی‌الواقع و اظهر عندنا باشد؛ چیزی پیش ما اظهر است، ما آن را معرِّف قرار دادیم، منبّه قرار دادیم.

بطلان تعریف حقیقی شیء به «مَا يَصِحُّ الْخَبَرُ عَنْهُ» و پذیرش آن از باب تنبیه

«وَأَمَّا بِالْحَقِيقَةِ»، اما اگر بخواهی تعریف حقیقی کنی، بخواهی بگویی شیء عبارت است از «مَا يَصِحُّ»، خب «مَا» که خود همان شیء است دیگر، مثل اینکه گفته باشی شیء عبارت است از شیء. شیء عبارت است از شیء غلط است، چون دور است؛ ما عبارت است از ما، الذی عبارت است از الذی، امر عبارت است از امر، هر کدام این‌ها غلط‌اند چون دورند. پس اگر بخواهی تعریف حقیقی کنی نه تنبیه، دور است و باطل.

«وَأَمَّا بِالْحَقِيقَةِ» یعنی اگر بخواهی تعریف حقیقی کنی نه فقط تنبیه کنی، «فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ مَا يَصِحُّ الْخَبَرُ عَنْهُ»، اگر بگویی شیء «مَا يَصِحُّ»، ببینید «مَا» را در تعریف شیء اخذ کنی، «يَكُونُ كَأَنَّكَ قُلْتَ: إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي يَصِحُّ الْخَبَرُ عَنْهُ». «إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي»، شیء را به شیء تعریف کردی، منتها شیء بعدی را مقید کردی به «الَّذِي يَصِحُّ الْخَبَرُ عَنْهُ»؛ تازه خود «الَّذِي» هم شیء است. خود «الَّذِي» هم شیء است، در تعریف دو بار شیء را اخذ کردی.

چرا اگر گفتی «الشَّيْءُ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ» أَنْ يُخْبَرَ عَنْهُ مثل این است که گفته باشی «الشَّيْءُ هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي»؟ چون شیء و ما و الذی و این‌ها، امر و این‌ها همه‌اش یک معنا دارند: «لِأَنَّ مَعْنَى مَا وَالَّذِي وَالشَّيْءِ مَعْنًى وَاحِدٌ» که «فَيَكُونُ قَدْ أَخَذْتَ الشَّيْءَ فِي حَدِّ الشَّيْءِ»؛ لازمه‌اش این است که تو شیء را در حد شیء اخذ کرده باشی.

«عَلَى أَنَّا لَا نُنْكِرُ» یا «لَا نَنْكُرُ»، «عَلَى أَنَّا لَا نُنْكِرُ أَنْ يَقَعَ... تَنْبِيهٌ»؛ «أَنْ يَقَعَ» فاعلش «تَنْبِيهٌ» است، آن‌وقت «عَلَى الشَّيْءِ» متعلق به «تَنْبِيهٌ» است. عبارت این‌طور می‌شود: «لَا نُنْكِرُ أَنْ يَقَعَ بِهَذَا أَوْ مَا يُشْبِهُهُ... تَنْبِيهٌ... عَلَى الشَّيْءِ.»

ما منکر نیستیم که به وسیله این تعریف، «هَذَا» یعنی این تعریف که عبارت بود از «الَّذِي يَصِحُّ» أَنْ يُخْبَرَ عَنْهُ یا «يَصِحُّ عَنْهُ الْخَبَرُ»، «أَوْ مَا يُشْبِهُهُ» یا تعریفات دیگری که شبیه این‌اند، «مَعَ فَسَادِ مَأْخَذِهِ» را بعداً بیان می‌کنم، منکر نیستیم که واقع شود «تَنْبِيهٌ بِوَجْهٍ مَا عَلَى الشَّيْءِ»، «عَلَى الشَّيْءِ» یعنی کلمه شیء. عیبی ندارد که شما با این تعریف یا امثال این تعریف یک نوع تنبیهی، «بِوَجْهٍ مَا» یعنی یک نوع تنبیهی «عَلَى الشَّيْءِ» کرده باشی؛ تعریف را منکریم، تنبیه را منکر نیستیم.

تعریف (تنبیه) را منکر نیستیم «مَعَ فَسَادِ مَأْخَذِهِ»؛ یعنی ضمیر «مَأْخَذِهِ» برمی‌گردد به «هَذَا أَوْ مَا يُشْبِهُهُ». با اینکه مأخذ و روش، مأخذ در اینجا به معنای روش است، با اینکه روش این تعریف فاسد است چون تعریف دوری است؛ با اینکه تعریف، تعریف دوری است و مأخذ و روشش فاسد است، منکر نیستیم که به این تعریف دوری یا به شبیه این تعریف دوری که فاسد است، تنبیهی «عَلَى الشَّيْءِ» حاصل بشود. آنی که ما منکریم تعریف است، و تنبیه را منکر نیستیم.

توضیح استاد درباره نحوه پاراگراف‌بندی چاپ کتاب در انتهای جلسه

از «وَنَقُولُ:» مطلب بعدی شروع می‌شود که باید سر خط نوشته می‌شد، ان‌شاءالله در جلسه آینده عرض خواهیم کرد. این «عَلَى أَنَّا لَا نُنْكِرُ» تتمه آن است، نباید جدا و سر خط می‌نوشت که الان سر خط نوشته؛ تتمه آن است که من هم خواندمش. از «وَنَقُولُ:» اول مطلب است، باید سر خط نوشته می‌شد.


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo