90/05/11
بسم الله الرحمن الرحیم
دفع شبهه یکی بودن علم حساب با مابعدالطبیعه/تمایز علم الهیات از علوم ریاضی /مقاله اول الهیات شفا
موضوع: مقاله اول الهیات شفا/تمایز علم الهیات از علوم ریاضی /دفع شبهه یکی بودن علم حساب با مابعدالطبیعه
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
مرور مباحث گذشته درباره نامگذاری علم الهی به مابعدالطبیعه و ماقبلالطبیعه
صفحه 23 سطر اول: «وَ أَمَّا الْعَدَدُ فَالشُّبْهَةُ فِيهِ آكَدُ».[1]
بحثمان در اسم این علم بود. گفتیم این علم را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ مینامیم به لحاظ خودمان؛ چون ما اول محسوسات را درک میکنیم، بعد معقولات را، و محسوسات در علم طبیعی طرح میشوند و معقولات در علم الهی؛ پس علم الهی برای ما مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ است.
ولی به لحاظ واقع، بدون بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا، سزاوار است که این علم را علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بنامیم؛ زیرا که این علم از مجردات بحث میکند، از اموری که وابسته به ماده نیستند بحث میکند و اموری که وابسته به ماده نیستند قَبْلَ الْمَادَّةِ هستند؛ هم قَبْلَ الْمَادَّةِ هستند بِالذَّاتِ، هم قَبْلَ الْمَادَّةِ هستند بِالْعُمُومِ. بِالذَّاتِ قَبْلَ الْمَادَّةِ هستند، چون حالت عِلّی دارند برای ماده و موجودات مادی. بِالْعُمُومِ قبل از ماده هستند، زیرا که مفاهیمشان اعم است از مفاهیمی که در علم طبیعی مطرح میشود. پس به دو جهت، مباحث الهی تقدم دارد بر مباحث طبیعی و به همین دو جهت باید اسم واقعی فلسفه را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بنامیم.
بعد از اینکه ما این را گفتیم، اشکال شد که علم تعلیمی، یعنی ریاضی هم همینطور است؛ آن هم وابستگی به ماده ندارد، چه حساب و چه هندسه. بله، موسیقی بعد از طبیعی است، اما حساب و هندسه و همچنین هیئت هم قبل از طبیعی است. البته در مورد هیئت توضیحاتی دادیم و گذشت. در مورد مقدار و حساب هم حرفهایی گفتیم و تقریباً حرف مستشکل تأیید شد که لااقل این است که حساب و مقدار قبل از طبیعی هستند بِالْعُمُومِ؛ حالا اگر بِالذَّاتِ هم قبل از طبیعی نباشند، لااقل بِالْعُمُومِ قبل از طبیعی هستند، چون که عامترند از اجسام و بر اجسام هم عارض میشوند.
این اشکالی بود که شده بود که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ اختصاص به فلسفه ندارد، بلکه در علوم ریاضی هم این اسم مناسبت دارد. بعد شیخ شروع به جواب دادن از این اشکال کرد. عرض کردیم در جواب از اشکال، یک بار مقدار را مطرح میکند و اشکال را در مقدار که موضوع هندسه است جواب میدهد، و یک بار هم عدد را مطرح میکند و اشکال را در عدد که موضوع علم حساب است جواب میدهد.
در هندسه جوابش را خواندیم و در ضمن جوابش عرض کردیم که صدرا یک مطلب اضافهای هم گفته، و آن این است که ما وقتی اسمی را برای علمی تعیین میکنیم، هیچ اجباری نداریم که آن اسم را مختص به آن علم قرار بدهیم. حالا فرض کنید یک علم دیگری هم بتواند در آن اسم شریک باشد، هیچ اشکالی پیش نمیآید. ما تعریف را میگوییم باید مانع اغیار باشد، اسم را که نمیگوییم لازم است مانع اغیار باشد. دیگر توضیحاتی گذشت و جواب دیگری هم باز صدرا داده بود که همه را من نقل کردم. بحث ما در مقدار تمام شد.
طرح شبهه در عدد و بیان آکد بودن آن از دیدگاه ملاصدرا و ملااولیا
حالا میخواهیم درباره عدد بحث کنیم و ثابت کنیم که عدد مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست و لذا با فلسفه اشتراک در اسم ندارد. ایشان، یعنی شیخ، ابتدا میفرماید که شبهه در عدد قویتر است از شبهه در مقدار. بعد یک جواب خاص در عدد میدهد، ولی این جواب بهطور کامل ریشه اشکال را از بین نمیبرد؛ لذا ناچار است که جواب دوم بدهد. پس ما سه مطلب داریم: یکی اینکه بیان کنیم که شبهه در عدد آکد است، دوم اینکه جواب اول شیخ را بخوانیم و سوم اینکه جواب دومش را بخوانیم. تا آخر فصل همین سه مطلب را داریم.
اما مطلب اول که شبهه در عدد آکد است. برای آکد بودن دو بیان شده است: یکی بیان ملااولیا است و یکی هم بیان ملاصدرا.
ملااولیا میگوید که عدد بِالْعُمُومِ متقدم است بر طبیعت؛ یعنی مفهوم عدد عامتر از مفهوم طبیعی است. ملاصدرا میگوید عدد همانطور که بر امور طبیعی عارض میشود، بر امور مجرد هم عارض میشود و به همین جهت مناسبتی با مجردات دارد بیش از مناسبتی که مقدار دارد. اصلاً مقدار شاید مناسبت با مجردات نداشته باشد، اما عدد مناسبت دارد. مقدار بر مجردات عارض نمیشود، عدد عارض میشود؛ شما عقل را میشمارید، میگویید عقل اول، عقل دوم، عقل دهم؛ پس عدد عارض بر مجردات میشود، ولی مقدار عارض بر مجردات نمیشود. از این جهت عدد به تجرد نزدیکتر است تا مقدار؛ لذا شبهه اینکه عدد جزو علم الهی باشد و مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ شمرده شود، در عدد آکد است.
خب، پس توجه کردید که ملااولیا گفت عدد چون بِالْعُمُومِ تقدم دارد بر طبیعت، به مباحث علم الهی که هم بِالذَّاتِ و هم بِالْعُمُومِ مقدماند بر طبیعت، شباهت دارد، اما مقدار این شباهت را ندارد؛ پس شبهه در عدد آکد است از شبهه در مقدار. صدرا گفت که مقدار بر مجردات عارض نمیشود، ولی عدد بر مجردات عارض میشود و از این جهت با مجردات مناسبت بیشتری دارد و به مباحث علم الهی نزدیکتر است؛ پس شبهه اینکه عدد یا حساب که درباره عدد بحث میکند علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشد، آکد از شبهه در هندسه است.
اگر خوب دقت کنیم، میبینیم ملاصدرا و ملااولیا هر دویشان یک چیز گفتهاند؛ ظاهر حرفشان فرق میکند، ولی باطن حرفشان یکی است. صدرا میگوید عدد هم بر امور طبیعی عارض میشود و هم بر مجردات عارض میشود؛ یعنی عدد اعم از طبیعت است و عروضش مختص به طبیعت نیست، بلکه در مجردات هم هست. پس معلوم میشود که عدد اعم است، هم بر امور طبیعی عارض میشود و هم بر امور غیرطبیعی و مجرد عارض میشود؛ به این حیث اعم است. ملااولیا هم همین را میگوید؛ میگوید عدد تقدم بِالْعُمُومِ دارد بر طبیعت. منتها ملااولیا کلامش مجمل است و صدرا کلامش مبین است، وَ إِلَّا هر دو مطلبشان یکی است.
نتیجه همه حرفها این شد که شبهه در عدد آکد است؛ شبهه اینکه حساب را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بکند. در مقدار گفتیم این شبهه هست، در عدد هم هست، منتها در عدد شبهه قویتر است و به همین جهت است که میبینیم کسی مثل شیخ اشراق عدد را از فلسفه اولی قرار داده است؛ اصلاً علم حساب را گفته این جزو مباحث فلسفه اولی است. همین شبهه شیخ اشراق را قانع کرده که علم حساب را از علوم فلسفی و فلسفه الهی قرار بدهد. هندسه را علم الهی قرار نداده و گفته این علم ریاضی است، ولی حساب را گفته این علم الهی است، یعنی اصلاً جزو فلسفه اولی است. چرا جزو فلسفه اولی است؟ چون عددی که موضوع این علم است، بینیاز از ماده است و وابستگی به ماده ندارد، و هر امری که وابستگی به ماده نداشته باشد و بینیاز از ماده باشد، بحث در او بحث فلسفی است. اینکه میگوییم بینیاز از ماده، معنایش این نیست که در ماده یافت نشود، بلکه متقوم به ماده نیست، و عدد اینچنین است که متقوم به ماده نیست، چون هم در مجردات یافت میشود و هم در مادیات یافت میشود؛ به این مناسبت، عدد هم مثل مباحث الهی میشود. شیخ اشراق هم به همین جهت گفته که علم حساب بخشی از علم فلسفه است. این شبهه بود که ابنسینا هم در اینجا طرح میکند.
پاسخ اول ابنسینا: نامگذاری فلسفه به اعتبار اشرف مسائل و غایت آن
اما جواب؛ عرض کردم ابنسینا دو جواب میدهد. جواب اول این است که چرا ما علم الهی را علم الهی نامیدیم؟ یا چرا مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نامیدیم؟ البته مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ که میگوید، یعنی بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا. میتوانیم به جای مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ، مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بگذاریم و بگوییم بِالْقِيَاسِ إِلَى الْوَاقِعِ. بِالْقِيَاسِ إِلَى الْوَاقِعِ فلسفه اولی قبل از طبیعت است، بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا بعد از طبیعت است که این توضیحش قبلاً گذشت. حالا در اینجا میگوید ما فلسفه را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ میگوییم؛ این بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا است که دارد میگوید مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ میگوییم.
چرا حساب را علم الهی نمیدانیم؟ چرا حساب را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا و مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بِالْقِيَاسِ إِلَى الْوَاقِعِ قرار نمیدهیم؟ میفرماید: زیرا که علت نامگذاری فلسفه به مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا علم الهی چیزی است که آن علت در حساب یافت نمیشود. ما وقتی مباحث فلسفه را نگاه میکنیم، میبینیم در مباحث فلسفه یک مسئلهای مطرح است که موضوع آن مسئله کاملاً مجرد است و هیچ ارتباطی با ماده ندارد، و آن مسائل إِلَهِيَّاتٌ بِالْمَعْنَى الْأَخَصِّ است، إِلَهِيَّاتٌ بِالْمَعْنَى الْخَاصِّ؛ یعنی بحث در واجبتعالی، بحث در اوصاف واجب و افعال واجب. اینها همهشان موضوعشان خود واجبتعالی است و واجبتعالی هیچ ارتباطی با ماده ندارد. علت اینکه ما علم فلسفه را با آن طول و تفصیلی که دارد علم الهی نامیدیم، به خاطر همین مسئله خاص است؛ چون این مسئله از تمام مسائل اشرف است و چون این مسئله غایت فلسفه است، یعنی ما اصلاً فلسفه را میخوانیم به خاطر همین مسئله و بقیه مقدمهاند برای این. چون اشرف است و چون غایت است، تمام این علم با این طول و تفصیل را به نام همین یک مسئله گذاشتیم؛ یعنی این فلسفه را اسمش را گذاشتیم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ، به خاطر اینکه این مسئلهاش مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ است؛ مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ، به خاطر اینکه این مسئله مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است؛ علم الهی، به خاطر اینکه این مسئله علم الهی است. پس ما این فلسفه را به این سه نام نامیدیم به خاطر آن جزء اشرفش، به خاطر آن جزئی که کَالْغَايَةِ است برای علم.
خب، این علت نامگذاری این علم است به این سه اسمی که گفتیم. آیا این علت را شما در حساب مییابید؟ آیا در حساب مسئلهای دارید که موضوع آن مسئله هیچ ارتباطی به ماده ندارد و آن مسئله اشرف از بقیه مسائل است و آن مسئله کَالْهَدَفِ و کَالْغَايَةِ است برای کل علم؟ آیا چنین مسئلهای در حساب دارید؟ نه. پس آنچه که باعث شده ما فلسفه را به این سه نام بنامیم، آن چیز در حساب موجود نیست و به این جهت ما حساب را علم الهی ندانستیم، علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نگفتیم، علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نگفتیم و از مسائل این علم الهی و مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ و مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ هم قرارش ندادیم؛ به خاطر اینکه آنچه که باعث شد که ما فلسفه را به این نامها بنامیم، آن چیز را در حساب نیافتیم تا حساب را هم به این نامها بنامیم. این خلاصه جواب اول ایشان است که جوابی تقریباً ساده است؛ اینکه در علم الهی ما مسئله اشرفی داشتیم که کل علم را به خاطر آن مسئله نامگذاری کردیم، ولی چنین وضعی در علم حساب نداریم؛ پس نمیتوانیم حساب را علم الهی بدانیم، مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بدانیم، مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بدانیم، زیرا چنین مسئلهای در علم حساب نیافتیم. جواب دوم را انشاءالله وقتی رسیدیم عرض میکنم.
تطبیق پاسخ اول با متن کتاب شفا
صفحه 23 سطر اول: «وَ أَمَّا الْعَدَدُ فَالشُّبْهَةُ فِيهِ آكَدُ»؛ عدد، آن شبههای که شاید عدد مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشد و علم بحثکننده در عوارض عدد هم که حساب است، علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نامیده شود، شبهه در عدد آکد است، به بیانی که از ملااولیا و ملاصدرا نقل کردم.
«وَ يُشْبِهُ فِي ظَاهِرِ النَّظَرِ أَنْ يَكُونَ عِلْمُ الْعَدَدِ هُوَ عِلْمَ مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ»؛ این تکرار اشکال است. جواب اول از «إِلَّا أَنْ يَكُونَ عِلْمُ مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» شروع میشود. به نظر میرسد در ظاهر نظر، یعنی در نظر ظاهری و نظری که خالی از دقت است، به نظر میرسد که علم عدد که همان علم حساب است، علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ باشد، همانطور که فلسفه علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ است؛ زیرا که خصوصیتی که ما در فلسفه داریم، آن خصوصیت را در علم حساب هم داریم، پس همانطور که فلسفه را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ مینامیم بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا، سزاوار است که حساب را هم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بنامیم بِالْقِيَاسِ إِلَيْنَا. این توضیح اشکال بود.
«إِلَّا أَنْ يَكُونَ» بیان جواب است، همان جواب اولی که از خارج عرض کردم. «إِلَّا أَنْ يَكُونَ عِلْمُ مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ إِنَّمَا يُعْنَى بِهِ شَيْءٌ آخَرُ»؛ مگر اینکه علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ قصد شود به این علم چیز دیگری. اگر علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ علمی است که مباحثش وابستگی به ماده ندارند، بلکه بینیاز از ماده هستند، این وضع در حساب هم هست؛ پس باید حساب هم علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ باشد، مگر اینکه شما بگویید ما فلسفه را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ مینامیم به مناسبت دیگری، نه به مناسبت اینکه مباحثش بینیاز از ماده و غیروابسته به ماده است. اگر به این مناسبت شما فلسفه را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نامیده باشید، حساب هم این مناسبت را دارد، پس جا دارد آن را هم علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بنامید؛ ولی مگر اینکه ما بگوییم اینکه علم فلسفه را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نامیدیم نه به این لحاظ است، بلکه به لحاظ دیگر است که لحاظ دیگر را از خارج عرض کردم: به لحاظ اینکه مسئلهای دارد که آن مسئله أَشْرَفُ الْمَسَائِلِ است و آن مسئله وابسته به ماده نیست به هیچ نحوی. اگر این جهتِ مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نامیده شدن فلسفه باشد، خب این جهت را در حساب نداریم و به همین جهت حساب را نمیتوانیم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بنامیم.
«إِلَّا أَنْ يَكُونَ عِلْمُ مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ إِنَّمَا يُعْنَى بِهِ شَيْءٌ آخَرُ»؛ مگر اینکه مراد از علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ چیز دیگری باشد غیر از آنی که ما گفتیم، غیر از اینکه مباحثش وابسته به ماده نیست. «وَ هُوَ»، یعنی آن چیزی که يُعْنَى به علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ، این است که علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ، «عِلْمُ مَا هُوَ مُبَايِنٌ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ لِلطَّبِيعَةِ»؛ علمِ چیزی است که مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ مباین طبیعت است، یعنی علم به اله، اوصاف اله و افعال اله، که موضوع این علم خود الله تعالی است و مباین است مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ لِلطَّبِيعَةِ و هیچ ارتباطی با طبیعت ندارد. اگر این باشد، ما در حساب چنین مسئلهای پیدا نمیکنیم. پس اگر به این مناسبت فلسفه را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نامیده باشیم، این مناسبت در حساب موجود نیست، پس حساب را نمیتوانیم علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بنامیم.
کتاب ما «مَا هُوَ مُبَايِنٌ» را در علامت گذاشته است که «هُوَ عِلْمُ مَا هُوَ مُبَايِنٌ». البته خب توجه میکنید که ادامه دارد: «مَا هُوَ مُبَايِنٌ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ لِلطَّبِيعَةِ»، ولی بالاخره هر چه هست این کار خوبی کرده که «مَا هُوَ مُبَايِنٌ» را در علامت گذاشته است؛ این یک مقداری به انسان توجه میدهد که این علم الهی «عِلْمُ مَا هُوَ مُبَايِنٌ» است، یعنی در واقع آن اهمیت این علم و مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بودنش به خاطر همین مباین بودن با طبیعت است که فقط یک مسئلهاش اینطور است. بقیه مسائلش ممکن است ارتباط با ماده داشته باشند، اگرچه وابسته به ماده و متوقف بر ماده نیستند. بله، «وَ هُوَ» آن شیء آخر این است که این علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ، «عِلْمُ مَا هُوَ مُبَايِنٌ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ لِلطَّبِيعَةِ» باشد که حساب چنین نیست.
«فَيَكُونُ قَدْ سُمِّيَ هَذَا الْعِلْمُ»، هَذَا الْعِلْمُ یعنی فلسفه اولی، یعنی علم الهی؛ «فَيَكُونُ قَدْ سُمِّيَ هَذَا الْعِلْمُ بِأَشْرَفِ مَا فِيهِ»، یعنی به شریفترین مسئلهای که فِيهِ، در این علم است. «مَا» کنایه از مسئله است؛ «بِأَشْرَفِ مَا فِيهِ» یعنی بِأَشْرَفِ الْمَسَائِلِ الَّتِي فِيهِ. در بین مسائلی که در این علم الهی مطرحاند، یک مسئله اشرف از همه است و آن مسئلهای است که درباره واجبتعالی بحث میکند، و ما فلسفه را هم به خاطر همین أَشْرَفُ الْمَسَائِلِ نامگذاری کردیم.
«كَمَا يُسَمَّى هَذَا الْعِلْمُ»، یعنی همین فلسفه اولی، «بِالْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ أَيْضًا»، اسمش را علم الهی میگذاریم، «لِأَنَّ الْمَعْرِفَةَ بِاللَّهِ تَعَالَى هُوَ[هِیَ] غَايَةُ هَذَا الْعِلْمِ»؛ یعنی غرض از این علم الهی معرفت الله تعالی است. خب، اول گفتیم این مسئله أَشْرَفُ الْمَسَائِلِ است، حالا میگوییم این مسئله «غَايَةُ هَذَا الْعِلْمِ» است. نتیجه میگیریم که ما فلسفه را فلسفه نامیدیم یا علم الهی نامیدیم به دو حیث: یکی به جهت اینکه این مسئله الهیاش أَشْرَفُ الْمَسَائِلِ بود، یکی هم به جهت اینکه این مسئله الهیاش «غَايَةُ هَذَا الْعِلْمِ» بود. به این دو جهت ما این فلسفه را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا علم الهی نامیدیم، به خاطر آن مسئله خاصی که در آن مطرح است.
بعد میگوییم مگر میشود علمی را به نام یک بخشی از آن علم نامید؟ میفرماید بله، كَثِيرًا مَا این اتفاق میافتد: «وَ كَثِيرًا مَا تُسَمَّى الْأَشْيَاءُ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى الْأَشْرَفِ، وَ الْجُزْءِ الْأَشْرَفِ، وَ الْجُزْءِ الَّذِي هُوَ كَالْغَايَةِ»[2] . بسیار اتفاق میافتد که اشیا را نامگذاری میکنیم به لحاظ آن معنای اشرفی که دارند، یا به لحاظ جزء اشرفی که دارند، یا به لحاظ اینکه جزئی هستند که «هُوَ كَالْغَايَةِ» است و هدف کل علم است. فلسفه الهی اینچنین است؛ یک مسئله اینچنینی دارد که مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى اشرف است و جزء اشرف است و «کَالْغَايَةِ» است برای کل علم.
«فَيَكُونُ كَأَنَّ هَذَا الْعِلْمَ»، هَذَا الْعِلْمَ یعنی الهی، «هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي كَمَالُهُ، وَ أَشْرَفُ أَجْزَائِهِ، وَ مَقْصُودُهُ الْأَوَّلُ، هُوَ مَعْرِفَةُ مَا يُفَارِقُ الطَّبِيعَةَ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ». گویا علم الهی علمی است که کمالش و اشرف اجزایش و مقصود اولی که ما از خواندن این علم داریم، «هُوَ مَعْرِفَةُ مَا يُفَارِقُ الطَّبِيعَةَ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ»، مسئلهای است یا معرفت موجودی است که مِنْ كُلِّ وَجْهٍ با طبیعت مفارق باشد، یعنی موجودی است که الله تعالی باشد. چون اشرف مسائلش و مقصود اولش و کمال و اشرف اجزایش اوست، ما علم را به نام همین مسئله اشرف مینامیم. همانطور که مسئله اشرف، مسئلهای است قبل از طبیعت یا بعد از طبیعت یا الهی، علم را هم مینامیم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا علم الهی.
«وَ حِينَئِذٍ»؛ خب، این مال فلسفه بود که فلسفه یک همچین وضعی دارد. حالا میگوییم این وضع در حساب نیست و لذا جا ندارد که ما حساب را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا علم الهی بنامیم. «وَ حِينَئِذٍ»، خودش «حِينَئِذٍ» را معنا میکند، یعنی «إِذَا كَانَتِ التَّسْمِيَةُ مَوْضُوعَةً بِإِزَاءِ هَذَا الْمَعْنَى»؛ اگر تسمیه به لحاظ این معنا باشد، یعنی به این لحاظ باشد که این علم دارای این مسئله اشرف یا دارای این مسئلهای که هِيَ «كَالْغَايَةِ» است میباشد؛ اگر تسمیه به ازای این معنا باشد، «لَا يَكُونُ لِعِلْمِ الْعَدَدِ مُشَارَكَةٌ لَهُ فِي مَعْنَى هَذَا الِاسْمِ». «لَهُ» یعنی هَذَا الْعِلْمِ، یعنی علم الهی. برای علم عدد که علم حساب است، مشارکتی نیست «لَهُ»، یعنی مشارکتی نیست با این علم الهی در معنای این اسم. معنای اسم، یعنی اسم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ و الهی. در معنای این اسم که عبارت از داشتن مسئله اشرف، مسئله مَا «هُوَ كَالْغَايَةِ» و امثال ذلک است، در این معنا علم حساب با علم فلسفه شریک نیست. فلسفه این معنا را واجد است؛ این معنا یعنی مسئله کذایی دارد که ما به خاطر واجد بودن این معنا اسمش را میگذاریم علم الهی، اسمش را میگذاریم علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ و مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ. این وضع در علم حساب نیست، پس اگر مناسبت تسمیه این باشد که گفتیم، جا ندارد که ما حساب را الهی یا مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بنامیم.
بله، «حِينَئِذٍ إِذَا كَانَتِ التَّسْمِيَةُ مَوْضُوعَةً»، یعنی نهاده شده بر این علم، به ازای این معنا که بر این علم نامیده شده و بر این علم نهاده شده «بِإِزَاءِ هَذَا الْمَعْنَى»، یعنی به ازای اینکه این علم دارای یک همچین مسئله شریفی است. اگر جهت تسمیه این باشد، آنوقت میگوییم «لَا يَكُونُ لِعِلْمِ الْعَدَدِ مُشَارَكَةٌ لَهُ فِي مَعْنَى هَذَا الِاسْمِ»؛ علم عدد «لَهُ»، یعنی با این علم الهی مشارکتی در معنای این اسم ندارد. معنای این اسم را شما در علم عدد نمییابید، چون معنای این اسم این بود: چیزی مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است یا مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ است یا الهی است که مشتمل بر چنین مسئله اشرفی باشد، و حساب مشتمل بر اینچنین مسئلهای نیست، پس اسم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ و مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ و الهی برایش مناسب نیست.
«فَهَذَا هَذَا»؛ یعنی این یک نوع جوابی است، اینچنین جوابی است که گفتیم؛ یک جواب ظاهری، «وَ لَكِنَّ الْبَيَانَ الْمُحَقَّقَ» چیز دیگر است که شروع به جواب دوم میکند. پس «هَذَا هَذَا» یعنی این جوابی که گفتیم همین است، مقدار بردش همین است که دیدید؛ اما اگر بخواهید بیان تحقیقی بیاورید، باید اینچنین بگویید که وارد جواب دوم میشود.
تبیین پاسخ دوم (بیان محقق): تخصیص موضوع علم حساب و خروج عدد مطلق از آن
این جواب دوم، همانطور که خود ایشان میگویند، جوابی است محقق و تحقیقشدهتر از جواب اول. جواب اول مشکل اساسی را حل نکرده است، لذا ما باید وارد جواب دوم بشویم.
اشکال ما این نیست که حساب باید به علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نامیده شود؛ بحث ما در نامگذاری نیست. بحث ما در این است که در حساب مباحثی مطرح است، یا موضوع حساب موضوعی است که با تجرد هم سازگار است؛ یعنی عدد اطلاق بر امور طبیعیه تنها نمیشود، اطلاق بر امور مجرد هم میشود. از این جهت ما نمیتوانیم این علم عدد را یا علم حساب را علم مادی و علم طبیعی به حساب بیاوریم، بلکه باید علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا به بیان دیگر علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ قرارش بدهیم. بحث ما در نامگذاری تنها نیست، بحث ما در این است که موضوع علم عدد، موضوعی است که با علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ سازگار است، یعنی درست مثل موضوع علم الهی میماند؛ همانطور که موضوع علم الهی عمومیت دارد، طبیعت و غیرطبیعت را شامل میشود، بلکه غیرطبیعت را بهتر شامل میشود، علم حساب هم اینچنین است که موضوعش طبیعت و غیرطبیعت را شامل میشود. از این جهت باید ما حساب را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بنامیم. بحث در نامگذاری تنها نیست، بلکه بحث در این است که موضوع با مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ سازگار است و جوابی که شما قبلاً دادید در مورد تسمیه تنها بود و مشکل ما را حل نکرد.
به عبارت بهتر، ما یک بار سؤال میکنیم چرا علم عدد را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ ننامیدید و علم فلسفه را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نامیدید؟ شما جواب میدهید در فلسفه ما مباحثی داریم که مربوط به مجرداتاند و غایت فلسفه به حساب میآیند و مباحث اشرف از بقیه مباحثاند؛ ما به مناسبت آن مسائل، اسم این فلسفه را گذاشتیم علم الهی، علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ. و چون اینچنین مسائلی در حساب نداشتیم، اسم علم حساب را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نگذاشتیم. خب، اگر ما صحبت در تسمیه داشتیم، شما میتوانستید اینطور بگویید که در فلسفه اینچنین بود، لذا توانستیم اسمش را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ و مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بگذاریم، و در حساب اینچنین نبود، اسمش را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ و مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نگذاشتیم. اگر بحث ما در تسمیه بود، جواب اولتان، جوابی که تا حالا دادید، جواب خوبی بود و بالاخره مشکل ما را حل میکرد. اگر سؤالمان مثلاً این بود که شما چرا فلسفه را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ نامیدید و حساب را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ ننامیدید، خب شما جواب دادید چون آن مشتمل بر مسائل اشرفی بود که به مناسبت آن مسائل میشود اسمش را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ گذاشت و این یکی مشتمل بر چنین مسائلی نبود. خب، اگر ما آن اشکال و آن سؤال را داشتیم، جواب شما جواب خوبی بود.
اما سؤال ما این نبود؛ سؤال ما این بود که موضوع علم حساب، موضوعی است که قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است؛ یعنی شامل امر طبیعی و غیرطبیعی هر دو میشود و از نظر عموم، قبل از طبیعت است. توجه داشتید ما اینچنین سؤال کردیم که دو چیز قبل از طبیعتاند: یکی مجردات که بِالذَّاتِ قبل از طبیعتاند، یکی آن امور عامه که هم شامل امور طبیعیه میشوند و هم شامل امور مجرده میشوند؛ اینها قبل از طبیعتاند نه بِالذَّاتِ، بلکه بِالْعُمُومِ. پس دو چیز قبل از طبیعتاند: یکی مجردات که بِالذَّاتِ قبل از طبیعتاند چون علتاند برای طبیعت، و هر علتی بِالذَّاتِ مقدم است بر معلول، پس این امور مجرده بر امور طبیعیه تقدم بِالذَّاتِ دارند و میشوند قَبْلَ الطَّبِيعَةِ؛ و یکی هم امور عامه. امور عامه هم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ هستند؛ چرا؟ چون از نظر عموم قبل از طبیعتاند، هم شامل طبیعت میشوند و هم شامل غیرطبیعت میشوند و عاماند، و به لحاظ عمومشان قبلیت دارند. پس بعضی از امور هستند که قبل از طبیعتاند بِالذَّاتِ و بعضی امور هستند که قبل از طبیعتاند بِالْعُمُومِ.
سؤال ما این بود که عدد اگرچه قبل از طبیعت نیست بِالذَّاتِ ـ یعنی عدد را ما علت امور طبیعی نمیدانیم؛ درست است بعضیها میدانند، ولی ما نمیدانیم ـ ولی این عددی که قبل از طبیعت نیست بِالذَّاتِ، قبل از طبیعت هست بِالْعُمُومِ، چون شامل مجرد و طبیعی هر دو میشود؛ پس قبل از طبیعت است بِالْعُمُومِ. به مناسبت اینکه موضوع حساب مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است بِالْعُمُومِ، ما به شما گفتیم که باید حساب را جزو علوم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ به حساب بیاورید. بحث ما در تسمیه نبود، بحث ما در این بود که ما اینچنین مشکلی داریم که موضوع حساب مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است، پس علم حساب هم باید مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشد. شما اگر مشکل تسمیه را حل کردید، این مشکل حل نشد.
لذا وارد جواب دوم میشوند که مشکل اساسی را حل کنند؛ یعنی طوری بیان کنند که واقعاً موضوع حساب طوری بشود که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نباشد تا اشکال وارد نشود. اینطوری وارد بحث میشوند. پس توجه کنید ما الآن جوابی که میخواهیم بدهیم، جواب این مشکل است که گفته شده عدد که موضوع حساب است، امری است قبل از طبیعت؛ قبل از طبیعت است بِالْعُمُومِ، اگرچه قبل از طبیعت نیست بِالذَّاتِ. چون قبل از طبیعت است بِالْعُمُومِ، پس علم حساب را میبرد و علم قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ میکند. این اشکال ما بود و بعد هم به ما گفته بودند چرا شما علم حساب را جزو علوم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ حساب نکردید. ما میخواهیم این را جواب بدهیم.
جوابی که میدهیم این است که موضوع علم حساب را عدد مطلق نمیگیریم، بلکه عددی میگیریم که مربوط به امور طبیعی بشود. در آن صورت دیگر عدد مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست و نمیتوان به بهانه اینکه موضوع حساب مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است گفت که علم حساب هم باید علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ به حساب بیاید؛ این دیگر گفته نمیشود. پس دقت کنید تمام کاری که ما میخواهیم در این جواب بکنیم این است که میخواهیم موضوع علم حساب را تخصیص بزنیم.
مستشکل گمان کرده موضوع علم حساب عام است، یعنی مطلق عدد است؛ هم عددی که در مجردات جاری میشود، هم عددی که در مادیات جاری میشود، و هم عددی که اصلاً ارتباطی با مجرد و مادی ندارد و بدون معدود ملاحظه میشود. یک همچین عددی را موضوع حساب قرار داده است؛ خب، بله، این عدد اگر باشد مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است و اشکال مستشکل وارد میشود. ما الان در این جوابی که میخواهیم بدهیم، میخواهیم ثابت کنیم که این عددی که موضوع حساب قرار گرفته، مقید به طبیعت است و آن عدد مطلقی که شما گفتید، یعنی عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ، موضوع حساب نیست، بلکه عدد خاص موضوع حساب است. اگر عدد خاص موضوع حساب باشد، دیگر اعتراض شما وارد نمیشود.
تمام بیانی که ما میخواهیم بکنیم این است. بعد میگوییم اما عدد مطلق، آن جایش در فلسفه است و در فلسفه بحث میشود؛ چون عدد مطلق امر مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ است، یک مسئله مادی نیست و مسئلهای است مناسب با موضوع فلسفه، لذا در فلسفه بحث میشود. آنی که در حساب موضوع قرار میگیرد، عدد خاص است، اما عدد مطلق که عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ باشد، آن در علم حساب نمیآید و موضوع علم حساب هم نیست، بلکه جایش در فلسفه است. این تمام بحثی است که ما در ظرف یک صفحه باقیمانده میخواهیم انجام بدهیم.
پرسش: در فلسفه هم وجودش ثابت میشود؟
پاسخ: بله، در فلسفه وجودش ثابت میشود، در فلسفه بعضی خصوصیاتش گفته میشود، بله، اصلاً مسئله فلسفه است.
سه اعتبار عدد و تعیین موضوع علم حساب
توضیح بحث این است که عدد سه جور لحاظ میشود: یکی اینکه عددی را لحاظ کنیم که معدودش مفارقات و مجردات است؛ این یک. دوم، عددی را لحاظ میکنیم که معدودش و معروضش مادیات است، یا به تعبیر دیگر طبیعیات. سوم، عدد را همینطوری لحاظ کنیم، بدون معدود؛ نه معدود مادی برایش قائل بشویم و نه معدود مجرد، که بشود عدد خالی، یعنی عَدَدٌ بِمَا هُوَ عَدَدٌ، مُجَرَّدٌ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ، مُجَرَّدٌ عَنْ كُلِّ مَعْرُوضٍ. این سه جور لحاظ را ما درباره عدد داریم.
البته توجه داشته باشید اینکه ما میگوییم عدد را بدون معروض لحاظ کنیم، این فقط در لحاظ است، وَ إِلَّا در خارج ما عدد بدون معدود نداریم. در خارج، عدد حتماً همراه معدود است، یا معدود مجرد یا معدود مادی؛ ولی وقتی ما تصور میکنیم، میتوانیم عدد خالی را تصور کنیم، بدون هر معدودی و بدون هر معروضی. پس این لحاظ سوم جایش فقط ذهن است، اما آن دو لحاظ دیگر جایشان هم در ذهن است و هم در خارج. این تفاوت بین این سه لحاظ است و به این تفاوت باید توجه داشته باشید؛ خود ابنسینا هم تذکر میدهد.
خب، ما این سه نوع لحاظ را در مورد عدد داریم. به شما میگوییم عددی که معدودش مفارق باشد، این عدد مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است، ولی این موضوع حساب نیست؛ یعنی در حساب از چنین عددی بحث نمیکنند که معدودش مفارق باشد و مقیدش نمیکنیم به اینکه معدودش مفارق باشد. این قسم اول تمام شد. قسم دوم عددی است که معدودش مادی باشد، یا به تعبیر خودمان طبیعی باشد؛ در علم حساب از این جور عدد بحث میکنند. قسم سوم عددی است که معروضش لحاظ نشود، یعنی عددی است که در توهم و تصور بیاید و در خارج وجود خارجی نداشته باشد. این هم مثل قسم دوم وابسته به طبیعت است؛ این هم عددی است غیرمجرد و عددی است مربوط به طبیعت، چون در وهم ما دارد تصور میشود و ظرفش ظرف طبیعی است، یا به هر جهت دیگر، این را بعداً بیان میکنیم که این هم مفارق نیست.
موضوع حساب یکی از این دو تا است یا هر دو؛ یعنی عددی که معدودش طبیعی باشد، یا عددی که بدون معدود لحاظ شود. حساب از این دو تا بحث میکند. حساب از عددی که مجرد است بحث نمیکند؛ بله، از عدد مربوط به مجردات بحث میکند، ولی مجرداتش را لحاظ نمیکند، بلکه عدد را خالی از معدود میکند و بعد هم بحث میکند. در طبیعیات هم غالباً همینطور است؛ عدد را از معدود خالی میکند و بعد هم بحث میکند. ولی اگر از طبیعیات بحث کرد، آنطور نیست که علم حساب نتواند به طبیعی توجه داشته باشد. به مفارق توجه ندارد، لذا معدود را کنار میگذارد و درباره عددش بحث میکند، چون در مورد معدود نمیتواند بحث کند؛ اما در طبیعیات نه، لازم نیست معدود را کنار بگذارد، ولی نوعاً کنار میگذارد.
پس بحث حساب درباره عددی است که معدودش طبیعی باشد، یا عددی است که معدودش لحاظ نشده باشد. حساب در این دو جور عدد بحث میکند و این دو عدد مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیستند. پس اینکه شما که مستشکل بودید به ما گفتید علم حساب موضوعش مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است ـ منتها قبل از طبیعت است بِالْعُمُومِ نه قبل از طبیعت است بِالذَّاتِ ـ این را به ما گفتید و توقع داشتید که ما علم حساب را علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ حساب کنیم، این اشکالتان وارد نیست و توقعتان به جا نیست؛ بلکه چون موضوع حساب امر طبیعی شد، باید ما حساب را علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ به حساب نیاوریم. شما اشتباه کردید که موضوع حساب را مطلق عدد گرفتید، یا به تعبیر دیگر عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ گرفتید. چون این اشتباه را کردید، توقع داشتید که حساب جزو علوم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ قرار داده بشود. اما الان تذکر میدهیم که این مطلب شما اشتباه است؛ موضوع علم حساب عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ نیست. موضوع علم حساب یا عددی است که معروضش مادی باشد، یا عددی است که معروضش لحاظ نشده باشد، و این دو تا هر کدام را حساب کنید امر مفارق نیستند؛ پس موضوع حساب امر مفارق، یعنی امر مجرد نیست تا توقعی که شما داشتید به جا باشد.
این جواب دوم ما است. البته من جواب را مختصر عرض کردم، مفصلتر از این است و به عبارتی دیگر هم میشود بیانش کرد که من عبارت دیگر را هم الان شروع میکنم. و آن عبارت دیگر این است که موضوع حساب چیزی است که زیاده و نقیصه را بپذیرد؛ این میشود موضوع حساب. عدد مربوط به مجردات زیاده و نقیصه را نمیپذیرد، پس او نمیتواند موضوع حساب باشد. اما عددی که معروضش مادیاتاند، یا اینکه عددی که معروضش لحاظ نشده، این زیاده و نقیصه را میپذیرد؛ پس این میتواند موضوع علم حساب قرار بگیرد. پس توجه کردید موضوع علم حساب را خاص قرار دادیم و با این کار، اشکال مستشکل برطرف شد. مستشکل موضوع علم حساب را عام قرار میداد، یعنی هر عددی را موضوع قرار میداد، ولی ما بیان کردیم که هر عددی موضوع نیست، بلکه عدد خاص موضوع است؛ یعنی عددی که زیاده و نقیصه را بپذیرد، و عددی که زیاده و نقیصه را بپذیرد یا عددی است که معروضش امور طبیعی باشد، یا عددی است که معروضش لحاظ نشود و در وهم ما تصور شود که وجود ذهنی عدد را داشته باشیم. با این بیان ثابت شد که موضوع علم حساب عدد مفارق نیست و عددی نیست که به خاطر او بتوانیم حساب را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ قرار بدهیم. این توضیح دوم بود که با توضیح اول ضمیمهاش کنید یک مقدار مطلب روشنتر میشود. جزئیاتی هم در مطالب هست که وقتی رسیدیم عرض میکنم.
تطبیق پاسخ دوم با متن شفا: اقسام سهگانه عدد و قابلیت زیاده و نقصان
«وَ لَكِنَّ الْبَيَانَ الْمُحَقَّقَ لِكَوْنِ عِلْمِ الْحِسَابِ خَارِجًا»، یا «وَ لَكِنَّ الْبَيَانَ الْمُحَقِّقَ لِكَوْنِ عِلْمِ الْحِسَابِ خَارِجًا»؛ هر دو جور این عبارت را میشود خواند و هر دویش هم درست است. اگر مُحَقَّق خواندید، «لِكَوْنِ» را متعلق به «الْبَيَانَ» بکنید: بیان تحقیقی برای اینکه علم حساب خارج از علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ است؛ بیان تحقیقی برای خروج علم حساب. اما اگر مُحَقِّق خواندید، «لِكَوْنِ» را متعلق به بیان نگیرید، متعلق به خود مُحَقِّق بگیرید: بیانی که ثابت میکند که علم حساب خارج از علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ است؛ تحقیق میکند، ثابت میکند و محقق میکند که علم حساب خارج از علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ است.
این بیان را میخواهیم شروع کنیم. توجه کنید این بیان، بیان تحقیقی است؛ بیان قبلی هم بیان خوبی بود، اما اینطور محققانه نبود، چون بیان قبلی عرض کردم مشکل را بهطور کلی ریشهکن نکرد و فقط مشکل تسمیه را حل کرد. ولی این بیانی که الان میخواهیم بکنیم، مشکل را بهطور کلی ریشهکن میکند؛ هم مشکل تسمیه را حل میکند و هم مشکل تعریف را حل میکند. چون ما علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ را چطوری تعریف کردیم؟ تعریف کردیم علمی که موضوعش یا مسائلش قبل از طبیعتاند، حالا یا بِالذَّاتِ قبل از طبیعتاند یا بِالْعُمُومِ قبل از طبیعتاند. خب، این تعریف در حساب هم هست و در موضوع حساب هم هست. بر فرض شما مشکل تسمیه را حل کردید، مشکل تعریف حل نشده است. این بیانی که الان ما میخواهیم شروع کنیم، هم مشکل تسمیه را حل میکند و هم مشکل تعریف را حل میکند، لذا بیانی است محققانه.
بیان محققانه برای اینکه ثابت شود که علم حساب خارج از «عِلْمِ مَا بَعْدَ الطَّبِيعَةِ» است، «هُوَ أَنَّهُ» این بیان این است: «سَيَظْهَرُ لَكَ أَنَّ مَوْضُوعَهُ»، که موضوع علم حساب، «لَيْسَ هُوَ الْعَدَدَ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ»؛ عدد مطلق نیست، عدد مِنْ كُلِّ وَجْهٍ نیست، عدد خاص موضوع علم حساب است، نه عدد مِنْ كُلِّ وَجْهٍ. اینطور نیست که هر نوع عددی موضوع علم حساب قرار بگیرد، حتی عددی که معدودش مفارقات است؛ اینطور نیست، بلکه عدد خاصی موضوع علم حساب است.
میگوییم مگر از عدد چند جور دارید که میگویید «مِنْ كُلِّ وَجْهٍ»؟ شما میگویید عدد مِنْ كُلِّ وَجْهٍ موضوع نیست، مگر چند وجه در عدد دارید؟ ایشان میگوید سه وجه داریم: یکی عدد را لحاظ کنیم در حالی که معدودش مفارق است، یکی عدد را لحاظ کنیم در حالی که معدودش طبیعی است، یکی هم عدد را لحاظ کنیم بدون معدود. پس سه وجه داریم برای عدد. نمیتوانید بگویید موضوع علم حساب عدد است مِنْ كُلِّ وَجْهٍ، بلکه یکی از آن دو تای دیگر را باید حساب کنید؛ یعنی عددی که معدودش مفارق است، آن را موضوع قرار ندهید و آن دو تای دیگر را موضوع قرار بدهید. آنوقت اگر آن دو تای دیگر را موضوع قرار بدهیم، عدد امر طبیعی میشود نه امر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ؛ لذا نباید توقع داشت که علم حساب جزو علوم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ به حساب بیاید.
«هُوَ أَنَّهُ سَيَظْهَرُ لَكَ أَنَّ مَوْضُوعَهُ»، یعنی موضوع علم عدد یا موضوع علم حساب، «لَيْسَ هُوَ الْعَدَدَ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ». میگوییم مگر چند وضع برای عدد هست؟ میفرماید: «فَإِنَّ الْعَدَدَ» سه جور یافت میشود: یک: «فَإِنَّ الْعَدَدَ قَدْ يُوجَدُ فِي الْأُمُورِ الْمُفَارِقَةِ»، امور مفارقه یعنی در مجردات؛ یعنی معروضش مجرد است و این عدد بر آن معروض مجرد عارض میشود. این یکی. دو: «وَ قَدْ يُوجَدُ فِي الْأُمُورِ الطَّبِيعِيَّةِ»؛ گاهی عدد در امور طبیعی یافت میشود که نوعاً ما این را میبینیم دیگر، میگوییم مثلاً چند تا کتاب داریم، چند تا صندلی داریم، چند تا سیب داریم و امثال ذلک. «وَ قَدْ يَعْرُضُ لَهُ وَضْعٌ فِي الْوَهْمِ مُجَرَّدًا عَنْ شَيْءٍ هُوَ عَارِضٌ لَهُ»؛ گاهی عارض میشود «لَهُ»، یعنی برای عدد، وضعی در وهم، در حالی که این عدد مجرد است از هر شیئی که «هُوَ عَارِضٌ لَهُ». ضمیر «هُوَ» به عدد برمیگردد و «لَهُ» به خود شیء برمیگردد. عدد را ملاحظه میکنیم مجرد از هر شیئی که این عدد میتواند عارض آن شیء باشد؛ یعنی نه معدود مفارق را ملاحظه میکنیم و نه معدود طبیعی را. هیچکدام از معدودهایی را که عدد میتواند عارض بر آن باشد لحاظ نمیکنیم، بلکه عدد را بدون معروض ملاحظه میکنیم؛ یعنی عدد را فقط به عنوان اینکه یک امر عارض است ملاحظه میکنیم و معروضش را نادیده میگیریم.
پرسش: غالب مباحث حساب هم...
پاسخ: غالب مباحث حساب هم اینکه بله، همینطور است. غالب مباحث علم حساب هم اینطور است که ما عدد را ملاحظه میکنیم با قطع نظر از معدود.
بعد جمله «وَ إِنْ كَانَ» میخواهد این را بیان کند که چنین لحاظی اختصاص به ذهن دارد. آن دو لحاظ دیگر هم در ذهن ممکن است و هم در خارج مصداق دارد، اما این لحاظ فقط مربوط به ذهن است؛ یعنی اینکه ما عدد را لحاظ کنیم در حالی که معدودی برایش نبینیم، این فقط جایش در ذهن است، وَ إِلَّا در خارج، عدد بدون معدود ما نداریم، عدد بدون معروض نداریم.
«وَ إِنْ كَانَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْعَدَدُ مَوْجُودًا»، یعنی مَوْجُودًا فِي الْخَارِجِ، «إِلَّا عَارِضًا لِشَيْءٍ فِي الْوُجُودِ»، یعنی فِي الْخَارِجِ؛ ولو اینکه ممکن نیست عدد موجود در خارج باشد، مگر اینکه در خارج عارض بر شیئی باشد. اگر بخواهید عدد در خارج موجود باشد، حتماً باید معدود داشته باشد، حتماً باید عارض بر یک معروضی باشد، حالا آن معروض مجرد باشد یا مادی باشد. پس عددی که فقط عارض ملاحظه شده باشد و از معروضش قطع نظر شده باشد، این عدد جایگاهش فقط ذهن است و در خارج دیگر جایی ندارد، در خارج موجود نیست. پس این لحاظ سوم که گفتیم «قَدْ يَعْرُضُ لَهُ وَضْعٌ فِي الْوَهْمِ مُجَرَّدًا عَنْ شَيْءٍ»، این لحاظ سوم جایش فقط ذهن است و دیگر در خارج ما نداریم. لذا میگوید «وَ إِنْ كَانَ لَا يُمْكِنُ» که عدد موجود در خارج باشد، مگر اینکه در همان خارج عارض شیئی باشد. ما عددی که عارض نباشد در خارج نداریم، ولی در ذهن چرا، در ذهن میتوانیم عدد را خالی از همه چیز تصور کنیم.
خب، این سه قسم لحاظ را ما درباره عدد داریم. حالا کدامیک از این سه تا طبیعیاند و کدام مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ هستند؟ میفرماید آن عددی که در مجردات میآید، آن قابل زیاده و نقیصه نیست، در حالی که عددی که در علم حساب میآید قابل زیاده و نقیصه است؛ از اینجا میفهمیم که در علم حساب، عدد مربوط به مجردات مطرح نمیشود، بلکه یا عدد مربوط به مادیات مطرح میشود، یا مطلق عدد مطرح میشود، یعنی عددی که معروضش دیده نشده مطرح میشود؛ و هر کدام که مطرح بشود طبیعی است. آن یکی که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است را ما از حساب اصلاً بیرون کردیم. عددی که بر مجردات عارض میشود، این میشود مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ و این را ما اصلاً از حساب بیرون کردیم و حساب در مورد آن عدد بحث نمیکند. پس اصلاً موضوع حساب مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست؛ موضوع حساب یک چیزی است که نمیشود گفت مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ، بلکه عدد خاص است. بنابراین نباید توقع داشته باشیم که علم حساب را علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ قرار بدهیم.
