« فهرست دروس
درس الهیات شفا - استاد محمدحسین حشمت‌پور

90/05/02

بسم الله الرحمن الرحیم

اثبات موضوعیتِ «موجود بما هو موجود» برای الهیات/موضوع علم الهیات /مقاله اول الهیات شفا

 

موضوع: مقاله اول الهیات شفا/موضوع علم الهیات /اثبات موضوعیتِ «موجود بما هو موجود» برای الهیات

 

این متن توسط هوش مصنوعی پیاده‌سازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.

 

مرور مباحث گذشته: تعیین موضوع فلسفه اولی و بررسی موضوعات سایر علوم

صفحه 12 سطر هفتم: «وَأَمَّا الْمِقْدَارُ بِالْمَعْنَى الْآخَرِ فَإِنَّ فِيهِ نَظَرًا مِنْ جِهَةِ وُجُودِهِ، وَنَظَرًا مِنْ جِهَةِ عَوَارِضِهِ».[1]

بحثمان در تعیین موضوع فلسفه یعنی علم الهی بود. معتقد بودیم که موضوع فلسفه ذات واجب‌تعالی نیست، اسباب قصوی هم نیست، بلکه موجود بما هو موجود است. برای اثبات این مدعا که موضوع فلسفه موجود بما هو موجود است، مطلبی را شروع کردیم که الان می‌خواهیم آن مطلب را ادامه بدهیم.

مطلبی که شروع کرده بودیم این‌چنین بود که ما علوم را ملاحظه می‌کنیم، موضوعاتشان را هم می‌بینیم و می‌یابیم که درباره احوال آن موضوعات در این علوم بحث می‌شود، اما درباره وجودشان بحث نمی‌شود؛ و همچنین در بعضی از اموری که مربوط به این موضوعات است، بحثی در خود آن علوم مربوطه صورت نمی‌گیرد.

مثلاً موضوع علم طبیعی جسم است. ما از جسم به لحاظ حرکت و سکونش که جزو عوارض‌اند در طبیعی بحث می‌کنیم؛ اما به لحاظ ترکیبش از صورت و ماده بحثی نداریم، به لحاظ وجودش بحثی نداریم، به لحاظ اینکه جسم جوهر است یا از سنخ جوهر نیست بحثی در علم طبیعی نمی‌کنیم. این مباحث مربوط به جسم هستند، ولی جایشان در علم طبیعی نیست. یا درباره مقدار گفتیم که مباحثی داریم که آن مباحث در ریاضی نمی‌آید؛ یک عوارض دیگر مقدار را ما در علم ریاضی بیان می‌کنیم. یا در معقولات ثانیه که موضوع منطق‌اند، گفتیم که در کیفیت موصلیت این‌ها بحث می‌کنیم که اگر این‌ها معلوم شدند چگونه ما را به مجهول ایصال می‌کنند؛ این مباحث در منطق هست، ولی در اصل معقول ثانی ما بحثی نداریم.

لزوم عام بودن موضوع فلسفه برای شمول بر مقولات مختلف

پس یک بحث‌هایی هست مربوط به موضوعات علوم که در خود علوم انجام نمی‌شود؛ ما ناچاریم که برای آن‌گونه مباحث، علم دیگری تدوین کنیم و آن علم، علم فلسفه است. تمام آن مباحثی که در آن علوم مربوطه انجام نمی‌شوند در فلسفه مطرح‌اند. پس فلسفه درباره این موضوعات بحث می‌کند؛ اما این موضوعات از مقولات مختلف‌اند: یکی جسم است که مقوله جوهر است، یکی مقدار است که مقوله عرض است، یکی معقول ثانی است که آن چیز دیگری است؛ بالاخره هر کدام از این‌ها را نگاه کنید می‌بینید که از یک سنخ خاصی است.

موضوعی که ما برای فلسفه در نظر داریم باید چیزی باشد که شامل تمام این امور مختلفه بشود که به ما اجازه بدهد درباره این امور مختلفه بحث کنیم. اگر با یکی از این امور سازگار است و با بقیه سازگار نیست، فقط ما می‌توانیم از همان یکی را که موضوع با آن سازگار است در این علم طرح کنیم، بقیه را نمی‌توانیم طرح کنیم؛ در حالی که ما همه را طرح می‌کنیم. پس باید موضوع ما چنان عام باشد که با همه این مقولات سازگاری داشته باشد و چنین موضوعی چیزی جز وجود نیست. بنابراین موضوع فلسفه را موجود بما هو موجود قرار می‌دهیم تا با تمام این اموری که بحث می‌کنیم سازگاری داشته باشد و به ما اجازه داده بشود که از همه این امور به عنوان مرتبطات با این موضوع بحث کنیم. این مطلبی بود که ما در جلسه گذشته هم توضیح داده بودیم.

تفصیل بحث در جوهر، عدد و معنای اول مقدار (صورت جسمیه)

بعد که این را به طور خلاصه گفتیم، وارد تفصیل بحث شدیم. در تفصیل بحث، جسم را مطرح کردیم و گفتیم که جوهر را مطرح کردیم، که مثلاً همان جسم بود، مطرحش کردیم؛ گفتیم این جوهر مباحثی دارد که آن مباحث احتیاج به تعلق به ماده ندارند. بعد وارد بحث در عدد شدیم؛ عدد را هم گفتیم که دارای مباحثی است که آن مباحث در غیر محسوسات هم می‌آید.

در جسم یا جوهر گفتیم که مباحثی دارد که تعلق به ماده ندارند؛ می‌توانند در ماده باشند، می‌توانند در غیر ماده. در عدد هم گفتیم که مباحثی دارد که لازم نیست حتماً از محسوسات باشد، از غیر محسوسات هم می‌تواند باشد. و قبلاً گفته بودیم که فلسفه از اموری بحث می‌کند که تعلق به ماده ندارند؛ نه مجردند، بلکه وابسته به ماده نیستند، بی‌نیاز از ماده‌اند؛ هم می‌توانند در موجود مادی طرح بشوند، هم می‌توانند در موجود غیرمادی طرح بشوند. این‌طور نیست که فقط اختصاص به ماده داشته باشند یا اختصاص به محسوسات داشته باشند. پس توجه می‌فرمایید این مباحثی که الان ما در علم طبیعی و ریاضی یعنی درباره جسم و عدد داریم، این مباحث چون ارتباط به ماده و ارتباط به ماده و وابستگی به ماده ندارند و مختص محسوسات نیستند، می‌توانند در فلسفه اولی یعنی علم الهی مطرح بشوند.

بعد رسیدیم به مقدار که آن هم موضوع شاخه‌ای از علوم ریاضی است؛ یعنی موضوع هندسه و هیئت است. عدد موضوع حساب و موسیقی بود؛ جوهر و جسم هم که مربوط به طبیعی بود. خب، الان ما فعلاً رسیده بودیم به مقدار، مقدار را داشتیم بحث می‌کردیم و می‌خواستیم ثابت کنیم که مقدار هم اگر مورد بحث قرار می‌گیرد در فلسفه، از چیزهایی که درباره مقدار مطرح‌اند ولی اختصاص به ماده ندارند می‌توانیم بحث کنیم. و توضیح دادیم که مقدار به دو معناست: یکی مقدار به معنای جوهری که همان صورت جسمیه بود، و یکی هم مقدار به معنای عرضی که عبارت بود از یک معنای عامی که شامل خط و سطح و حجم می‌شد.

درباره مقداری که جوهری باشد یعنی صورت جسمیه بحث کردیم و نتیجه بحثمان این شد که صورت جسمیه حالت مبدأیت دارد برای ماده، و مبدأ جلوتر از ماده است، وابسته به ماده نیست بلکه ماده به او وابسته است. به این ترتیب بحث در صورت جسمیه را بحثی که مختص به ماده نیست و محتاج به ماده نیست قرار دادیم و دیدیم که سزاوار است که این بحث در فلسفه اولی مطرح بشود؛ چون با نحوه مباحثی، با سنخ مباحثی که در فلسفه اولی هستند سازگار است. این بحث تمام شد. بعد هم در تتمه‌اش شکل را بحث کردیم که ان‌شاءالله یادتان هست.

بررسی مقدار به معنای دوم (مقدار عرضی) از حیث وجود و عوارض

اما بحث فعلی ما که اول بحث امروزمان است، درباره مقدار به آن معنای عرضی است. آیا مقدار به معنای عرضی هم می‌تواند در فلسفه مورد بحث قرار بگیرد؟ مقدار به معنای جوهری که توانست مورد بحث قرار بگیرد، زیرا که دیدیم وابسته به ماده نیست بلکه مبدأ ماده است به بیانی که گذشت؛ اما این مقدار چه؟ این مقدار را می‌فرمایند که عرض است، بر ماده عارض می‌شود، پس محتاج به ماده هست و حالت مبدأیت هم برایش نیست که به لحاظ مبدأیت از احتیاج به ماده منسلخش کنیم. محتاج به ماده است به همه ملاحظات؛ پس این را دیگر نمی‌شود یک بحث الهی درباره‌اش کرد، به خاطر اینکه وابسته به ماده است.

اما به لحاظ وجودش، به لحاظ وجودش جا دارد که در فلسفه ازش بحث بشود؛ چون وجود مقدار امری است که بی‌نیاز از ماده است. اصل وجود کاری به ماده ندارد؛ بلکه وجود می‌تواند برای مادی باشد، می‌تواند برای مجرد باشد، و ما اگر بحث در وجود مقدار کنیم، بحثی است مناسب با موضوع فلسفه. پس مقدار عرضی به لحاظ وجودش می‌تواند مورد بحث در فلسفه قرار بگیرد؛ بله، به لحاظ عوارضش باید در علم ریاضی مورد بحث قرار بگیرد. چون به لحاظ عوارض، مادی است، جزو امور محسوسه است و علومی که مربوط به ماده هستند یعنی طبیعی و ریاضی باید از این امور بحث کنند؛ طبیعی که بحث نمی‌کند، پس نوبت به ریاضی می‌رسد. این در عوارض مقدار.

اما در وجود مقدار که ریاضی جای بحث ندارد؛ چون وجود مقدار یا وجود هر چیزی امری است غیرمتعلق به ماده. این وجود بعد از اینکه بر مادی وارد می‌شود، می‌شود موجود مادی، می‌شود وجود مادی؛ بعد از اینکه بر عرض وارد می‌شود، می‌شود وجود عرض؛ بعد از اینکه بر مجرد وارد می‌شود، می‌شود وجود مجرد؛ ولی خودش را نگاه کنید وابسته به ماده نیست. پس وجود مقدار امری است که وابسته به ماده نیست و امری چنین قابل هست که در فلسفه طرح شود؛ پس بحث در وجود مقدار قابل است که در فلسفه طرح شود.

این را توجه می‌کنید که پس درباره مقدار به معنای دوم هم فلسفه می‌تواند بحث کند. درباره مقدار به معنای اول که در جلسه گذشته توضیح دادیم و ثابت کردیم که می‌تواند بحث کند؛ درباره مقدار دوم، به معنای دوم هم می‌تواند بحث کند. خب، پس وضع مقدار روشن شد؛ قسمی‌اش را در جلسه گذشته توضیح داده بودیم، قسمی‌اش را هم در این جلسه گفتیم و روشن شد که بالاخره هر دو معنا قابل بحث هستند در فلسفه. و لذا فلسفه از مقدار هم، از مقدار هم بحث می‌کند؛ از عوارض مقدار نه، از مقدار بحث می‌کند. بحث می‌کند که مقدار دارای وجود است اولاً، و بعد بحث می‌کند که چه نوع وجودی مناسب با مقدار است: وجود عرضی یا وجود جوهری؟ این‌ها مباحثی است که در فلسفه مطرح می‌شود، کاری به علم ریاضی ندارد. و چون در مورد وجود است، از مباحثی است که وابسته به ماده نیست؛ مباحثی است بی‌نیاز از ماده و لذا جا دارد که در فلسفه ازش بحث بشود. این هم بحث در مقدار.

سیر کلی بررسی موضوعات علوم و پرسش و پاسخ درباره «وجود» و «موجود»

بعد از بحث در مقدار، می‌پردازند به بحث در منطق، موضوع منطق؛ چون قرار شد که موضوع‌ها یکی‌یکی رسیدگی بشود. اول به طور جامع رسیدگی کردیم، بعد شروع کردیم به تفصیل. در تفصیل، اول جوهر را رسیدگی کردیم، بعد عدد را، و بعد هم مقدار را؛ مقدار را که رسیدیم گفتیم یا جوهری است یا عرضی، جوهری بحثش تمام شد، حالا عرضی را داریم بحث می‌کنیم. بعد از این هم که این تمام شد می‌رویم سراغ موضوع منطق. بالاخره آخر سر نتیجه گرفته می‌شود که تمام موضوعات این علوم حقیقیه همه یک چیزها، یک مباحثی دارند که آن مباحث در خود آن علوم مطرح نمی‌شود و در فلسفه مطرح می‌شود و جا هم دارد که در فلسفه مطرح بشود.

بعد از اینکه ثابت بشود که ما از موضوعات همه علوم حقیقی در فلسفه می‌توانیم بحث کنیم، بیان خواهیم کرد که موضوعات از مقولات مختلف‌اند، پس موضوع فلسفه باید چیزی باشد که با همه این مقولات مختلف سازگار باشد، و چیزی که با همه مقولات مختلف سازگار است وجود است؛ پس موضوع فلسفه باید وجود باشد. این‌طوری وارد بحث می‌شویم چنان‌که اول بحث هم عرض کردم.

پرسش: استاد، اگر موضوع فلسفه در وجود قرار بگیرد، وجود به این معنی است یا موجود بما هو موجود ؟

پاسخ: فرق نمی‌کند. موجود بما هو موجود یا وجود بما هو موجود هر دو مفادش یکی است. اگر بِمَا هُوَ را نداشت، وجود با موجود فرق می‌کرد؛ اما چون پشت سرش بِمَا هُوَ وجود بما هو موجود دارد، موجود بما هو موجود یعنی به وجودش؛ بِمَا هُوَ مَوْجُود، نه بِمَا هُوَ إِنْسَان، بِمَا هُوَ كَذَا. ماهیتش را کار نداریم، موجودیتش را کار داریم؛ موجودیتش هم همان وجودش است. موجودیت هر شیء به وجودش است؛ پس بگوییم چه بگوییم موضوع فلسفه موجود بما هو موجود ، موجود بما هو وجود است، فرقی نمی‌کند. خود آقایان هم گفتند فرقی ندارد.

شرح عبارت کتاب درباره مقدار به معنای دوم

صفحه 12 سطر هفتم: «وَأَمَّا الْمِقْدَارُ بِالْمَعْنَى الْآخَرِ»؛ یعنی به معنای عرضی. گفتیم مقدار دو معنا دارد: یک معنای جوهری، یک معنای عرضی. معنای جوهری‌اش را قبلاً بحث کردیم و ثابت کردیم که می‌تواند در فلسفه مورد بحث واقع شود. اما «الْمِقْدَارُ بِالْمَعْنَى الْآخَرِ» یعنی به معنای عرضی، که گفتیم معنایی است عام که شامل خط و سطح و جسم تعلیمی می‌شود.

«فَإِنَّ فِيهِ»، یعنی در این مقدار به معنای دوم، «نَظَرًا مِنْ جِهَةِ وُجُودِهِ، وَنَظَرًا مِنْ جِهَةِ عَوَارِضِهِ»؛ به این مقدار دو نظر می‌توان داشت: یک نظر درباره وجودش، یک نظر درباره عوارضش. درباره عوارضش که علم هندسه بحث می‌کند یا علم هیئت بحث می‌کند؛ بالاخره به طور جامع علم ریاضی بحث می‌کند. اما درباره وجود و کیفیت وجودش علم ریاضی بحث نمی‌کند؛ این بحث مربوط می‌شود به فلسفه. بله، «فَإِنَّ فِيهِ» یعنی در مقدار به معنای آخر دو نظر هست، یعنی دو تا لحاظ می‌توانیم داشته باشیم: یک لحاظ «مِنْ جِهَةِ وُجُودِهِ» یعنی نظر کنیم به وجود مقدار و درباره وجود این مقدار بحث کنیم، و یکی هم «نَظَرًا مِنْ جِهَةِ عَوَارِضِهِ» یعنی نظر به عوارض مقدار کنیم و درباره عوارض مقدار بحث کنیم.

نظر در عوارض، عرض کردم مربوط به ریاضیات است، کاری به فلسفه ندارد. اما «فَأَمَّا النَّظَرُ فِي أَنَّ وُجُودَهُ أَيُّ أَنْحَاءِ الْوُجُودِ هُوَ، وَمِنْ أَيِّ أَقْسَامِ الْوُجُودِ» [در قرائت استاد: «الْمَوْجُودِ»]؛ اما نظر در اینکه وجود مقدار چه نحو وجودی است، آیا وجود عرضی است یا وجود جوهری است، و از کدام اقسام، «وَمِنْ أَيِّ أَقْسَامِ» یعنی خود مقدار، خود مقدار «مِنْ أَيِّ أَقْسَامِ الْمَوْجُودِ»، از چه قسم موجودی است، این بحث، بحث ریاضی دیگر نیست، بحث، بحث فلسفی است. چرا؟ چون تعلق به ماده ندارد؛ یعنی وابسته به ماده نیست، یعنی بی‌نیاز از ماده است. بحث وجود است دیگر؛ وجود می‌تواند در ماده تحقق پیدا کند، می‌تواند در مجرد.

«فَلَيْسَ هُوَ بَحْثًا عَنْ مَعْنًى مُتَعَلِّقٍ بِالْمَادَّةِ»؛ یک «أَيْضًا» هم داریم که من «أَيْضًا» را عمداً نخواندم: «فَلَيْسَ هُوَ بَحْثًا أَيْضًا عَنْ مَعْنًى مُتَعَلِّقٍ بِالْمَادَّةِ». حالا «أَيْضًا»اش را ندیده می‌گیریم، بقیه را معنا می‌کنیم، «أَيْضًا» را بعداً معنا می‌کنیم. «فَلَيْسَ هُوَ»، یعنی این بحث در اینکه وجود مقدار چه نحو وجودی است و خود مقدار چه قسم موجودی است، این بحث از معنایی که تعلق و وابسته به ماده باشد نیست، بلکه بحثی است بی‌نیاز از ماده. بی‌نیاز یعنی می‌تواند در ماده باشد، می‌تواند نباشد؛ احتیاج به ماده ندارد، وابستگی به ماده ندارد که جز در ماده یافت نشود. وجود یا اقسام وجود هیچ‌کدام اختصاص به ماده ندارند، ولو ممکن است در ماده حاصل بشوند؛ ولی اختصاصی به ماده ندارند، تقوم به ماده ندارند، این‌طور نیست که فقط در این مادی حاصل بشوند. پس وجود چیزی است که بحث از وجود، بحث از معنایی است که تعلق به ماده ندارد. تعلق یعنی وابستگی، چسبندگی، اختصاص؛ اختصاص به ماده ندارد، بی‌نیاز از ماده است.

«أَيْضًا» را توجه کنید: «أَيْضًا» یعنی همان‌طور که بحث از مقدار به معنای اول با توجه به اینکه مقدار به معنای اول یعنی صورت جسمیه حالت مبدأیت داشت، بحث از صورت جسمیه بحث از معنایی است که تعلق به ماده ندارد، همچنین بحث از وجود مقدار به معنای دوم بحثی است که بحث از معنایی است که تعلق به ماده ندارد. پس «أَيْضًا» می‌خواهد بگوید همان‌طور که در مقدار به معنای اول بحث ما اختصاص به ماده نداشت بلکه بی‌نیاز از ماده بود، در این مقدار به معنای دوم هم بحث ما، این بحثی که الان عرض کردیم، بی‌نیاز از ماده است و اختصاص به ماده ندارد. بحثی که در مقدار به معنای اول داشتیم در اصل صورت جسمیه بود، که با توجه به اینکه صورت جسمیه حالت مبدأیت داشت، بحث از صورت جسمیه بحثی بود غیرمتعلق به ماده؛ بحث از مبدأ ماده، نه بحث از ملحق به ماده تا مختص به ماده باشد، بلکه بحث از مبدأ ماده بود که اختصاص به ماده نداشت، یعنی قبل از ماده بود و لذا آن رنگ مادی به خودش نمی‌گرفت. همچنین بحث از «الْمِقْدَارُ بِالْمَعْنَى الْآخَرِ» که بحث از وجودش است، بحث از این هم بحث از معنایی است که تعلق به ماده ندارد. معنای «أَيْضًا» این است که عرض کردم. خب، بحث در مقدار هم که موضوع علم ریاضی بود تمام شد.

بررسی موضوع منطق (معقولات ثانیه) از حیث ذات و حیث موصلیت

«فَأَمَّا مَوْضُوعُ الْمَنْطِقِ»؛ حالا می‌خواهیم ببینیم که موضوع منطق چه‌جور موضوعی است. موضوع منطق را توجه داشتید که معقولات ثانیه بودند. این معقولات ثانیه دو تا عنوان داشتند: یک عنوان، عنوان ذات خودشان بود؛ یعنی همین که معقول ثانی‌اند، یک ذاتی دارند که از آن ذات تعبیر می‌کنیم به معقول ثانی. یک عنوان هم عنوان وصفشان بود که وصف موصلیت داشتند؛ ما را در صورت معلوم بودن خودشان به مجهول ایصال می‌کردند و می‌رساندند.

این دو تا حیث در معقول ثانی، در موضوع منطق بود: یکی حیث ذاتش، یکی حیث موصلیتش. گفتیم از حیث موصلیت این معقولات ثانیه در منطق بحث می‌شود؛ گفته می‌شود که این معقول ثانی ما را به مجهول می‌رساند و کیفیت رساندن به مجهول چگونه است، چگونه این معقولات را کنار هم قرار بدهیم، این معقولات معلومه را، چگونه این معقولات معلومه را کنار هم قرار بدهیم تا به یک مجهول تصوری یا به یک مجهول تصدیقی برسیم؛ این را در منطق بحث می‌کنیم، احتیاجی نیست که در فلسفه مطرحش کنیم.

اما در معقولات ثانیه مِنْ جِهَةِ ذَاتشان در منطق بحثی نمی‌شود؛ اصلاً ما معقولات ثانیه را در منطق نمی‌خوانیم. این بحثش می‌ماند برای همین فلسفه. پس باز هم ما درباره معقولات ثانی که موضوع منطق‌اند مباحثی داریم که در منطق طرح نمی‌شوند، بلکه فلسفه جای طرح آن‌هاست و این مباحث هم خارج از محدوده محسوسات است؛ یعنی شما معقول ثانی را دیگر محسوس نمی‌دانید که! معقول ثانی را به لحاظ ذاتش مورد بحث قرار می‌دهید، یعنی از چیزی که معقول است دارید بحث می‌کنید؛ مسلماً معقول دیگر وابسته به ماده نیست. گفتیم فلسفه از چیزهایی بحث می‌کند که وابسته به ماده نیستند؛ خب معقول ثانی هم وابسته به ماده نیست، پس جا دارد که در فلسفه ازش بحث بشود، علی‌الخصوص که در منطق هم بحث نشده. بنابراین روشن شد که موضوع منطق هم مثل موضوع طبیعی و مثل موضوع ریاضی مباحثی دارد که جای طرحش فلسفه است.

«فَأَمَّا مَوْضُوعُ الْمَنْطِقِ مِنْ جِهَةِ ذَاتِهِ»، نه مِنْ جِهَةِ مُوصِلِيَّتِهِ، نه مِنْ جِهَةِ أَنَّهُ يُتَوَسَّلُ بِهِ مِنْ مَعْلُومٍ إِلَى مَجْهُول، بلکه «مِنْ جِهَةِ ذَاتِهِ»؛ این موضوع منطق «مِنْ جِهَةِ ذَاتِهِ»، «فَظَاهِرٌ أَنَّهُ خَارِجٌ عَنِ الْمَحْسُوسَاتِ»؛ بحث در این‌چنین موضوعی بحثی است خارج از محسوسات. و اگر خارج از محسوسات است، یعنی وابسته به محسوس نیست، وابسته به ماده نیست، بحثی است فلسفی؛ چون مباحث فلسفی این‌چنین‌اند که وابسته به ماده نیستند، خارج از محسوسات‌اند. بنابراین جا دارد که ما از موضوع منطق هم در فلسفه بحث کنیم.

نتیجه‌گیری از استدلال اول: ضرورت قرار دادن «موجود» به عنوان موضوع مشترک

خب، نتیجه‌ای که تا حالا گرفتیم چه بود؟ تفصیل هم تقریباً تمام شد؛ حالا نتیجه‌ای که می‌خواهیم بگیریم چیست؟ تا حالا ببینید چه گفتیم: تا حالا یک دفعه به صورت مجمل، بعد هم به صورت مفصل گفتیم که موضوعات علوم مختلف به لحاظ‌هایی، به لحاظ‌های خاصی قابل طرح‌اند در فلسفه و ممکن است در فلسفه مورد بحث قرار بگیرند. البته به لحاظ‌هایی در علوم خودشان مورد بحث قرار می‌گیرند، اما به لحاظ‌های دیگر که علوم خودشان در موردشان بحث نمی‌کند، در علم فلسفه مورد بحث واقع می‌شوند. تا اینجا این مطلب را گفتیم.

حالا می‌خواهیم بگوییم این اموری که مربوط‌اند به موضوعات علوم و در خود آن علوم مورد بحث قرار نمی‌گیرند، این علوم از مقولات مختلف‌اند، از یک سنخ نیستند؛ یکی معقول ثانی است، یکی مقدار است، یکی عدد است، یکی جسم است، جوهر است؛ می‌بینید همه یک‌دست نیستند، از مقولات مختلف‌اند و سنخ‌های مختلف دارند و قرار شد از همه‌شان هم در فلسفه بحث کنیم. خب، موضوع فلسفه را چه قرار بدهیم که تمام این امور مختلفه با آن موضوع ارتباط داشته باشند؟ قهراً موضوع فلسفه باید یک امر عام باشد که با تمام این مقولات سازگار باشد. و آن امر عام نمی‌تواند جوهر باشد، نمی‌تواند عرض باشد، نمی‌تواند عرض خاص مثلاً کمّ و کیف باشد، بلکه باید یک چیزی باشد که همه این‌هایی که ذکر کردیم را فرا بگیرد، و آن چیز وجود است یا موجود است.

بنابراین ما موضوع فلسفه را موجود قرار می‌دهیم؛ چون موجود با همه این‌ها سازگار است: هم با عدد، هم با مقدار به هر دو معنا، هم با معقول ثانی که وجود ذهنی دارد، هم با جوهر و جسم؛ با همه این‌ها سازگار است. در حالی که اگر ما موضوع را فرض کنید جسم تنها قرار بدهیم، با بقیه نمی‌سازد، فقط با جسم می‌سازد؛ مقدار تنها قرار بدهیم، با مقدار می‌سازد، با بقیه نمی‌سازد؛ معقول ثانی قرار بدهیم، با معقول ثانی می‌سازد، با بقیه نمی‌سازد. یک امر جامعی که با همه بسازد نداریم جز مَوْجُود. پس جا دارد که موجود را موضوع فلسفه قرار بدهیم و آن‌وقت بگوییم این مسائل فلسفی، بحث از مرتبطات با این موضوع است: یکی از مرتبطات جسم است به لحاظ اینکه مثلاً مؤلَّف از صورت و ماده است یا به لحاظ اینکه جوهر است یا به لحاظ‌های وجودش؛ یکی معقول ثانی است به لحاظ ذاتش؛ یکی مقدار است به این لحاظ؛ یکی عدد است به آن لحاظ. می‌بینید همه را داخل در موجود می‌توان کرد، همه را با موضوعِ موجود می‌شود مرتبط کرد. پس موجود باید موضوع فلسفه باشد تا مباحث فلسفه همه مربوط به موضوع شوند. والا اگر شما یک موضوع دیگری برای فلسفه در نظر بگیرید، ممکن است بعضی مباحث با این موضوع دیگر سازگاری داشته باشد، ولی همه مباحث با این موضوع سازگاری نخواهند داشت؛ برخلاف موجود که اگر موضوع قرار بگیرد همه مباحث با آن سازگاری دارند. پس جا دارد که ما موضوع فلسفه را موجود بِمَا هُوَ موجود قرار بدهیم. این آخرین نتیجه‌ای است که ابن‌سینا از بحثش می‌گیرد. دیدید که بحث را چطوری شروع کرد و به کجا ختم کرد و آخر سر مطلوب خودش را نتیجه گرفت که موضوع فلسفه باید موجود بِمَا هُوَ موجود باشد.

شرح عبارت «فَبُيِّنَ أَنَّ هَذِهِ كُلَّهَا تَقَعُ فِي الْعِلْمِ...»

«فَبُيِّنَ» (یا «فَبَيِّنٌ»، هر دو درست است) «أَنَّ هَذِهِ»؛ «هَذِهِ» اشاره دارد به آن اموری که در فلسفه مورد بحث قرار می‌گیرد؛ حالا چه این امور مربوط به جسم باشند، چه مربوط به عدد باشند، چه مربوط به مقدار به معنای اول یا مقدار به معنای دوم باشند، و چه مربوط به موضوع منطق یعنی معقولات ثانیه باشند؛ بالاخره گفتیم از همه این‌ها ما در فلسفه بحث می‌کنیم. این امور بعضی‌هایشان امور جوهری هستند مثل خود جوهر، مثل جسم، مثل صورت جوهریه، مثل معقولات ثانیه‌ای که در صور... معقولات... مثل صور جوهریه عقلیه و صور جوهریه خارجیه؛ بعضی از باب جوهرند، بعضی هم از باب کم و کیف و عرض‌اند مثل مقدار و عدد. بعضی از... معقولات ثانیه از باب کیف‌اند؛ معقولات ثانیه را من اشتباهی گفتم از باب جوهرند، از باب جوهر نیستند، از باب کیف‌اند؛ چون معقولات ثانیه وجود ذهنی دارند و وجود ذهنی یعنی صورت ذهنیه است و صورت ذهنیه کیف نفسانی است.

پس بعضی از این اموری که گفتیم مثل جسم و جوهر که مربوط به موضوع طبیعی است، جوهر است؛ بعضی از این امور عرض‌اند مثل مقدار یا عدد که کمّ‌اند و موضوع ریاضی‌اند؛ بعضی‌هایشان جزو کیف‌اند مثل موضوع منطق که معقولات ثانیه است، صور علمیه است و صور علمیه همه‌شان کیف‌اند. خب، «فَبَيِّنٌ أَنَّ هَذِهِ»؛ ایشان ابتدا می‌گوید این مباحث هیچ‌کدام تعلق به ماده ندارند که این را ما ثابت کردیم، و بعد هم بیان می‌کند که این مباحث، مباحث مختلف‌اند؛ یعنی بعضی‌ها مباحث مربوط به جوهرند، بعضی مربوط به کم‌اند، بعضی مربوط به کیف‌اند؛ همه‌شان در یک سنخ واقع نیستند، بلکه سنخ‌های مختلف‌اند.

«فَبَيِّنٌ أَنَّ هَذِهِ كُلَّهَا»؛ «هَذِهِ» یعنی این اموری که در فلسفه مطرح می‌شدند، چه امور مربوط به جسم و جوهر، چه امور مربوط به مقدار و عدد، چه امور مربوط به معقولات ثانیه؛ «كُلَّهَا تَقَعُ فِي الْعِلْمِ الَّذِي يَتَعَاطَى مَا لَا يَتَعَلَّقُ قِوَامُهُ بِالْمَحْسُوسَاتِ». همه این امور در علمی واقع می‌شوند که آن علم اخذ می‌کند و بحث می‌کند در چیزی که قوامش تعلق به محسوسات ندارد؛ ولو ممکن است در محسوس هم پیدا بشود، ولی قوامش تعلق و وابستگی به ماده ندارد، به محسوسات و مادیات؛ ممکن است در غیرمادیات هم یافت بشود، بی‌نیاز از ماده است، احتیاج به ماده ندارد ولو در ماده هم یافت شود. پس این امور همه این سنخ امورند که تعلق قوامی به ماده و محسوسات ندارند و فلسفه هم از این‌گونه امور بحث می‌کند.

«يَتَعَاطَى» در لغت به معنای دست به دست دادن است؛ اینجا من به معنای اخذ کردن قرارش دادم. «يَتَعَاطَى» را به معنای لغوی هم قرارش بدهید اشکال ندارد؛ «يَتَعَاطَى» یعنی دست به دست می‌کند به این معنا که مورد بحث قرار می‌دهد، زیر و رو می‌کند، بحث و تفتیش می‌کند در مورد چیزهایی که تعلق القوام به محسوسات ندارند. دست به دست دادن نه که حالا به معنای ظاهری، همان معنای کنایی عرض کردم: زیر و رو کردن، بحث و تفتیش کردن. پس این امور همه در این علم می‌توانند واقع شوند؛ یعنی این امور که گفتیم همه در علم فلسفه می‌توانند واقع شوند، زیرا این امور تعلق قوامی به محسوسات ندارند و فلسفه هم از همین‌جور اموری که تعلق قوامی به محسوسات ندارند بحث می‌کند، پس بنابراین این امور جا دارد که در فلسفه مطرح شوند. این یک مطلب.

انحصار موضوع مشترک در «حقیقت معنای وجود» و وجه قید «معنای محقق»

مطلب دوم: «وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُوضَعَ لَهَا مَوْضُوعٌ مُشْتَرَكٌ» که «تَكُونُ هِيَ كُلُّهَا حَالَاتِهِ وَعَوَارِضَهُ إِلَّا الْمَوْجُودُ»[2] . جایز نیست که برای این امور که بعضی‌ها مربوط به جسم بودند، بعضی به مقدار، بعضی به عدد، بعضی به معقولات ثانیه، جایز نیست که برای این امور موضوع مشترکی پیدا کنید، داشته باشید، وضع کنید که «تَكُونُ» این امور متعدده و مختلفه، «هِيَ» یعنی همه این امور «كُلُّهَا»، حالات آن موضوع و عوارض آن موضوع. چون اگر شما دارید در فلسفه از این امور بحث می‌کنید، این امور باید عرض ذاتی موضوع فلسفه باشند تا بتوانیم ازشان بحث کنیم. می‌فرمایند موضوعی نمی‌توانید پیدا کنید که تمام این امور با اختلافاتی که در این‌ها هست حالت و عوارض آن موضوع باشند جز «مَوْجُودٌ». فقط موجود را می‌توانید پیدا کنید که این امور بتوانند عوارض ذاتی او باشند؛ بقیه اشیاء قابل نیستند که موضوع قرار بگیرند برای این امور و این امور حالات و عوارض آن موضوع بشوند.

«وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُوضَعَ لَهَا مَوْضُوعٌ»، وضع شود یا موضوع قرار داده شود «لَهَا مَوْضُوعٌ»؛ وضع شود برای این امور «مَوْضُوعٌ»، یعنی برای این امور موضوعی تهیه شود که مشترک باشد. موضوع مشترکی نمی‌توانید پیدا کنید، موضوع مشترکی که «تَكُونُ هِيَ كُلُّهَا» یعنی تمام این امور مذکوره حالات آن موضوع و عوارض ذاتی آن موضوع باشند؛ نمی‌توانید موضوعی پیدا کنید «إِلَّا الْمَوْجُودُ». موجود است که می‌تواند موضوع همه این امور مختلفه باشد؛ چیز دیگر غیر از موجود نمی‌تواند موضوع این امور مختلفه باشد. چرا نمی‌تواند؟ زیرا که این امور مختلفه عرض کردیم در ادامه، بعضی‌هایشان از سنخ جوهرند، بعضی از سنخ کم‌اند، بعضی از سنخ مقولات اخری یعنی کیف‌اند. چگونه ممکن است ما این همه مقولات مختلف را حالت و عارض یک شیء قرار بدهیم جز اینکه آن شیء موجود باشد؟ فقط «الْمَوْجُودُ» است که می‌تواند این عوارض مختلفه را به عنوان حالات مختلف و عوارض مختلف قبول کند، چیز دیگر نمی‌تواند قبول کند. جوهر را موضوع قرار بدهید قابل نیست، چون جوهر فقط با جوهر سازگار است، با کیف و کم سازگار نیست؛ کیف را قرار بدهید همین‌طور، فقط با کیف سازگار است، با جوهر و کم سازگار نیست؛ کم هم همین‌طور. چیزی که می‌تواند با همه این‌ها سازگار باشد همان‌طور که عرض کردم موجود است.

«فَإِنَّ بَعْضَهَا»: چرا جز موجود هیچ‌چیز دیگر نمی‌تواند معروض این امور قرار بگیرد تا این امور حالات و عوارضش باشند و تا ما بتوانیم از آن امور در فلسفه بحث کنیم؟ چرا؟ چرا غیر موجود ما نمی‌توانیم موضوع جامعی داشته باشیم؟ «فَإِنَّ بَعْضَهَا»، یعنی بعضی این امور، «جَوَاهِرُ»؛ آن مباحثی که ما در مورد جسم می‌کنیم یا در مورد خود جوهر می‌کنیم در طبیعیات، آن‌ها مباحث مربوط به جوهرند. «وَبَعْضُهَا كَمِّيَّاتٌ»؛ مباحثی که مربوط به مقدارند به هر دو معنا، یا مربوط به عددند، این‌ها جزو کمیات‌اند. «وَبَعْضُهَا مَقُولَاتٌ أُخْرَى»؛ بعضی هم مقولات اخری. مقولات اخری منظور چیست؟ همان موضوع منطق است. موضوع منطق که معقولات ثانی‌اند از مقولات دیگرند؛ یعنی نه مقوله جوهرند نه مقوله کمّ، بلکه همان‌طور که عرض کردیم مقوله کیف‌اند.

خب، پس سه مقوله مختلف الان داریم که از هر سه می‌خواهیم در فلسفه بحث کنیم. چه موضوعی را می‌توانید پیدا کنید که هر سه مقوله را در خودش بگنجاند جز موجود؟ «وَلَيْسَ يُمْكِنُ أَنْ يَعُمَّهُمَا...»؛ کتاب شما «يَعُمَّهُمَا» دارد یا «يَعُمَّهَا»؟ همان «يَعُمَّهَا» درست است. کتاب ما «يَعُمَّهُمَا» دارد، خوب نیست. «وَلَيْسَ يُمْكِنُ أَنْ يَعُمَّهُمَا» دارد نسخه ما، که «يَعُمَّهَا» درست است که نسخه تصحیح‌شده هم «يَعُمَّهَا» دارد: «وَلَيْسَ يُمْكِنُ أَنْ يَعُمَّهَا مَعْنًى مُحَقَّقٌ إِلَّا حَقِيقَةَ مَعْنَى الْوُجُودِ»

یعنی ممکن نیست که یک معنای محققی پیدا کنید که شامل همه این مقولات مختلفه یعنی جوهر و کمیات و کیفیات بشود «إِلَّا حَقِيقَةَ مَعْنَى الْوُجُودِ». فقط حقیقت معنای وجود است که می‌تواند شامل این‌ها بشود؛ پس باید همین معنای وجود را موضوع فلسفه قرار بدهید. چون شامل همه این‌ها می‌شود، یعنی همه این‌ها می‌توانند عوارضش باشند، پس می‌توانند در فلسفه مورد بحث قرار بگیرند. اگر شما موضوع فلسفه را «مَوْجُودٌ» قرار دادید، با توجه به اینکه هر علمی در عوارض موضوعش بحث می‌کند، آن‌وقت می‌توانید در عوارض وجود که همین جواهر و کمیات و مقولات اخری هستند بحث کنید. والا اگر چیز دیگر را موضوع قرار بدهید، این امور مختلفه که بعضی‌ها جواهرند، بعضی‌ها کمیات‌اند، بعضی‌ها کیفیات، عوارض آن چیز دیگر نمی‌توانند باشند؛ عوارض یکیشان عارض شود بقیه معلوم نیست بتواند عارض شوند. فقط مَوْجُود هست که همه این امور را به عنوان عوارض قبول می‌کند، پس «مَوْجُودٌ» می‌تواند موضوع فلسفه باشد و این جواهر و کمیات و مقولات اخری در فلسفه مورد بحث قرار بگیرند و مسائل فلسفه باشند.

«وَلَيْسَ يُمْكِنُ أَنْ يَعُمَّهَا مَعْنًى مُحَقَّقٌ إِلَّا حَقِيقَةَ مَعْنَى الْوُجُودِ»؛ ممکن نیست یک معنای محققی شامل همه این مقولات سه‌گانه‌ای که گفتیم بشود تا این مقولات سه‌گانه عوارض او به حساب بیایند جز حقیقت وجود، جز حقیقت معنای وجود؛ که معنای وجود است که می‌تواند معروض این امور مختلف قرار بگیرد و لذا او هم می‌تواند موضوع فلسفه باشد.

اما چرا می‌گوید «معنای محقق»؟ داریم دنبال موضوع فلسفه می‌گردیم؛ می‌گوید موضوع فلسفه باید معنای محقق باشد، آن هم معنای محققی که تمام این مقولات مختلف با آن مرتبط باشند، و چنین معنای محققی که تمام مقولات مختلف با آن مرتبط باشند چیزی جز وجود نیست. این حرف ایشان است. سؤال ما این است که چرا معنای محقق را می‌خواهد موضوع فلسفه قرار بدهد؟

جواب این است که اولاً معنای محقق دو چیز را خارج می‌کند: یکی مفهومات عامه اعتباریه را، و یکی هم امور سلبیه را؛ هیچ‌کدام این‌ها محقق نیستند. اعتباری، اعتباری است، تحققی ندارد؛ سلبی هم که خب سلب تحقق است، نه محقق، بلکه غیرمحقق، سلب تحقق. مثلاً فرض کنید که شیء، ممکن؛ این‌ها امور عام‌اند، امور عام اعتباری‌اند، یعنی خودشان به عنوان آن عموم در خارج نیستند. بله، ما اشیاء خاصه را در خارج داریم، ممکنات خاصه را در خارج داریم، ولی عنوان شیء که عام بین همه اشیاء است یا عنوان ممکن که عام بین همه ممکنات است یک امر اعتباری است؛ ما نداریم در خارج، این معنای محقق نیست. همچنین لاممتنع، لامعدوم؛ این‌ها امور سلبی‌اند، معنای محقق نیستند. پس معنای محقق دو تا امر را خارج کرد: یکی امر اعتباری، یکی امر سلبی را.

خب، حالا چرا می‌گوییم موضوع باید معنای محقق باشد و به عبارت دیگر سلبی نباشد، اعتباری نباشد؟ چرا این را می‌گوییم؟ چون فلسفه از احوال معنای محقق بحث می‌کند، نه از احوال اعتباریات و نه از احوال سلبیات. اگر از احوال اعتباریات بحث می‌کرد، جا داشت که ما امر اعتباری را موضوعش قرار بدهیم؛ اگر از احوال سلبیات بحث می‌کرد، جا داشت که ما امر سلبی را موضوع قرار بدهیم. ولی فلسفه از احوال امور محقق بحث می‌کند، از حقایق اشیاء بحث می‌کند؛ پس موضوعش باید یک امر محقق باشد. امر محقق زیاد داریم، اما امر محقق عامی که با همه مقولات مختلفه سازگار باشد چیزی جز «الْمَوْجُودُ» نیست؛ بنابراین موضوع فلسفه می‌شود «الْمَوْجُودُ». این بیان اول مصنف بود، تمام شد.

پرسش: استاد، اینجا «الْمَوْجُودُ» همان موجود بما هو موجود اراده شده دیگر؟

پاسخ: موجود بما هو موجود ، بله، موجود بما هو موجود. گاهی قید بِمَا هُوَ مَوْجُود را می‌آورد، گاهی نمی‌آورد. آن وقتی هم که نمی‌آورد ملحوظ است. بله، می‌آورد؛ گاهی می‌گوید مَوْجُود بِمَا هُوَ مَوْجُود، گاهی هم می‌گوید «مَوْجُود» تنها.

پرسش: به معنای ذَات لَهُ الْوُجُود نمی‌شود بگیرد؟

پاسخ: موجود را ممکن است به معنای ذَاتٌ لَهُ الْوُجُود بداند، آن چیزی نیست، ممکن است بداند؛ ولی وقتی قید بِمَا هُوَ مَوْجُود را می‌آورد، عرض می‌کنم آن‌وقت موجود با وجود یکی می‌شود. والا حالا موجود را ایشان به معنای ذَاتٌ لَهُ الْوُجُود می‌داند یا موجود را مطلق می‌داند که هم می‌تواند ذات به معنای لَهُ الْوُجُودُ باشد هم می‌تواند أَصْلُ الْوُجُود باشد، این‌ها یک مباحث دیگری است که ربطی به اینجا ندارد؛ از این عبارت ایشان استفاده نمی‌شود.

استدلال دوم بر موضوعیت «موجود»: بررسی مفاهیم و عوارض مشترک در علوم

مطلب بعدی: دلیلی که ما تا حالا آورده بودیم بر اینکه موضوع فلسفه «مَوْجُودٌ» است همین دلیلی بود که ارائه دادیم که من خلاصه‌اش را برای بار چندم نقل می‌کنم، ذکر می‌کنم. خلاصه‌اش این شد که ما در علوم موضوعاتی داریم و آن موضوعات را به حیثیاتی مورد بحث قرار می‌دهیم در همان علوم، ولی حیثیات دیگری برای همان موضوعات باقی می‌ماند که در آن علوم بحث نمی‌شوند؛ این موضوعات با این حیثیات خاصّ باید در علمی بحث بشوند که ما اسمش را علم الهی می‌گذاریم. خب، این را ثابت کردیم و ثابت هم شد که ما از این امور می‌توانیم بحث کنیم که امور مختلفه هستند؛ پس در فلسفه از امور مختلفه بحث می‌کنیم. بعد گفتیم امور مختلفه احتیاج دارند به یک موضوعی که جامع همه این مختلفات باشد و آن موضوعی که جامع مختلفات است موجود است، پس «الْمَوْجُودُ» موضوع فلسفه است. این لب مطلبی بود که ما تا حالا گفتیم.

حالا می‌خواهیم دلیل دیگری اقامه کنیم بر اینکه موضوع فلسفه الموجود بما هو موجود است. و آن دلیل این است که اموری را ما می‌یابیم که این‌ها در نفس ما تعریف می‌شوند، یعنی ما در ذهنمان تعریفشان می‌کنیم؛ ما می‌فهمیمشان و بعد تبیینشان می‌کنیم، تعریفشان می‌کنیم. این‌ها در تمام علوم هم هستند؛ مثلاً مثل الْوَاحِد، مثل الْكَثِير، یا مثلاً فرض کنید که قوه و فعل؛ این‌ها یک چیزهایی هستند که در تمام علوم کاربرد دارند و همین این‌ها به حیثیات مختلف می‌توانند مطرح بشوند. مثلاً فرض کنید واحد و کثیر: یک بار به این اعتبار که در این علم قابل استفاده‌اند در این علم مطرح می‌شوند؛ یک بار به این اعتبار که تعریفشان چیست؛ یک بار به این اعتبار که وجود دارند یا ندارند و اگر وجود دارند چه نحو وجود دارند. می‌بینید که چیزی مثل واحد، کثیر، قوه و فعل و امثال ذلک را می‌شود به اعتبارات مختلف مورد بحث قرار داد.

به این اعتبار که موجودند، یا حتی اضافه کنید به اعتبار اینکه تعریف می‌شوند، به این دو اعتبار در سایر علوم مورد بحث قرار نمی‌گیرند؛ پس باید ازشان در علم دیگری که همین فلسفه است بحث بشود. این را دقت کردید؟ این کار به موضوعات علوم دیگر نداشت ها! دلیل قبلی که آوردیم درباره موضوعات علوم دیگر بحث کردیم؛ گفتیم موضوعات علوم دیگر حیثیاتی دارند که به بعضی از حیثیات در علوم دیگر مطرح می‌شوند و به بعضی حیثیات در فلسفه مطرح می‌شوند؛ این فقط در مورد موضوعات علوم دیگر بود. اما در اینجا با موضوعات کار نداریم؛ می‌گوییم اموری در جهان پیدا می‌شوند مثل واحد و کثیر و فعل و قوه و امثال ذلک، که این‌ها در بسیاری از علوم یا در تمام علوم کاربرد دارند و این‌ها را هم با حیثیات مختلف می‌شود لحاظ کرد؛ این امور یعنی مثل واحد و کثیر یا قوه و فعل را به لحاظ‌های مختلف می‌شود لحاظ کرد: یکی از لحاظ‌هایش به لحاظ وجودشان است، یکی از لحاظ‌ها به لحاظی است که صاحب حد و تعریف خاصی هستند. به این دو لحاظ ما در سایر علوم از این‌ها بحث نمی‌کنیم؛ بحثش مخصوص می‌شود به فلسفه.

توجه کردید؟ این استدلال دوم ایشان هم نظیر استدلال اول دارد پیش می‌آید؛ منتها استدلال اول درباره موضوعات سایر علوم بود با حیثیاتی که داشتند، اما این دلیل دوم درباره عوارضی است از قبیل وحدت و کثرت و قوه و فعل که در سایر علوم هم به کار می‌آیند، حیثیات مختلف دارند و از بعضی حیثیات در فلسفه جا دارد که ازشان بحث بشود. آن‌وقت این‌طور می‌گوییم: می‌گوییم این امور در فلسفه مورد بحث قرار می‌گیرند و این امور، امور مختلف‌اند؛ یکی وحدت است، یکی کثرت، یکی قوت است، یکی فعل؛ هر چهار تا با هم اختلاف دارند، بالاخره هر چه هستند از سنخ‌های مختلف‌اند. این سنخ‌های مختلف را اگر بخواهیم مورد بحث قرار بدهیم باید یک موضوع مشترکی بین این‌ها برای فلسفه قائل بشویم، و آن موضوع مشترک چیزی جز مَوْجُود بِمَا هُوَ مَوْجُود نیست که مشترک بین همه این‌هاست. پس موضوع فلسفه را باید مَوْجُود بِمَا هُوَ مَوْجُود قرار بدهیم؛ زیرا فلسفه از امور مختلفی با حالات مختلف بحث می‌کند که این امور مختلف به چیزی نمی‌توانند مرتبط شوند جز به وجود، پس موضوع فلسفه موجود است.

دقت می‌کنید که این دلیل دوم هم روشش با دلیل اول یکی است؛ فقط فرقی که کرد، در دلیل اول درباره موضوع سایر علوم بحث کرد، این درباره بعضی اموری که در همه علوم کاربرد دارند دارد بحث می‌کند. فقط فرقش همین است، والا روش بحث همان است که عرض کردیم. آن‌وقت یک مباحثی در پیش داریم که لابه‌لای همین حرف‌ها می‌آید، وقتی من رسیدم عرض خواهم کرد. اصل استدلال را گفتم؛ ولی یک دفع دخل‌هایی، یک اشکالاتی هم هست که ایشان حل می‌کند، آن‌ها را وقتی رسیدم عرض می‌کنم.

شرح عبارت «وَكَذَلِكَ قَدْ يُوجَدُ أَيْضًا أُمُورٌ...» و قاعده عروض ذهنی و خارجی

«وَكَذَلِكَ قَدْ يُوجَدُ أَيْضًا»؛ این «أَيْضًا» که می‌گوید اشاره به این است که دلیل دومش دلیل دیگری است ولی نظیر دلیل اول است. «قَدْ يُوجَدُ أَيْضًا»، یعنی «قَدْ يُوجَدُ» موضوعاتی که قبلاً گفتیم و «قَدْ يُوجَدُ أَيْضًا» اموری که الان می‌خواهیم بگوییم. «أَيْضًا» یعنی همان‌طور که یافت می‌شدند موضوعات با حیثیات دیگری که جا نداشت در خود علوم بحث شوند بلکه در فلسفه بحث می‌شدند، همچنین یافت می‌شوند اموری مشترک بین علوم که از بعضی حیثیات فقط باید در فلسفه مطرح شوند و جایشان در علوم دیگر نیست. پس همه این‌ها در فلسفه می‌آیند؛ همه در فلسفه می‌آیند و مختلف‌اند؛ این مختلفات را موضوعی جمع نمی‌کند جز «الْمَوْجُودُ»، پس موضوع فلسفه «الْمَوْجُودُ» است.

«وَكَذَلِكَ قَدْ يُوجَدُ أَيْضًا أُمُورٌ» که واجب است «أَنْ تَتَحَدَّدَ وَتَتَحَقَّقَ فِي النَّفْسِ»؛ اموری که تعریف می‌شوند و تحقق پیدا می‌کنند در نفس. یعنی یک اموری که خودشان را در خارج مستقلاً نمی‌یابیم؛ مثلاً وحدت و کثرت را شما در خارج نمی‌یابید، وحدت و کثرت امر ذهنی است که در ذهن تعریف می‌کنیم و در ذهن محقق می‌شود و بر شیء خارجی عارض می‌شود، یا قوه و فعل.

البته آن که در نفس وجود می‌گیرد بر شیء خارجی عارض نمی‌شود ها! این را توجه داشته باشید، چون امر ذهنی که بر خارجی عارض نمی‌شود؛ در خارج، امر خارجی عارض می‌شود. البته این را هم باید اضافه کنم که ممکن است یک امر ذهنی هم بر یک امر خارجی عارض شود، به شرطی که عروض در خارج باشد؛ مثلاً تشخص. تشخص در خارج ما نداریم، یک عنوان است، امر ذهنی است، ولی در خارج بر یک شیء عارض می‌شود؛ عروضش خارجی است. یا امکان؛ امکان بنا بر نظر صدرا عروضش خارجی است، خود امکان امر ذهنی است، تحقق خارجی ندارد، شما در خارج امکان ندارید؛ اما همین امکانی که امر ذهنی است عروضش در خارج بر اشیاء خارجی، عروض خارجی است.

پس اینی که عرض کردم روشن باشد: بعضی از عوارض که معروضاتشان در خارج‌اند، خود این عوارض خارجی‌اند؛ بعضی از عوارض، خودشان خارجی نیستند ولی عروضشان خارجی است. ممکن نیست عرضی داشته باشیم، معروضی داشته باشیم در خارج و این معروض عرضی داشته باشد که خود آن عرض خارجی نباشد، عروضش هم خارجی نباشد بلکه همه‌اش ذهنی باشد؛ این ممکن نیست. ولی اینکه عروض خارجی باشد ممکن است ولو عارض ذهنی باشد، و اینکه عارض و عروض هر دو خارجی باشند این هم ممکن است. اگر معروضمان خارجی است، یا باید عروض تنها خارجی باشد یا عروض و عارض خارجی باشد؛ اگر عروض و عارض هر دو ذهنی باشند مشکل دارد.

آن‌وقت ایشان می‌فرماید که گاهی اموری پیدا می‌شوند که در نفس ما تحقق پیدا می‌کنند و تحدد پیدا می‌کنند و این‌ها عارض می‌شوند بر امر خارجی و عروضشان خارجی است ولو خودشان ذهنی باشند؛ البته احتمال اینکه خودشان هم خارجی باشند هست، احتمال اینکه خودشان هم خارجی باشند هست. تحددشان در نفس است و تحقق ذهنی‌شان در نفس است.

«وَهِيَ مُشْتَرَكَةٌ فِي الْعُلُومِ»؛ این امور هم مشترک در علوم‌اند، یعنی در همه علوم کاربرد دارند؛ عرض کردم مثل وحدت و کثرت، مثل قوه و فعل، و مثل کلی و جزئی؛ این‌ها همه در علوم مختلف کاربرد دارند. «وَلَيْسَ وَلَا وَاحِدٌ مِنَ الْعُلُومِ يَتَوَلَّى الْكَلَامَ فِيهَا»؛ «لَيْسَ وَلَا» را بارها عرض کردم تأکید است، تأکید نفی است؛ یعنی در حالی که هیچ‌یک از علومی که این امور در آن کاربرد دارند متولی و عهده‌دار بحث و کلام در این امور نیست. با اینکه این امور در آن علوم دیگر به کار می‌روند، ولی علوم دیگر درباره این امور بحث نمی‌کنند؛ این امور جای بحثشان فقط در فلسفه است.

«مِثْلُ الْوَاحِدِ بِمَا هُوَ وَاحِدٌ، وَالْكَثِيرِ بِمَا هُوَ كَثِيرٌ»؛ «وَاحِدٌ بِمَا هُوَ وَاحِدٌ»، مثلاً انسان واحد یا جسم واحد؛ از جسم واحد یا انسان واحد در جاهای دیگر هم بحث می‌شود، از جسم واحد در طبیعیات بحث می‌شود، از انسان واحد در طب بحث می‌شود؛ اما از واحد، «الْوَاحِدِ بِمَا هُوَ وَاحِدٌ»، نه در طبیعی بحث می‌شود، نه در طب، نه در ریاضی؛ جای بحثش در فلسفه است. «مِثْلُ الْوَاحِدِ بِمَا هُوَ وَاحِدٌ، وَالْكَثِيرِ بِمَا هُوَ كَثِيرٌ»، یعنی بحث از وحدت، بحث از کثرت، بحث از «وَالْمُوَافِقِ وَالْمُخَالِفِ، وَالضِّدِّ وَغَيْرِ ذَلِكَ»؛ این‌ها مباحثی هستند که در فلسفه مطرح‌اند، در سایر علوم مطرح نیستند با اینکه این امور در سایر علوم هم کاربرد دارند.

«فَبَعْضُهَا يَسْتَعْمِلُهَا اسْتِعْمَالًا فَقَطْ»؛ ضمیر «بَعْضُهَا» به علوم برمی‌گردد، ضمیر «يَسْتَعْمِلُهَا» به این امور برمی‌گردد؛ «أُمُورٌ يَجِبُ أَنْ تَتَحَدَّدَ وَتَتَحَقَّقَ فِي النَّفْسِ». «بَعْضُهَا»، یعنی بعضی از این علوم به کار می‌گیرند این امور را «اسْتِعْمَالًا فَقَطْ»، یعنی فقط ازشان استفاده می‌کنند؛ نه تعریفشان می‌کنند، نه بیان وجودشان را دارند، هیچ‌چیز، فقط استفاده می‌کنند. «وَبَعْضُهَا إِنَّمَا يَأْخُذُ حُدُودَهَا»؛ بعضی از این علوم حدود این امور را، تعریفات این امور را می‌گیرند. اما «وَلَا يَتَكَلَّمُ فِي نَحْوِ وُجُودِهَا»؛ هیچ علمی درباره نحوه وجود این امور بحث نمی‌کند. این بحث درباره وجود این امور مختص فلسفه است، مختص علم الهی است.

پاسخ به سه اشکال مقدر درباره عارض بودن، بدیهی نبودن و عدم اختصاص به مقوله خاص

خب، ما باید ثابت کنیم که بحث از این امور به لحاظ وجودشان از عوارض موضوع فلسفه‌اند. برای این منظور، البته قبل از این، قبل از این باید اثبات کنیم که این امور بدیهی نیستند که احتیاج به بحث نداشته باشند؛ و این امور از قبیل ذوات نیستند که باز ازشان لازم نباشد بحث کنیم، بلکه از قبیل صفات و عوارض‌اند و باید مورد بحث هم قرار بگیرند؛ از ذوات نیستند بلکه از عوارض‌اند. حالا هم که از عوارض‌اند، از بدیهیات نیستند بلکه از چیزهایی هستند که باید مورد بحث قرار بگیرند. این دو مطلب.

مطلب سوم اینکه عارض بر موضوعات سایر علوم نیستند، بلکه عارض بر موضوع فلسفه‌اند، چون مباحث فلسفی‌اند. نتیجه این است که این امور باید با موضوع فلسفه مرتبط باشند و چون امور مختلف‌اند باید به یک موضوعی که همه این مختلفات را در خودش جا دهد ارتباط داشته باشند؛ و چنین موضوعی که همه این مختلفات را در خودش جا دهد چیزی جز «الْمَوْجُودُ» نیست، پس موضوع فلسفه «الْمَوْجُودُ» است.

این بیان مطلب است. دقت کردید؟ اولاً ثابت می‌کنیم که این امور از جمله ذوات نیستند، از جمله عوارض‌اند. ثانیاً ثابت می‌کنیم که عوارضی نیستند که بدیهی باشند و احتیاج به بحث نداشته باشند، بلکه عوارضی هستند که احتیاج به بحث دارند. ثالثاً ثابت می‌کنیم که این عوارضی که باید درشان بحث بشود در سایر علوم بحث نمی‌شوند و به موضوع سایر علوم ارتباطی ندارند، هیچ‌کدام ارتباطی با موضوع سایر علوم ندارند، بلکه مرتبط‌اند با موضوع فلسفه، چون در فلسفه هم دارند مورد بحث قرار می‌گیرند، پس مرتبط‌اند با موضوع فلسفه. بنابراین باید موضوع فلسفه را یک چیزی قرار بدهیم که همه این‌ها بتوانند با آن مرتبط بشوند، و آن چیز چیزی جز «الْمَوْجُودُ» نیست.

«وَلَيْسَتْ عَوَارِضَ خَاصَّةً لِشَيْءٍ مِنْ مَوْضُوعَاتِ هَذِهِ الْعُلُومِ الْجُزْئِيَّةِ»؛ «لَيْسَتْ» این امور با لحاظ وجود، عارض خاص هیچ‌یک از موضوعات سایر علوم جزئیه نیستند، بلکه فقط عارض موضوع فلسفه‌اند. چون عارض هیچ‌یک از موضوعات سایر علوم نیستند، در هیچ‌یک از سایر علوم هم مورد بحث قرار نمی‌گیرند؛ و چون عارض موضوع فلسفه‌اند، در فلسفه مورد بحث قرار می‌گیرند. خب، تا اینجا ثابت شد که این‌ها باید در فلسفه مورد بحث واقع بشوند.

اگر دو تا اشکال را بپذیریم این حرفمان مخدوش می‌شود: یکی اینکه بگوییم این‌ها اصلاً عارض نیستند، این امور اصلاً عارض نیستند تا بعد بگویید عارض‌اند بر موضوع فلسفه و عارض بر موضوع سایر علوم نیستند و بعد نتیجه بگیرید که در سایر علوم مورد بحث قرار نمی‌گیرند، در فلسفه مورد بحث قرار می‌گیرند؛ اصلاً ما این‌ها را عارض حساب نمی‌کنیم. این یک اشکال. اشکال دوم این است که عارض حسابشان می‌کنیم ولی عارض بدیهی‌اند، و چون عارض بدیهی‌اند احتیاج به بحث ندارند. اگر این دو اشکال جا بیفتد، ما دیگر نمی‌توانیم از این امور در فلسفه هم بحث کنیم؛ ولی هر دو اشکال باطل است. پس بنابراین ما از این امور باید در فلسفه بحث کنیم به عنوان عارض موضوع؛ و اگر این‌ها عارض موضوع باشند باید موضوع یک چیز عامی باشد که همه بتوانند عارضش، همه این امور بتوانند عارضش باشند، که بعد می‌گوییم آن موضوع باید «الْمَوْجُودُ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ» باشد.

دقت می‌کنید؟ پس این دو اشکال را باید از سر راه برداریم: یک اشکال این است که این امور اصلاً ذات‌اند، عرض نیستند؛ اشکال دوم بر فرض که عرض باشند بدیهی‌اند، احتیاج به بحث ندارند. این دو تا اشکال باید از سر راه برداشته بشود والا ما نمی‌توانیم به نتیجه مطلوبمان برسیم. لذا ابن‌سینا می‌بینید هر دو اشکال را برمی‌دارد: «وَلَيْسَتْ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي...» اشاره به دفع اشکال اول دارد، «وَلَا أَيْضًا هِيَ مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي...» اشاره به دفع اشکال دوم دارد. این دو تا اشکال را دارد دفع می‌کند. یک اشکال سومی هم هست که آن اشکال سوم قبلاً دفع شد، ولی خب برای اینکه الان ردیف بشود اشکال سوم را دوباره خواهیم گفت؛ آن را ان‌شاءالله وقتی رسیدیم عرض می‌کنم.

شرح عبارت دفع اشکال اول: ناعتی و وصفی بودن این امور

«وَلَيْسَتْ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يَكُونُ وُجُودُهَا إِلَّا وُجُودَ الصِّفَاتِ لِلذَّوَاتِ». این عبارت را دقت کنید: مفاد این عبارت این است که این اموری که ما ذکر کردیم مثل وحدت و کثرت و موافقت و مخالفت و ضدیت، این‌ها اموری هستند که به معروضات خودشان نعت می‌دهند؛ یعنی معروض وحدت می‌شود واحد، معروض کثرت می‌شود کثیر و هکذا. بنابراین جزو عوارض‌اند که عارض می‌شوند بر معروضی، صفت می‌شوند برای موصوفی و به آن معروضشان و موصوفشان یک نعتی می‌دهند و یک عرضی را اضافه می‌کنند.

در این عبارت می‌خواهد بیان کند که این اموری که ما ذکر کردیم خود ذوات نیستند. بعضی‌ها فکر کردند که این امور خود ذوات‌اند؛ یعنی این امور را انتزاعی گرفتند و گفتند از این ذوات انتزاع می‌شوند، بنابراین چیزی جز ذوات نیستند. جواب این است که این‌ها ولو انتزاعی باشند، چه واقعی چه انتزاعی، بالاخره عارض بر این ذوات‌اند و نعتی به این ذوات می‌دهند؛ این‌طور نیست که چیزی جز ذوات نباشند. پس بالاخره جزو عوارض‌اند.

در این عبارت ثابت می‌کند که از عوارض‌اند؛ در عبارت بعدی ثابت می‌کند که از عوارض بدیهی نیستند، باید مورد بحث قرار بگیرند؛ در عبارت سوم ثابت می‌کند که از عوارض محتاج به بحث‌اند و بحثشان هم اختصاصی به یک مقوله خاصی ندارد که در یک علم خاصی مطرح بشود، بلکه یک بحث عامی باید در موردشان کرد؛ که بعد آن‌وقت نتیجه می‌گیرد که بنابراین باید موضوع، عام باشد که با همه این‌ها مرتبط باشد و موضوع عام چیزی جز موجود نیست که دیگر نتیجه بحث است که بعدها پشت سر هم می‌آید. پس در این عبارت فقط می‌خواهد ثابت کند که این امور اعراض‌اند، این امور عوارض‌اند و این‌طور نیست که عین ذوات باشند چنان‌که بعضی‌ها فکر کردند و گفتند اگر ما در ذوات بحث نمی‌کنیم در این‌ها هم بحث نمی‌کنیم، یا همان بحثی که در ذوات کردیم ما را بی‌نیاز می‌کند از بحث در این‌ها. این اشتباه است؛ بلکه بحث در ذوات جدا، بحث در این‌ها هم جدا لازم است و باید در این‌ها بحث بشود و بحثشان در علوم دیگری غیر از فلسفه نیست و همان ترتیب که عرض کردم تا آخر می‌آید.

حالا عبارت را توجه کنید؛ خود عبارت را توجه کنید: «إِلَّا» در این عبارت به معنای غَيْر است، استثنا نیست، به معنای غَيْر است؛ یعنی عبارت این‌طور می‌شود: «وَلَيْسَتْ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يَكُونُ وُجُودُهَا» (غَيْرَ) «وُجُودِ الصِّفَاتِ لِلذَّوَاتِ». از اموری نیست، از اموری نیستند که وجودشان غیر از وجود الصفات للذوات باشد، بلکه از اموری هستند که وجودشان وجود الصفات للذوات است؛ یعنی صفات‌اند، عوارض‌اند. وجودشان وجود الصفات للذوات است، یعنی وجودشان وجود الصفات للموصوفات است، وجود العوارض للمعروضات است؛ وجود خود معروض نیست، وجود خود ذوات نیست، امر انتزاعی آن‌چنانی که عین ذات باشد و چیزی غیر ذات نباشد نیست.

خب، عبارت را این‌طور معنا کردیم؛ بهتر این است که بگوییم «لَيْسَتْ» نفی است، غَيْر هم نفی است، نفی در نفی می‌شود اثبات؛ مفاد جمله می‌شود این: «هَذِهِ الْأُمُورُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يَكُونُ وُجُودُهَا وُجُودَ الصِّفَاتِ لِلذَّوَاتِ»؛ «يَكُونُ وُجُودُهَا وُجُودَ الصِّفَاتِ لِلذَّوَاتِ»، این‌طوری خوانده می‌شود. نفیِ نفی می‌شود اثبات، آن‌وقت عبارت این‌طوری معنا می‌شود: این امور از اموری هستند که وجودشان وجود الصفات للذوات است، یعنی مفهوماتشان معانی ناعتیه است؛ نعت می‌دهد به موصوف، عارض می‌شود بر معروض، این‌چنین نیست که عین ذات باشد. پس در این عبارت ثابت شد که این امور عوارض‌اند. این همان اشکال اول را دارد دفع می‌کند؛ می‌گوید این امور، اموری نیستند که غیرعارضی باشند و وجودشان عین وجود منشأ انتزاعشان باشد.

