90/05/12
بسم الله الرحمن الرحیم
بررسی احوال موجود، مواد سهگانه و اقسام جوهر و عَرَض/فهرست کلی مباحث و مسائل علم الهیات /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/فهرست کلی مباحث و مسائل علم الهیات /بررسی احوال موجود، مواد سهگانه و اقسام جوهر و عَرَض
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
معرفی رئوس ثمانیه در ابتدای کتب علمی
صفحه 25 سطر اول: «فَصْلٌ فِي جُمْلَةِ مَا يُتَكَلَّمُ فِيهِ فِي هَذَا الْعِلْمِ».[1]
رائج بوده که در ابتدای هر کتابی هشت مطلب ذکر میشده و این هشت مطلب در اصطلاح رئوس ثمانیه نامیده میشده است. در این کتاب هم همین روش تعقیب میشود. رئوس ثمانیه را من عرض میکنم، بعد معلوم میشود که الان تا حالا چندتایش را گفتهایم:
یکی بحث درباره غرض است. وقتی که ما علمی را در کتابی مطرح میکنیم، در صدر کتاب بیان میکنیم که چه غرضی را از خواندن این علم ما تعقیب میکنیم.
مبحث دوم منفعت این علم است؛ چه استفادهای برای ما دارد. فرق بین غرض و منفعت هم روشن است. گاهی از اوقات منفعت و غرض با هم یکساناند ولی گاهی تفاوت دارند. منفعت آن چیزی است که بر این علم مترتب میشود، چه ما بخواهیم چه نخواهیم؛ ولی غرض آنی است که ما تعقیبش میکنیم. ممکن است غیر از این منفعت چیز دیگری هم باشد که ما در انتظارش هستیم و از خواندن آن علم توقع داریم که آن شیء برایمان حاصل بشود.
سومین رأس از رئوس ثمانیه، سِمه است؛ سمه با سین، یعنی عنوان کتاب. بحث میکنیم که این عنوان و اسم کتاب یا مناسبت این اسم با علمی که ما دربارهاش بحث داریم چیست.
رأس چهارم مصنف است؛ یا مصنف یا واضع. گاهی گردآورنده کتاب را بحث میکنیم، گاهی واضع علم را بحث میکنیم. اینها در هر کتابی ابتدا بحث میشود. بالاخره شخص این رئوس ثمانیه را آگاه بشود، با آگاهی بیشتر میتواند وارد علم بشود.
مطلب پنجم این است که مِنْ أَيِّ عِلْمٍ هُوَ؛ جزء کدام شاخه به حساب میآید؟ این علمی که الان ما داریم میخوانیم، مثلاً فلسفه یا طبیعی یا طب یا هر علم دیگری، این از شاخه کدام علم از علوم است؟
مطلب ششم اینکه چه مرتبهای دارد؛ یعنی بعد از کدامیک از این علوم باید خوانده بشود؟ جایش کجاست؟ آیا اولین علمی است که خوانده میشود یا علمهای بعدی است؟ اگر هم علم بعدی است، بعد از چه علمی باید خوانده بشود؟ چه علمی مقدمه هستند که ما آنها را باید اول یاد بگیریم؟
هفتمین مطلب قسمت است؛ یعنی بحث میکنیم که مباحثی که ابواب کتاب و فصول کتاب بر آن مشتملاند تقسیم میشوند به چه مباحثی و اصلاً چه چیزهایی هستند. عناوین فصول و ابواب و همچنین بعضی از مسائل عمدهای را که در کتابی مطرح میشود در ابتدا میگویند. قسمت در واقع امروزه اسمش فهرست نامیده میشود.
آخرین رأس از رئوس ثمانیه، نحوه تعلیم است. گفته میشود که مثلاً این کتاب ما اگر بخواهید مطلبش را یاد بگیرید، باید از طریق برهان یاد بگیرید، راهش برهان است؛ یا بعضیها گفته میشود از راه تحلیل و تقسیم است، یا مثلاً از راه تعریف است. بالاخره هر کسی یک جوری بیان میکند که این علم را باید یاد گرفت و نحوه تعلیم این علم یا تعلم این علم چیست.
پس هشت مطلب در صدر هر علمی بحث میشده قدیمها. الان توجه کردید ما چند مطلب را در این کتاب مقدمتاً گفتیم: منفعت علم را گفتیم، غرض را گفتیم، همچنین بیان کردیم که مرتبه این علم چیست که اینها همه در فصول قبل خوانده شد. الان در این فصل چهارم میخواهیم بیان کنیم قسمت را؛ که مطالبی که این کتاب یا اصلاً این علم مشتمل بر آن مطالب است چیست.
ابنسینا در این فصل چهارم فهرست مطالب را ذکر میکند؛ مطالبی که در همین کتاب میخواهد در مقالات بعدی و فصولی که در هر مقالهای هست ذکر بکند. مطالبی را که میخواهد بعداً ذکر بکند در این فصل چهارم خلاصه میکند. البته پیداست که همه مطالب را نمیگوید، ولی بالاخره اُمَّهات گفته میشود. ما این مطالب را همینطوری از رو میخوانیم و آن جاهایی که لازم باشد توضیح بدهم توضیح میدهم و بعضیهایش را هم بیان میکنم که در چه فصلی از چه مقالهای ذکر کرده و آورده است.
نسبت شیء و موجود با مقولات و بحث عدم
صفحه بیست و پنجم، سطر اول: «فَصْلٌ فِي جُمْلَةِ مَا يُتَكَلَّمُ فِيهِ فِي هَذَا الْعِلْمِ»؛ در مجموعه آنچه که در این علم دربارهاش بحث میشود؛ در این علم یعنی در علم الهی، یا بفرمایید در این کتاب دربارهاش بحث میشود؛ چه علم چه کتاب فرقی نمیکند. مباحثی را که در این کتاب داریم در این فصل آوردهایم.
میفرماید که ما باید ابتدا بفهمیم که شیء و همچنین موجود چه رابطهای با مقولات دارند. مقولات یعنی ماهیات؛ مقولات یعنی عوارض، یعنی جواهر. موجود با اینها چه ارتباطی دارد؟ این را در فصل بعدی همین مقاله که فصل پنجم است[2] طرح خواهیم کرد انشاءالله. در آنجا بیان میکنیم که شیء و موجود دو امر بدیهیاند که در ذهن ما به نحو اولی ارتسام پیدا میکنند. برای ارتسام اینها در ذهن هیچ واسطهای لازم نداریم. لازم نیست چیزی را در ذهن واقع کنیم تا از طریق آن چیز، شیء یا موجود برایمان مفهوم و روشن بشود؛ بلکه مستقیماً خود شیء و موجود را ما میتوانیم در ذهنمان حاضر کنیم و معنا و مفهوم این دو چیز را بفهمیم.
بعد بیان میکنیم که نسبت این دو به مقولات، یعنی ماهیات، نسبت مقوّم نیست، بلکه نسبت امر لازم است؛ یعنی مقولات متقوّم به موجود یا متقوّم به شیئیت نیستند، بلکه لازم دارند شیئیت را و لازم دارند وجود را و خالی از وجود نیستند، خالی از شیئیت نیستند؛ نه اینکه متقوم به اینها هستند. هر مقولهای متقوم به جنس و فصلش است؛ به مازاد بر جنس و فصل تقومی ندارد، ولی وجود و شیئیت را لازم دارد و از وجود و شیئیت جدا نمیشود. پس شیء و موجود را نباید مقوم مقولات گرفت، بلکه باید لازم لاینفک مقولات حساب کرد. اینها مطالبی است که ما در فصل بعدی ذکر خواهیم کرد انشاءالله.
«فَيَنْبَغِي لَنَا فِي هَذِهِ الصِّنَاعَةِ»[3] ؛ این «فَيَنْبَغِي» با فاء تفریع آمده است. این متفرع بر آن بحثی است که ما درباره موضوع علم کردیم. ما درباره موضوع علم بحث کردیم و بعد درباره مرتبه بحث کردیم؛ با توجه به موضوعی که برای این علم گفتیم، سزاوار است که این نوع مباحثی را که الان میگوییم در این علم یا در این کتاب طرح کنیم.
«فَيَنْبَغِي لَنَا فِي هَذِهِ الصِّنَاعَةِ أَنْ نَعْرِفَ حَالَ نِسْبَةِ الشَّيْءِ وَ الْمَوْجُودِ إِلَى الْمَقُولَاتِ»؛ شیء یعنی همان کلمه شیء، موجود هم همینطور؛ یعنی شیئیت و وجود را چگونه به مقولات نسبت میدهیم؟ آیا نسبت شیء و موجود به مقولات نِسْبَةُ الْمُقَوِّمِ إِلَى الْمُتَقَوِّمِ است یا نسبت امر لازم به یک امر دیگری است که این لازم از او منفک نمیشود؟ بیان خواهیم کرد که نسبت دوم است نه نسبت اول؛ یعنی شیئیت و موجود مقوم مقولات نیستند بلکه لازم مقولاتاند و از مقولات منفک نمیشوند.
«وَ حَالَ الْعَدَمِ»؛ «حَالَ الْعَدَمِ» عطف بر «حَالَ نِسْبَةِ الشَّيْءِ» است، یعنی بِأَنْ نَعْرِفَ حَالَ الْعَدَمِ؛ که ما باید حال عدم را هم بشناسیم، یعنی درباره عدم بحث کنیم. که از جمله مباحثی که درباره عدم ما در همین کتاب بحث میکنیم، الْمَعْدُومُ لَا يُعَادُ است؛ همان بحث معروفی که درباره عدم در فلسفه طرح میشود، در کلام هم طرح میشود که الْمَعْدُومُ لَا يُعَادُ. محققین میگویند لَا يُعَادُ، بعضیها میگویند که يُعَادُ؛ این انشاءالله بحثش در آینده خواهد آمد.
مباحث وجوب و امکان و عینیت آن با قوه و فعل
«وَ حَالَ الْوُجُوبِ... وَ حَالَ الْإِمْكَانِ»؛ اینها هم مباحثی هستند که باید معلوم بشوند. حال وجوب و حال امکان را ما در فصل بعد از فصل پنجم، یعنی فصل ششم[4] میگوییم؛ فصل ششم همین مقاله. در آنجا درباره وجوب بحث میکنیم، درباره امکان بحث میکنیم و اولاً ثابت میکنیم که اینها احتیاج به تعریف ندارند بلکه امور بدیهی هستند. همانطور که شیئیت و موجودیت در ذهن ما ارتسام اولی دارند و برای ارتسامشان احتیاج به واسطه یعنی معرف نداریم، همچنین وجوب و امکان هم دو امر بدیهی هستند و برای احضارشان در ذهن احتیاج به معرف نداریم، احتیاج نداریم که تعریفی برای اینها ارائه بدهیم. این را اولاً بیان میکنیم.
بعد خصوصیات وجوب و همچنین خصوصیات امکان، یعنی شرایط اینها را ذکر میکنیم؛ احکامی و خصوصیاتی برای وجوب و برای امکان میآوریم. مثلاً در خاصیت واجب میگوییم که علت ندارد، این یک خاصیت؛ یا میگوییم که مبدأ کل موجودات است، این دو خاصیت؛ یا میگوییم که کثرت، اشتراک، مُکافِئ در وجود برایش نیست، اینها خصوصیات دیگر؛ یا میگوییم که او اگر واجب بالذات است دیگر نمیتواند واجب بالغیر باشد، زیرا که وجوب بالذات و وجوب بالغیر در یک جا جمع نمیشوند.
بعد دوباره میگوییم که بله، اینها خواص واجباند. درباره ممکن هم باز خواصی ذکر میکنیم؛ مثلاً میگوییم محتاج است، ممکن محتاج است. بعد میگوییم که ممکن مَا لَمْ يَجِبْ لَمْ يُوجَدْ، یا توضیح میدهیم که مَا لَمْ يُعْدِمْ لَمْ يُعْدَمْ؛ هم اعدامش احتیاج به علت دارد، هم ایجادش احتیاج به علت دارد؛ یعنی متساوی است نسبت به وجود و عدم. برای خروج از عدم به وجود علت میخواهد، برای خروج از وجود هم به عدم علت میخواهد.
و بعد توضیح میدهیم که ممکن، ممکن بالغیر نمیتواند باشد ولی ممکن بالقیاس میتواند باشد. بَسِيطُ الْحَقِيقَةِ نیست، حتماً یک جور ترکیبی دارد، لااقل ترکیب از وجود و ماهیت دارد؛ یا به بیان دیگری که مرحوم سبزواری گفته و صدرا هم گفته و مرحوم سبزواری هم توضیح داده، مرکب از وجود و عدم است؛ یعنی بعضی از کمالات وجودی را دارد، بعضیها را ندارد، وجود مطلق نیست که همه کمالات را داشته باشد. اینها خاصیتهای ممکن است و خاصیتهای واجب است. اینها را در فصل ششم همین مقاله میگوییم، بعضی قسمتها هم در فصل پنجم شاید بیاید. بعد در فصل هفتم[5] هم وارد احدیت واجب میشویم که آن را اینجا مطرح نکرده است.
بله، «وَ حَالَ الْوُجُوبِ»[6] یعنی «الْوُجُودِ الضَّرُورِيِّ»؛ وجوب را معنا میکند. أَيِ الْوُجُودِ الضَّرُورِيِّ؛ این تفسیر است برای وجوب، تفسیر نیست برای حال وجوب، تفسیر برای خود وجوب است. حال وجوب را میخواهیم بشناسیم، یعنی حال وجودی را که ضروری است. «وَ شَرَائِطَهُ»؛ «شَرَائِطَهُ» عطف بر «حَالَ الْوُجُوبِ» است. حال وجوب را میشناسیم و نَعْرِفُ شرایط وجوب را. شرایط وجوب را ما عرض کردیم خواص وجوب. «وَ حَالَ الْإِمْكَانِ» را باید بشناسیم «وَ حَقِيقَتَهُ»، و حقیقت امکان را. اینها مباحثی است که در پیش داریم انشاءالله در فصل ششم همین مقاله.
«وَ هُوَ بِعَيْنِهِ النَّظَرُ فِي الْقُوَّةِ وَ الْفِعْلِ»؛ «هُوَ» یعنی همین بحثی که ما در وجوب و امکان داریم، عیناً نظر و تأمل در قوه و فعل است؛ چونکه امکان یعنی قوه، فعل یعنی وجوب، حالا چه وجوب بالذات چه وجوب بالغیر. اگر شیء به درجه فعلیت رسید، در همان شیء، در همان چیزی که بالفعل شده واجب است، حالا یا واجب بالذات است یا واجب بالغیر است. مادامی که به درجه بالفعل نرسید و بالقوه بود، ممکن است؛ یعنی میتواند بشود، که اگر علتی او را خارج کرد، او هم بالفعل میشود و اگر نه همانطور که هست، هست. پس بالقوه به جای امکان و بالفعل به جای وجوب، اعم از وجوب بالذات و بالغیر است. پس نظر در حال وجوب و امکان عیناً نظر در قوه و فعل است. پس وقتی که ما وجوب و امکان را طرح کردیم، کأنه قوه و فعل هم طرح شده است.
پرسش: استاد یعنی مفهوم و مصداقهایش یکی هستند که از نظر بحث در یکی بینیاز میکند از دیگری؟
پاسخ: احسنت، یکی ما را از دیگری بینیاز میکند؛ اگرچه ما به این بینیازی اعتنا نمیکنیم، قوه و فعل را جدای از امکان و وجوب در این کتاب طرح میکنیم. با اینکه در واقع از امکان و وجوب از قوه و فعل بینیاز میشویم، ولی ما به این بینیازی توجه نمیکنیم؛ یک بحث در امکان و وجوب داریم، یک بحث مستقل دیگر در قوه و فعل خواهیم داشت. البته در قوه و فعل مباحثی را که در امکان و وجوب میآوریم تکرار نمیکنیم، یک مباحث دیگری میآوریم که کلماتمان تکراری نباشد. حالا انشاءالله وقتی رسیدیم همهاش روشن میشود.
مباحث موجود بالذات و بالعرض و حق و باطل
«وَ أَنْ نَنْظُرَ»، یعنی وَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَنْظُرَ «فِي حَالِ الَّذِي بِالذَّاتِ وَ الَّذِي بِالْعَرَضِ». در اول مقاله دوم، همان فصل اول[7] ، بحثی از وجود بالذات و وجود بالعرض یا به تعبیر دیگر موجود بالذات و موجود بالعرض داریم. موجود بالذات آنی است که در خارج هست، مثل انسان. موجود بالعرض آنی است که در خارج نیست، مثل ابیض. شما آنی که در خارج مییابید، جدار است با بیاض؛ ابیض را نمییابید. از کنار هم قرار گرفتن این دو، یعنی جدار و بیاض، ابیض را انتزاع میکنید. ابیض موجود بالذات نیست، موجود بالعرض است؛ یا هر مشتق دیگر اینچنینی که از ترکیب یک جوهر و عرض به دست میآید. این را ما میگوییم موجود بالعرض. اما خود آن جوهر را که جدار است میگوییم موجود بالذات، آن عرضی را هم که بر این جوهر عارض میشود، آن را هم میگوییم موجود بالذات. ولی آنچه که از انضمام این دو انتزاع میشود مثل ابیض، آن را میگوییم موجود بالعرض. این در فصل اول مقاله ثانیه انشاءالله طرح میشود.
«وَ أَنْ نَنْظُرَ»[8] ، و باز سزاوار است که نظر کنیم در «حَالِ الَّذِي» یعنی حال موجودی که، «حَالِ الَّذِي» یعنی حَالِ الْمَوْجُودِ الَّذِي «بِالذَّاتِ وَ الَّذِي» یعنی وَ الْمَوْجُودِ الَّذِي «بِالْعَرَضِ».
دوباره باز سزاوار است که نظر کنیم «فِي الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ». این نظر در فصل هشتم[9] که آخرین فصل همین مقاله اولی است میآید که در آنجا ما حق و باطل را طرح میکنیم. بعد از مبدأالمبادی که استحاله اجتماع نقیضین است دفاع میکنیم و قول سوفیست را که منکر این مباحث است و منکر واقعیات خارجی است در آنجا رد میکنیم، در همین فصل هشتم. و بعد هم آخر سر توضیح میدهیم که دفاع از این استحاله اجتماع نقیضین که مبدأالمبادی است و بدیهیترین تصدیقی است که ما داریم، دفاع از این مبدأالمبادی به عهده فیلسوف است، نه به عهده منطقی و نه به عهده سایر اهل علوم جزئیه دیگر. هیچکدام آنها وظیفهشان نیست که از این قضیه دفاع کنند. اگر هم دفاع کردند استطرادی است؛ وظیفه اصلی مال فیلسوف است و ما هم در همان فصل هشتم وظیفه اصلی خودمان را انجام میدهیم. بله، «وَ فِي الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ»[10] ؛ در همان فصل باید بحث در حق و باطل کنیم که عرض کردم به مناسبت، حق را و حق بدیهی را که استحاله اجتماع نقیضین است میآوریم، باطل را که قول سوفیست است میآوریم و اینها را آنجا بحث میکنیم انشاءالله.
مباحث جوهر، اقسام آن و تعلیقه ملاصدرا درباره عوارض ذاتی
«وَ فِي حَالِ الْجَوْهَرِ، وَ كَمْ أَقْسَامًا هُوَ». باز در همان فصل اول از مقاله دوم[11] نظر میکنیم در حال جوهر که جوهر چیست، «وَ كَمْ أَقْسَامًا هُوَ»[12] و اینکه این جوهر چند قسم دارد. که اقسامش را ذکر میکنیم، عبارتاند از عقل و نفس و جسم و دو جزء جسم یعنی هیولی و صورت. در فصل اول اینها بیان میشود، فصل اول مقاله ثانیه.
البته در فصل اول ما مطالب دیگری هم میآوریم غیر از بیان حال جوهر و غیر از ذکر اقسام جوهر. البته حد جوهر را میآوریم، اثبات میکنیم که جوهری وجود دارد، بعد بعضی از خصوصیات جوهر را میگوییم؛ میگوییم مقوّم عرض است، متقوّم به عرض نیست. بعد میگوییم یک شیء نمیتواند هم جوهر باشد هم عرض باشد. یک شیء ممکن است ذاتی و عرضی باشد؛ به نسبت به شیئی ذاتی باشد، نسبت به شیء دیگر عرضی باشد. مثلاً ماشی نسبت به افراد حیوان عرضی است و نسبت به افراد ماشی ذاتی است. اما یک چیز نمیتواند هم جوهر باشد هم عرض؛ بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَيْءٍ جوهر باشد، بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ عرض باشد، این شدنی نیست. اصلاً جوهر و عرض نسبی نیستند، ذاتی و عرضی نسبیاند. اینها همه بیان میشود انشاءالله.
بعد توضیح میدهیم که، یک مطلب مهمی را توضیح میدهیم: بین موضوع و محل و ماده چه فرقی است؟ گاهی گفته میشود این ماده است، گاهی گفته میشود محل است، گاهی گفته میشود موضوع است؛ اینها چه فرقی دارند؟ خواهیم گفت که ماده به آنچه که در او حلول میکند محتاج است، موضوع به آنچه که در او حلول میکند محتاج نیست، محل اعم از این دو تاست. از جمله بیاناتی که آنجا داریم این است. بعد باز فرق بین حال و صورت را ذکر میکنیم که حال میتواند عرض باشد، میتواند صورت باشد و صورت یکی از آن دو قسم است؛ که بین حال و صورت فرق میکند، حال اعم است و صورت اخص است. و اقسام جوهر هم که عرض کردم پنج تاست، در همان فصل میآید.
«لِأَنَّهُ لَيْسَ يَحْتَاجُ الْمَوْجُودُ فِي أَنْ يَكُونَ جَوْهَرًا مَوْجُودًا إِلَى أَنْ يَصِيرَ طَبِيعِيًّا أَوْ تَعْلِيمِيًّا». این «لِأَنَّهُ» دلیل برای «يَنْبَغِي» است. چرا سزاوار است ما در حال جوهر و اقسام جوهر بحث کنیم؟ چون جوهر و اقسام جوهر از عوارض ذاتی موضوع فلسفه یعنی «الْمَوْجُودُ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ» است.
میدانید قبلاً هم اشاره کردیم که اگر امری عارض بر موجود شود، آن امر مسئله فلسفی است. اما اگر امری عارض بر موجود طبیعی شود یا عارض بر موجود تعلیمی شود، این امر دیگر مسئله فلسفی نیست؛ بلکه اگر عارض شود بر موجود طبیعی، مسئله طبیعی است؛ اگر عارض شود بر موجود تعلیمی، مسئله ریاضی است که این قبلاً توضیح داده شد.
امری موضوع فلسفی است که بر موجود عارض شود بدون اینکه احتیاج باشد که موجود متخصّص شود به طبیعی بودن یا متخصص شود به تعلیمی بودن. مثلاً حرکت عارض موجود میشود، ولی کدام موجود؟ موجودی که حتماً باید طبیعی باشد. یا شکل عارض بر موجود میشود، ولی موجودی که دارای مقدار است؛ اگر دارای مقدار نبود شکل را قبول نمیکرد. پس بحث در اَشکال میشود بحث هندسی نه بحث فلسفی. بحث در حرکت، در حرکتی که عارض بر جسم میشود، میشود بحث طبیعی نه بحث فلسفی. این را قبلاً گفتیم که منظورمان از بحث در حرکت، بحث در وجود حرکت نیست؛ بحث در وجود حرکت بحث فلسفی است، بحث در آن خصوصیات حرکت است.
اما بحث در جوهر و اقسام جوهر بحثی است که مستقیماً بر موجود عارض میشود. اینطور نیست که بر موجودی که متخصص شده باشد به طبیعی یا موجودی که متخصص شده باشد بر تعلیمی عارض بشود. مثلاً شما جوهریت را بر عقل هم عارض میکنید، در حالی که عقل نه موجود طبیعی است نه موجود تعلیمی؛ همچنین بر نفس عارضش میکنید. از اینکه میبینیم این جوهریت عارض میشود بر موجود بدون اینکه موجود لازم باشد مقید شود به طبیعی و تعلیمی، میفهمیم که بحث در جوهر بحثی است در عوارض مَوْجُودٌ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ، یعنی بحثی است در عوارض موضوع فلسفه، و چون بحث در عوارض موضوع فلسفه است پس بحثی است فلسفی و باید در اینجا بحث بشود.
«لِأَنَّهُ» عرض کردم دلیل «يَنْبَغِي» است؛ چرا ما باید درباره جوهر و اقسام جوهر بحث کنیم؟ چون جوهر و اقسام جوهر مبحث فلسفی هستند، زیرا که از عوارض ذاتی موضوع فلسفهاند. «لِأَنَّهُ» شأن این است: «لَيْسَ يَحْتَاجُ الْمَوْجُودُ» در اینکه جوهر باشد، «جَوْهَرًا مَوْجُودًا» باشد، احتیاج ندارد «إِلَى أَنْ يَصِيرَ طَبِيعِيًّا أَوْ تَعْلِيمِيًّا». «إِلَى أَنْ يَصِيرَ» متعلق به «لَيْسَ يَحْتَاجُ» است. موجود برای جوهر بودنش احتیاج ندارد که طبیعی بشود یا تعلیمی. میتواند طبیعی بشود، ولی لزومی ندارد طبیعی بشود، زیرا که در غیر طبیعی هم جوهریت را ما مییابیم.
ملاصدرا در اینجا یک تعلیقهای دارد، تعلیقهاش خوب است، عرض میکنم. میفرماید که اقسام جوهر همه عارض موجودند و بدون اینکه احتیاجی باشد که موجود متخصص شود به طبیعی و ریاضی، و چون عارض موجودند بحث از آنها بحث فلسفی است. بعد میگوید که اقسامِ اقسام هم، اقسام جوهر نه، بلکه اقسامِ اقسام هم، اینها هم باز عارض وجودند بدون اینکه لازم باشد آن وجود طبیعی شود یا تعلیمی شود؛ پس بحث در آن أَقْسَامُ الْأَقْسَامِ هم بحث فلسفی است.
مثلاً ایشان اینطوری میگوید: میگوید جوهر را به دو قسم تقسیم میکنیم که این دو قسم میشوند اقسام؛ میگوییم جوهر یا ذا ابعاد هست یا ذا ابعاد نیست. این میشود دو قسم، اینها اقساماند. بعد هر یک از اقسام را دو مرتبه تقسیم میکنیم؛ مثلاً میگوییم اگر ذا ابعاد باشد، یا بالقوه است میشود ماده، یا بالفعل است میشود صورت، یا مجموع این دو تاست میشود جسم. اگر ذا ابعاد نباشد، یا عقل است یا نفس. اینها أَقْسَامُ الْأَقْسَامِ هستند به بیان ایشان. البته در ظاهر اینها اقسام جوهرند، هر پنج تا؛ ولی وقتی که خوب دقت بکنیم میبینیم تقسیم اولی ما این نیست که جوهر را به پنج قسم تقسیم کنیم؛ در تقسیم اولی جوهر به دو قسم تقسیم میشود، بعد آن وقت در تقسیم ثانوی پنج قسم درست میشود. پس آن دو قسم میشوند اقسام جوهر، این پنج قسم میشوند أَقْسَامُ الْأَقْسَامِ. آن وقت بحث کردن در آن دو قسم هم بحث فلسفی است، بحث کردن در این پنج قسم هم بحث فلسفی است.
بعد ایشان اضافه میکند، میگوید در انواع این پنج قسم هم اگر بحث کنید، باز بحثتان بحث فلسفی است. مثلاً نفس یکی از این پنج قسم است؛ این چند تا نوع دارد: نفس حیوانی دارید، نفس انسانی دارید، نفس نباتی دارید، یا به تعبیر دیگر نفس ارضی دارید که این سه تا را شامل میشود، نفس سماوی دارید؛ اینها همه انواع نفساند. اگر بحث در این انواع هم کردید، باز بحثتان بحث فلسفی است. یا مثلاً در انواع عناصر بحث کنید؛ عناصر انواع جسماند. این جسم هم که یکی از آن پنج قسم بود، حالا شما اگر در عناصر بحث کنید در انواع آن اقسام بحث کردید. همه اینها میشود بحثهای فلسفی، هیچکدام اینها ریاضی یا تعلیمی نیستند.
بعد اشاره به یک قاعدهای میکند که آن قاعده مهم است، هم ابنسینا قبول دارد هم صدرا قبول دارد، و بعضی از فلاسفه با اینکه مهم هم بودند چون توجه به این قاعده نداشتند به اشتباه افتادند. و آن قاعده که خود ابنسینا هم تصریح به آن دارد این است که لازم نیست عرض ذاتی یک موضوع حتماً مساوی با موضوع باشد، بلکه میتواند اخصّ هم باشد. میتواند مساوی باشد، میتواند اخص باشد؛ باید اعم نباشد. مثلاً در همین بحثی که الان داریم میکنیم، اگر درباره مشکّک بودن وجود بحث کردیم، این درباره عرضی بحث شده که مساوی با وجود است. اما اگر درباره جوهر بحث کردیم، درباره انواع جوهر بحث کردیم، اینها اخص از موجودند، ولی با وجود این باز هم عرض ذاتیاند.
بعد یک عرض خاصی داریم که آن عرض غریب است و نباید در علم از آنچنان عوارض موضوع بحث بشود. آنها عبارتاند از اموری که عارض میشوند بر موضوع لِأَمْرٍ أَخَصَّ؛ یعنی واسطه اخص دارند. مثلاً اگر موضوع علمی بدن انسان بود، مثل موضوع علم طب، یا مثلاً موضوع علمی بدن حیوان بود مطلقاً؛ آن وقت ما بیاییم در آن بحث کنیم از خصوصیات انسان، از عوارض خاصه انسان. این یک بحث خاص، اخص از موضوع است، ولی لِأَمْرٍ أَخَصَّ است؛ یعنی بر حیوان عارض میشود به وساطت انسان که انسان اخص از حیوان است. اینجور امری، مثلاً فرض کنید از ضحک بحث کنید؛ اگرچه ضحک مربوط به بدن انسان نیست، مربوط به نفس است، ولی حالا از یک چیزی که مربوط به انسان است؛ اگر بخواهید در علمی که مربوط به حیوان است از خصوصیات انسان بحث کنید، مثلاً از ضحک بحث کنید، خب این ضحک جایش در این علم نیست. شما باید خصوصیات حیوان را مطرح کنید، نه خصوصیات نوعی از حیوان را. حالا اگر خصوصیات نوعی از حیوان مطرح شد، به واسطه انسان است که اخص از موضوع یعنی اخص از موضوع علم حیوان است. این را میگوییم عرض غریب.
عرضی که لِأَمْرٍ أَخَصَّ باشد عرض غریب است، اما عرضی که خودش اخص باشد و بدون واسطه بخواهد بر موضوع علم مترتب بشود، این عرض ذاتی است. بحثی که ما در جوهر و اقسام جوهر و انواع اقسام میکنیم، بحث در مَا هُوَ الْأَخَصُّ مِنَ الْمَوْجُودِ است، نه عارضِ لِأَمْرٍ أَخَصَّ. چون بحث از أَخَصّ مِنَ الْمَوْضُوعِ است، عرض ذاتی میشود و جا دارد که در آن علمی که موضوعش موجود است یعنی علم الهی بحث بشود. پس بحث در اقسام جوهر همانطور که ابنسینا گفته بحث فلسفی است، بعد اضافه کنید بحث از اقسامِ اقسام، بلکه بحث از انواع اقسام هم نیز بحث فلسفی است به بیانی که صدرا گفته است.
«فَإِنَّ هَهُنَا جَوَاهِرَ خَارِجَةً عَنْهُمَا». این «فَإِنَّ» دلیل است برای «لَيْسَ يَحْتَاجُ». چرا جوهریت بر وجود عارض میشود بدون احتیاج به قید طبیعی و قید تعلیمی؟ زیرا «هَهُنَا» یعنی در جهان وجود، جواهری داریم که خارجاند «عَنْهُمَا» یعنی از طبیعی و تعلیمی. اگر عُروض جوهریت بر وجود احتیاج داشت به وساطت طبیعی یا تعلیمی، ما جوهری که طبیعی و تعلیمی نباشد نداشتیم؛ در حالی که میبینیم جواهری که طبیعی و تعلیمی نیستند مثل عقل و نفس داریم. از اینجا میفهمیم که جوهریّت برای موجود محتاج به این نیست که موجود طبیعی شود یا تعلیمی شود؛ در غیر موجود طبیعی و تعلیمی هم ما جوهریت را داریم.
مباحث هیولی و احکام آن
«فَيَجِبُ»؛ «فَيَجِبُ» یعنی حالا که قرار شد بحث در جوهر و احوال جوهر و اقسام جوهر بحث فلسفی باشد، «فَيَجِبُ أَنْ نَعْرِفَ حَالَ الْجَوْهَرِ الَّذِي هُوَ كَالْهَيُولَى... وَ أَنَّ الْجَوْهَرَ الصُّورِيَّ كَيْفَ هُوَ». حالا که معلوم شد ما باید بحث در جوهر را در فلسفه مطرح کنیم، واجب است که هم درباره هیولی که نوعی جوهر است بحث کنیم، هم درباره صورت که نوع دیگری است بحث کنیم. چون به ما اجازه بحث در جواهر داده شد، ما در همه اقسام بحث میکنیم؛ همانطور که در عقل و نفس و جسم بحث میکنیم، در هیولی و صورت هم بحث خواهیم کرد. آن وقت ما به مناسبت، بحث در هیولی را در همین کتاب و بحث در صورت را هم در همین کتاب طرح خواهیم کرد.
«فَيَجِبُ أَنْ نَعْرِفَ حَالَ الْجَوْهَرِ الَّذِي هُوَ كَالْهَيُولَى»؛ حال جوهری را که مثل هیولی است باید ما در همین کتاب بشناسیم، و ما این مطلب را در فصل دوم از مقاله دوم[13] میآوریم؛ درباره هیولی در این فصل بحث خواهیم کرد. دقت کنید اولاً چرا «كَالْهَيُولَى» میگوید؟ ثانیاً حال جوهری که «هُوَ كَالْهَيُولَى» است چیست؟
«كَالْهَيُولَى» میگوید چون ما بحثمان در اینجا در ماده است، چه ماده اولی باشد چه ماده ثانیه باشد. پس بحث در هیولای تنها نداریم، بحث در آنچه که مثل هیولی است یعنی قابل است داریم. هر چه که قابلیت دارد، ما درباره آن بحث میکنیم، حالا چه این قابل موضوع باشد برای عرض، یا ماده باشد برای صورت، فرقی نمیکند. ما حتی درباره موضوع هم که قابل عرض است بحث میکنیم، در حالی که موضوع که هیولی نیست؛ موضوع «كَالْهَيُولَى» است به لحاظ قابلیتی که دارد. پس از هیولی بحث میکنیم که ماده است، چه هیولای اولی که ماده اولی است و چه هیولای ثانیه که ماده ثانیه است، همچنین از آنچه که مثل هیولی قابلیت دارد بحث میکنیم مثل موضوع عرض. همه اینها باید بحث بشود، در حالی که همهشان هیولی نیستند بلکه بعضیهایشان «كَالْهَيُولَى» هستند. و بالاخره ما از آنچه که به منزله هیولی است یعنی قابلیت برایش هست بحث خواهیم کرد.
پرسش: استاد این تعبیر «كَالْهَيُولَى» اعم از خود هیولی و موضوعاتی است که شبیه هیولی هستند؟ یعنی این تعبیر «كَالْهَيُولَى» اعم از خود هیولی و مشابهات هیولی است؟
پاسخ: بله، هیولی در اینجا اعم از هیولی و آنچه که مثل هیولی قابلیت دارند است. کاف را آورده برای همین؛ یعنی نگفته ما از «كَالْهَيُولَى» بحث میکنیم، بلکه هم از هیولی بحث میکنیم هم از «كَالْهَيُولَى» بحث میکنیم. آخر گاهی از اوقات در بعضی عبارات هست که ما از مثل فلان چیز بحث میکنیم؛ ظاهر کلام اینطور است که ما از خود آن چیز بحث نمیکنیم، از مثلش بحث میکنیم. این عبارتها در کلمات ابنسینا هست، در یکی دو جای اشارات هم علیالخصوص در نمط هشتم ایشان تعبیر به مثل دارد. آن جور جاها را توجه داشته باشید، نمیخواهد بگوید فقط ما از مثل بحث میکنیم؛ میخواهد بگوید از خود آن شیء و مثل آن شیء بحث میکنیم، یعنی آنچه که مثل این است بحث میکنیم ولو خودش باشد. اینجا هم که میگوید ما از آنچه که «كَالْهَيُولَى» است بحث میکنیم، نمیخواهد بگوید فقط از مثل هیولی بحث میکنیم و از خود هیولی بحث نمیکنیم، بلکه هم از هیولی بحث میکنیم هم از آنچه که مثل هیولی است؛ به طور کلی یعنی از آنچه که قابلیت دارد بحث میکنیم، چه هیولی باشد چه مثل هیولی باشد.
«وَ أَنَّهُ كَيْفَ هُوَ»[14] ؛ این «أَنَّهُ كَيْفَ هُوَ» عطف بر «حَالَ» است، یعنی بحث از این جوهر میکنیم به این معناست که بحث میکنیم «كَيْفَ هُوَ»، این جوهر چگونه است. ضمیر «هُوَ» به جوهر برمیگردد نه به هیولی، و الا اگر به هیولی برمیگشت باید هِيَ میگفت، مؤنث میگفت. خب، حالاتی که ما درباره هیولی بحث میکنیم چیست که در آینده از آن بحث خواهیم کرد انشاءالله؟
یکی اینکه هیولی موجود است؛ این را اول باید اثبات کنیم که هیولی موجود است، مثل شیخ اشراق که منکر وجود هیولی شده است. این بحث، بحث مهمی است و باید اثبات وجود هیولی بشود، این یکی. یکی دیگر اینکه ثابت کنیم جزء جسم است؛ چون ذیمقراطیس که میگوید جسم از اجزای صغار لایتجزی تشکیل میشود، هیولی را جزء جسم نمیداند، جزء جسم را همین اجزای صغار میداند. ما باید ثابت کنیم که هیولی جزء جسم است و جزء دیگرش صورت است.
همچنین باید ثابت کنیم که هیولی قابل فصل است و وصل؛ یعنی اگر یک جسمی جدا میشود، هیولایش این جدایی را قبول میکند و اگر دو تکه جسم جدای از هم به هم وصل میشوند، آن هیولی این وصل را قبول میکند. آن صورت جسمیه یا صورت نوعیه نقشی در قبول فصل و وصل ندارد؛ چونکه صورت جسمیه با فصل باطل میشود، با وصل صورت جسمیه دیگری ساخته میشود، لذا اینها را نمیتوانیم بگوییم قابل. قابل چیزی است که بعد از قبول امری هنوز باقی باشد، اما صورت بعد از اینکه قبول کرد فصل را یا قبول کرد وصل را عوض میشود، او را دیگر نمیشود قابل قرار داد. آنی که عوض نمیشود یعنی هیولی را باید قابل قرار داد، که این در جای خودش انشاءالله ثابت میشود.
مطلب دیگری که ما درباره هیولی و از احکام هیولی قرار میدهیم این است که هیولی بسیط است، مرکب نیست. آن وقت میپرسیم: هیولی متقوم به استعداد است؛ استعداد صورتش است؟ پس مرکب شد! هیولی مرکب است مِنَ الْمَادَّةِ هر چه هست و صورت که استعدادش است؟ جواب میدهیم که استعداد صورت نیست، بلکه استعداد فصل است و فصل هم باعث ترکیب نمیشود که این را انشاءالله در جای خودش باید بحث بشود. و تمام اینها را همانطور که عرض کردم در فصل دوم از مقاله دوم میآوریم.
تجرد یا عدم مفارقت هیولی و وحدت یا کثرت نوعی آن
«وَ هَلْ هُوَ مُفَارِقٌ أَوْ غَيْرُ مُفَارِقٍ»؛ درباره هیولی بحث میکنیم که آیا مفارق است یا غیر مفارق. مفارق در معنا یک اطلاق بیشتر ندارد به معنای عام، ولی در اصطلاح دو اطلاق دارد. در معنای عام مفارق یعنی جداشونده، غیر مفارق یعنی جداناشونده؛ این معنای لغوی است. اما در اصطلاح دو مورد و دو مصداق دارد: یکی اینکه میگوییم عرض مفارق، و این عرضی است که از معروض میتواند جدا شود، در مقابل عرض لازم که از معروض جدا نمیشود. یکی میگوییم موجود مفارق؛ یکی میگوییم عرض مفارق، دیگری میگوییم موجود مفارق. موجود مفارق یعنی موجودی که مفارق از ماده است و به تعبیر دیگر مجرد است. موجود غیر مفارق، موجود مادی است. این هم دو اصطلاح.
در اینجا که میگوییم «هَلْ هُوَ مُفَارِقٌ أَوْ غَيْرُ مُفَارِقٍ»، هیچکدام از این دو اصطلاح اراده نمیشود. نمیخواهیم بگوییم که مفارق است یعنی عرض مفارق است؛ نمیخواهیم بگوییم مفارق است یعنی مفارق از ماده است، بلکه مرادمان از مفارق، مفارقت از صورت جسمیه است. آیا ماده میتواند بدون صورت جسمیه در خارج موجود باشد یا با صورت جسمیه همراه میشود و بدون صورت جسمیه در خارج موجود نیست؟ ما ثابت خواهیم کرد با بیان تفصیلی که ماده از صورت جسمی خالی نیست، یعنی مفارق نیست؛ ماده غیر مفارق است نه مفارق.
البته همانطور که عرض کردم نمیخواهیم بگوییم از ماده غیر مفارق است، چون ماده که در ماده حلول نکرده است. ماده مجرد است، مجرد از ماده است، یعنی مفارق از ماده است؛ چون در ماده حلول نکرده است. هر موجودی که در ماده حلول کند غیر مفارق از ماده است و ماده که خودش در ماده حلول نمیکند، خودش ماده است نه در ماده حلول کند، بنابراین مفارق است نه غیر مفارق. نسبت به ماده حساب کنید، مفارق است؛ نسبت به صورت جسمیه غیر مفارق است. البته بحثمان در صورت جسمیه است، به صورت نوعیه کار نداریم؛ اگرچه صورت نوعیه هم مطرح میشود، ولی مهم برای ما اثبات تلازم بین ماده و صورت جسمیه است. ماده و صورت جسمیه با هم تلازم دارند که ماده صورت جسمیه را رها نمیکند و بعد هم در یک جای دیگر خواهیم گفت صورت جسمیه هم ماده را رها نمیکند، آن وقت تلازم درست میشود. الان میخواهیم بگوییم ماده صورت جسمیه را رها نمیکند، یعنی ماده بدون صورت جسمیه نمیتواند در خارج موجود باشد. ولی پس ماده غیر مفارق است نسبت به صورت، مفارق است نسبت به ماده. اگرچه در آینده بحثی که ما داریم درباره ارتباط ماده با ماده نیست که بگوییم ماده از ماده مفارق است، بلکه درباره ارتباط ماده با صورت است که خواهیم گفت ماده از صورت مفارق نیست.
البته من در کلماتم عرض کردم که ماده مجرد است، یعنی حلول در ماده نکرده است. میدانید که مادی موجودی است که، دقت کنید چه عرض میکنم: مادی یا موجودی است که حلول کند در ماده، یا موجودی است که مرکب باشد از ماده و چیز دیگر؛ هر دو را ما میگوییم مادی. مثلاً صورت که حلول میکند در ماده میشود مادی؛ ولی جسم که مرکب میشود از ماده و چیز دیگر یعنی صورت، آن هم میشود مادی. پس هر دو مادیاند، چه حلول کند در ماده چه مرکب شود از ماده. ماده هیچکدام از این دو تا را ندارد؛ نه حلول در ماده میکند، نه مرکب از ماده و چیز دیگر میشود. پس مادی نیست؛ وقتی مادی نبود قهراً مجرد است. منتها قبلاً گفتم مجرد قائم به ذات یا به تعبیر دیگر مجرد نوری نیست، و چون مجرد قائم به ذات یا مجرد نوری نیست پس عالِم نیست. علم برای مجردی که قائم به ذات باشد ثابت است، یا به تعبیر دیگر برای مجردی که نوری باشد ثابت است؛ برای مجردی که نوری نیست بلکه تاریک است علم ثابت نیست. ماده با اینکه مجرد است علم ندارد، بلکه مانع علم هم هست؛ غیبت دارد و باعث زوال علم است. نفس ما هم که به این ماده تعلق میگیرد به همان اندازه تعلقش علمش کم میشود؛ یعنی ماده اصلاً مزاحم علم است. چرا؟ به خاطر تاریکیاش، به خاطر اینکه قائم به ذات نیست بلکه قائم به صورت است، یا به تعبیر دیگر نوری نیست.
«وَ هَلْ هُوَ مُفَارِقٌ أَوْ غَيْرُ مُفَارِقٍ»؛ این را در فصل سوم از مقاله دوم[15] اثبات میکنیم که آیا مفارق از صورت جسمیه است یا غیر مفارق، که ثابت میکنیم غیر مفارق است و حتماً باید با صورت جسمیه همراه بشود.
و باز بحث میکنیم: «وَ مُتَّفِقُ النَّوْعِ أَوْ مُخْتَلِفٌ»[16] ؛ آیا ما یک نوع هیولی داریم یا چند نوع داریم؟ البته اشخاص هیولی به تعداد اجسام متعدد میشود؛ اشخاص متعددند، بحث در این نداریم. نوعش چطور؟ آیا یک هیولی در کل عالم عنصر هست که اشخاص متعدد دارد و هر شخصی در یک جسمی صورتی را گرفته، یا اینکه نه، در هر جایی این هیولی به نوعی است غیر از نوعی که در جای دیگر دارد؟ جواب این مسئله این است که اگر مرادتان هیولای عنصر باشد، نوع واحد است. همه عناصر چهارگانه وابستهاند به همین نوع واحدی که هیولای عنصریه نامیده میشود. اما اگر منظورتان مطلق هیولی باشد، هیولی ده نوع است: یک نوعش هیولای عنصر است، نه نوعش هم هیولای نه فلک است؛ چون نه فلک همانطور که صورتهایشان با هم متفاوت است، هیولیهایشان هم با هم متفاوت است، برخلاف هیولای عناصر که هیولیهایشان با هم متفاوت نیست.
علت اینکه ما فهمیدیم که هیولای عناصر متفاوت نیستند کون و فساد است؛ چون در کون و فساد باید یک هیولی، هیولی باشد برای آن صورتی که کائن میشود و هیولی بوده باشد برای آن صورت قبلی که فاسد شده است. پس همین یک هیولی هر دو صورت را میگیرد، هم صورت کائن را هم صورت فاسد را، در حالی که کائن یک عنصر است و فاسد یک عنصر دیگر است. پس معلوم میشود این هیولی هر دو عنصر را دارد قبول میکند، هر دو صورت را دارد قبول میکند؛ بنابراین نوع واحد است که با تمام این صور عنصریه سازگار است. اما در افلاک کون و فساد نیست؛ چون کون و فساد نیست هیولای آنها را مشترک نمیدانیم، هیولای آنها را مختص میدانیم. پس اگر در کل عالم ملاحظه کنید، هیولی ده نوع است؛ اما اگر در عالم عنصر نظر داشته باشید، هیولی متفقالنوع است، مختلفالنوع نیست. «وَ مُتَّفِقُ النَّوْعِ أَوْ مُخْتَلِفٌ»؛ بحث باید مطرح بشود که هیولی مختلفالنوع است یا متفقالنوع.
نسبت ماده و صورت، قوام و تشخص
و باز بحث دیگر: «وَ مَا نِسْبَتُهُ إِلَى الصُّورَةِ»؛ منظور از صورت، صورت جسمیه است. نسبتش به صورت چه نسبتی است؟ که بعداً خواهیم گفت نسبت تلازم است. با صورت تلازم دارد. چگونه تلازمی؟ یعنی هم این آن را لازم دارد، هم آن این را لازم دارد؛ هر دو علتاند برای یکدیگر، منتها دور لازم نمیآید با اینکه هر دو علتاند. چرا؟ چون صورت علت است برای قوام ماده، و ماده علت است برای شخصیت صورت. هر دو علت قوام نیستند، هر دو علت شخصیت نیستند؛ یکی علت قوام است، یکی علت شخصیت است. چون در محدوده متعددی علیت حاصل است، دور پیش نمیآید؛ و الا اگر در یک محدوده علیت بود دور لازم میآمد.
پرسش: استاد اینکه صورت علت است برای قوام ماده را کمی بیشتر توضیح میفرمایید؟
پاسخ: ماده چون بالقوه است قوام ندارد. قوام منظور قوام وجودی است نه قوام ماهوی؛ چون ماده در قوام ماهویاش احتیاج به جنس و فصل خودش دارد، احتیاج به صورت ندارد. در قوام وجودی محتاج به صورت است؛ یعنی ماده چون امر بالقوه است در خارج وجود نمیگیرد مگر در پناه صورت. این میشود احتیاج ماده به صورت، یا مقوم ماده بودن صورت. صورت مقوم ماده است یعنی تا صورت نیاید ماده نمیتواند وجود را واجد بشود. پس مقوم وجود ماده آن صورت است که صورت قوام میدهد به وجود ماده که اینها انشاءالله در جای خودش توضیح داده میشود.
پرسش: ماده که میفرمایید تشخص را به وجود صورت میدهد، چطور میتواند تشخص بدهد در صورتی که وجودش را از صورت گرفته است؟
پاسخ: ماده چطور تشخص میدهد؟ من این مطلب را در ماده ثانیه توضیح میدهم، آن وقت ماده اولی روشن میشود. در ماده اولی توضیحش یک مقدار مشکل است، ولی من در ماده ثانیه که توضیح دادم ماده اولی هم روشن است.
صورت انسانی به دو بدن افاضه میشود. صورت چه در این بدن چه در آن بدن حقیقتش یکی است. علیالخصوص اولی که دارد افاضه میشود، فقط انسانیت دارد؛ تمام خصوصیات از او گرفته شده است. بعداً باید این خصوصیات علمی و عملی را کسب کند، و الا نفسی که خداوند ابتدا به کودک میدهد نفس خالی است؛ نه علم در او هست، ﴿وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا﴾[17] ، نه ملکات برایش هست. هر چه دارد بالقوه دارد. آن نفس دیگر هم همینطور است؛ آن هم فقط انسانیت دارد و هر ملکاتی، هر علومی هست بالقوه است. پس این دو نفس نه به لحاظ ذات با هم متفاوتاند، نه به لحاظ آثار و خواص و لوازم و عوارض. البته بعداً مختلف میشوند، بعداً بر اثر کسبهای مختلف، مختلف میشوند. ولی اولی که میخواهند وارد شوند اختلافشان چیست؟ چه میشود که اینها دو تا میشوند؟
گفتند دوئیتشان به آن بدنشان است؛ به بدن و عوارض بدن است. یعنی اگر بدنی نبود و این دو نفس میخواستند مستقل وجود داشته باشند، نمیتوانستند دو تا باشند. لذا یکی از اشکالاتی که ارسطو بر افلاطون میکند، میگوید اگر نفوس انسانی قبل از تعلق به بدن وجود داشتند، تعددشان به چه بوده است؟ نمیتواند جواب بدهد؛ تعددی نداشتند. چون عوارض که بعداً میخواهد کسب بشود، ذاتشان هم که واحد بوده، عوارض هم همه در آنها بالقوه بوده؛ این نفس با آن نفس هیچ تفاوتی نداشته است. وقتی تفاوت نداشت، دوئیتی نبود، تعددی نبود. پس دو نفس وقتی که بدن در آنها نباشد تعددی ندارند؛ با بدن متعدد میشوند. متعدد میشوند یعنی این میشود این شخص، آن میشود آن شخص. دقت کنید، تشخص درست شد.
اما عرض کردم بدن و عوارض بدن. خب، بدن و عوارض با هم فرق میکنند. این زید مثلاً فرض کنید سفید است، در اول کودکیاش هم هست؛ این سفید است، آن سیاه است. ممکن است شما بگویید این دو نفس به وسیله سفیدی و سیاهی محلشان تفاوت کردهاند، خود محل را ملاحظه نکنید؛ البته محل هم دخالت دارد، نمیتوانید ملاحظهاش نکنید. ما مثال را عوض میکنیم تا آن عوارض هیچ دخالت نکنند: دو بچه دوقلو را فرض کنید؛ دو بچه دوقلو را که مادر در شیر دادنشان اشتباه میکند، اینقدر شبیه هماند. نه دوقلوهای معمولی، دوقلوهای نادر که حتی مادر هم در شیر دادنشان اشتباه میکند؛ یکی را دو بار شیر میدهد به خیال اینکه به هر دو شیر داده، به یکی دیگر اصلاً شیر نمیدهد! یک همچین دوقلویی، این تعددشان به چیست؟ تقریباً، نه واقعاً و نه تحقیقاً، بلکه تقریباً میشود گفت عوارض مختلفی در کار نیست، صرف دو بدن است. این بدن و آن بدن باعث شده که این بشود یک شخص و آن بشود یک شخص. دیگر عوارض در اینجا دخالتی ندارد، تقریباً دخالت ندارد؛ چون کأنه عوارضشان هم شبیه است، کأنه نه واقعاً؛ واقعاً عوارضشان مختلف است ولی اینقدر این عوارض به هم شبیه است که گویا یکی است. خب در اینجا فقط بدن شخص درست میکند. پس ماده میتواند مشخص باشد؛ صورت مقوم وجود است، ماده مُشخِّص است.
پرسش: استاد یک سؤالی خارج از بحث بپرسم؛ در فلسفه ملاصدرا اگر ما بپذیریم که تشخص به وجود است، کل این مشکلات از عدم توجه به این نیست که تشخص به وجود است؟ وقتی آن صورت افاضه میشود، تشخصش به خود وجود صورت است؛ چون وجود دارد و یک وجود است، همانطور که مادهها را ما به این ترتیب تفکیک میکنیم. من نمیخواهم همین سؤال را به آن مادهها ببرم که آنها تشخصشان به چیست، چون وقتی میرویم سراغ ماده اولیه اصلاً قابل توضیح نیست؛ ولی حالا اگر آن سؤال را هم نکنیم، میگوییم همانطور که شما آن مادهها را با تشخص از هم تفکیک میکنید به خاطر اینکه آنها موجودند، آن صورتها هم به همین دلیل وقتی افاضه میشوند چون وجود دارند تشخص دارند.
پاسخ: ما قبول داریم که تشخص به وجود است، ولی تفاوت وجودها به چیست؟ یعنی خود وجودها ذاتاً متفاوتاند، لذا این وجود یک شخص درست میکند، آن وجود یک شخص دیگر؛ ولی شخصیت را ما از کجا میفهمیم؟ از طریق مادههای مختلف، از طریق عوارض مختلف. لذا خود صدرا که طرفدار این است که تشخص به وجود است، آن عوارض را ندیده نمیگیرد؛ میگوید اینها امارات تشخصاند. امارات یعنی چه؟ یعنی علامات؛ یعنی به ما میفهمانند که این وجود از آن وجود جداست. و الا خود وجودها اگر اماره نباشد، برای ما روشن نیست؛ واقعش را کار نداریم، برای ما روشن نیست. پس پیش ما این ماده است که دارد تشخص میدهد. مثل فارابی هم که تشخص را به وجود میداند، او هم بالاخره این عوارض را دخیل میکند منتها از باب امارات.
پرسش: استاد فارابی ظاهراً یک جا میگوید تشخص به وجود است و خودش به این حرف خیلی پایبند نیست، یعنی تا حدود نود و نه درصد موارد تشخص را به عوارض دانسته، به اصطلاح یک جاهایی نیش قلمی زده است. اما در کلام ملاصدرا که تشخص را به وجود میگیرد و آنها را هم که فرمودید امارات میگیرد، وقتی ما میدانیم که او وجود دارد دیگر چه لزومی به اثبات امارات داریم؟ وقتی ما میدانیم که او وقتی افاضه میشود یک نحوه وجود صورت است، همانطور که خود صدرا هم در دست آخر ظاهراً وجودی که به صورت افاضه میشود را یک نحو برمیگرداند به همان وجود؟
پاسخ: حالا فارابی هیچ، صدرا که تشخص را به وجود میداند، امارات میگوید. ولی صدرا هم توجه کنید که قائل است به اینکه تشخص به وجود است، قبل از اینکه نفس به بدن تعلق بگیرد قائل میشود که نفوس موجودند؛ قائل میشود به اینکه نفوس موجودند قبل از ابدان. منتها فرقش با افلاطون این است که افلاطون میگوید نفوس قبل از ابدان موجودند بِمَا هِيَ نُفُوسٌ و هر یک جدای از دیگر؛ صدرا میگوید نفوس قبل از ابدان موجودند بِمَا هِيَ عُقُولٌ و غیر جدا از همدیگر؛ همه به وجود واحد عقلی در ربالنوع موجودند، وجود واحد جمعی عقلی. خب چرا آنجا با اینکه وجود است تعدد قائل نشد؟ وقتی میآید به بدن تعلق میگیرد، آن وقت میشود شخص واحد مادی؛ شخص واحد مادی، از اول مجردش نمیداند، مثل مشاء قائل نمیشود. میگوید آن وجود عقلی تنزل میکند، یکی از تنزلات این میشود صورت زید، این صورت زید حلول میکند در بدن زید؛ و حلول که کرد میشود مختص به زید، حالا تازه میشود شخص. آن وقت این صورتی که حلول کرده کمکم ترقی میکند تا از حلول در ماده بیاید بیرون و مجرد بشود که در بقا میشود مجرد، ولی در حدوث صورت حالّه است، حالّه یعنی مادی است؛ پس جِسْمَانِيَّةُ الْحُدُوثِ است، بعداً روحانی میشود. میخواهم عرض کنم که صدرا هم که تشخص را به وجود قائل و معتقد است، در قبل از وجود ابدان، تشخص نفسی برای نفوس قائل نیست. نفس صورت است دیگر؛ صورت را متشخص به ماده میداند.
پرسش: از آن جهت که تعلق دارد، نفس به اعتبار تعلقش به بدن نفس است؛ یعنی تعلق تدبیری؟
پاسخ: نه، صدرا بالاتر از این را میگوید؛ تعلق حلولی میگوید نه تعلق تدبیری. تعلق تدبیری را مشاء میگویند، صدرا تعلق حلولی میگوید.
پرسش: خب همان تعلق حلولی هم تا وقتی بدن نباشد نفسیت معنا ندارد؛ یعنی نفس وقتی میخواهد تعلق حلولی به بدن پیدا کند، وقتی بدن نیست موضوع منتفی است، پس غیرممکن است که شخصیت و تشخصات داشته باشد. اساساً میگوییم تشخص به وجود است ولی تعدد به ماده است؛ ما هر جا تعدد داریم اساساً ماده در کار است حتی به قول صدرا.
پاسخ: تعدد به ماده است یعنی تعدد اشخاص به ماده است؛ باز هم میشود تشخص دیگر! تا خود صدرا هم معتقد است به اینکه صورت متشخص میشود به ماده، با اینکه خودش هم قائل به وجود است.
پرسش: ولی در دست آخر میگوید فصل همان وجود است؛ یعنی ظاهراً آن فصلی که مشائین میگویند محصل جنس است، میگوید نه، این فصل محصل که همان صورت است، این وجود است. یعنی دست آخر همین حرف به این برمیگردد که خود صورت همان وجود است.
پاسخ: بله، اگر خود صورت بشود وجود، آن وقت تشخص صورت یعنی تشخص وجود؛ نه تشخص صورت به وجود است، بلکه تشخص صورت یعنی تشخص وجود.
پرسش: و دیگر در تشخص نیاز به ماده هم ندارد.
پاسخ: چرا، صدرا میگوید احتیاج به ماده هست.
پرسش: در کجا استاد؟
پاسخ: صدرا در نفس لااقل میگوید احتیاج به ماده هست؛ البته به قول شما به خاطر نفسیتش است، به خاطر نفسیتش احتیاج به ماده است. علیایحال آنهایی که گفتند تشخص صورت به ماده است مشاء بودند و اصالت ماهویاند، ظاهر کلامشان اصالت ماهوی بودنشان است. اینکه حالا تشخص به وجود است، آیا تشخص به وجود با اینجا سازگار است یا نه، بنا بر قول اصالت وجود است؛ و در این کتابی که ما داریم میخوانیم کتاب مشائی است و تشخص را به عوارض میداند، بنابراین حرفی که ما میزنیم بنا بر حرف اینها درست است، حالا در جای دیگر تخلف بکند حرف دیگری است.
پرسش: البته این کلام که در ماده اولیه است، همین مشکل کماکان هست؛ یعنی همانطور که فرمودید در ماده اولی یا هیولای اولی قابل توضیح نیست، این فرمایش فقط در ماده ثانیه قابل توضیح است.
پاسخ: در ماده اولی هم ما میتوانیم تصویر کنیم، چون ماده اولی هم اشخاص دارند؛ یعنی اینطور نیست که یک شخص واحد بتواند این صور متعدد را قبول کند. هیولی واحد است به وحدت نوعی، نه واحد است به وحدت شخصی؛ نوع واحدی است که دارای اشخاص است. یک شخصش صورت آب را گرفته، یک شخصش صورت هوا را گرفته، ولی نوع، نوع واحد است. الان هم مصنف میگوید متفقالنوع است، نمیگوید متفقالشخص است؛ نمیگوید یک شخص است، میگوید یک نوع است.
پرسش: ولی یک جای دیگر، آنجایی که میآید وحدت هیولی را بحث میکند، به اتفاق نوع نمیگوید.
پاسخ: ولی در کون و فساد، شخص هیولی واحد است؛ شخصش واحد است. یعنی همین شخصی که صورت آب را گرفته بود، همین شخص بعداً صورت هوا را میگیرد. در آنجا وحدت شخصی قائلاند، وحدت نوعی را کافی نمیدانند در کون و فساد.
پرسش: استاد پس موجودات مجرد که تشخصشان با وجود است، پس چطور متعدد میشوند؟
پاسخ: چطور متعدد میشوند؟ نوع هر کدامشان یک نوع مستقلاند؛ بله، نوع منحصر به فردند، اختلافشان اختلاف نوعی است، اختلاف شخصی نیست. منتها چون نوع منحصر در فردند اختلاف شخصی هم دارند؛ اختلاف نوعی دارند، اختلاف شخصی هم دارند. اختلاف شخصیشان به خاطر اختلاف نوعیشان است، نه اینکه حالا یک نوع واحدی باشد و اشخاص متعدد داشته باشد. نه، هر نوعی یک شخص واحد دارد؛ مجردند دیگر، هر نوعشان شخص واحد دارد، اختلاف شخصشان در واقع همان اختلاف نوعیشان است.
تخلخل و تکاثف حقیقی، صورت نوعیه و جوهر صوری
خب، این را عرض کردیم، در فصل سوم از مقاله دوم این مباحث میآید که آیا هیولی مفارق است یا مفارق نیست، متفقالنوع است یا متفقالنوع نیست، نسبتش به صورت جسمیه چیست. در آنجا بعد قول ذیمقراطیس باطل میشود در همان فصل، چون بحث هیولی به طور جدی دارد طرح میشود. بعد در آن فصل، تخلخل و تکاثف حقیقی هم اجازه داده میشود؛ همانی که شیخ اشراق اصرار دارد که مجاز نیست، ابنسینا میگوید مجاز هست. البته شیخ اشراق هم بر مشاء اشکال میکند؛ مشاء میگویند مجاز هست، او میگوید مجاز نیست.
تخلخل و تکاثف حقیقی، البته مشهوری نه؛ مشهوری را همه میگویند جایز است. تخلخل و تکاثف مشهوری را همه میگویند جایز است؛ یعنی مثلاً فرض کنید که جسمی باشد مثل پنبه، شما در لابهلای پنبه هوا را تزریق کنید، خب این جسم بزرگ میشود؛ این میشود تخلخل مشهوری. یا فرض کنید پنبه را فشار بدهید تا هوا از آن خارج بشود، این میشود تکاثف مشهوری. با خارج کردن یک جسم، جسم متکاثف و فشرده بشود، یا با داخل کردن و تزریق کردن یک جسم دیگر، جسم متخلخل و بزرگ بشود، باد کند؛ اینها را تخلخل و تکاثف مشهوری میگویند و همه اجازه میدهند. اما تخلخل و تکاثف حقیقی، یعنی بدون تزریق یک جسم، جسمی بزرگ بشود و بدون خروج یک جسم از جسم دیگر، آن جسم کوچک شود؛ این را شیخ اشراق میگوید جایز نیست، محال است، مشاء میگویند جایز است. این دو در این مسئله درگیرند. ابنسینا در همین فصل سوم از مقاله دوم تخلخل و تکاثف حقیقی را اثبات میکند و میگوید اشکال ندارد، بعد هم شیخ اشراق اشکال میکند.
در همین فصل سوم علاوه بر توضیحاتی که درباره هیولی داده میشود، صورت نوعیه هم اثبات میشود که صورت نوعیه غیر از صورت جسمیه است. صورت جسمیه همان قابلیت ابعاد داشتن این جسم است که در همه اجسام مشترک است، همهشان قابل ابعادند. صورت نوعیه تفاوت بین اجسام است؛ این صورت نوعیه انسانی این جسم را انسان میکند، آن صورت نوعیه درخت آن جسم را درخت میکند. صورتهای نوعیه باعث تفاوت اجساماند، و الا هیولی و صورت جسمیه مشترکاند؛ صورت نوعیه است که تفاوت دارد. که در آنجا صورت نوعیه را اثبات میکند و شیخ اشراق بر صورت نوعیه اشکال میکند و میگوید صورت نوعیه را نداریم؛ او میگوید هیولی نداریم، صورت نوعیه نداریم، فقط صورت جسمیه داریم، آن وقت به جای صورت نوعیه که باعث اختلاف میشود کیفیات نوعیه را قرار میدهد، یعنی عوارض را قرار میدهد.
«وَ أَنَّ الْجَوْهَرَ الصُّورِيَّ كَيْفَ هُوَ»؛ این هم باید در فلسفه بحث بشود که جوهر صوری چگونه است. جوهر صوری یعنی همان صورت که یکی از اقسام جواهر است. این را در فصل چهارم از مقاله دوم[18] که آخرین فصل مقاله دوم است طرح میکنیم، همین سه چهار مطلبی که الان میخواهیم بخوانیم. مطلب اول اینکه «الْجَوْهَرَ الصُّورِيَّ كَيْفَ هُوَ»، یعنی صورت جسمیه چگونه است؛ تعریفش کنیم، ببینیم و بشناسیمش از طریق تعریف.
«وَ هَلْ هُوَ أَيْضًا مُفَارِقٌ أَوْ غَيْرُ مُفَارِقٍ»[19] ؛ کتاب ما هَلْ هُوَ أَيْضًا مُفَارِقٍ نوشته، غلط است؛ «هَلْ هُوَ أَيْضًا مُفَارِقٌ» أَوْ لَيْسَ بِمُفَارِقٍ. «أَيْضًا» یعنی كَالْهَيُولَى؛ آیا این جوهر صوری ایضاً مثل جوهر هیولایی مفارق است یا لَيْسَ بِمُفَارِقٍ؟ یعنی در جوهر هیولایی بحث کردیم، در جوهر صوری ایضاً بحث میکنیم که ببینیم مفارق است یا مفارق نیست. آن را هم ثابت میکنیم که مفارق نیست؛ یعنی او هم احتیاج به ماده دارد همانطور که ماده احتیاج به او داشت، و به همین جهت هم هست که تعبیر به تلازم میکنیم. تلازم یعنی از هر دو طرف احتیاج به هم دارند و انفکاک حاصل نیست از هر دو طرف. پس او را هم ثابت میکنیم که لَيْسَ بِمُفَارِقٍ؛ منتها هیولی را گفتیم لَيْسَ بِمُفَارِقٍ عَنِ الصُّورَةِ، صورت را میگوییم لَيْسَ بِمُفَارِقٍ عَنِ الْهَيُولَى. اینجاست که عرض کردیم هر دو به هم احتیاج دارند ولی احتیاجشان عَلَى وَجْهٍ دَائِرٍ نیست.
«وَ مَا حَالُ الْمُرَكَّبِ»؛ حال مرکب از این صورت و ماده چیست؟ یعنی وقتی ترکیبی رخ داد، این دو به هم احتیاج دارند و همین احتیاج عامل میشود که ترکیبشان ترکیب حقیقی باشد؛ چون میدانید که ترکیب حقیقی در جایی است که اجزا به هم احتیاج دارند، اگر اجزا به هم احتیاج نداشتند ترکیب، ترکیب اعتباری است. وقتی اجزا به هم محتاج میشوند ترکیب میشود ترکیب حقیقی. ما حال مرکب را بیان میکنیم؛ در مرکب بیان میکنیم که دو جزء به هم احتیاج دارند، آن هم احتیاج تلازمی که هیچکدام همدیگر را اصلاً رها نمیکنند. اگر به هم احتیاج دارند پس الْمُرَكَّبُ مِنْهُمَا میشود مرکب حقیقی.
«وَ كَيْفَ حَالُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عِنْدَ الْحُدُودِ»؛ یعنی در وقتی که میخواهیم ماده را تعریف کنیم چگونه تعریف کنیم؟ وقتی میخواهیم صورت را تعریف کنیم چگونه تعریف کنیم؟ حدشان چیست؟ خب اینی که ما الان توضیح دادیم که تلازم دارند، این تلازم در خارج بود؛ در حد چه میکنیم؟ آیا در حد هم تلازم را حفظ میکنیم یا در حد، ماده را جدا معنا میکنیم و صورت را جدا معنا میکنیم؟ ایشان در آنجا بیان میکند که ما به خاطر اضافه و ارتباطی که این دو به هم دارند، در تعریفشان باید آن اضافه را منعکس کنیم؛ یعنی فقط ماده را تعریف نکنیم، ماده را با اضافهای که به صورت دارد تعریف کنیم، یا فقط صورت را تعریف نکنیم، صورت را با اضافهای که به ماده دارد تعریف کنیم. بنابراین حد میشود زائد بر محدود؛ محدود ماده است، ولی حد آن اضافه را هم در خودش گرفته که اضافه دیگر مقوم ماده نیست، بیرون از ماده است. یا محدود آن صورت است، ولی حد اضافه بر این صورت دارد، یعنی آن اضافه را هم ما در حد اخذ کردیم.
پس مناسبت بین حد و محدود هم در آن فصل، در فصل چهارم توضیح داده میشود که مناسبت این است که حد مساوی با محدود نیست، بلکه زائد بر محدود دارد؛ و ما بسیاری از جهات داریم که حد زائد بر محدود داشته باشد. در بسیاری از موارد اینطور است که حدمان مطابق محدود نیست. انسان را که میخواهیم تعریف کنیم، میگوییم که حیوان ناطق؛ این حد مساوی با محدود است. اما گاهی از اوقات یک چیزهایی را که میخواهیم تعریف کنیم ناچاریم اضافه را در تعریف بیاوریم که این را در فصل هفتم از مقاله پنجم به طور کلی بحث میکنیم[20] . در این فصل چهارم از مقاله دوم، بحث مناسبت حد و محدود در صورت و ماده است؛ در آن فصل هفتم از مقاله پنجم، بحث به طور کلی است که آیا ممکن است یک حدی اضافه بر محدود داشته باشد یا ممکن نیست، که بحث کلیاش آنجا میآید و بحث جزئی مخصوص به ماده و صورتش در فصل چهارم از مقاله دوم میآید.
«وَ كَيْفَ حَالُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عِنْدَ الْحُدُودِ»[21] ؛ یعنی وقتی میخواهیم تعریف کنیم حالت اینها چگونه است، «وَ كَيْفَ مُنَاسَبَةُ مَا بَيْنَ الْحُدُودِ وَ الْمَحْدُودَاتِ»؛ بین حدود و محدودات چه مناسبتی است، که آیا حد اضافه دارد بر محدود یا اضافه ندارد؟ این هم باید بحث بشود که عرض کردم این بحث اگر مخصوص به ماده و صورت باشد در همین فصل چهارم از مقاله دوم طرح میشود، اگر یک بحث کلی باشد در فصل هفتم از مقاله پنجم بحث میشود؛ و در اینجا ظاهراً، نه ظاهراً بلکه واقعاً، مراد مصنف همان بحث خاص است، بحث خاص مربوط به ماده و صورت است که جایش همان فصل چهارم از مقاله دوم است و به بحث کلی اشاره نمیکند.
مباحث اعراض و مراتب جواهر و اعراض در وجود
خب، بحث ما فعلاً در جوهر و فهرستی که درباره جوهر دادیم تمام شد. گفتیم درباره چند چیز باید بحث کنیم، بعد وارد بحث در جوهر شدیم و بحث در جوهر را یک خرده طولش دادیم که یک بار رفت بحث هیولی شد، یک بار بحث صورت شد و بعضی از مباحث ریزتری که برای این دو بخش وجود داشت تذکر داده شد. حالا میخواهیم برویم سراغ بحث در اعراض. میخواهیم بگوییم که بالاخره عرض هم مقابل جوهر است؛ اگر ما درباره جوهر بحث کردیم، درباره مقابلش هم که عرض است باید بحث کنیم. به این مناسبت بحث در اعراض را هم طرح میکنیم و اصناف اعراض را هم اشاره میکنیم. البته در آن مقاله دوم لابهلای مباحث، بحث در اعراض هم هست، و الا بحث در اعراض مستقلاً در مقاله دوم نیامده است. در مقاله سوم، در فصل اول، یک اشارهای شده به مباحث عرض؛ ولی آن بحث تفصیلی در اعراض در اول منطق شده است، چون بحث مقولات یک بحث تقریباً منطقی است. البته اختلاف و دعواست؛ منطقی میگوید مال من است، فیلسوف میگوید مال من است، ولی بالاخره بحث اصلیاش در منطق شده است. اینجا هم عرض میکنم اگر بحث میشود فقط به عنوان یک تذکر است.
مصنف در عبارت دارد: «وَ لِأَنَّ مُقَابِلَ الْجَوْهَرِ بِنَوْعٍ مَا هُوَ الْعَرَضُ»[22] ؛ این «بِنَوْعٍ مَا» متعلق به «مُقَابِلَ» است، یعنی یک نوع تقابلی بین جوهر و عرض هست. این عبارت نشان میدهد که مصنف جوهر و عرض را متقابل به یکی از انحای چهارگانه تقابل مشهور نمیداند؛ یعنی بین جوهر و عرض نه تضاد قائل است، نه تضایف، نه تناقض و نه عدم و ملکه. هیچکدام از این چهار تقابل مشهور را بین جوهر و عرض قائل نیست؛ بلکه همانطور که ملاسلیمان هم در این قسمت تذکر داده، تقابل بین جوهر و عرض مثل تقابل بین انسان و فرس است که دو نوعاند، یا تقابل بین کم و کیف است که هر کدام باز دو نوعاند. که انسان و فرس دو نوع سافلاند، کم و کیف دو جنساند، یا حالا بگویید نوع عالی، یا شاید نوع عالی هم به آنها نشود گفت، جنساند. بالاخره مثل تفاوت بین کم و کیف که تفاوت بین دو جنس است، یا مثل تقابل بین انسان و فرس که تقابل بین دو نوع است، یک همچین تقابلی بین جوهر و عرض وجود دارد که هیچکدام از آن تقابل چهارگانه مشهور نیست.
و چونکه «مُقَابِلَ الْجَوْهَرِ بِنَوْعٍ مَا هُوَ الْعَرَضُ» است، «فَيَنْبَغِي أَنْ نَتَعَرَّفَ فِي هَذَا الْعِلْمِ طَبِيعَةَ الْعَرَضِ»؛ سزاوار است که بشناسیم در این علم طبیعت عرض را. عرض کردم در مقاله دوم میشناسیم، یک خرده هم در مقاله سوم در فصل اول باز بحث میکنیم. «وَ أَصْنَافَهُ»؛ یعنی اصناف این عرض را هم باید بشناسیم که در فصل اول از مقاله سوم آن را هم فقط تذکراً میآوریم. «وَ كَيْفِيَّةَ الْحُدُودِ الَّتِي تُحَدُّ بِهَا الْأَعْرَاضُ»؛ حدودی که و تعریفهایی که میخواهد آنجاها با آن شناخته بشود، اینها روشن است. «وَ نَتَعَرَّفَ حَالَ مَقُولَةٍ مَقُولَةٍ مِنَ الْأَعْرَاضِ»؛ باز سزاوار است در این فلسفه حال هر مقوله عرضی را جدای از مقوله عرضی دیگر مطرح کنیم و بحث کنیم.
«وَ مَا أَمْكَنَ فِيهِ أَنْ يُظَنَّ أَنَّهُ جَوْهَرٌ وَ لَيْسَ بِجَوْهَرٍ، فَنُبَيِّنَ عَرَضِيَّتَهُ»؛ باز باید بحث کنیم در چیزهایی که گمان میشود جوهرند در حالی که آنها جوهر نیستند؛ ما باید بحث کنیم و ثابت کنیم که جوهر نیستند بلکه عرضاند. «وَ مَا أَمْكَنَ» یعنی و باید نَتَعَرَّفَ آنچه را که «أَمْكَنَ فِيهِ أَنْ يُظَنَّ أَنَّهُ جَوْهَرٌ»، راه احتمال جوهر بودنشان هست و امکان دارد که کسی گمان کند آنها جوهرند، «وَ لَيْسَ» واوش حالیه است، در حالی که «وَ لَيْسَ بِجَوْهَرٍ». پس باید بشناسیم آن چیزهایی را که «أَمْكَنَ فِيهِ أَنْ يُظَنَّ أَنَّهُ جَوْهَرٌ» در حالی که «لَيْسَ بِجَوْهَرٍ»، آن وقت بشناسیم «فَنُبَيِّنَ عَرَضِيَّتَهُ»، عرضیتش را بیان کنیم.
خب، «وَ نَعْرِفَ مَرَاتِبَ الْجَوَاهِرِ»؛ باز باید از جمله چیزهایی که در فلسفه بشناسیم، شناخت مراتب جواهر است. مراتب جواهر به حسب تقدم و تأخر، نه به حسبهای دیگر. ممکن است جوهر عقلی دارید، جوهر نفسی دارید، جوهر جسمی دارید؛ اینها به لحاظ ذات مراتبشان فرق میکند، به لحاظ تقدم و تأخر هم مراتبشان فرق میکند؛ یعنی عقل مرتبهاش مقدم است، نفس وسط است، جسم آخر است. ما الان وقتی میخواهیم مراتب جواهر را بشناسیم، به همین حسب تقدم و تأخر میخواهیم بشناسیم. این هم یک بحثی است که باید مطرحش کنیم. در فصول مقاله چهارم ما به این مسائل اشاره میکنیم؛ چون در آنجا بحث در تقدم و تأخر میکنیم، اشارهای هم به این قبیل از مباحث داریم.
«وَ نَعْرِفَ»، و باز یعنی يَنْبَغِي أَنْ نَعْرِفَ مراتب جواهر را، «كُلِّهَا» یعنی کل جواهر؛ مراتبی که «بَعْضِهَا عِنْدَ بَعْضٍ فِي الْوُجُودِ» دارند، آن هم «بِحَسَبِ التَّقَدُّمِ وَ التَّأَخُّرِ». به حسب ذاتشان کار نداریم؛ نمیخواهیم تشریح کنیم عقل چیست، نفس چیست، جسم چیست. میخواهیم بگوییم کدام مقدماند، کدام مؤخرند؛ کدامشان وجودش تقدم دارد مثلاً به تقدم عِلّی، کدام تأخر دارد به تأخر عِلّی. «وَ نَعْرِفَ كَذَلِكَ حَالَ الْأَعْرَاضِ»؛ یعنی وَ يَنْبَغِي أَنْ نَعْرِفَ كَذَلِكَ حَالَ الْأَعْرَاضِ. «كَذَلِكَ» یعنی همچنین بشناسیم حال اعراض را، یعنی اعراض را به لحاظ مرتبه بشناسیم؛ کدام عرض مرتبهاش مقدم است، کدام عرض مرتبهاش مؤخر است. مثلاً اضافه مرتبهاش مؤخر است که عارض میشود هم بر جوهر، هم عارض میشود بر سایر اعراض.
مروری بر مباحث مقاله چهارم: تقدم و تأخر، حدوث و قوه و فعل
«وَ يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ»؛ قبل از اینکه «وَ يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ» را بیان کنم، عرض کردم که در فصول مقاله چهارم ما مراتب جواهر و همچنین مراتب اعراض را طرح میکنیم. مناسب است که بعضی مباحثی که در مقاله چهارم آمده اشاره کنم، برای اینکه خود ایشان بعضیهایش را نگفته است.
ما در مقاله چهارم از تقدم، تأخر و حدوث بحث میکنیم. حدوث را هم به حدوث ذاتی و حدوث زمانی تقسیم میکنیم. بعد توضیح میدهیم که قوه و فعل، همچنین قدرت و عجز به چه معنا هستند؛ درباره اینها هم بحث میکنیم. بعد بیان میکنیم که هر حادثی باید قبل از حدوثش امکان داشته باشد. این امکانش باید یک محلی داشته باشد، چون امکان جوهر نیست، محل میخواهد. محلش عبارت است از ماده، و در نتیجه ثابت میکنیم که كُلُّ حَادِثٍ فَهُوَ مَسْبُوقٌ بِالْمَادَّةِ. اول ثابت میکنیم كُلُّ حَادِثٍ مَسْبُوقٌ بِالْإِمْكَانِ، بعد بیان میکنیم که امکان جوهر نیست بلکه عرضی است که باید حلول کند در یک محلی، آن محل هم ماده است، پس ثابت میشود که كُلُّ حَادِثٍ فَهُوَ مَسْبُوقٌ بِالْمَادَّةِ. این در جواهر است.
بعد هم نتیجه میگیریم که هر چیزی که ماده ندارد حادث نیست؛ مثلاً عقول که ماده ندارند حادث نیستند. اینها حادث ذاتی هستند ولی حادث زمانی نیستند؛ به لحاظ زمان ازلیاند، ازلی بالغیر منتها. بعد بیان میکنیم درباره عوارض؛ عوارض دیگر لازم نیست مسبوق به ماده باشند، آنها مسبوق به موضوع هستند و حامل امکانشان همان موضوعی است که بعداً این عوارض میخواهند در آن موضوع حلول کنند.
اینها مباحثی است که آنجا میآوریم. بعد هم اشاره میکنیم که بین فعل و قوه کدام مقدم است. این یک مسئله خیلی مهمی است که گاهی از اوقات گفته میشود مرغ مقدم بر تخممرغ است یا تخممرغ مقدم بر مرغ است. این یک بحثی است که زیاد مطرحش میکنند، ولی اگر بخواهیم به طور جامع بحث کنیم، قوه مقدم بر فعل است یا فعل مقدم بر قوه است؟ ایشان میگوید به جهان خارج نگاه کنی، قوه مقدم است؛ اول نطفه است بعد انسان است. به کل نظام نگاه کنی، بالفعل مقدم است؛ چون آن موجود عقلی که میخواهد افاضه کند بالفعل است که این بالقوهها را افاضه میکند. پس در کل نظام نگاه کنید بالفعل مقدم است، در این موجودات مادی نگاه کنید بالقوه مقدم است. بعد هم آخر سر یک کاری میکند و میگوید مطلقاً بالفعل مقدم است، که اینها انشاءالله در جای خودش باید خوانده بشود در مقاله چهارم. بعد در ذیل مقاله چهارم بحث میکند درباره تام و ناقص و مکتفی و فوقالتمام و امثال اینها، و آخر سر هم کل و جزء و جمیع و اینها را توضیح میدهد. این مباحثی است که در مقاله چهارم[23] میآید انشاءالله.
مباحث کلی و جزئی، وجود طبایع کلیه و رد مثل افلاطونی
«وَ يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ»[24] ؛ این دارد اشاره میکند به آنچه که در مقاله پنجم میآید. این مباحثی که الان میخواهیم بخوانیم در مقاله پنجم میآید. ما حال کلی و جزئی و همچنین کل و جزء را باید بشناسیم؛ که تعریف کنیم کلی چیست، جزئی چیست، کل چیست، جزء چیست، خواص اینها را بدانیم و فرق اینها را که کل و جزء از یک طرف با کلی و جزئی از طرف دیگر چه فرقی دارد، که چندین فرق ایشان در آنجا در مقاله پنجم بین کلی و جزئی از یک طرف و کل و جزء از طرف دیگر میگذارد.[25]
بعد یک بحث دیگری داریم: «وَ يَلِيقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ أَنْ نَتَعَرَّفَ حَالَ الْكُلِّيِّ وَ الْجُزْئِيِّ؛ وَ الْكُلِّ وَ الْجُزْءِ»[26] ؛ یعنی وقتی رسیدیم به بحث از جواهر و اعراض که همهشان کلیاتاند، باید بشناسیم حال کلی و جزئی را و همچنین کل و جزء را و فرق بین اینها را. همه اینها باید روشن بشود که در جای خودش روشن میشود.
بعد مطلب دیگری که داریم این است که طبایع وجودشان چگونه است؟ در خارج چگونه موجود میشوند، یک؛ در ذهن چگونه موجود میشوند، دو؛ آیا غیر از آن وجودی که در خارج دارند و وجودی که در ذهن دارند، وجود مستقلی برای خودشان میتوانیم قائل بشویم یا نه؟
ایشان میگوید که طبایع در خارج فِي الْأَعْيَانِ وَ الْأَشْخَاصِ موجودند؛ مثلاً در این زید طبیعت انسانیت هست، در عمرو هم طبیعت انسانیت هست، در بکر و خالد هم همینطور؛ در کل افراد انسان و در کل اشخاص انسان طبیعت انسانی هست. هر انسانی طبیعت انسان را در خودش دارد که به وسیله عوارض خاصش کرده و این طبیعت به شخصه در انسان دیگر پیدا نمیشود. دقت کنید، دوباره تکرار کنم: طبیعتی که در این شخص انسان است طبیعت لابشرط نیست، بلکه طبیعت بشرط شیء است. و چون شیئی که در زید است با شیئی که در عمرو است فرق میکند، طبیعت بشرط شیئی که در زید است با طبیعت بشرط شیئی که در عمرو است فرق میکند. و الا طبیعتهای لابشرط فرق نمیکنند، ولی طبیعت بشرط شیء فرق میکند. بنابراین به تعبیر خلاصهتر میتوان گفت طبیعتی که در هر شخص است با طبیعتی که در شخص دیگر است فرق میکند؛ چرا؟ چون طبیعتهای لابشرط در اشخاص نیستند، طبیعتهای بشرط شیءاند و شرط شیءهایشان فرق میکند.
پس ما قبول داریم که طبایع کلیه در اعیان خارجیه یعنی در اشخاص وجود دارند، به نعت جزئیت هم وجود دارند؛ یا به تعبیر دیگر به عین وجود اشخاص موجودند یا در ضمن وجود اشخاص موجودند که مسئله اختلافی است؛ گروهی میگویند به عین وجود اشخاص موجودند، بعضیها میگویند در ضمن وجود اشخاص موجودند. این مال وجود طبیعت در اعیان خارجیه است.
اما در ذهن ما، در نفس ما؛ میفرماید طبیعت به نعت کلی در ذهن ما میآید و همچنین به نعت جزئی هم میتواند بیاید. این را ابنسینا در تعلیقات دارد که شما از یک طبیعت میتوانید طبیعت شیء را تعقل کنید و میتوانید شخصیت شیء را تعقل کنید. اگر طبیعت را تعقل کردید، لبّ این شیء که همان حقیقتش است که مثلاً انسانیت است در ذهنتان وارد میشود. اما اگر شخصیتش را تعقل کردید، وارد شدن انسانیت تنها کافی نیست؛ بلکه باید انسانیت وارد بشود، علاوه بر این عوارض خاص هم وارد بشوند و مجموعه را ببینید، به قول ایشان به طوری که معقول تو مطابق باشد با محسوسیت. یعنی اگر زید را از درِ خارج حس میکردی با تمام خصوصیاتش حس میکردی، حالا تعقلش هم که میکنی باید با تمام خصوصیات تعقل کنی تا معقولت مطابق باشد با محسوسیت. ما این را قبول نداریم که شما برای تعقل زید همه خصوصیات را بریزی و انسانیت را تعقل کنی؛ این تعقل زید نیست، این تعقل انسانیت است. اما اگر بخواهی تعقل زید بکنی باید تمام خصوصیاتش را هم با او بیاوری علاوه بر ماهیتش. پس تعقل گاهی تعلق میگیرد به آن ماهیت و کلی طبیعی، یعنی به طبیعت لابشرط، گاهی هم تعقل تعلق میگیرد به جزئی و شخص، یعنی طبیعت بشرط شیء. پس در ذهن ما هم این طبیعت کلی دو جور میآید: یکی لابشرط، یکی بشرط شیء. این هم باید در بحث خودش بحث بشود.
بعد سؤال میکنیم، سؤال دیگری یعنی مطلب سوم: آیا ممکن است که طبیعت وجود سومی پیدا کند غیر از وجودش فِي الْأَشْخَاصِ در خارج و غیر از وجودش فِي النَّفْسِ؟ غیر از این دو تا میتواند وجود دیگری پیدا کند؟ میگوییم بله، رجل همدانی گفته بله. رجل همدانی گفته طبیعت مستقلاً در خارج میتواند موجود باشد؛ نه در ذهن من موجود باشد نه در ضمن اشخاص موجود باشد، بلکه به طور کلی موجود باشد؛ در خارج ما یک طبیعت کلی داشته باشیم.
پرسش: مثالش چیست؟
پاسخ: او گفته، ما که قبول نداریم که.
پرسش: چه جوری؟
پاسخ: مثال در هر کلی طبیعی است، مثال نمیخواهد؛ همه کلیهای طبیعی در خارج موجودند، چشم میخواهد که اینها را ببیند! حالا ما که نمیبینیم که نباید انکار کنیم!
پرسش: پس با مثل افلاطونی چه فرقی کرد؟
پاسخ: بله، افلاطون هم قائل است به اینکه طبیعت به طور کلی در خارج موجود است و مجرداً موجود است و اسمش را ربالنوع میگذارد، که ابنسینا در مقاله هفتم با او درگیر میشود و ردش میکند. پس رجل همدانی معتقد است که در همین جهان خارج ما که جهان ماده است کلی طبیعی موجود است، افلاطون معتقد است که در جهان مجردات کلی طبیعی به نام ربالنوع موجود است؛ ولی ما هیچکدام را قبول نداریم. ما معتقدیم که طبیعت به همان دو صورتی که گفتیم موجود است: یا در خارج فِي ضِمْنِ الْأَشْخَاصِ، یا در نفس موجود است؛ در غیر این دو وجود ندارد.
«وَ كَيْفَ وُجُودُ الطَّبَائِعِ الْكُلِّيَّةِ»؛ در مقاله پنجم اینها را بحث میکنیم که چگونه طبایع کلیه وجود دارند. «وَ هَلْ لَهَا»، آیا برای طبایع کلیه «وُجُودٌ فِي الْأَعْيَانِ الْجُزْئِيَّةِ» یعنی اشخاص جزئیه در خارج هست؟ این یک. «وَ كَيْفَ وُجُودُهَا فِي النَّفْسِ»؛ در نفس که موجود میشود چگونه موجود میشود؟ عرض کردیم هم بشرط شیء موجود میشود هم لابشرط. بعد سؤال بعدی ما این است که «وَ هَلْ لَهَا وُجُودٌ مُفَارِقٌ لِلْأَعْيَانِ وَ النَّفْسِ»؛ آیا برای طبایع وجودی است مفارق از اعیان و نفس، که نه در اعیان خارجیه و اعیان شخصیه موجود بشود در خارج و نه در نفس موجود شود، بلکه همانطور که افلاطون میگوید در عالم مجردات موجود باشند یا همانطور که رجل همدانی میگوید در همین عالم ماده موجود باشند به نحو کلی و لابشرط؟ آیا میشود یا نمیشود؟ ما ثابت خواهیم کرد که نمیشود. اینها مباحثی است که در پیش داریم.
«وَ هُنَالِكَ»، یعنی در همان مقاله پنجم، «نَتَعَرَّفُ حَالَ الْجِنْسِ» که در فصل سوم و چهارم مقاله پنجم بیان میکنیم، «وَ النَّوْعِ» و حال نوع را که در فصل پنجم بیان میکنیم، «وَ مَا يَجْرِي مَجْرَاهُمَا» یعنی مجرای جنس و فصل، که در مقاله پنجم ما به مناسبت وارد میشویم که بحث کنیم در فصل، و چون جنس و فصل حد را میسازند به مناسبت بحث میکنیم در حد، بعد به مناسبت بحث میکنیم آیا ممکن است حد بر محدود اضافه داشته باشد یا همیشه حد باید همراه محدود باشد. این مطالبی است که در مقاله پنجم به عنوان مَا يَجْرِي مَجْرَى الْجِنْسِ وَ النَّوْعِ میآید. پس در مقاله پنجم هم حال جنس را میشناسیم، هم حال نوع را میشناسیم، هم «مَا يَجْرِي مَجْرَاهُمَا» مثل فصل و مثل حد و امثال ذلک شناخته میشود. اینها مباحثی است که باز در پیش داریم و در مقاله پنجم میآید.
از «وَ لِأَنَّ الْمَوْجُودَ» میخواهیم وارد بحث شویم و تشریح کنیم مقاله ششممان را که در مقاله ششم چه مباحثی داریم و آن مباحث، مباحث فلسفی هستند.
پرسش: استاد قول رجل همدانی را بعضی خواستند برگردانند به همان قول عرفا که مآلش همان قول افلاطون است؛ که آن مُثُل فقط در بالا نمیماند، بلکه مُثُل وجود سِعی دارد.
پاسخ: حالا یک مطلبی است که باید عرض بشود؛ ابنسینا در مقاله هفتم سعی میکند که بگوید آن مُثُل افلاطونی همان طبایع لابشرطاند، در حالی که به ظاهر افلاطون این را نمیگوید؛ افلاطون میگوید آنها شخصاند، نمیگوید طبیعت لابشرط است. شما وقتی مراجعه میکنید به مقاله هفتم همین کتاب، میبینید که ابنسینا سعی دارد که وجود طبیعت لابشرط را منکر بشود، در حالی که افلاطون این را نگفته است. همانطور که شما دارید اشاره میکنید، او معتقد است به یک کلی که کلی سِعی است و تنزّل میکند؛ تنزّلاتش در خارج و در عالم ماده موجود است و خودش در عالم بالا. البته بیشترین اشکال ابنسینا این است که چطور از یک نوع میتوانیم هم فرد مجرد داشته باشیم و هم فرد مادی، که فرد مجردش بشود ربالنوع و فرد مادیاش بشود مثلاً ماها. این اشکالها، پنج شش اشکال دارد ایشان بر افلاطون.
پرسش: حلش با همان جواب صدراست که مُثُل را ماهیت نگیریم، وجود بگیریم که مراتب تشکیکی داشته باشد.
پاسخ: حالا این مسئله، مسئله اختلافیای است. صدرا قبول دارد، ابنسینا قبول ندارد؛ صدرا هم اگر دقت کرده باشید دلیل قانعکنندهای بر وجود مُثُل نیاورده است. فقط ردهای ابنسینا را توانسته بعضیهایش را جواب بدهد، ولی دلیل قانعکننده نیاورده است. سه دلیل در شواهد ربوبیه آورده، هیچکدامش آدم را قانع نمیکند.