«فَمَا كَانَ مِنَ الْعَدَدِ»؛ «مَا» کنایه از عدد است، لذا پشت سرش «مِنَ الْعَدَدِ» آورده است؛ یعنی عددی که «وُجُودُهُ فِي الْأُمُورِ الْمُفَارِقَةِ» باشد، که همان لحاظ اول است، «امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ مَوْضُوعًا لِأَيَّةِ نِسْبَةٍ اتَّفَقَتْ مِنَ الزِّيَادَةِ وَ النُّقْصَانِ». اینچنین عددی ممتنع است که موضوع باشد برای هر نسبتی که اتفاق بیفتد از زیاده و نقصان؛ چون زیاده و نقصان یک مصداق که ندارد، یک نسبت ندارد: دو را با چهار نگاه میکنید، میبینید زیاده و نقصان است؛ شش را با هشت نگاه میکنید، زیاده و نقصان است. در اعداد، نسبت زیاده و نقصان فراوان است. هیچکدام از این نسبتها در عدد مربوط به مجردات جاری نیست. ممتنع است که موضوع باشد برای هیچیک از این نسبتها؛ ممتنع است که موضوع باشد برای هر نسبتی که اتفاق بیفتد از زیاده و نقصان، یعنی هر نسبت از زیاده و نقصان و هر مصداقی از زیاده و نقصان را که ملاحظه کنید، ممتنع است حدودش در چنین عددی که مربوط به مفارقات است.
پرسش: استاد، مَوْضُوعًا دارد...
پاسخ: بله؟
پرسش: مَوْضُوعًا دارد.
پاسخ: «امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ مَوْضُوعًا لِأَيَّةِ نِسْبَةٍ»، همین است دیگر، شما...
پرسش: لِأَيِّ دارد.
پاسخ: «لِأَيِّ نِسْبَةٍ» دارید؟ نه، ما «لِأَيَّةِ نِسْبَةٍ» داریم؛ ولی فرقی نمیکند، لِأَيٍّ هم خوب است.
این عبارت مفادش این است که عدد مربوط به امور مفارق هیچ نوع نسبتی از نسبتهای زیاده و نقصان را قبول نمیکند. «بَلْ إِنَّمَا يَثْبُتُ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ فَقَطْ»؛ یعنی در امور مفارقه، ضمیر «يَثْبُتُ» را توجه کنید به «مَا» در «مَا كَانَ مِنَ الْعَدَدِ» برمیگردد، یعنی به عدد برمیگردد. ضمیر «هُوَ» هم همینطور، و ضمیر «عَلَيْهِ» به «مَا» در «مَا هُوَ عَلَيْهِ» برمیگردد. عبارت اینطور معنا میشود: بلکه عدد در مجردات ثابت میشود بر آن چیزی که آن عدد بر آن چیز هست فقط؛ یعنی فقط خود ماهیت عدد آنجا ثابت است، بدون زیاده و نقصان. اینکه میگوید ثابت میشود «عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ» یعنی عدد به همانی که هست ثابت میشود، یعنی با همان ماهیتی که هست و با همان حقیقتی که دارد در مجردات ثابت میشود. دیگر عارض زیاده و نقصان را نمیپذیرد و فقط حقیقت عددی را آنجا دارد. پس ثابت میشود این عدد در مجردات به همان حقیقتی که هست فقط، یعنی علاوه بر آن حقیقت دیگر چیز دیگری پیدا نمیکند و عارض زیاده و نقصان را دیگر پیدا نمیکند.
خب، پس نمیتوانیم چنین عددی را موضوع علم حساب قرار بدهیم، زیرا که این عدد نسبت زیاده و نقصان نمیپذیرد، در حالی که آن عددی که موضوع علم حساب است باید نسبت زیاده و نقصان را بپذیرد؛ پس معلوم میشود که این عدد موضوع علم حساب نیست. خب، به اینجا که رسیدیم سؤال میکنیم که چه عددی موضوع علم حساب است؟ ابنسینا میگوید آن عددی که یکی از دو لحاظ دیگر در موردش انجام شده باشد؛ یعنی یا او را عارض بر امور طبیعی دیده باشید، یا اینکه او را خالی از معروض قرار داده باشید. این دو تا میتوانند زیاده و نقصان را بپذیرند و چون میتوانند زیاده و نقصان را بپذیرند، میتوانند موضوع علم حساب باشند؛ ولی این دو تا هیچکدام مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیستند، پس موضوع علم حساب مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست. یعنی موضوع را داریم اختصاص میدهیم به چیزی که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نباشد. خب، اگر موضوع مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست و مباحث هم مربوط به مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست، شما چه توقعی دارید که علم حساب را جزو علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ به حساب بیاورید؟ دیگر علم حساب، علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نخواهد شد؛ چرا؟ چون نه موضوعش مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است و نه مباحثش مربوط به مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است.
پرسش: میشود تمام فلسفه را به این عنوان مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ داشت؟
پاسخ: بله، بله. یا تمام فلسفه را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ میگوید، یا همانطور که گفتیم بعضی از مسائل فلسفه را که اشرفاند، آنها را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ میگوید. ولی در هر صورت میگوید یا چون تمام مسائل مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ هستند به آن علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ میگوییم ـ به فلسفه میگوییم علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ ـ یا چون آن مباحث اشرفش مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ هستند به آن مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ میگوییم؛ ولی هیچکدام از این دو امر در علم حساب نیست: نه مسائل اشرفی دارد که مجردات باشند و نه اینکه موضوعش مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است. چون چنین است، علم حساب را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ حساب نمیکنیم و قرار نمیدهیم.
پرسش: پس یعنی اینکه خودشان فلسفه را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ...
پاسخ: نه، مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ و مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یکی است ها! اصطلاح شده که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ را مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ هم میگویند، که من گاهی اوقات میبینید میگویم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ و گاهی میگویم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ، چون فرقی نمیکند. علم حساب را به هیچکدام از این دو نام نمیشود نامید، در حالی که علم الهی را به هر دو نام نامیدیم: مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ گفتیم، ولی حق بود که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بگوییم؛ اینها مباحثش گذشته است.
بررسی عدد در هیولای اجسام و عدد در وهم
«بَلْ إِنَّمَا يَجِبُ أَنْ يُوضَعَ»؛ ضمیر «يُوضَعَ» به عدد برمیگردد و مراد از يُوضَعَ هم این است که موضوع قرار داده شود. بلکه واجب است که عددی موضوع قرار داده شود «بِحَيْثُ يَكُونُ قَابِلًا لِأَيِّ زِيَادَةٍ اتَّفَقَتْ»؛ عددی موضوع علم حساب قرار داده میشود که این حیثیت را داشته باشد که «يَكُونُ قَابِلًا لِأَيِّ زِيَادَةٍ اتَّفَقَتْ»، هر زیاده و نقیصه را بپذیرد، «وَ لِأَيِّ نِسْبَةٍ اتَّفَقَتْ»، عددی که بتواند نسبتهای زیاده و نقیصه را بپذیرد. آن «لِأَيِّ زِيَادَةٍ اتَّفَقَتْ» خاص است و «لِأَيِّ نِسْبَةٍ اتَّفَقَتْ» عام است، مطلب یکی است؛ یعنی بالاخره باید نسبت زیاده و نقصان را بپذیرد، آن میتواند موضوع علم عدد قرار داده بشود، نه عددی که مربوط به مجردات است. آن عددی که مربوط به مجردات است، آنها نمیتوانند زیاده و نقیصه را بپذیرند، آنها نمیتوانند نسبت أَيَّةِ نِسْبَةٍ مِنَ الزِّيَادَةِ وَ النُّقْصَانِ را قبول کنند، لذا آن عددها را ما نمیتوانیم موضوع علم حساب قرار بدهیم.
کی عدد این حیثیت را دارد؟ دقت کنید، کی عدد این حیثیت را دارد که میتواند زیاده و نقیصه را بپذیرد؟ در دو حالت: یک، «إِذَا كَانَ فِي هَيُولَى الْأَجْسَامِ»؛ دو، خط زیر، «أَوْ كَانَ فِي الْوَهْمِ». یعنی یکی از آن دو لحاظ دیگر را داشته باشد: یا در هیولای اجسام باشد، یعنی معدودش جسم باشد و معدودش طبیعت باشد؛ یا فِي الْوَهْمِ باشد، یعنی هیچ معدودی نداشته باشد و خودش را خالیاً تصور کنیم که گفتیم این جایش وهم است و جایش خارج نیست. پس عدد باید یکی از دو حال را داشته باشد تا بتواند زیاده و نقیصه را بپذیرد و در نتیجه قابل باشد که موضوع علم حساب قرار بگیرد. یکی از دو حالت این است که یا در هیولای اجسام باشد، یعنی معدود طبیعی داشته باشد، یا فِي الْوَهْمِ باشد، یعنی هیچ معدودی به آن ندهیم و بدون معدود ملاحظهاش کنیم.
«إِذَا كَانَ فِي هَيُولَى الْأَجْسَامِ»؛ یعنی عددی موضوع است که این حیثیت را داشته باشد و این حیثیت را وقتی دارد که «كَانَ فِي هَيُولَى الْأَجْسَامِ». «إِذَا كَانَ فِي هَيُولَى الْأَجْسَامِ الَّتِي»، الَّتِي صفت هیولی است، صفت اجسام نیست؛ «الَّتِي هِيَ بِالْقُوَّةِ كُلُّ نَحْوٍ مِنَ الْمَعْدُودَاتِ»، آن هیولایی که بالقوه همه معدودات هست. همه انحای معدودات در همین هیولی هست، چون شأن هیولی این است؛ شأنش این است که قابلیت همه چیز را دارد، پس قابلیت همه معدودات را دارد؛ همه معدودات جسمانی ها! چون هیولی، هیولای اجسام است. چون هیولی، هیولای اجسام است، قابلیت همه جسمانیات را دارد، یعنی همه معدودات جسمانی را قبول میکند. اینی که میتواند همه معدودات جسمانی را قبول کند، قابل زیاده و نقیصه است. عددی که با چنین هیولایی مرتبط بشود، قابل زیاده و نقیصه است. «الَّتِي»، یعنی هیولای اجسامی که بالقوه همه انحای معدودات را در خودش دارد؛ بعد این معدود را به آن دادید، بالفعل این معدود را میگیرد و آن معدود دیگر را هم به آن دادید، بالفعل آن را میگیرد، ولی وقتی هنوز معدود به آن ندادید، همه را میتواند بگیرد و بالقوه همه است دیگر.
«أَوْ كَانَ فِي الْوَهْمِ»؛ عددی که فِي هَيُولَى الْأَجْسَامِ باشد، عرض کردیم قابل نسبت زیاده و نقیصه است، «أَوْ كَانَ فِي الْوَهْمِ»، یا عددی که در وهم باشد، یعنی بدون معدود ملاحظه شود، او هم قابل زیاده و نقیصه است. این دو تا میتوانند موضوع علم حساب قرار بگیرند، اما این دو تا هر دویشان غیرمفارقاند: «وَ فِي الْحَالَيْنِ جَمِيعًا هُوَ غَيْرُ مُفَارِقٍ لِلطَّبِيعَةِ». در هر دو حال، «هُوَ» یعنی عدد، غیرمفارق است لِلطَّبِيعَةِ؛ یعنی مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست. غَيْرُ مُفَارِقٍ لِلطَّبِيعَةِ است یعنی مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست. در هر دو حال، یعنی هم در حالی که عدد فِي هَيُولَى الْأَجْسَامِ باشد و هم در حالی که فِي الْوَهْمِ باشد، در هر دو حال «جَمِيعًا هُوَ غَيْرُ مُفَارِقٍ لِلطَّبِيعَةِ»، یعنی عدد مفارق طبیعت نیست، یعنی قبل از طبیعت نیست. پس آنی که موضوع علم حساب قرار داده شد که عدد به این دو لحاظ است، عدد مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نشد. بنابراین موضوع علم حساب مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست. اگر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نشد، پس نباید توقع داشته باشید که علم حساب را علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا علم مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بنامیم.
«فَإِذَنْ عِلْمُ الْحِسَابِ»؛ فَإِذَنْ تفریع بر این مطلب اخیر است. اگر عدد در هر دو لحاظ، چه لحاظ کَوْنُهُ فِي الطَّبِيعَةِ و چه لحاظ کَوْنُهُ فِي الْوَهْمِ را داشته باشد، در هر دو حال مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست؛ حالا که اینچنین روشن شد، ما به شما میگوییم علم حساب در چنین عددی بحث میکند، یعنی در عددی که وابسته به طبیعت است؛ حالا یا وابسته به طبیعت است چون عارض بر طبیعت شده، یا وابسته به طبیعت است چون در ذهن من تصور شده است.
«فَإِذَنْ عِلْمُ الْحِسَابِ مِنْ حَيْثُ يَنْظُرُ فِي الْعَدَدِ إِنَّمَا يَنْظُرُ فِيهِ وَ قَدْ حَصَلَ لَهُ الِاعْتِبَارُ الَّذِي إِنَّمَا يَكُونُ لَهُ عِنْدَ كَوْنِهِ فِي الطَّبِيعَةِ». علم حساب از حیث اینکه نظر میکند در عدد، نظر میکند در عدد در حالی که «قَدْ حَصَلَ لِلْعَدَدِ» اینچنین حکمی؛ که میبینید عدد را دارد مقید میکند، عدد را دارد مخصص میکند. یعنی علم حساب در هر عددی بحث نمیکند، بلکه در عددی بحث میکند که «قَدْ حَصَلَ لَهُ» كَذَا. «قَدْ حَصَلَ لَهُ» كَذَا یعنی با طبیعت همراه شده است؛ عددی که با طبیعت همراه شده، نه عددی که قبل از طبیعت است. پس علم حساب از حیث اینکه در عدد نظر میکند، در عدد نظر میکند در حالی که «قَدْ حَصَلَ لِلْعَدَدِ»، «الِاعْتِبَارُ» که «إِنَّمَا يَكُونُ لَهُ»، یعنی لِلْعَدَدِ، «عِنْدَ كَوْنِهِ»، یعنی عِنْدَ كَوْنِ الْعَدَدِ، «فِي الطَّبِيعَةِ». آن لحاظی که برای عدد هست در وقتی که عدد در طبیعت عارض شده، آن لحاظ را شما باید به عدد ضمیمه کنید و بگویید علم حساب در عدد در حالی بحث میکند که این لحاظ انجام شده باشد، در حالی بحث میکند که این اعتبار واقع شده باشد، اعتبارِ کَوْنُ الْعَدَدِ فِي الطَّبِيعَةِ؛ یعنی حساب در عددی بحث میکند که آن عدد کَائِنٌ فِي الطَّبِيعَةِ باشد، حالا یا کَائِنٌ فِي الطَّبِيعَةِ باشد به این معنا که عارض بر معدود طبیعی شده باشد، یا به این معنا که فارغ از معروض و خالی از معروض دیده شده باشد.
اولویت عدد وهمی در مباحث علم حساب و استناد آن به احوال طبیعت
بعد «وَ يُشْبِهُ»؛ خب، تا اینجا توجه کردید، گفت علم حساب در دو نوع عدد میتواند بحث کند: یکی عددی که در هیولای اجسام باشد، و یکی عددی که فِي الْوَهْمِ باشد. هر دو را هم گفت مربوط به طبیعتاند و هیچکدام مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست. حالا در بین این دو تایی که علم حساب میتواند بحث کند، بحثش در کدام ارجح است؟ جواب میدهد: بیشتر مباحث علم حساب در عددی است که مطلق تصور شده باشد و در وهم آمده باشد و معدودش لحاظ نشده باشد. درست است هر دو موضوع در واقع طبیعی هستند و مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیستند ـ یکی آن عددی که در طبیعیات عارض شده باشد و یکی عددی که در وهم باشد و خالی از معدود دیده شود ـ هر دویشان مورد بحث حساب قرار میگیرند، منتها آنی که در وهم است و فارغ از موضوع و معروض دیده شده، آن بیشتر مورد بحث است و حساب بیشتر به آن عدد توجه دارد. کم است که بیاید سراغ بحث در عددی که در طبیعیات عارض شده است؛ ممکن است مثلاً در بعضی اوقات مثالی بزند یا مسئلهای طرح کند که در آن مسئله، عدد مربوط به مادیات طرح شده باشد، ولی در آنجایی که میخواهد قاعده کلی بگوید، به عددی توجه دارد که در معدود خاصی پیاده نشده باشد، یعنی عددی باشد که فِي الْوَهْمِ باشد.
«وَ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ أَوَّلُ نَظَرِهِ فِيهِ وَ هُوَ فِي الْوَهْمِ»؛ ضمیر «نَظَرِهِ» به علم حساب برمیگردد، ضمیر «فِيهِ» به عدد برمیگردد و واو در «وَ هُوَ» واو حالیه است. عبارت اینطور معنا میشود که به نظر میرسد که نظر اولیه علم حساب در عدد باشد در حالی که عدد فِي الْوَهْمِ است، یعنی در حالی که عدد بدون معدود لحاظ شده است.
خب، پس از اینجا ممکن است ما ترجیح بدهیم که موضوع حساب همین عدد باشد؛ یعنی همین عدد مطلق باشد، همین عددی که معروضش دیده نشده باشد. احتمال بدهیم که موضوع همین باشد. اگر موضوع همین باشد، ایشان میفرماید که اینچنین عددی از احوال امور طبیعی است؛ چرا؟ چون میبینیم آنچه را که طبیعت قبول میکند، این هم قبول میکند. این قابل اجتماع است، قابل افتراق است، قابل تقسیم است، قابل وحدت است؛ یعنی شما میتوانید بگویید یک، این میشود وحدت؛ میتوانید بگویید ده، این میشود کثرت؛ میتوانید جمع کنید، میتوانید متفرق کنید. اینها خاصیتهایی است که در امور طبیعی جاری میشود و این خاصیتها برای عددی که در وهم است نیز حاصل است. پس عددی که در وهم است، چون خاصیت امور طبیعی را میگیرد، خودش یک نوع امر طبیعی میشود و دیگر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ به حساب نمیآید.
پرسش: زیاده و نقصان...
پاسخ: عدد زیاده و نقصان قبول میکند، بله، همان جمع و تفریق میشود زیاده و نقصان.
پس عددی که موضوع علم حساب است، مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نشد؛ وقتی مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نشد، حساب را علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ قرار نمیدهیم.
«وَ يَكُونُ إِنَّمَا هُوَ فِي الْوَهْمِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ»؛ بِهَذِهِ الصِّفَةِ یعنی قَابِلًا لِنِسْبَةِ الزِّيَادَةِ وَ النُّقْصَانِ، یا قَابِلًا لِأَيَّةِ زِيَادَةٍ وَ نِسْبَةٍ اتَّفَقَتْ که خود عبارت ابنسینا اینطور بود. «وَ يَكُونُ إِنَّمَا هُوَ فِي الْوَهْمِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، لِأَنَّهُ»، یعنی عدد در وهم این صفت را دارد، صفت قابلیت زیاده و نقصان را دارد، «لِأَنَّهُ وَهْمٌ لَهُ مَأْخُوذٌ مِنْ أَحْوَالٍ طَبِيعِيَّةٍ». «لَهُ» متعلق به «وَهْمٌ» است؛ چون از وهم ما توهم اراده کردیم و وهم در اینجا به معنای توهم میآید، «لَهُ» را به آن متعلق میگیریم. اینطور میگوییم: «وَ يَكُونُ إِنَّمَا هُوَ»، یعنی عدد، در وهم به این صفتِ قَابِلًا لِأَيَّةِ نِسْبَةٍ است؛ چرا در وهم به این صفت است؟ در خارج به این صفت است، روشن است؛ دقت کنید این چه میخواهد بگوید: میخواهد بگوید در خارج شما وقتی که عدد را روی معدود مادی پیاده میکنید، چون معدود مادی قابل زیاده و نقیصه است، عدد هم قابل زیاده و نقیصه میشود؛ اما در وهم که میآید چطور قابل زیاده و نقیصه است؟ میگوید چون در وهم هم احوال طبیعیه را میپذیرد؛ یعنی اجتماع و افتراق و تقسیم و اتحاد و امثال ذلک را که اینها احوال طبیعت هستند میپذیرد. چون اینها را میپذیرد، پس باز هم مربوط به طبیعت میشود و باز هم یک امر طبیعی میشود؛ ولو اینکه عددی است مطلق و بدون معروضی که مادی است ملاحظه شده، با وجود این باز خودش یک امر طبیعی میشود نه امر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ.
«وَ يَكُونُ إِنَّمَا هُوَ فِي الْوَهْمِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ»، یعنی این عدد در وقتی که در وهم است به این صفت است، یعنی امر طبیعی است یا به تعبیر خود ایشان قابل زیاده و نقصان است، به خاطر اینکه این عدد، «لِأَنَّهُ وَهْمٌ لَهُ»، یعنی لِلْعَدَدِ؛ چون اینچنین عددی توهمِ عدد است، «لِأَنَّهُ وَهْمٌ لَهُ مَأْخُوذٌ مِنْ أَحْوَالٍ طَبِيعِيَّةٍ»، چون اینچنین توهمی که برای عدد داریم، توهمی است برای عدد که گرفته شده از احوال طبیعیه. یعنی درست است شما عدد را الان مطلق دارید میبینید، ولی از امور طبیعی گرفتیدش و دارید مطلق تصورش میکنید؛ یعنی همراه با معدود مادی دیدیدش و دیدید که احوال طبیعی برایش هست، الان شما این عدد را از توی همان معدودات مادی اخذ کردید و در ذهنتان آوردید و تمام احوالی که در آن حال که در معدودات مادی بود واجد بود، الان هم که شما در توهم خودتان آوردید واجد است. پس چون اخذش کردید از اموری که دارای احوال طبیعیاند، یا اصلاً اخذش کردید از آنجایی که در احوال طبیعت هست، لذا خودش دارای احوال طبیعی شده است؛ وقتی دارای احوال طبیعی شده، میتواند این صفت را که قابلیت لِأَيَّةِ نِسْبَةٍ و قابلیت به زیاده و نقیصه است داشته باشد. پس «يَكُونُ إِنَّمَا هُوَ فِي الْوَهْمِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ»، در وهم این صفت را دارد، «لِأَنَّهُ وَهْمٌ لَهُ»، اینچنین عددی که توهم میکنید وهم است لِلْعَدَدِ، توهم این عدد است و تصور این عدد است، وهمی که «مَأْخُوذٌ مِنْ أَحْوَالٍ طَبِيعِيَّةٍ».
«لَهَا أَنْ تَجْتَمِعَ وَ تَفْتَرِقَ وَ تَتَّحِدَ وَ تَنْقَسِمَ»؛ دقت کنید «لَهَا» چه نقشی در این عبارت دارد. نسخه این کتاب دو جور است: یکی «مِنْ أَحْوَالٍ طَبِيعِيَّةٍ»، و در چهار نسخه هم دارد «مِنْ أَحْوَالِ الطَّبِيعَةِ». نسخه ما دارد «مِنْ أَحْوَالٍ طَبِيعِيَّةٍ»، و بعضی نسخ دارد «مِنْ أَحْوَالِ الطَّبِيعَةِ»، نه طَبِيعِيَّةٍ، بلکه الطَّبِيعَةِ، آن هم با الف و لام. اگر «مِنْ أَحْوَالِ الطَّبِيعَةِ» باشد که نسخه ما غیر از این است ـ یعنی آن نسخه دیگر باشد که ما نداریم ـ این «لَهَا أَنْ تَجْتَمِعَ» حال میشود؛ حال از طبیعت میشود: طبیعتی که این حال را دارد، «لَهَا أَنْ تَجْتَمِعَ وَ تَفْتَرِقَ وَ تَتَّحِدَ وَ تَنْقَسِمَ». اگر از «أَحْوَالٍ طَبِيعِيَّةٍ» باشد که نسخه ما هم همینطور است، یا احوالِ طبیعت باشد که یک نسخه هم احوالِ طبیعت دارد بدون الف و لام، این «لَهَا أَنْ تَجْتَمِعَ» صفت میشود برای طبیعت. خلاصه چه صفت باشد و چه حال باشد، معنایش روشن است: «لَهَا» یعنی لِلطَّبِيعَةِ، «أَنْ تَجْتَمِعَ وَ تَفْتَرِقَ وَ تَتَّحِدَ وَ تَنْقَسِمَ». عدد را هم از همینجا گرفتیم، پس عدد هم لَهُ أَنْ يَجْتَمِعَ وَ يَفْتَرِقَ وَ يَتَّحِدَ وَ يَنْقَسِمَ. پس حالتی که برای طبیعت هست، این حالت برای عدد هم هست.
نتیجه میگیریم که عددی که در وهم میآید، عدد مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست، بلکه عدد مناسب با طبیعت است. پس چه عدد را عارض کنید بر طبیعت و چه عدد را در وهم قرار بدهید، عَلَى أَيِّ حَالٍ عدد یک امر طبیعی میشود، نه یک امر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ؛ و اگر امر طبیعی شد و موضوع حساب قرار گرفت، دیگر حساب علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نخواهد شد، چون موضوعش مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست.
این تمام جواب دومی بود که ما از اشکال دادیم. جواب اول عرض کردم مشکل تسمیه را حل کرد، جواب دوم هم مشکل تسمیه را حل میکند و هم مشکل تعریف را؛ یعنی موضوع حساب را اگر تعریف کنیم، تعریفش هم جوری است که باعث نمیشود که موضوع حساب مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشد. نه اسم حساب را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ میگذاریم به قول شما چون مباحثی که مناسب با قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است در حساب مطرح نمیشود، و نه هم علم حساب را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ قرار میدهیم به این جهت که تعریف مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بر موضوعش صدق میکند. نه تعریف صدق میکند و نه مباحثی از قبیل مفارقات و مباحث اشرف دارد، بنابراین به هیچ جهت نمیشود اسمش را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ گذاشت و نمیشود او را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ حساب کرد.
توجه کنید مشکل این بود که یا اینکه تعریفی که ما برای مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ کردیم بر حساب و مباحث حساب صدق میکند، یا اینکه علم حساب ممکن است مباحث مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ داشته باشد. الان روشن شد که مباحث مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ ما در حساب نداریم، پس این مشکل موجود نیست. تعریف مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ هم بر موضوع علم حساب و مباحث علم حساب صدق نمیکند، پس این مشکل دوم را هم نداریم. آخر مستشکل بر مشکل دوم خیلی اصرار داشت؛ میگفت که امر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ را شما اینطور معنا میکنید: یا مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشد بِالذَّاتِ، یا مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشد بِالْعُمُومِ؛ عدد مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست بِالذَّاتِ، چون مجرد نیست و چون علت نیست برای طبیعت، ولی مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ هست بِالْعُمُومِ. ما با این بیان ثابت کردیم که عدد مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است بِالْعُمُومِ، ولی عددی که موضوع حساب است مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست بِالْعُمُومِ؛ چون عددِ موضوعِ حساب را اختصاص دادیم به طبیعیات و دیگر شامل مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نشد. بنابراین به این جهت ما علم حساب را علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ به حساب نمیآوریم و قرار نمیدهیم. اشکال حل شد.
پرسش و پاسخ درباره اقسام عدد و جایگاه علم حساب نسبت به علم طبیعی و فلسفه
پرسش: ما عدد را سه قسم و سه نوع ملاحظه کردیم: یا اینکه معدودش از مفارقات است، یا از مادیات است، یا اینکه صرفاً خود عدد را ملاحظه میکنیم بدون اینکه معدودی برایش لحاظ بشود. بعد همین قسم سوم را گفتیم چون اکثر مباحث ریاضی و علم حساب در این قسم است و مربوط به احوال طبیعت است، دیگر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست و طبیعی میشود. خب، وقتی که میآید ببیند مثلاً یک، دو، سه مفارق، آیا این یک، دو، سه جزو علم حساب هست یا نیست و عدد هست یا نیست؟
پاسخ: ببینید، نه، اجازه بدهید من دوباره بگویم. عدد یک بار مقید است به اینکه مربوط به مفارقات باشد؛ مقید است، با قید لحاظش کنید. یک بار مقید است به اینکه در مادیات باشد. یک بار هم مقید نیست. اینجوری بگیرید؛ سه لحاظ داریم یعنی اینطوری. آیا در حساب شما از عدد مقید به مفارقات بحث میکنید؟ مسلماً بحث نمیکنید. ممکن است یک بار از عدد مقید به مادیات بحث کنید؛ عرض کردم در مسائل حساب شما این کار را میکنید. در مسائل حساب مثلاً میگویید که سه تا سیب داریم، این را مثلاً چطوری تقسیم کنیم که هر چقدر به چقدر آدم برسد؛ یک همچین مسائلی را ما داریم که شما عددی را که مقید به مادیات شده مطرح میکنید. اما در مسائل نمیآیید بگویید سه تا عقل مجرد داریم، نسبت به فلکها اینها چطوری میشوند؛ در مسئله حساب ما اینجور مسئلهای نمیآوریم، ولی عدد مقید به طبیعت را مطرح میکنیم. عدد مطلق را که دیگر مسلماً مطرح میکنیم.
پس سه جور عدد داریم: عدد مقید به مادیات، عدد مقید به مفارقات، عدد بدون قید. ما میگوییم در حساب، عدد مقید به مفارقات بحث نمیشود و اصلاً طرح نمیشود. عدد مقید به مادیات چرا، در بعضی جاها مطرح میشود؛ عدد مطلق هم که همهجای حساب پر است و همهجای حساب هست. بعد ثابت کردیم که عدد مطلق هم حالات طبیعی دارد، یعنی قابل اجتماع است، قابل افتراق است، قابل اتحاد است، قابل انقسام است، پس زیاده و نقیصه را میپذیرد اگر اینطوری ملاحظه کردیم و طبیعی میشود. وقتی طبیعی شد، دیگر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست.
پس موضوع حساب را اگر لحاظ کنید و دقت کنید، یا میگویید که عدد مطلق است که با طبیعت سازگار است، یا مقیدش میکنید به طبیعت، یا هر دو اینها قرار میدهید و مقید به مفارق قرار نمیدهید. خب، هر کدام از این حالات را بگیرید ـ بگویید عدد مقید است به مادیات، یا عدد مطلق است، یا فرق نمیکند و اعم از مطلق و مقید به مادیات است ـ هر کدام را که بگیرید، موضوع حساب مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نمیشود. وقتی مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نشد، جا ندارد که شما بگویید علم حساب، علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است. مشکل حل شد.
هم مشکل تسمیه حل شد که ما اسم حساب را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نمیگذاریم، و هم مشکل تعریف حل شد. در واقع مشکل، مشکل تسمیه نبود، بلکه مشکل تعریف بود. مستشکل به ما میگفت شما مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ را طوری تعریف کردید که شامل عدد هم میشود؛ از اینجا اشکال شروع شد. ما میگوییم بله، مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ شامل عدد میشود، چون عدد هم قبل از طبیعت است ـ اگرچه بِالذَّاتِ قبل نیست، بِالْعُمُومِ قبل هست ـ ولی آن عددی که موضوع حساب است، آن مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست؛ یعنی تعریف مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ طوری بود که شامل عدد میشد، ولی شامل عددی که موضوع حساب است نمیشود. و چون شامل اینچنین عددی نمیشود، پس علم حساب درباره مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بحث نمیکند تا ما توقع داشته باشیم که علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ قلمداد بشود.
پرسش: پس در وهم هم قابل زیاده و نقیصه نیست، چون خود مجردات هم معدودند...
پاسخ: در وهم اگر بحث میکنید، قابل زیاده و نقیصه است. عددی که در وهم میآورید قابل زیاده و نقیصه است. عدد مقید به مجردات قابل زیاده و نقیصه نیست، ولی عددی که در وهم میآید به لحاظ خودش قابل زیاده و نقیصه است و به معدودش هم کاری نداشته باشید؛ یعنی خود عدد چیزی است که قابل زیاده و نقیصه است. وقتی مقیدش میکنید به مجردات، دیگر از قابلیت زیاده و نقیصه میافتد؛ ولی آنی که مقید شده به مجردات اصلاً در علم حساب نمیآید. آن مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است، مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است بِالذَّاتِ، ولی آن در علم حساب اصلاً مطرح نمیشود.
پرسش: یعنی ما همچین علومی را میتوانیم در علم طبیعی و در ردیف آنها قرار بدهیم؟
پاسخ: حساب را؟ نه. حساب در علم...
پرسش: نه، از این جهت که میفرمایید نه مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ است و نه مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ، داخل طبیعی...
پاسخ: نه، ببینید اشکال این است؛ اشکال این نبود که حساب را در ردیف علم طبیعی قرار میدهید یا نه. اشکال این بود که حساب را باید در ردیف علم فلسفه قرار بدهید، و ما الان داریم جواب میدهیم که در ردیف علم فلسفه نیست. حالا در چه ردیفی است، آن بحث دیگری دارد. در جای خودش گفتیم که علم ریاضی با علم طبیعی هر دو، دو شاخهاند برای علم فلسفه و زیر علم فلسفهاند، نه همجوار با علم فلسفه. مستشکل میخواست بگوید همجوارند، یعنی در ردیف علم فلسفهاند؛ ما میخواهیم ثابت کنیم که زیر علم فلسفهاند و تحت علم فلسفهاند، تحت علم فلسفهاند. حالا با علم طبیعی چه نسبتی دارند، مورد بحث ما نیست.
تمایز بحث از عدد در علم حساب و در علم فلسفه (الهیات)
خب، علم حساب درباره عدد بحث میکند، ولی نه درباره عدد مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ عَدَدٌ؛ درباره عدد مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ عَدَدٌ فلسفه بحث میکند. عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ میشود امر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ، ولی آن در حساب بحث نمیشود، بلکه در فلسفه بحث میشود. عوارضِ عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ هم در فلسفه بحث میشود و در حساب بحث نمیشود. عدد مرتبط به ماده و طبیعت در حساب بحث میشود. پس آنی که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است در حساب نمیآید، و آنی که در حساب میآید مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست. آن مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ در فلسفه میآید و فلسفه با علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ از اموری که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشند بحث میکند و اشکال ندارد. پس آنی که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است در حساب نمیآید تا شما بگویید پس باید حساب هم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشد.
«فَالْحِسَابُ لَيْسَ نَظَرًا فِي ذَاتِ الْعَدَدِ»؛ علم حساب نظر در ذات عدد ندارد. نظر در ذات عدد مال فلسفه است. ذات عدد یعنی عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ؛ در اینچنین عددی فلسفه بحث میکند و حساب بحث نمیکند. «وَ لَا نَظَرًا فِي عَوَارِضِ الْعَدَدِ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ مُطْلَقًا»؛ و باز حساب نظر در عوارض عدد هم نیست. حساب نظر در ذات عدد نیست، حساب نظر در عوارض ذات عدد هم نیست. «الْعَدَدِ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ مُطْلَقًا» یعنی ذات عدد. مُطْلَقًا یعنی بدون اینکه قیدش بزنید، خود ذات را ملاحظه کنید و هیچچیز علاوه بر ذات ملاحظه نکنید.
پرسش: چه فرقی بین «نَظَرًا فِي ذَاتِ الْعَدَدِ» و این دارد؟
پاسخ: فرقش روشن است؛ آن نظر در خود عدد نمیکند، این نظر در عوارض عدد نمیکند. نظر در ذات عدد ندارد، نظر در عوارض ذات عدد هم ندارد.
پرسش: «مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ مُطْلَقًا»...
پاسخ: «مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ مُطْلَقًا» ببینید مضافالیه عوارض است. نظر در عوارضِ الْعَدَدِ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ مُطْلَقًا ندارد؛ عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ مُطْلَقًا یعنی ذات عدد، پس عبارت اینطور میشود: وَ لَا نَظَرًا فِي عَوَارِضِ ذَاتِ الْعَدَدِ. توجه کردید؟ اول میگوید «فَالْحِسَابُ لَيْسَ نَظَرًا فِي ذَاتِ الْعَدَدِ»؛ به عوارض کار نداریم، حساب در خود عدد بحث نمیکند. بعد میگوید در عوارضِ عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ مُطْلَقًا هم بحث نمیکند. عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ مُطْلَقًا همان ذات عدد است، پس عوارضِ عَدَدٌ مِنْ حَيْثُ هُوَ عَدَدٌ مُطْلَقًا میشود عوارض ذات عدد و عبارت اینطور میشود: فَالْحِسَابُ لَيْسَ نَظَرًا فِي ذَاتِ الْعَدَدِ وَ لَا نَظَرًا فِي عَوَارِضِ ذَاتِ الْعَدَدِ.
«بَلْ فِي عَوَارِضِهِ مِنْ حَيْثُ هُوَ يَصِيرُ بِحَالٍ تَقْبَلُ مَا أُشِيرَ إِلَيْهِ»؛ بلکه حساب بحث میکند در عوارض عدد، از حیث اینکه این عدد يَصِيرُ به حالی که «تَقْبَلُ مَا أُشِيرَ إِلَيْهِ». تَقْبَلُ مَا أُشِيرَ إِلَيْهِ یعنی تَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَ النُّقْصَانَ؛ مَا أُشِيرَ إِلَيْهِ یعنی زیاده و نقصان. حساب بحث میکند در عوارض عدد از جهت اینکه این عدد حالتی پیدا میکند که آن حالت «تَقْبَلُ مَا أُشِيرَ إِلَيْهِ»، یعنی تَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَ النُّقْصَانَ. آن حالت گفتیم حالت طبیعی است؛ در دو خط قبل گفتیم «مِنْ أَحْوَالٍ طَبِيعِيَّةٍ»، احوال طبیعی پیدا میکند.
«وَ هُوَ حِينَئِذٍ مَادِّيٌّ أَوْ وَهْمِيٌّ إِنْسَانِيٌّ يَسْتَنِدُ إِلَى الْمَادَّةِ»[3] ؛ «وَ هُوَ»، یعنی عدد، «حِينَئِذٍ» در این هنگامی که حالتی پیدا میکند که آن حالت تَقْبَلُ مَا أُشِيرَ إِلَيْهِ، در این هنگام «مَادِّيٌّ» است ـ مادی است یعنی چه؟ یعنی عارض شده بر هیولای اجسام ـ یا «وَهْمِيٌّ» است ـ وهمی است یعنی چه؟ یعنی مطلق گرفته شده و خالی از معروض گرفته شده است ـ «وَهْمِيٌّ إِنْسَانِيٌّ» است که اگر وهمی انسانی باشد، درست است در ماده وارد نشده، ولی «يَسْتَنِدُ إِلَى الْمَادَّةِ»، مستند به ماده است. پس عَلَى أَيِّ حَالٍ اینچنین عددی که حساب از آن بحث میکند، مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست. آنی که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بود که ذَاتُ الْعَدَدِ بود، آن را گفتیم فلسفه بحث میکند. در ذات عدد یا در عوارض ذات عدد، حساب بحث نمیکند؛ حساب در عوارض عددی که چنین حالت دارد بحث میکند، یعنی عوارض عددی که قابل زیاده و نقصان است، و اینچنین عددی مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست؛ پس حساب در مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بحث نمیکند.
پرسش: حاج آقا، اینکه در وهم خود عدد هست، این خودش یک استناد به ماده که هست... خود عدد...
پاسخ: بله، عدد که میگوییم مستند به مادهاش میکنیم آنی که در وهم میآید، ولی عارض بر ماده دیگر نیست. مستند به ماده است غیر از عارض بر ماده است. یک وقت شما عدد را عارض بر ماده قرار میدهید، این را میگویید مادی؛ یک وقت مستندش میکنید به ماده و عددِ مستند به ماده را تصور میکنید، این میشود عدد وهمی انسانی.
«وَ أَمَّا النَّظَرُ فِي ذَاتِ الْعَدَدِ، وَ فِيمَا يَعْرُضُ لَهُ»، یعنی لِلْعَدَدِ؛ اما نظر در خود عدد یا در عوارض عدد ـ مَا يَعْرُضُ لِلْعَدَدِ یعنی عوارض عدد ـ اما «مِنْ حَيْثُ لَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَادَّةِ وَ لَا يَسْتَنِدُ إِلَيْهَا»، از این جهت که آن عدد و این عوارض نه تعلق به ماده دارند و نه استناد به ماده دارند، نظر در چنین عددی و در چنین عوارضی «فَهُوَ لِهَذَا الْعِلْمِ»، یعنی علم الهی، علم فلسفه. نظر در عدد و در عوارض عدد، آن هم عدد و عوارضی که نه تعلق به ماده دارند که مادی بشوند، و نه استناد به ماده دارند که وهمی انسانی بشوند، اینچنین نظر در چنین عددی مربوط به این علم است. پس این علم از عددی که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است بحث میکند، یعنی فلسفه از عددی که مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است بحث میکند نه علم حساب. علم حساب از اول موضوعش مضیّق است و مربوط به عددی است که طبیعی باشد نه قَبْلَ الطَّبِيعَةِ. پس نتیجه این شد که موضوع علم حساب امر مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست تا علم حساب را ما علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ یا مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ بنامیم.
جمعبندی نهایی فصل سوم و پاسخ به پرسشهای پایانی حضار
مطلب تمام شد. پس اشکالی که مستشکل کرده بود این بود که تعریفی که شما برای مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ داشتید و به خاطر صدق آن تعریف بر مسائل فلسفه، فلسفه را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نامیدید، این تعریف بر مسائل یا موضوع ریاضیات اعم از هندسه و حساب صدق میکند و نتیجه میدهد که علم ریاضی را چه هندسه باشد و چه حساب، مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ قرار بدهیم. جواب دادیم که در هندسه اشکال نیست و جواب هندسه را جدا دادیم، و در حساب گفتیم اشکال قویتر است، ولی در آن هم دو جواب دادیم. هر دو جواب تمام شد و نتیجه این شد که ما علم حساب را نمیتوانیم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ قرار بدهیم: نه میتوانیم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ قرار بدهیم به بهانه اینکه بعضی مسائلش مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ هستند ـ چون گفتیم این در فلسفه است و در حساب نیست، که این جواب اولمان بود ـ و نه میتوانیم علم حساب را مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ قرار بدهیم به بهانه اینکه موضوعش مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ است یا تعریف مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بر موضوعش صدق میکند؛ زیرا که موضوعش را مقید و مخصص کردیم و اختصاصش دادیم به چیزی که نتواند مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشد، بلکه امر طبیعی باشد و حالت طبیعی داشته باشد و پذیرنده زیاده و نقصان باشد. و چنین موضوعی در هر علمی که قرار داده شود، باعث میشود که آن علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نباشد؛ پس علم حساب هم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست، وَ هُوَ الْمَطْلُوبُ.
پرسش: همچنان که اگر عدد معدودش از مفارقات بود، این توهم به وجود میآمد که ممکن است علم حساب جزو مَابَعْدَ الطَّبِيعَةِ یا مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ باشد، از این طرف هم وقتی میگوییم در حساب بحث میکنند در صورتی که معدودش یا مادی است یا اینکه بِلَا لِحَاظِ مَعْدُودٍ است، این توهم پیش میآید که چون طبیعی است، پس علم حساب هم جزو علم طبیعی است.
پاسخ: ببینید، الان بحث ما این نیست. ما گفتیم که یا عددی که موضوع علم حساب است عارض بر طبیعت شده یا مستند به طبیعت است؛ با این بیان خواستیم بگوییم که پس مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست.
پرسش: این توهم میشود که طبیعی است.
پاسخ: خب، اما اینکه حالا طبیعی هست یا نیست؛ بله، علم ریاضی مربوط به مادیات است، ولی غیر از علم طبیعی است. این یک بحث دیگر است که آیا علم ریاضی همان علم طبیعی است؟ ما داریم میگوییم علم ریاضی یا علم حساب که شاخهای از ریاضی است، مربوط به طبیعت است. اینکه ما میگوییم مربوط به طبیعت است، لازمهاش این نیست که علم طبیعی باشد. علم طبیعی یک تعریف خاص خودش را دارد: علم طبیعی علمی است که از جِسْمٌ بِمَا هُوَ مُتَحَرِّكٌ وَ سَاكِنٌ بحث میکند؛ یعنی جسم دارای طبیعتی است که منشأ حرکت و سکون جسم میشود، و علم طبیعی از جِسْمٌ بِمَا أَنَّهُ مُتَحَرِّكٌ وَ سَاكِنٌ بحث میکند، یعنی از این طبیعت بحث میکند، لذا به آن علم طبیعی میگویند. ولی حساب که از طبیعت بحث نمیکند، بلکه از عددی که مستند به طبیعت است بحث میکند. اگر علم حساب هم از طبیعت بحث میکرد، علم طبیعی میشد؛ پس علم حساب از طبیعت که بحث نمیکند، از عددِ مستند به طبیعت دارد بحث میکند و عددِ مستند به طبیعت امر ریاضی است، پس علم حساب هم ریاضی میشود.
دقت کردید؟ ما وقتی داریم علم حساب را یک جوری با طبیعت مرتبط میکنیم، نباید توهم بکنیم که پس داریم علم حساب را علم طبیعی حساب میکنیم. علم طبیعی یک علم دیگر است.
تمام زحمتی که ما میکشیم این است که علم حساب را از مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ بودن بیرون بیاوریم، نمیخواهیم او را ملحق به علم طبیعی بکنیم.
پرسش: چون طبیعی است، ممکن است زیرشاخه علوم طبیعی بشود؟
پاسخ: بالاخره یعنی از علومی میشود که مربوط به جهان ماده است، بله. علم ریاضی مربوط به جهان ماده است، علم طبیعی هم مربوط به جهان ماده است، ولی اینها دو تا علماند. دو تا علماند و هر دو مربوط به مادهاند؛ بگویید هر دو مربوط به مادهاند درست است، ولی بگویید ریاضی همان طبیعی است درست نیست. ریاضی با طبیعی فرق میکند، ولی هر دویشان مربوط به طبیعتاند، یعنی مربوط به همین عالم مادهاند و امر ریاضی هم همینطور است. اینطور بگویید عیب ندارد، و ما هم تمام زحمتی که کشیدیم این بود که بگوییم علم ریاضی، چه حساب و چه هندسه، مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ نیست، بلکه مربوط به همین امور طبیعی است؛ و در نتیجه حساب و هندسه را باید از علوم مربوط به امور طبیعی قرار بدهید، نه علم مَا قَبْلَ الطَّبِيعَةِ.
پرسش: حاج آقا، در قسم سوم که عدد در وهم بود، باید اصلاً معدود را ملاحظه نکرده و قطع نظر کرده باشیم، مگر نه؟
پاسخ: ببینید، اینکه ما عدد را به ماده استناد میدهیم، یعنی حالاتی را که در ماده داریم در عدد داریم: اجتماع و افتراق و اتحاد و انقسام و زیاده و نقیصه. این میشود استناد به ماده؛ یعنی حالات طبیعت برای عدد هم هست. بعد شما میفرمایید که حالا که اینطور است، پس معلوم میشود ما در ذهنمان هم که عدد را میآوریم با معدود ملاحظهاش میکنیم. جواب ما این است که بله، ممکن است ملاحظه کنیم. ما میگوییم که عدد را وقتی ملاحظه میکنید، از معدود قطع نظر میکنید؛ یعنی عدد لَا بِشَرْطٍ میشود نسبت به معدود، نه اینکه بِشَرْطِ لَا بشود. شما گویا فکر کردید ما میخواهیم عدد را بِشَرْطِ لَا کنیم، بهطوری که عدد ملاحظه شود و معدود هیچ جور ملاحظه نشود؛ ما نخواستیم این کار را بکنیم. اگر خواستیم این کار را بکنیم که عدد ملاحظه بشود و معدود هرگز ملاحظه نشود، شما به ما اعتراض کنید و بگویید که وقتی در وهم هم میآورید معدود ملاحظه میشود. ما که نگفتیم معدود ملاحظه نشود؛ ما گفتیم از معدود قطع نظر کنید، ولو ملاحظه هم بشود. شما وقتی عدد را در ذهن میآورید، ممکن است معدود را هم ملاحظه کنید، ولی ذهن شما طوری ساخته شده که این معدودی هم که در کنار عدد ملاحظه میشود، میتواند از عدد جدا بشود؛ شما بگویید معدودش هیچ، و عددش را من تنها ملاحظه میکنم. اگر ما گفتیم عددِ بِشَرْطِ لَا در ذهن شما میآید، خب اشکال کنید و بگویید نه، عدد بِشَرْطِ لَا در ذهن من نمیآید. ما که نگفتیم عدد بِشَرْطِ لَا میآید، ما گفتیم عدد لَا بِشَرْطٍ میآید؛ یعنی عدد میآید و ممکن است همراه معدود هم باشد، ولی شما از معدود قطع نظر میکنید و عدد خالی را میبینید؛ نه اینکه عدد خالی در ذهنتان هست، ممکن است عدد با معدود در ذهنتان باشد، ولی شما عدد خالی را میبینید، یعنی قطع نظر از معدود میکنید. تمام حرف ما این بود که قطع نظر از معدود میکنید؛ حرف ما این نبود که معدود را حذفش میکنید و اصرار دارید که نباشد. شما دارید اشکال میکنید که هر وقت عدد در ذهن من آمد، معدود هم یک جوری میآید؛ خب من جواب میدهم بله میآید، ولی ما میتوانیم از این معدودی که آمده قطع نظر کنیم، و ابنسینا هم همین را میگوید: عددی که در وهم میآید معدودش ملاحظه نمیشود، نه اینکه مقید است به اینکه معدودش نفی شود. اگر مقید باشد به اینکه معدودش نفی بشود، اشکال شما وارد است.
پرسش: حالات طبیعی که میفرمایید مثل تقسیم و اینها، ما در صورتی میتوانیم بگوییم که ماده را در نظر بگیریم، اما وقتی ماده را قطع نظر کردیم...
پاسخ: بله، با وجود اینکه شما قطع نظر میکنید، میتوانید بر خود عدد انقسام و اتحاد و جمع و تفریق و اینها را عارض کنید.
پرسش: حالات طبیعت با خود طبیعت است دیگر، چطور میشود که اطوار و احوال طبیعت باشد اما...
پاسخ: ببینید، این را هم من اشاره کردم؛ شما میفرمایید احوال طبیعت با خود طبیعت است، چطور طبیعت را قطع نظر میکنی ولی احوالش نمیرود؟ این را شما میفرمایید. وقتی طبیعت را قطع نظر کردید، استناد به طبیعت از بین نمیرود؛ عروض بر طبیعت از بین میرود. استناد به طبیعت هست، احوال طبیعت هم هست. چون بالاخره یا شما این عدد را عارض کردید بر طبیعت، یا استناد دادید به طبیعت؛ در هر صورت احوال طبیعت میآید. شما وقتی که قطع نظر میکنید، یعنی عارض نمیکنید، ولی استناد به طبیعت که در ذهنتان هست؛ میدانید این عدد مربوط به طبیعت است، پس حالات طبیعت در آن میآید.