شرح عبارات دفع اشکال دوم و سوم و نتیجه‌گیری نهایی فصل

خب، پس بلکه عارض‌اند. حالا که عارض‌اند، آیا از صفات و عوارضی هستند که بدیهی‌اند و احتیاج به بحث ندارند یا احتیاج به بحث دارند؟ می‌فرماید: «وَلَا أَيْضًا هِيَ مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي تَكُونُ لِكُلِّ شَيْءٍ. فَيَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُشْتَرَكًا لِكُلِّ شَيْءٍ». این‌طور نیست که این صفات، صفاتی باشند که «لِكُلِّ شَيْءٍ» موجود باشند، که اگر «لِكُلِّ شَيْءٍ» موجود باشند لازم می‌آید که هر کدام این‌ها مشترک «لِكُلِّ شَيْءٍ» باشند و در نتیجه بدیهی باشند.

منظور این است که این‌ها جزو امور عامه نیستند مثل شیئیت، مثل امکان؛ شیئیت، امکان جزو امور عامه‌اند که «لِكُلِّ شَيْءٍ» حاصل‌اند، و چون «لِكُلِّ شَيْءٍ» حاصل‌اند بدیهی‌اند، احتیاج به بحث ندارند؛ عوارض هستند، ولی عوارض بدیهی‌اند، محتاج به بحث نیستند، عوارض عامه‌اند یعنی «لِكُلِّ شَيْءٍ»اند. ولی این‌ها از این صفات نیستند، این اموری که الان می‌خواهیم بحث کنیم که فلسفه در موردشان بحث می‌کند. «وَلَا أَيْضًا» آن «هِيَ»، یعنی آن اموری که فلسفه درباره‌شان بحث می‌کند، از صفاتی نیستند که «تَكُونُ لِكُلِّ شَيْءٍ»، برای هر شیئی باشند تا نتیجه‌اش چه بشود؟ که کل واحد از این امور «مُشْتَرَكًا لِكُلِّ شَيْءٍ» باشد. اموری که عامه و شامله هستند مثل شیئیت، مثل امکان، آن‌ها «لِكُلِّ شَيْءٍ» هستند، مشترک «لِكُلِّ شَيْءٍ» هستند و بدیهی‌اند و مورد بحث قرار نمی‌گیرند. این عوارضی که در فلسفه ازشان بحث می‌شود از سنخ آن امور نیستند، یعنی از سنخ شیئیت و امکان و امثال ذلک نیستند که امر بدیهی باشند، احتیاج به بحث نداشته باشند، بلکه احتیاج به بحث دارند.

سوم: «وَلَا يَجُوزُ...»؛ نمی‌توانید بگویید این امور اختصاص به مقوله خاص دارد؛ مثلاً وحدت و کثرت فقط بر جسم عارض می‌شود، بر مثلاً کمّ عارض نمی‌شود، بر کیف عارض نمی‌شود. نمی‌توانید به این اموری که مورد بحث‌اند در فلسفه اختصاص به یک موضوع خاصی بدهید، به یک مقوله خاص اختصاص بدهید؛ بلکه باید عام بگیرید: هم در مقوله جوهر پیدا می‌شوند، هم در مقوله کم و کیف پیدا می‌شوند، در خیلی چیزها پیدا می‌شوند. خب، پس عوارضی هستند، عوارض شامله نیستند، ولی عوارضی هستند که روی مقولات مختلف ممکن است بار بشوند. اگر چنین است، یک موضوع جامعی می‌خواهند که همه این عوارض مختلفه را جمع کند.

خب، «وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَخْتَصَّ أَيْضًا بِمَقُولَةٍ»؛ جایز نیست که هر یک از این اموری که در فلسفه مورد بحث می‌شوند اختصاص به مقوله داشته باشند. «أَيْضًا» یعنی همان‌طور که جایز نیست که وجودشان وجود ذات باشد، همان‌طور که جایز نیست از صفات عامه باشند، همچنین جایز نیست که اختصاص به «مَقُولَةٍ» داشته باشند. آن «وَلَا أَيْضًا» قبل هم همین معنا را داشت؛ «لَا أَيْضًا» یعنی همان‌طور که وجودشان وجود ذات نیست بلکه صفات‌اند، همچنین «أَيْضًا» از صفات عامه نیستند؛ همان‌طور که از صفاتی نیستند که وجودشان عین وجود ذات باشد، همچنین از صفاتی نیستند که «لِكُلِّ شَيْءٍ» باشند یعنی از صفات عامه نیستند. و باز می‌گوییم: «وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَخْتَصَّ أَيْضًا بِمَقُولَةٍ»؛ ایضاً جایز نیست که اختصاص به مقوله داشته باشد، یعنی در یک مقوله خاص باشد؛ والا اگر اختصاص به یک مقوله داشت مشترک نبود، در حالی که ما می‌بینیم در مقولات مختلف می‌آید.

خب، تا اینجا معلوم شد که این اموری که در فلسفه مورد بحث واقع می‌شوند، اولاً ذات نیستند بلکه عارض‌اند؛ ثانیاً عارض عام نیستند، عارض عام یعنی از امور شامله و صفات شامله نیستند که بدیهی باشند و احتیاج به بحث نداشته باشند؛ ثالثاً اختصاص به بعضی مقولات دون بعضی ندارند. پس عارض هستند، عارض بر مختلفات و عارض محتاج به بحث. بنابراین در فلسفه که بحث می‌شود از این‌ها، بحث می‌شود از اموری که می‌توانند بر مختلفات عارض شوند؛ و چیزی که می‌تواند بر مختلفات عارض شود باید با همه مختلفات سازگار باشد، و چیزی که می‌تواند با همه مختلفات سازگار باشد، آن معروض اصلی که می‌تواند با تمام این مختلفات سازگار باشد، آن معروض اصلی یک امر جامع یعنی موجود است.

توجه کنید: اول گفتیم که این امور از قبیل ذوات نیستند بلکه عوارض‌اند؛ ثانیاً گفتیم حالا که عوارض‌اند از مفاهیم عامه و بدیهیه نیستند بلکه از عوارضی هستند محتاج به بحث؛ ثالثاً هم گفتیم حالا که عارض محتاج به بحث‌اند، عارض یک مقوله خاص نیستند بلکه عارض امور مختلف‌اند؛ پس باید معروضشان هم جامع امور مختلفه باشد. حالا راحت می‌توانیم نتیجه بگیریم که معروضشان «وُجُودٌ بِمَا هُوَ وُجُودٌ» یا «مَوْجُودٌ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ» است. «وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنْ عَوَارِضِ شَيْءٍ»؛ این مختلفات نمی‌توانند عارض باشند جز عارض «الْمَوْجُود بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ». «وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ مِنْ عَوَارِضِ شَيْءٍ» مگر آن شیء «الْمَوْجُود بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ» باشد.

خب، این مبحث تمام شد. دقت کردید که ایشان سعی کرد که این امور را که در فلسفه مورد بحث قرار می‌گیرند، این امور را عارض قرار بدهد، عارض محتاج به بحث قرار بدهد، عارض مخصوص یک مقوله قرار ندهد، عارض مربوط به مقولات مختلف قرار بدهد، و آخر سر نتیجه بگیرد که چون این عوارض بر مقولات مختلف عارض می‌شوند باید یک چیزی که همه مختلفات را جمع می‌کند این عوارض را جمع کند؛ و آن چیزی که همه مختلفات را جمع می‌کند وجود است، پس موضوع فلسفه که جامع مباحث فلسفه است باید وجود باشد.

پس می‌گوید: «فَظَاهِرٌ لَكَ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ»؛ جمله یعنی مجموعه؛ از این مجموعه مباحثی که ما گفتیم برای تو ظاهر شد که «أَنَّ الْمَوْجُودَ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ أَمْرٌ مُشْتَرَكٌ لِجَمِيعِ هَذِهِ»؛ امری است مشترک «لِجَمِيعِ هَذِهِ»، یعنی لجمیع این اموری که ما در فلسفه ازشان بحث می‌کنیم. «وَأَنَّهُ»، یعنی «أَنَّ» این «الْمَوْجُودَ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ» واجب است که «الْمَوْضُوعَ لِهَذِهِ الصِّنَاعَةِ» قرار داده شود؛ «هَذِهِ الصِّنَاعَةِ» یعنی فلسفه و فلسفه اولی و علم الهی. این «الْمَوْجُودَ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ» واجب است که موضوع این صناعت قرار داده شود.

چرا باید موضوع صناعت قرار داده شود؟ «لِمَا قُلْنَا»؛ یعنی به خاطر دلیلی که گذراندیم. دلیلمان چه بود؟ دو تا بود که هر دو از یک سنخ بودند، روششان یکی بود؛ لذا ما هر دو را هم یکی حساب کنیم اشکال ندارد. دلیل این بود که فلسفه از امور مختلف بحث می‌کند — خلاصه دو دلیل، خلاصه دو دلیل: فلسفه از امور مختلف بحث می‌کند؛ آن امور مختلف فرق می‌کردند: در بیان اولمان امور مختلف، اموری بودند مربوط به موضوعات مختلف علوم؛ در بیان دوممان امور مختلف، اموری بودند که در علوم دیگر کاربرد داشتند، مربوط به موضوعات نبودند. خب، فلسفه از امور مختلف بحث می‌کند، پس موضوعش باید جامع این امور مختلف باشد، و چیزی که جامع امور مختلف هست چیزی جز موجود نیست، پس موضوع فلسفه «مَوْجُودٌ» است. این استدلالی بود که ما گذراندیم به دو بیان؛ چون امور مختلفی که در فلسفه مطرح می‌شدند دو سنخ، دو قسم بودند، ما دو بیان برای دلیلمان آوردیم، ولی دلیل در واقع یک روش داشت، در هر دو بیان یک روش داشت. پس «لِمَا قُلْنَا» یعنی به خاطر دلیل یا دو دلیلی که گذراندیم، «وَلِأَنَّهُ غَنِيٌّ»؛ «وَلِأَنَّهُ غَنِيٌّ» عطف بر «لِمَا قُلْنَا» است. موجود باید موضوع این صناعت باشد به این دو دلیلی که گذراندیم اولاً، «وَلِأَنَّهُ غَنِيٌّ عَنْ تَعَلُّمِ مَاهِيَّتِهِ وَعَنْ إِثْبَاتِهِ» ثانیاً؛ که این دلیل دیگری است که ابن‌سینا می‌خواهد وارد این دلیل بشود.


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo