90/05/01
بسم الله الرحمن الرحیم
موضوع منطق و نحوه بینیازیِ جوهر، عدد و مقدار از محسوسات/قلمرو مباحث الهیات و تجردِ موضوعات آن از ماده /موضوع علم الهیات
موضوع: موضوع علم الهیات/قلمرو مباحث الهیات و تجردِ موضوعات آن از ماده /موضوع منطق و نحوه بینیازیِ جوهر، عدد و مقدار از محسوسات
این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.
یادآوری مباحث گذشته و روش ابنسینا در تعیین موضوع فلسفه اولی
«وَالْعِلْمُ الْمَنْطِقِيُّ كَمَا عَلِمْتَ فَقَدْ كَانَ مَوْضُوعُهُ الْمَعَانِيَ الْمَعْقُولَةَ الثَّانِيَةَ الَّتِي تَسْتَنِدُ إِلَى الْمَعَانِي الْمَعْقُولَةِ الْأُولَى»[1]
بحث در تعیین موضوع فلسفه داشتیم. بعد از اینکه ثابت کردیم که ذات واجب تعالی و همچنین اسباب قصوی نمیتوانند موضوع فلسفه باشند، وارد این فصل دوم شدیم تا ثابت کنیم که موضوع فلسفه، مَوْجُودٌ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ است. برای این منظور، اینچنین وارد بحث شدیم: موضوع علم طبیعی را گفتیم، موضوع علم ریاضی را گفتیم، دربارهٔ علومی که تحت علم طبیعی هستند، خلقیات و ریاضیات و آنچه که تحت علوم طبیعی هستند بحث کردیم. گفتیم که مطالبی در این علوم مطرح میشود که تمامالمطالب نیستند؛ یعنی بعضی مطالب باقی میمانند که باید از آنها بحث بشود و آن مطالب در هیچیک از این علوم طرح نمیشود؛ پس باید علم دیگری داشته باشیم که دربارهٔ آن مطالب بحث کند. و آن مطالب، مطالب بسیار متنوعی هستند؛ از یک مقوله نیستند، از مقولات مختلفاند. بنابراین باید یک جامعی برای آنها در نظر گرفت که شامل همهشان بشود و آن جامع چیزی جز وجود نیست. به همین جهت است که ما موضوع فلسفه را مَوْجُودٌ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ قرار میدهیم تا شامل تمام آن مقولات مختلف بشود.
در ضمن این بیان، ما رسیدیم به بحث از منطق که الان باید از آنجا شروع کنیم؛ که در منطق هم ما مطالبی را مطرح میکنیم، ولی مطالب دیگری باقی میمانند که قابل طرح در منطق نیستند؛ آنها هم باید به آن علمی که مورد بحث ماست واگذار بشوند.
خب، ابتدا همانطور که دیروز هم اشاره کردم و الان هم مختصراً گفتم، ابتداً ما علوم را توضیح میدهیم، به موضوعشان و مباحثشان توجه میکنیم تا ببینیم آنها در چه مبحثی میتوانند وارد بشوند و در چه مبحثی نمیتوانند وارد بشوند؛ آنوقت مباحثی را که نمیتوانند وارد بشوند واگذار کنیم به همان علمی که در صدد تعیین موضوعش هستیم. آنوقت بعد که ما تمام این مطالب را گفتیم، ملاحظه میکنید — همان مطلبی را که عرض کردم ملاحظه میکنید — که ما میرسیم به مقولات مختلفهای که هر کدام باید مورد بحث واقع بشوند و این مقولات مختلفه را تحت هیچ عنوان جامعی نمیتوانیم مندرج کنیم جز تحت مَوْجُودٌ؛ و به همین جهت است که ناچاریم موضوع فلسفه را که میخواهد در این مطالب باقیمانده بحث کند، ناچاریم موضوع آن را همان عنوان جامع یعنی مَوْجُودٌ قرار بدهیم. این روش بحث ابنسینا است برای تعیین موضوع فلسفه در این فصل.
البته بحث هنوز ادامه دارد؛ ایشان به این مقدار اکتفا نمیکند. بعد میگوید یک چیزهای دیگر هم باقی مانده است که آنها را هم باید ما در همین علم فلسفه مطرح کنیم؛ مثل وحدت، مثل کثرت، قوّه، فعل و امثال ذلک، که دیگر اصلاً انتظار بحثش را در آن علوم دیگر نداشتیم. حالا اینهایی که ما الان داریم رسیدگی میکنیم، همانهایی هستند که در علوم دیگر مورد بحث قرار میگیرند مِنْ حَيْث، و از حیث دیگر بحثشان باقی میماند که ما آنها را از حیث دیگر وارد فلسفه میکنیم. اما یک مسائلی هست که اصلاً ربطی به علوم دیگر ندارد؛ از ابتدا به همهٔ حیثش باید بیاید در فلسفه بحث بشود. اینها دیگر باز مباحث بعدی ماست که ایشان با این بیان اولی که عرض کردم ثابت میکند که موضوع فلسفه مَوْجُودٌ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ است، ولی این بیان ادامه دارد؛ بیان ثانوی دارد که در بیان ثانویاش هم بعداً باید وارد شد. اما خب، ما در این جلسه به بیان ثانوی نمیرسیم؛ همان بیان اولی را میخواهیم تکمیل کنیم.
بررسی موضوع علم منطق و حیثیت بحث از معقولات ثانیه
ما توضیح دادیم علم طبیعی را، ریاضی را و علومی که تحت اینها هستند و همچنین خُلْقیات را؛ اینها را توضیح دادیم و گفتیم که اینها در چه چیزهایی بحث میکنند، از چه حیثی، و چه چیزهایی باقی میماند از حیثهای دیگر که اینها بحث نمیکنند. آنوقت رسیدیم به منطق. حالا اول بحث امروزمان است.
منطق دربارهٔ معقولات ثانیه بحث میکند. معقولات ثانیه دو حیث دارند: یکی حیث ذاتشان، که موجوداتی هستند ذهنیه و عقلیه که در ذهن، وجود تجردی دارند. حالا آیا مجرد غیرمتعلق به مادهاند، یا مجرد متعلق به مادهٔ غیرجسمانیاند؟ در آنها اختلاف ممکن است باشد؛ ولی ما در اینجا بحث در این اختلاف نداریم، لذا فرقی نمیکند برایمان که اینها موجودهای عقلی باشند که اصلاً تعلق به ماده ندارند، یا موجودهای عقلی باشند که تعلق به مادهٔ غیرجسمانی دارند؛ برای ما تفاوت نمیکند، بالاخره به لحاظ ذاتشان موجودند و موجود ذهنی هم هستند. به این حیث در منطق بحث نمیشود از آنها؛ یعنی به حیث اینکه در منطق بحث نمیکنیم معقولات ثانیه وجود ذهنی دارند و در وجود ذهنی چه نوع وجود دارند، وجود جوهری دارند، وجود عرضی دارند، وجود تجردی دارند، آیا وابسته به مادهاند — مادهٔ غیرجسمانی — یا اصلاً وابسته نیستند؛ اینجور مباحث اصلاً در منطق نمیآید.
در منطق از معقولات ثانیه به این حیث بحث میکنیم که این معقولات ثانیه اگر معلوم باشند، ما را میتوانند به مجهول واصل کنند؛ همین. بحث ما در منطق در معقولات ثانیه است، منتها به این حیث؛ به این حیث که میتوانند ما را از معلومی به مجهولی منتقل کنند. اما خودشان چه وجودی دارند و نحوهٔ وجودشان چگونه است، اینها مباحثی است که در منطق نمیآید و چیز دیگر هم این مباحث را طرح نمیکند، علم دیگر هم این مباحث را طرح نمیکند؛ به ناچار این مباحث باید در علم دیگری مستقل به نام همین فلسفهٔ اولی طرح بشود.
که این هم دقت میکنید دنبالهٔ بحثهای دیروز است که گفتیم چیزهایی در علم طبیعی داریم، مورد بحث قرار میدهیم به حیثی، و اینها را به حیث دیگر نمیتوانیم مورد بحث قرار بدهیم؛ مثلاً جسم را. جسم را به یک حیث مورد بحث قرار میدهیم در علم طبیعی و سه حیث دیگر مورد بحث نمیشد. یا در ریاضیات دیدید که ما موضوعات ریاضی را، موضوع ریاضی را، به یک حیث مورد بحث نبود در ریاضی؛ یا علومی که تحت ریاضی بودند، یا علومی که تحت طبیعی بودند، یا خلقیات، اینها هیچکدام در آن امور بحث نمیکردند. در منطق هم الان به همین نتیجه رسیدیم که معقولات ثانیه که در بحث منطق مطرحاند، به یک حیث خاصی مطرحاند؛ به تمام حیثها مطرح نیستند. به حیثهای دیگر باید مطرح بشوند، ولی در منطق مطرح نمیشوند؛ جایشان در علم دیگر است و آن علم دیگر همین علمی است که ما الان دربارهاش بحث میکنیم. پس اینهمه موضوعات باقی ماندند، همه را ریختیم در همین علم جدید که بشود علم اولی، علم اعلی، فلسفهٔ اولی. آنوقت اینهمه موضوعات مختلف که میآید در این علم، احتیاج به یک موضوع جامع دارد و موضوع جامع چیزی جز مَوْجُودٌ نیست دیگر تا آخر میگوییم.
شرح عبارت کتاب دربارهٔ معقول اول و معقول ثانی
حالا توجه کنید متن را من بخوانم؛ این دنبالهٔ بحث دیروز است که ما نرسیدیم بخوانیم، بحث در منطق: «وَالْعِلْمُ الْمَنْطِقِيُّ كَمَا عَلِمْتَ فَقَدْ كَانَ مَوْضُوعُهُ الْمَعَانِيَ الْمَعْقُولَةَ الثَّانِيَةَ».
علم منطقی، چنانکه قبلاً در جای خودش یعنی در آن بخشهای منطق این کتاب شناختی، موضوعش معانیای است که آن معانی، معقول ثانیاند. «الَّتِي» آن معقول ثانی که «تَسْتَنِدُ إِلَى الْمَعَانِي الْمَعْقُولَةِ الْأُولَى» که آن معانی، معقول اولی هستند.
خب، لازم نیست من معقول ثانی و معقول اولی را توضیح بدهم، روشن است؛ منتها از باب اینکه چیزی باقی نماند، تذکراً عرض میکنم: معقول اولی یعنی ماهیات، که اولین مفاهیمی هستند که وارد تعقل ما میشوند؛ مثل انسان مثلاً، فرس، کتاب، بیت و امثال ذلک. هر چه از این ماهیات جوهریه و عرضیه هست، همه میشوند معقول اولی.
عناوینی که بر این معقول اولی مترتباند، معقول ثانیاند که بعد از این معقول اولی در تعقل ما میآیند. مثلاً ما انسان را نگاه میکنیم، میبینیم صدق میکند بر افراد متفقالحقیقه؛ از این صدقش بر افراد متفقالحقیقه به دست میآوریم که این «نوع» است. نوعیت میشود معقول ثانی؛ یعنی عنوانی است که به انسان میدهیم. یا حیوان را میبینیم که میتواند صدق کند بر افراد مختلفالحقیقه، میفهمیم «جنس» است؛ جنسیت میشود معقول ثانی. آن عناوینی که بعد از معقول اول به ذهن ما میآیند، معقول ثانیاند؛ حالا چه بعد از معقول اولی — معقول اول — بدون واسطه به ذهن بیایند، چه با واسطه؛ یعنی چه معقول ثانی باشند، چه معقول ثالث، چه معقول رابع، همه را میگوییم معقول ثانی. معقول ثانی یعنی معقولی که اول نیست؛ حالا میخواهد ثانی باشد، میخواهد بیش از ثانی باشد.
این عناوینی که بعضیهایش را عرض کردیم: نوعیت، جنسیت، کلیت، جزئیت و امثال ذلک، محصورهٔ اربعه، محصورات اربعه، مهمله؛ اینها عناوینی است که در منطق مطرحاند. همهٔ این عناوین، معقولات ثانیاند و منطق دربارهٔ این معقولات ثانی بحث میکند. ولی دربارهٔ آن معقولات ثانی به چه حیث؟ به حیث اینکه اینها ما را از معلومی به مجهولی واصل میکنند؛ چه معلوم و مجهول تصوری، چه معلوم و مجهول تصدیقی.
تفکیک میان موضوع علم منطق و موضوع مسائل آن
«مِنْ جِهَةِ»؛ این «مِنْ جِهَةِ» را توجه کنید، مرتبط به «تَسْتَنِدُ» نیست، مرتبط به «كَانَ مَوْضُوعُهُ» است. موضوع منطق، معانی معقوله است؛ اما نه این معانی معقوله مِنْ حَيْثُ ذاتشان موضوع باشند، بلکه «مِنْ جِهَةِ كَيْفِيَّةِ مَا يُتَوَصَّلُ» تا آخر؛ یعنی به این حیث موضوع علم منطقاند و در منطق مورد بحثاند. «مِنْ جِهَةِ...»
البته این معانی، دانهدانهشان موضوع نیستندها! خود «معقول ثانی» موضوع است؛ که این معقول ثانی مصادیقی دارد، آن مصادیق موضوع مسائل قرار میگیرند، آنوقت احکام برایشان مترتب میشود؛ که مصادیق مثل نوع و جنس و کلی و جزئی و امثال ذلک است. در منطق، ما دانهدانهٔ آنها را موضوع علم قرار نمیدهیم؛ آنها موضوع مسائلاند. آن کلیِ الْمَعْقُولُ الثَّانِي، آن موضوع علم است. بعد این کلی به مصادیقی تقسیم میشود، آن مصادیقش موضوع مسائل قرار میگیرند و دربارهٔ عوارض آن مصادیق بحث میشود که چگونه اینها ما را به مجهول میرسانند.
«مِنْ جِهَةِ كَيْفِيَّةِ مَا يُتَوَصَّلُ بِهَا»؛ «بِهَا» یعنی به آن معقول ثانی. از این حیث که هر کدام اینها دارای کیفیتی هستند که «يُتَوَصَّلُ» به توسط آن معقول ثانی با داشتن این کیفیت، «يُتَوَصَّلُ» انسان «مِنْ مَعْلُومٍ إِلَى مَجْهُولٍ». یعنی به آن حیث موصل بودنشان «مِنْ مَعْلُومٍ إِلَى مَجْهُولٍ» در منطق مورد بحثاند؛ نه به حیث ذاتشان، به حیث موصل بودنشان.
«لَا مِنْ جِهَةِ...»؛ مِنْ حَيْثُ موصل بودنشان موضوعاند و مورد بحثاند، لَا مِنْ حَيْثُ... — «لَا مِنْ جِهَةِ» در عبارت است — اینکه من اشاره کردم در عرایضم هی دارم که اینها از جهت اینکه موصلاند موضوعاند و از آنها بحث میکنیم، این عبارتی که من میآورم عبارتی است خودش مشتمل بر تهافت: موضوعاند به این حیث و ما از آنها بحث میکنیم! خب اگر موضوعاند که نمیشود از آنها بحث کرد که! هیچ علمی از موضوع خودش بحث نمیکند. این بود که من از خارج توضیح دادم که آنهایی که ما دربارهشان بحث میکنیم، مصادیق این موضوعاند و موضوع مسائلاند؛ آنوقت ما از عوارض آنها بحث میکنیم. این توضیحی که من از خارج دادم برای این است که این تهافتی که در کلام خودم به نظر میرسد از بین برود. اگر موضوعاند که نمیشود بحث کرد از آنها؛ عرض کردم موضوع مسائلاند، موضوع علم نیستند. موضوع علم همان کلی است؛ آنوقت اینها مصادیق موضوع علماند و موضوع مسائلاند و دربارهٔ همین موضوع ما بحث میکنیم، یعنی از محمولات این موضوعات بحث میکنیم.
معنای وجود عقلی غیرمتعلق به ماده یا متعلق به مادهٔ غیرجسمانی
«لَا مِنْ جِهَةِ مَا هِيَ مَعْقُولَةٌ وَلَهَا الْوُجُودُ الْعَقْلِيُّ»؛ یعنی اگر ما در منطق از معانی معقوله بحث میکنیم، به آن حیثی است که گفتیم، نه از این حیث که این معانی، معقولاند و برایشان وجود عقلی ثابت است؛ به این حیث ما بحث نمیکنیم. پس معانی معقولهٔ ثانیه با این حیثی که الان طرح کردیم، در علم منطق بحث نمیشود؛ در علوم دیگر هم بحث نمیشود، به ناچار باید در همین علم اعلایی که ما الان در صدد تعیین موضوعش هستیم بحث بشود.
«الَّذِي لَا يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ أَصْلاً أَوْ يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ غَيْرِ جُسْمَانِيَّةٍ». این عبارت را من باید مفصل معنا کنم، اما مختصر معنا میکنم؛ چون نظیرش دو سه خط بعد میآید، من در آن دو سه خط بعد تفصیل میدهم بحث را. اینجا مختصر معنا میکنم، ولی با همان مختصر مطلب روشن میشود انشاءالله.
«الَّذِي» صفت «الْوُجُودُ الْعَقْلِيُّ» است. «وَلَهَا الْوُجُودُ الْعَقْلِيُّ» برای این معانی وجود عقلی است، اما وجود عقلیای که «لَا يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ أَصْلاً أَوْ يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ غَيْرِ جُسْمَانِيَّةٍ»؛ وجود عقلیای که یا به هیچ مادهای متعلق نیست، یا اگر به ماده متعلق است به مادهٔ غیرجسمانی متعلق است.
اولاً این تردید برای چه اینجا آمده است؟ چرا گفته است: «لَا يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ أَصْلاً أَوْ يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ»؟ این تردید برای چه آمده است؟ ثانیاً مادهٔ غیرجسمانی که این موجودهای عقلی به آن تعلق میگیرند چیست؟ اگر ماده است، چرا غیرجسمانی است؟ این دو تا مطلب باید توضیح داده بشود.
اما مطلب اول: تردید به خاطر این است که در مسئله دو تا احتمال است. ایشان میگوید که من الان در صدد این بحث نیستم که تثبیت کنم کدام احتمال درست است. هر کدام از دو احتمال که باشد، بالاخره ما از معقولات ثانیه که وجود عقلی دارند، به این حیث که وجود عقلی دارند — چه وجود عقلیشان چنین باشد، چه چنان باشد — ما در منطق بحث نمیکنیم. منظور ما این است که بفهمانیم ما از چنین معانی با چنین وجودی بحث نمیکنیم. بله، از این معانی با آن عنوان موصل بودنشان بحث میکنیم در منطق؛ اما از این معانی با این عنوان که وجود عقلی دارند بحث نمیکنیم که وجود عقلیشان چگونه است. برای ما فرق نمیکند چه وجود عقلیشان «لَا يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ أَصْلاً» باشد، یا «يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ غَيْرِ جُسْمَانِيَّةٍ» باشد؛ هر کدام که باشد بالاخره در منطق مورد بحث نیست و ما باید در علم دیگری از این معانی با این حیث بحث کنیم؛ آنوقت در آن علم روشن کنیم که آیا این وجود عقلی متعلق به ماده نیست یا متعلق به مادهٔ غیرجسمانی است. این «أَوْ» تردیدی که در اینجا میآورد، میخواهد بفهماند که برای ما فرقی نمیکند این باشد یا آن باشد؛ دو تا احتمال در مسئله هست و ما الان در صدد این نیستیم که یکی از این دو احتمال را به عنوان احتمال حق تعیین کنیم؛ هر کدام حق بود برای ما کافی است. پس آمدن «أَوْ» به این مناسبت است؛ تردید را ایشان به این مناسبت میآورد که از این جهت برای ما تفاوتی نیست که این باشد یا آن.
اما مطلب دوم: وجود عقلی متعلق به مادهٔ غیرجسمانی یعنی چه؟ وجود عقلی که متعلق به ماده نباشد اصلاً، این روشن است؛ اما وجود عقلی متعلق به مادهٔ غیرجسمانی یک مقدار احتیاج به توضیح دارد. توجه کنید: «ماده» در اصطلاح عام به معنای «قابل» است. قابل لازم نیست حتماً جسمانی باشد تا ما بگوییم هر مادهای جسمانی است؛ قابل میتواند غیرجسمانی باشد. نفس ما قابل صور علمیه است، جسمانی هم نیست. در حقیقت، نفس ما ماده است برای صور علمیه، اگرچه خودش صورت است برای بدن؛ ولی در عین اینکه خودش صورت است برای بدن، ماده است برای صور علمیه، اما مادهٔ غیرجسمانی.
حالا بحث در این است که این معقولات ثانیه که وجود عقلی دارند، آیا وجود عقلیشان به هیچ مادهای تعلق ندارد — یعنی وجود عقلیشان عارض بر عقول عالیه است — یا نه، به مادهٔ غیرجسمانی مثل نفس تعلق دارد؟ این الان مورد بحث ما — عرض کردم — نیست. پس مطلب تقریباً روشن شد که ما از معقولات ثانیه، از این حیث که معقولاند و وجود عقلی دارند بحث نمیکنیم؛ یا به تعبیر دیگر، به حیث ذاتشان بحث نمیکنیم. اینکه میگوییم: «مِنْ جِهَةِ مَا هِيَ مَعْقُولَةٌ وَلَهَا الْوُجُودُ الْعَقْلِيُّ» یعنی به حیث ذاتشان. به حیث ذاتشان بحث نمیکنیم؛ به حیث موصلیتشان بحث میکنیم در منطق، نه به حیث ذاتشان. به حیث ذاتشان یعنی به این حیث که دارای وجود عقلیاند از آنها بحث نمیکنیم و سؤال نمیکنیم که وجود عقلیشان چگونه است، آیا به آن نحو است یا به این نحو. این مطلب اولی است که توضیح داده شد و مطلب دومی که تعلق به مادهٔ غیرجسمانی است روشن شد.
«لَا مِنْ جِهَةِ مَا هِيَ مَعْقُولَةٌ وَلَهَا الْوُجُودُ الْعَقْلِيُّ»، وجود عقلیای که «الَّذِي لَا يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ أَصْلاً أَوْ يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ غَيْرِ جُسْمَانِيَّةٍ».
انحصار علوم و لزوم طرح مباحث باقیمانده در فلسفه اولی
تمام شد بحث؛ یعنی این قسمت از بحث که میخواستیم تمام شد. ثابت شد که در علم طبیعی ما از اموری بحث میکنیم منتها با حیثیت خاص، و با حیثیتهای دیگر از آنها بحث نمیکنیم؛ در علم ریاضی هم همینطور، در خلقیات هم همینطور، در علم منطقی هم همینطور. حالا میگوییم: «وَلَمْ يَكُنْ غَيْرَ هَذِهِ الْعُلُومِ عُلُومٌ أُخْرَى»؛ دیگر علوم دیگری هم که نداریم! پس آن چیزهایی که ما در این علوم مورد بحث قرار نمیدهیم، با توجه به اینکه علم دیگری نداریم، باید آن چیزها در علم اعلی که فوق اینهاست بحث بشود.
تا اینجا که ما خواندیم: «وَلَمْ يَكُنْ غَيْرَ هَذِهِ الْعُلُومِ عُلُومٌ أُخْرَى»، «عُلُومٌ أُخْرَى» میشود اسم «لَمْ يَكُنْ» یا فاعل «لَمْ يَكُنْ» که «لَمْ يَكُنْ» تامه است؛ یعنی علوم دیگری غیر از این علوم وجود ندارد که ما بگوییم این مباحثی را که در این علوم مورد بحث قرار ندادیم، در آن علم دیگر بحث میکنیم. علم دیگری نداریم مگر فلسفهٔ اولی. چون این علوم در این امور بحث نمیکنند و علم دیگر هم نداریم جز فلسفهٔ اولی، پس باید این اموری که در علوم مذکوره مورد بحث قرار نگرفتند، در فلسفهٔ اولی بحث بشوند.
بیان اجمالی عدم تعلق مباحث جوهر، عدد، مقدار و امور صوریه به محسوسات
از «ثُمَّ الْبَحْثُ» تا حدود یک صفحه و خردهای از کتاب ما، این بحث مطرح است که بحث از جوهر به آن حیثیتی که در علم طبیعی مطرح نبود، بحث از مقدار به آن حیثیتی که در علم ریاضی مطرح نبود، این مباحث، مباحثی نیستند که بتوانیم در علوم متعلق به محسوسات از آنها بحث کنیم؛ زیرا با آن حیثی که ما میخواهیم آنها را در علم طرح کنیم، با آن حیث اینها جزء محسوسات به حساب نمیآیند، جزء معقولاتاند. پس نمیتوانیم آنها را مربوط کنیم به علمی که دربارهٔ محسوسات بحث میکند، یعنی علم طبیعی و علم ریاضی. درست است که موضوع طبیعی و ریاضی اینها را شامل نمیشد، ولی اینها را نمیتوانیم هم داخل کنیم در علم ریاضی و طبیعی. چرا؟ چون علم ریاضی و طبیعی از محسوسات بحث میکنند و این امور، اموری نیستند که تعلق به محسوسات داشته باشند. فقط میخواهیم همین را ثابت کنیم که اینها اموری نیستند که مربوط به محسوسات باشند.
برای اثبات بحث، یک مطلب را ابتداً به صورت کلی طرح میکنیم؛ یعنی جوهر را، عدد را و مقدار را — این سه تا را — که جوهر مربوط به علم طبیعی بشود، مقدار مربوط به بخشی از ریاضیات بشود که هندسه است و هیئت، عدد مربوط به بخش دیگری از ریاضیات بشود که عبارت است از حساب و موسیقی. این سه تا را به طور جمعی طرح میکنیم که اینها به حیثیت خاصشان اموری نیستند که بتوانند در علم مربوط به محسوسات مورد بحث قرار بگیرند؛ به حیثیت خاص یعنی به حیثیت جوهریت، به حیثیت وجود، به حیثیتهایی که الان مطرح خواهد شد.
بعداً به طور تفصیل وارد بحث میشویم. اول به طور مجمل همین مطالبی را که عرض کردم میگوییم، بعداً به طور تفصیل وارد بحث میشویم: میگوییم اما جوهر با این حیث، جزء محسوسات نیست و لذا در علومی که متعلق به محسوساتاند نباید مورد بحث قرار بگیرد. بعد میگوییم اما عدد، آن هم به این بیانی که خواهیم گفت آن هم جزء محسوسات نیست؛ پس بنابراین نباید در علمی که متعلق به محسوسات است و از محسوسات بحث میکند مورد بحث واقع بشود. بعد میآییم میگوییم اما مقدار، دربارهٔ مقدار هم بحث میکنیم؛ البته مقدار طولانی بحث میشود، چون مقدار دو تا معنا دارد، دربارهٔ هر کدام از دو معنایش باید بحث کنیم.
بعد که تمام اینها معلوم شد و معلوم شد که این امور سهگانه یعنی جوهر و عدد و مقدار که میخواهند در علوم بحث بشوند، به آن حیث مورد نظر ما محسوس و مادی نیستند و نمیشود از آنها در علوم مربوط به محسوسات یعنی طبیعی و ریاضی بحث کرد، آنوقت بعد بحث را جمع میکنیم، میگوییم پس اینها باید در علم دیگری طرح بشوند. و بعد هم اضافه میکنیم که اینها مقولات مختلفاند؛ آن علم دیگری که از این مقولات مختلف بحث میکند باید یک موضوع جامعی داشته باشد که شامل همهٔ این مقولات بشود. از خود مقولههای خصوصی را نمیشود موضوع قرار داد، چون مقولات مختلف در کارند؛ مقولات مختلف هم همه را با هم نمیشود موضوع قرار داد، چون موضوع علم باید یکی باشد نه متعدد. پس ناچار باید یک عنوانی را انتخاب کنیم به عنوان موضوع که بتواند همهٔ این مقولات را شامل بشود و آن عنوان، مَوْجُودٌ است. اینها را بعداً خواهیم خواند. پس الان میخواهیم وارد این بحث بشویم — ابتدا اجمالاً، بعد تفصیلاً — وارد این بحث بشویم که جوهر و عدد و مقدار، این سه تا به این حیثهایی که گفتیم باید مورد بحث قرار بگیرند، این سه تا به این حیثها مربوط به محسوسات نیستند و در نتیجه علمی که متعلق به محسوسات است یعنی طبیعی و ریاضی از اینها بحث نمیکند. الان میخواهیم این را مطرح کنیم. عرض کردم ابتدا مجملاً بیان میکنیم، ثانیاً مفصلاً.
تفاوت علم طبیعی و ریاضی در نحوهٔ ارتباط با محسوسات و ماده
در بیان اجمالی، اینطور من توضیح میدهم که علم متعلق به محسوسات دو تاست: یکی علمی که مستقیماً از محسوسات بحث میکند، که آن علم طبیعی است؛ یکی علمی که دربارهٔ چیزهایی که در خارج محسوساند ولی در وهم و ذهن ما میتوانند معقول باشند و مجرد باشند بحث میکند، و آن ریاضی است؛ که این را قبلاً گفتیم. علم طبیعی از محسوسات یعنی از مادیات بحث میکند؛ علم ریاضی از چیزهایی که در وجود خارجی محسوساند و مادیاند، ولی در وجود ذهنی معقولاند و مجرد بحث میکند؛ این هم دو تا. این هر دو علم را میگوییم علوم مربوط و متعلق به محسوسات. این یک مقدمه.
مقدّمهٔ دیگر اینکه جوهر بِمَا هُوَ جَوْهَر محسوس نیست، لذا جوهر بِمَا هُوَ جَوْهَر بر عقل هم اطلاق میشود، بر نفس هم اطلاق میشود که هیچکدام محسوس نیستند. بله، جوهری که جسم باشد محسوس است، جوهری که صورت باشد محسوس است؛ جوهری که هیولی باشد، آن هم محسوس نیست. جوهری که نفس و عقل هم باشد که محسوس نیست. پس جوهر خاص محسوس است، ولی جوهر بِمَا هُوَ جَوْهَر محسوس نیست. این یک.
جوهر بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ وَ مَوْجُودٌ باز هم محسوس نیست که هر دو عنوان را به آن بدهیم؛ هم عنوان جوهریت، هم عنوان وجود، باز هم محسوس نیست. بله، جوهری که مؤلَّف است از ماده و صورت، آن محسوس است؛ ولی مؤلف بودنش باز محسوس نیست. درست است که مرکب محسوس است، ولی مرکَّب بودنش محسوس نیست و ما در فلسفه باید از آن مرکب بودن جسم بحث کنیم، نه از خود جسم مرکب. خود جسم مرکب محسوس است، اما آن مرکب بودنش مِنَ الْمَادَّةِ وَ الصُّورَة محسوس نیست.
این دربارهٔ جوهر، که دیدید جوهر با این عناوینی که گفتیم محسوس نیست. محسوس نیست نه اینکه حتماً باید معقول باشد؛ منظور این است که مقید به محسوسیت نیست، یعنی میتواند مجرد هم باشد. این منظور ماست. قبلاً هم اگر یادتان باشد اشاره کردم که ما در فلسفه از چیزهایی بحث میکنیم که مستغنی از مادهاند، نه مادی نیستند! میتوانند مادی هم باشند، ولی مستغنی از مادهاند. مثلاً کلی و جزئی؛ خب جزئی میتواند مادی باشد، ولی لزومی ندارد مادی باشد؛ کلی هم همینطور. جزئی هم داریم که مجرد است. این را قبلاً بحث کردیم، از شرح هدایهٔ اثیریهٔ ملاصدرا[2] هم عباراتش را آوردیم و خواندیم؛ از مقدمهٔ شرح هدایه که عرض کردم مقدمهٔ بسیار باارزشی است.
اما مقدار و عدد: این دو تا هم «بِمَا هُمَا مَوْجُودَانِ»[3] باز یک مسئلهٔ محسوس نیستند. به این بیان که وجودشان چگونه است — این بحث که وجودشان چگونه است — این هم بحث از محسوسات نیست. پس توجه کردید: جوهر که در طبیعیات مطرح است، به آن حیثی که ذکر کردیم در طبیعیات مورد بحث نیست. عدد و مقدار هم به آن حیثی که در ریاضیات مطرح است... به آن حیثی که در فلسفه مطرح است، به آن حیث مربوط به محسوسات نیست و در ریاضی مورد بحث نیست.
بررسی امور صوریه در منطق و اقسام سهگانهٔ صورت
ماند منطق. منطق در امور صُوریه بحث میکند؛ منطق را میفرمایند صوری است دیگر، در امور صوریه بحث میکند. یعنی میگوید صورت اگر این باشد، اینچنین حکمش این است؛ به ماده کار ندارد. میگوید مثلاً قضیهٔ موجبهٔ کلیه این است؛ این صورت را دارد توضیح میدهد. حالا شما در هر مادهای میخواهید، در هر قالبی میخواهید بریزید، بریزید؛ اصلاً در ماده و قالبش بحث نمیکند. در منطق ما در مادهها بحث نداریم مگر در یک جا: در بحث صناعات خمس در ماده هم بحث میکنیم؛ و الا منطق در صورت بحث میکند و لذا گفته میشود منطق صوری.
خب، اما امور صوریه: امور صوریه همانطور که عرض کردم، یک عنوانشان این است که موصلاند ما را «مِنْ مَعْلُومٍ إِلَى مَجْهُولٍ»؛ به این عنوان در منطق مطرحاند. اما به این عنوان دیگر که آیا این امور صوریه «بمَادَّةٍ» هستند یا «بمَادَّةٍ غَيْرِ جُسْمَانِيَّةٍ» هستند یا اصلاً در ماده نیستند، از این جهت در منطق مورد بحث قرار نمیگیرند. قبلاً گفتم «يَتَعَلَّقُ بِمَادَّةٍ غَيْرِ جُسْمَانِيَّةٍ» بحث مفصل دارد، ولی من این بحث مفصل را میگذارم برای چند خط بعد؛ الان رسیدیم به اینکه آن بحث مفصل را مطرح کنم. وقتی عبارتش را رسیدم، این بحث را عرض خواهم کرد.
خب، این را توجه کردید: جوهری که در علم طبیعی از آن بحث میشود — نه، جوهر موضوع طبیعی نیست — جوهری که در علم طبیعی از آن بحث میشود، عدد و مقداری که در علم ریاضی از آن بحث میشود، امور صوریهای که در علم منطق مطرحاند، اگر به این حیثهایی که عرض کردیم ملاحظه شوند، نه در علم طبیعی از آنها بحث میشود، نه در علم ریاضی و نه در علم منطق. پس مسائلی هستند که مربوط به هیچکدام از این علوم نیستند؛ بنابراین باید برای آنها یک علم جدایی را در نظر گرفت و آنها را در آن علم جدا مطرح کرد و بحث کرد. این مطلب به صورت مجمل، که شاید سه چهار پنج خط، بیشتر طول نکشد. بعدش دیگر تفصیل میدهند که نزدیک یک صفحه بحث است؛ همین مطالب را تفصیل میدهند.
قرائت و شرح عبارت کتاب در بیان اجمالی («ثُمَّ الْبَحْثُ عَنْ حَالِ الْجَوْهَرِ...»)
بعد از اینکه موضوعات سایر علوم را تعیین کرد و مباحثی را که در سایر علوم باید طرح بشوند ذکر کرد، میخواهد بیان کند که بعضی از امور با حیثیتهای دیگری که دارند نمیتوانند در آن علوم مذکوره مورد بحث قرار بگیرند، پس باید برای آنها علم جدا آورد. این مطلب دیگر است که بعد از اینکه این مطلب تمام شد، توضیح خواهد داد که این علم دیگری که از اینهمه متنوعات بحث میکند، باید یک موضوع جامع بین المتنوعات داشته باشد؛ آنوقت کمکم وارد موضوع و مقصود اصلی میشویم.
«ثُمَّ الْبَحْثُ عَنْ حَالِ الْجَوْهَرِ بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ وَجَوْهَرٌ»؛ بحث از احوال جوهر، اما جوهر با این عنوان که «بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ وَجَوْهَرٌ» است. یا بحث «وَعَنِ الْجِسْمِ بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ»، نه «بِمَا هُوَ مُتَحَرِّكٌ وَسَاكِنٌ». یا بحث «وَعَنِ الْمِقْدَارِ وَالْعَدَدِ بِمَا هُمَا مَوْجُودَانِ»، نه بِمَا هُمَا صاحب احوال کذا، و «بِمَا» اینکه «وَكَيْفَ وُجُودُهُمَا». و همچنین بحث «وَعَنِ الْأُمُورِ الصُّورِيَّةِ» که در منطق باید مطرح بشوند؛ آخر سر میگوییم: «فَمِمَّا يَجِبُ أَنْ يُجَرَّدَ لَهُ بَحْثٌ»، باید برایشان یک بحث جدا آورده بشود؛ در این علوم مذکوره نمیتوانند وارد بشوند.
امور صوریهای که «الَّتِي لَيْسَتْ فِي مَادَّةٍ أَوْ هِيَ فِي مَادَّةٍ غَيْرِ مَادَّةِ الْأَجْسَامِ»؛ امور صوریهای که یا اصلاً در ماده نیستند، یا اگر در ماده هستند در مادهٔ غیر اجساماند، که مادهٔ غیر اجسام را باید توضیح بدهم. حالا این عبارت را باید به تفصیل توضیح بدهیم:
صورت دو قسم است: یک صورتی که در ماده است یا به تعبیر دیگر متعلق به ماده است؛ مثل صورتهای معدنی، صورتهای نباتی، همین صورتهای مادی که حلول میکنند در جسم، حلول میکنند در ماده، حلول میکنند در هیولی و با هیولی ترکیب میشوند و جسم را میسازند. اینها صورتهای مادیاند که مربوط به مادهاند، یعنی حلول در ماده کردهاند؛ یا مثلاً مثل نفس، حلول در ماده نکرده است ولی متعلق به ماده هست. این یک نوع صورت.
یک صورت دیگری داریم که حلول در ماده میکند، اما نه مادهٔ جسمانی؛ مثل صُوَر علمیه، چه تصوریه چه تصدیقیه. اینها حلول در ماده میکنند، منتها مادهشان مادهٔ جسمانی نیست؛ حلول در نفس میکنند و نفس ماده است یعنی قابل است، ولی جسمانی نیست. قبلاً هم عرض کردم: ماده را نباید به معنای آن مادهای گرفت که در جسم به کار میرود؛ ماده را باید مطلق گرفت. ماده یعنی قابل؛ آنوقت ماده وقتی مطلق باشد، غیرجسمانی هم میتواند باشد.
یک صورت دیگری داریم که اصلاً تعلق به ماده ندارد، چه مادهٔ جسمانی چه مادهٔ غیرجسمانی، و آن موجودات عقلیاند؛ ذَوَاتُ الْعُقُولِ الْمُفَارِقَةِ. اینها صورتاند، ولی هیچ نوع تعلق به ماده ندارند؛ نه تعلق به مادهٔ جسمانی دارند، نه تعلق به مادهٔ غیرجسمانی.
پس صورت یعنی فعلیت. این فعلیت گاهی از اوقات حلول در ماده میکند و جسم را درست میکند — حلول در مادهٔ جسمانی میکند و جسم را درست میکند — گاهی حلول در مادهٔ غیرجسمانی میکند، گاهی هم اصلاً حلول در ماده نمیکند؛ نه در مادهٔ جسمانی و نه در مادهٔ غیرجسمانی. هر سه صورت را داریم. آن امور صوریهای که در منطق مطرحاند، آن امور صوریه از قبیل صورتهایی که در مادهٔ جسمانی حلول میکنند نیستند؛ بلکه یا از آن اموری هستند که در ماده حلول نمیکنند، یا اگر حلول کنند در مادهٔ غیرجسمانی حلول میکنند. لذا ببینید اینجا میگوید: امور صوریهای که «الَّتِي لَيْسَتْ فِي مَادَّةٍ أَوْ هِيَ فِي مَادَّةٍ غَيْرِ مَادَّةِ الْأَجْسَامِ». این امور صوریه مورد بحث است، نه آن امور صوریهای که در مادهٔ جسمانی حلول میکنند که ما تعبیر میکنیم به صورتی که جسم را میسازد. این داخل در همان جوهر است که قبلاً بحثش را گذراندیم؛ که گفتیم جوهر «بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ وَجَوْهَرٌ» نمیتواند در علوم دیگر جز علم فلسفهٔ الهی بحث بشود.
حالا الان آمدیم سراغ صورتهایی که غیر از آن صورتهای مادیاند، که میتوانند در منطق مطرح بشوند. صورت مادی که در منطق مطرح نمیشود؛ صورت مادی جایش منطق نیست. اگر به حیث وجودش و جوهریتش نگاه کنید، جایش در فلسفه است؛ اگر به حیث اینکه منشأ حرکت است و منشأ سکون است و یک امر طبیعی و یک موجود طبیعی است، جایش در علم طبیعی است. پس این صورت مادی اصلاً جایش در منطق نیست. این امور صوریه که میگوییم، امور صوریهای است که در منطقاند و اینها یا اصلاً در ماده نیستند، یا اگر هم در ماده هستند مادهٔ غیرجسمانی هستند؛ مثل همین علوم تصوریه و تصدیقیه.
«وَأَنَّهَا»؛ «أَنَّهَا» برمیگردد به این امور صوریه. و اینکه بحث کنیم که این امور صوریه «كَيْفَ تَكُونُ»، چگونه وجود دارند — «كَيْفَ تَكُونُ»، «تَكُونُ» تامه است یعنی چگونه وجود دارند — «وَأَيُّ نَحْوٍ مِنَ الْوُجُودِ يَخُصُّهَا». میشود این «وَأَيُّ نَحْوٍ مِنَ الْوُجُودِ يَخُصُّهَا» را عطف تفسیری بگیریم بر «كَيْفَ تَكُونُ»؛ یعنی چه نوع وجودی میتواند اختصاص به این امور صوریه داشته باشد، اینها از چه نوع وجودی برخوردارند. اینجور مباحث «فَمِمَّا يَجِبُ أَنْ يُجَرَّدَ لَهُ بَحْثٌ»؛ یعنی در علم طبیعی و در علم ریاضی و در علم منطق مطرح نمیشوند، بلکه «يَجِبُ أَنْ يُجَرَّدَ لَهُ بَحْثٌ»، یعنی باید از آنها مستقلاً بحث کرد، یا یعنی برای آنها باید بحث مستقلی تشکیل داد. «يُجَرَّدَ لَهُ بَحْثٌ» یعنی یک بحث برایشان باید برهنه کرد؛ برهنه کرد یعنی مخصوص اینها قرار داد، یک بحثی را مخصوص اینها قرار داد، یعنی یک علمی را مخصوص اینها قرار داد، یک علم جدا و مستقلی برای بحث در اینها تشکیل داد.
چرایی عدم امکان طرح این مباحث در علم طبیعی و ریاضی
«وَلَيْسَ يَجُوزُ»؛ این «وَلَيْسَ يَجُوزُ»، هنوز در بیان اجمالی هستیم، وارد بیان تفصیلی نشدیم. این «لَيْسَ يَجُوزُ» تأکید همان حرفهای قبلی است. گفتیم باید برای این مسائلی که شمردیم یک بحث مستقلی قرار داد؛ بعد میگوییم و جایز نیست که اینها را — یعنی این اموری را که الان طرح کردیم — در علم مربوط به محسوسات که علم طبیعی یا ریاضی است بحث کنیم. در این امور نمیشود در آن علوم بحث کنیم. همانجور که گفتیم «يَجِبُ» که برایشان یک علم مستقل قرار بدهیم و تشکیل بدهیم، نمیتوانیم از آنها در این علم متعلق به محسوسات که علم طبیعی و ریاضی است بحث کنیم.
«وَلَيْسَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ الْعِلْمِ بِالْمَحْسُوسَاتِ، وَلَا مِنْ جُمْلَةِ الْعِلْمِ بِمَا هُوَ وُجُودُهُ فِي الْمَحْسُوسَاتِ، لَكِنَّ التَّوَهُّمَ وَالتَّحْدِيدَ يُجَرِّدُهُ عَنِ الْمَحْسُوسَاتِ». ببینید پشت سر هم خواندم این دومی را، تا بفهمانم این «لَكِنَّ التَّوَهُّمَ» و اینها همه مدخول آن «لَا مِنْ جُمْلَةِ» هستند؛ یعنی «لَا» بر سر «مِنْ جُمْلَةِ الْعِلْمِ بِمَا هُوَ وُجُودُهُ فِي الْمَحْسُوسَاتِ» تنها درنمیآید، بلکه «لَا» بر سر «مِنْ جُمْلَةِ الْعِلْمِ بِمَا هُوَ وُجُودُهُ فِي الْمَحْسُوسَاتِ لَكِنَّ التَّوَهُّمَ وَالتَّحْدِيدَ يُجَرِّدُهُ عَنِ الْمَحْسُوسَاتِ» درمیآید؛ بر سر همه با هم درمیآید.
«الْعِلْمِ بِالْمَحْسُوسَاتِ» علم طبیعی است. «الْعِلْمِ بِمَا هُوَ وُجُودُهُ فِي الْمَحْسُوسَاتِ لَكِنَّ» در توهم و حد، مجرد از محسوسات میشود، علم ریاضی است. که در علم طبیعی ما از چیزهایی که محسوساند بحث میکنیم؛ در علم ریاضی از چیزهایی بحث میکنیم که وجودشان در محسوسات هست، لکن توهم و ذهن ما میتواند آنها را از محسوسات مجرد کند و در حدی هم که برای آنها — یا تعریف حدیای که برای آنها — تشکیل میدهیم، لازم نیست ماده را اخذ کنیم. که عرض کردم ریاضی این خصوصیت را دارد که موضوعش لازم نیست در ماده باشد؛ در ماده هست خارجاً، ولی لازم نیست در ماده باشد، چون وقتی توهم میشود — یعنی تصور میشود — بدون ماده تصور میشود. شما عدد را در خارج یا مقدار را در خارج در ضمن ماده دارید؛ اما وقتی میخواهید مقدار یا عدد را تصور کنید، در توهمتان و در تصورتان، یا وقتی میخواهید تعریف حدی کنید، میبینید مادهای در کار نیست. عدد را میخواهید تعریف کنید، ماده اخذ نمیشود؛ نمیگویید سیب چنانی، صندلی چنانی، کتاب چنانی. یا مقداری که میخواهید معلوم کنید، نمیگویید مثلاً زمینِ فلان مقدار، دیوارِ فلان مقدار یا کاغذِ فلان مقدار؛ این ماده را تعیین نمیکنید در تعریف یا در تصورتان، بلکه در تعریف، خود عدد را تعریف میکنید، خود مقدار را تعریف میکنید «مُجَرَّداً عَنِ الْمَادَّةِ»[4] .
«وَلَيْسَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ»[5] ؛ «أَنْ يَكُونَ» یعنی بحث از این امور مذکوره. امور مذکوره چه بود؟ جوهر «بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ وَجَوْهَرٌ»، جسم «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ»، مقدار و عدد «بِمَا هُمَا مَوْجُودَانِ»، امور صوریه «الَّتِي لَيْسَتْ فِي مَادَّةٍ» فلان؛ اینها. از این امور جایز نیست که بحث از این امور از جملهٔ «الْعِلْمِ بِالْمَحْسُوسَاتِ» باشد، یعنی علم طبیعی؛ «الْعِلْمِ بِالْمَحْسُوسَاتِ» علم طبیعی است. «وَلَا مِنْ جُمْلَةِ الْعِلْمِ» به چیزهایی که وجودشان در محسوسات است، لکن توهم یعنی تصور، و تحدید یعنی تعریف حدی، «يُجَرِّدُهُ» آن چیز را از محسوسات.
«الْعِلْمِ بِالْمَحْسُوسَاتِ» علم طبیعی است؛ «الْعِلْمِ بِمَا هُوَ وُجُودُهُ فِي الْمَحْسُوسَاتِ لَكِنَّ التَّوَهُّمَ وَالتَّحْدِيدَ يُجَرِّدُهُ عَنِ الْمَحْسُوسَاتِ» علم ریاضی است. علم به چیزی که — یعنی به مقدار، یعنی به عدد — علم به چیزی که وجود آن چیز در محسوسات است، یعنی وجود خارجیاش در محسوسات است، لکن در تصور و حد، مجرد از محسوسات میشود؛ «لَكِنَّ التَّوَهُّمَ» یعنی تصور ما، «وَالتَّحْدِيدَ» یعنی تعریف حدی ما، مجرد میکند آن چیز را از محسوسات؛ علم به چنین چیزی میشود علم ریاضی. «لَيْسَ يَجُوزُ» که آن بحثی که ما از آن امور گفتیم، از جملهٔ «الْعِلْمِ بِالْمَحْسُوسَاتِ» یعنی علم طبیعی باشد، یا از جملهٔ «الْعِلْمِ بِمَا» کذا یعنی علم ریاضی باشد.
البته همانطور که من از خارج عرض کردم، در توضیح خارجی که میدادم، ما علم طبیعی و علم ریاضی هر دو را میگوییم علم بالمحسوسات؛ منتها بعد اینکه جداشان کنیم از هم، طبیعی را میگوییم علم بالمحسوسات، ریاضی را میگوییم علم به چیزی که وجودش محسوس است لکن تصور میتواند او را از محسوس بودن مجرد کند. بعد وقتی میخواهیم فرق بگذاریم بین طبیعی و ریاضی اینطور میگوییم، ولی در وقتی که در صدد فرق نیستیم هر دو را میگوییم علم بالمحسوسات.
خب، چرا «لَيْسَ يَجُوزُ»؟ گفتیم «لَيْسَ يَجُوزُ» که بحث از این امور مذکوره از جملهٔ علم طبیعی یا از جملهٔ علم ریاضی باشد. چرا «لَيْسَ يَجُوزُ»؟ چون این امور نه محسوساند که در طبیعیات بحث بشوند، و نه وجود خارجیشان محسوس و وجود ذهنیشان مجرد است که در ریاضی بحث بشوند؛ بلکه همانطور که اشاره کردیم، مستغنی از مادهاند، یعنی مجردند فِي كِلَا الْوُجُودَيْنِ، هم در وجود خارجی هم در وجود ذهنی. چون در وجود خارجی و ذهنی هر دو مجردند، پس در علم ریاضی هم که فقط در وجود ذهنی مجرد است داخل نمیشوند، در علم طبیعی هم که هم در وجود ذهنی و هم در وجود خارجی مادی است داخل نمیشوند.
پس «لَيْسَ يَجُوزُ» روشن شد که چرا؛ چون از سنخ هیچکدام از این دو تا نیستند: نه از سنخ محسوساتاند که در خارج و ذهن محسوساند، نه از سنخ «مَا هُوَ وُجُودُهُ فِي الْمَحْسُوسَاتِ لَكِنَّ التَّوَهُّمَ يُجَرِّدُهُ» هستند که در خارج محسوس باشد و در ذهن مجرد باشد؛ از سنخ هیچکدام نیستند، بلکه از سنخ چیزهایی هستند که هم خارجاً مجردند هم ذهناً مجرد. و «مجرد» عرض کردم — قبلاً هم عرض کردم، الان هم اشاره کردم — یعنی مستغنی از مادهاند؛ نه مجردند یعنی نمیتوانند مادی باشند! چرا، ممکن است گاهی از اوقات هم بر مادیات منطبق بشوند، ولی استغنا دارند؛ واجب نیست حتماً مادی باشند.
«فَهُوَ إِذَنْ مِنْ جُمْلَةِ الْعِلْمِ بِمَا هُوَ وُجُودُهُ مُبَايِنٌ». «فَهُوَ» یعنی این امور مذکوره از جملهٔ علم به محسوسات نیستند، بلکه از جملهٔ علم به چیزی هستند که وجود آن چیز مباین از ماده است؛ یعنی مادی نیست، هم خارجاً مباین است هم ذهناً مباین است. عرض کردم مباین است یعنی مستغنی؛ یعنی جدای از ماده است به این معنا که محتاج به ماده نیست؛ نه خارجاً محتاج است، نه ذهناً محتاج است. تا اینجا بیان اجمالی تمام شد.
ورود به بیان تفصیلی: اثبات عدم تعلق جوهر و عدد به ماده
در این بیان اجمالی خواستیم بگوییم برای جوهر «بِمَا هُوَ مَوْجُودٌ وَجَوْهَرٌ»، همچنین برای جسم «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ»، برای مقدار و عدد «بِمَا هُمَا مَوْجُودَانِ»، برای امور صوریهای که «لَيْسَتْ فِي مَادَّةٍ» تا آخر؛ برای اینجور اموری که علم طبیعی کافی نیست، علم ریاضی کافی نیست، خُلْقیات کافی نیستند، منطق کافی نیست، برای اینجور امور «يَجِبُ أَنْ يُجَرَّدَ لَهُ بَحْثٌ». این کل مطلبی بود که ما در این بیان اجمالی میخواستیم بگوییم. در بیان تفصیلی هم همین مطلب را واضح میکنیم، چیز اضافه نداریم.
میگوییم: اما جوهر، متعلق به ماده نیست. بعد میگوییم: اما عدد، آن هم متعلق به ماده نیست. اما مقدار، دو معنا دارد؛ به دو بیانی که خواهیم گفت — به دلیلی که بیان خواهیم کرد — هر دوشان مستغنی از مادهاند. پس همهٔ اینها مستغنی از مادهاند، خارجاً و ذهناً. وقتی خارجاً و ذهناً مستغنی از ماده شدند، نمیتوانند در علم طبیعی بحث شوند، زیرا علم طبیعی از چیزهایی بحث میکند که خارجاً و ذهناً مادی باشند و اینها خارجاً و ذهناً مستغنی از مادهاند؛ نه داخل در علم ریاضیاند، زیرا که علم ریاضی از چیزی بحث میکند که اگرچه ذهناً مجرد است ولی خارجاً مادی است، اما این مباحث، مباحثی هستند که خارجاً و ذهناً هر دو مجردند یعنی مستغنی از مادهاند. پس نمیتوانند در علم ریاضی مورد بحث قرار بگیرند، نمیتوانند در علم طبیعی، بلکه «يَجِبُ» که برایشان بحثی جدا و علمی جدا تشکیل شود.
همین مطلب را میخواهیم توضیح بدهیم منتها به تفصیل، و در ضمن این تفصیل بیان میکنیم که چرا جوهر ذهناً و خارجاً مجرد است، چرا عدد ذهناً و خارجاً مجرد است، چرا مقدار ذهناً و خارجاً مجرد است به هر دو حیثش — به هر دو معنایش که گفتیم، به هر دو معنایش نه به هر دو حیث — به هر دو معنایی که گفتیم چرا مجرد است.
البته توجه دارید ما جوهر را که میگوییم مجرد است، به حیث خاصی میگوییم؛ عدد را هم همینطور، مقدار را هم همینطور. اینها را به حیث خاص میگوییم مجرد، و الا به یک حیث اینها مادیاند. عرض کردم مثلاً جوهر به حیث اینکه جسم است، به حیث اینکه حرکت و سکون دارد، مادی است؛ یا مثلاً عدد به حیثی که در خارج است، مادی است. ما به این حیثیاتِ مادی بودنشان، یا مادی بودن خارجاً و مجرد بودن ذهناً، کار نداریم؛ به این حیثها کار نداریم. از این حیثها میشود این امور را در علم طبیعی یا ریاضی مورد بحث قرار داد، ولی به این حیثهایی که الان میخواهیم بیان کنیم اینها مجردند و جا ندارد که در این علوم مذکوره مطرح بشوند، باید علم جدا داشته باشند.
«أَمَّا الْجَوْهَرُ فَبَيِّنٌ أَنَّ وُجُودَهُ بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ فَقَطْ غَيْرُ مُتَعَلِّقٍ بِالْمَادَّةِ». این روشن است که وجود جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ» متعلق به ماده نیست. قید «فَقَطْ» را توجه کنید: «فَقَطْ» را دو جور میتوانیم معنا کنیم. یکی اینکه بیان اطلاق باشد، به این صورت که بگوییم جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ فَقَطْ» یعنی لابشرط، یعنی بدون قید، بدون اینکه لازم باشد قیدی برایش بیاوریم؛ خود جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ»، این متعلق به ماده نیست. که در این صورت، «فَقَطْ» را برای بیان اطلاق آوردیم؛ معنایش این است که جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ» دیگر لزومی ندارد قیدی دیگر هم بیاوری، یعنی لابشرط از قیود. این یک معنا که «فَقَطْ» میشود بیان اطلاق.
یک معنا اینکه وجود جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ فَقَطْ» یعنی بشرطلا؛ یعنی به شرطی که چیز دیگر نیاوری، خود جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ» تنها باشد. این میشود بشرطلا، یعنی مقید. آن اولی شد لابشرط یعنی مطلق، دومی میشود بشرطلا یعنی مقید. البته مفاد هر دوشان آخر سر یکی میشود، ولی یک وقت «فَقَطْ» را قید اطلاق میگیرید، یک وقت «فَقَطْ» را قید تقیید میگیرید؛ یعنی یک وقت میگویید «جَوْهَرٌ» لابشرط از قیود، یا «جَوْهَرٌ» به شرط اینکه قیود را نداشته باشد. لابشرط از قیود یعنی قیود را ندارد، داشته هم باشد مهم نیست ولی ندارد؛ بشرطلا یعنی قیود را ندارد و باید هم نداشته باشد.
پس علیایحال، جوهر میشود تنها. جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ» تعلق به ماده ندارد. بله، جوهر مقیداً به اینکه جسم است یا مقیداً به اینکه حرکت میکند و سکون میکند، به این قید متعلق به ماده هست؛ ولی با قطع نظر از این قید — حالا چه لابشرط بگیریدش که مطلق است، چه بشرطلا بگیریدش که مقید است — میشود مجرد.
چرا میشود مجرد؟ مجرد یعنی غیرمتعلق به مادهها! نه مجرد یعنی واقعاً مجرد؛ یعنی وابسته به ماده نیست، مستغنی از ماده است. چرا میگویید مستغنی از ماده است جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ»؟ زیرا اگر جوهر مستغنی از ماده نبود و متعلق به ماده بود، در غیر ماده یافت نمیشد و قهراً ما جوهر مجرد نداشتیم؛ در حالی که ما جوهر مجرد هم داریم: عقل جوهر مجرد است، نفس جوهر مجرد است، خود هیولی جوهر مجرد است! خود هیولی جوهر مجرد است، چون در ماده که حلول نکرده است. هیولی یعنی ماده، خودش مادی نیست که؛ خود ماده است، نه حالّ فیالماده! اگر حالّ فیالماده بود مجرد نبود، ولی خودش ماده است، مجرد است؛ منتها مجرد نوری نیست، یعنی مجرد قائم به ذات نیست. اگر مجرد نوری بود یا به تعبیر دیگر مجرد قائم به ذات بود، عاقل هم بود، عالم هم بود، معلوم هم میشد؛ در حالی که میبینیم نه، معلوم نمیشود — صورت علمیهاش معلوم میشود نه خودش — و عالم هم نیست. علت این است که مجرد نوری نیست یا مجرد قائم به ذات نیست، و الا واقعاً مجرد از ماده است. مجرد از ماده یعنی حالّ فیالماده نیست؛ مسلم است که ماده، حالّ فیالماده نیست بلکه خود ماده است.
«وَإِلَّا» — یعنی اگر جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ» متعلق به ماده بود — «لَمَا كَانَ جَوْهَرٌ إِلَّا مَحْسُوساً». «كَانَ» تامه است؛ یعنی هیچ جوهری وجود نداشت مگر اینکه محسوس و مادی باشد، در حالی که اینطور نیست، تالی باطل است؛ ما جوهرهایی میبینیم که مادی نیستند، محسوس نیستند. پس پیداست که جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ» متعلق به ماده نیست، وابسته به ماده نیست؛ نه اینکه نمیتواند با ماده باشد! این را باز تکرار میکنم: جوهر میتواند مادی باشد، اما وابسته به ماده نیست که فقط باید مادی باشد و غیرمادی نباشد؛ این درست نیست، زیرا ما میبینیم جوهرهای غیرمادی هم داریم. خب، بحث از جوهر تمام شد.
اما عدد: خب، این را هم دقت کنید ما اینها را برای چه داریم میگوییم؛ میگوییم تعلق به ماده ندارد، چون تعلق به ماده ندارد پس در طبیعیات بحث نمیشود، پس در ریاضیات بحث نمیشود؛ این نتیجه را میخواهیم بگیریم، فعلاً نتیجهها را آخر سر میگیریم.
«وَأَمَّا الْعَدَدُ»: عدد چطور؟ عدد را ایشان میفرماید هم بر محسوسات واقع میشود هم بر غیرمحسوسات. شما به چند تا کتاب میگویید مثلاً ده تا کتاب؛ عقول را هم میگویید عقول عشره. پس عدد را هم بر عقولی که مجردند اطلاق میکنید، هم بر کتابی که مادی است اطلاق میکنید. از اینجا پیداست که عدد وابسته به ماده نیست؛ اگر وابسته به ماده بود فقط بر مادیات اطلاق میشد، بر مجردات اطلاق نمیشد. در حالی که میبینیم بر مجردات هم اطلاق میشود؛ از اینجا میفهمیم که عدد وابستگی به ماده ندارد، یعنی بینیاز از ماده است. نمیخواهیم بگوییم مجرد است؛ میخواهیم بگوییم بینیاز از ماده است. و چیزی که بینیاز از ماده است خارجاً و ذهناً، جایش در علم طبیعی نیست، جایش در علم ریاضی نیست؛ پس باید علم دیگری برایش تهیه کرد.
«وَأَمَّا الْعَدَدُ فَقَدْ يَقَعُ عَلَى الْمَحْسُوسَاتِ وَغَيْرِ الْمَحْسُوسَاتِ»؛ هم بر محسوسات، هم بر غیرمحسوسات. پس بنابراین، «فَهُوَ» یعنی عدد «بِمَا هُوَ عَدَدٌ» — یعنی با قطع نظر از اینکه به محسوسات اطلاق شده یا نشده — «غَيْرُ مُتَعَلِّقٍ بِالْمَحْسُوسَاتِ»[6] ، تعلق و وابستگی به محسوسات ندارد؛ ولی نه اینکه نمیتواند محسوس باشد، میتواند محسوس باشد ولی وابستگی ندارد.
بررسی مقدار و اشتراک لفظی آن میان مقدار جوهری و مقدار عرضی
«وَأَمَّا الْمِقْدَارُ»: مقدار بحثش یک خرده مفصل است. مقدار را میفرمایند که دو معنا دارد؛ به اشتراک لفظی دو معنا دارد: یکی معنای جوهری، یکی معنای عرضی. به تعبیر دیگر، در یک معنا نوع است، در یک معنا جنس. در آن معنایی که معنای جوهری است، نوع است؛ در آن معنا که معنای عرضی است، جنس است.
مقدار گفته میشود به صورت جسمیهٔ جسم طبیعی. دقت کنید: یک جسم طبیعی را ملاحظه کنید، این از سه بخش تشکیل شده است، از سه جزء تشکیل شده است: یکی ماده، یکی صورت جسمیه، یکی صورت نوعیه. ماده و صورت جسمیه و صورت نوعیه. ماده جزء قابل است و جزء بالقوه است. صورت جزء بالفعل است، ولی چه میسازد؟ جسم میسازد، نه جسم خاص؛ جسم مطلق. صورت جسمیه جزء بالفعل است ولی جسم مطلق میسازد. صورت نوعیه جسم خاص میسازد؛ یعنی انسان میسازد، فرس میسازد، سنگ میسازد، درخت میسازد؛ اینها صورت نوعیه است که این کار را میکند.
صورت جسمیه را ما مقدار میگوییم؛ چرا؟ چون اینجور تعریفش میکنیم: قَابِلٌ لِلْأَبْعَادِ الثَّلَاثَةِ. میگوییم مقدار، منتها مقدار جوهری. این یک اطلاق برای مقدار. مقدار اگر مقدار جوهری باشد، به آن گفته میشود صورت جسمیه. این مقدار، جوهر است؛ این مقدار، مقدار جوهری است. نوع هم هست، جنس نیست؛ یعنی فقط بر صورت جسمیهٔ تنها صدق میکند. نوعِ صورت را تعیین میکند که صورت جسمیه است.
اما یک مقدار عرضی هم داریم. مقدار عرضی، جنس است، معنای جنسی دارد که بر سه چیز اطلاق میشود: بر خط و سطح و حجم؛ که حجم را ایشان به اصطلاح «جسم تعلیمی» میگویند. بر این سه تا اطلاق میشود. این میشود مقدار عرضی. پس مقدار دو قسم است: مقدار جوهری، که همان بُعدی است که مقوم جسم بِمَا هُوَ جِسْمٌ است، یعنی همان صورت جسمیه — بُعد یعنی قابل ابعاد ثلاثه —؛ معنای دوم، مقدار عرضی است که جنس است برای خط و سطح و جسم تعلیمی، یعنی حجم.
حالا دربارهٔ هر کدام از این دو مقدار ما باید جدا بحث کنیم؛ ببینیم آیا مقداری که جوهری است متعلق به محسوسات است یا نه. اگر متعلق به محسوسات است، باید در علم طبیعی یا علم ریاضی از آن بحث بشود؛ اگر متعلق به محسوسات نیست — چنانکه بعداً ثابت میکنیم — باید در علم دیگری که علم الهی است بحث بشود. همچنین در مقدار عرضی؛ در مقدار عرضی هم باید ببینیم که آیا متعلق به ماده هست یا نیست. ما بیان میکنیم که این دو مقدار به حیثی متعلق به ماده نیستند و از آن حیثیت، در علم ریاضی و علم طبیعی نباید مورد بحث واقع بشوند، بلکه در علم الهی باید مورد بحث واقع بشوند؛ این را اثبات میکنیم.
قبل از اینکه به این اثبات برسم، این توضیحی که من عرض کردم و در کتاب هم اشاره شده است، این توضیح به مبنای مشاء است. شیخ هم مشائی است دیگر؛ شیخ در اینجا میگوید مقدار مشترک است بین دو معنا: یکی معنای جوهری، یکی معنای عرضی. این مبنای مشاء است؛ اشراق این را قبول ندارد. اشراق اصلاً مقدار جوهری را قبول نمیکند؛ مقدار عرضی را قائل است، آنوقت مقدار عرضی را بعضیهایش را جوهر قرار میدهد، بعضیهایش را عرض. همین مقدار به معنای دوم را که معنای جنسی دارد تقسیم میکند به جوهر و عرض. در واقع آن هم بالاخره به مقدار جوهری و عرضی قائل است منتها به یک صورت دیگری. حالا ما چون به مبنای اشراق کاری نداریم، واردش نمیشویم؛ فقط اشاره کردم این مبنایی که الان ما داریم نقل میکنیم مبنای مشاء است که مصنف هم چون جزء مشائین است به مبنای خودش حرف زده است.
قرائت عبارت کتاب دربارهٔ دو معنای مقدار و پاسخ به پرسشهای شاگردان
ابتدا من این بحث را بخوانم. ما هنوز بحث را تمام نکردیم در مقدار؛ فقط توضیح دادیم دو تا مقدار داریم. اما بحث اصلی ما این است که ببینیم این دو تا مقدار کدامشان وابسته به مادهاند، کدامشان وابسته به ماده نیستند؛ این بحث هنوز مانده است، وارد نشدیم. من این تکهای که الان توضیح دادم را بخوانم، آن بحث باقیمانده را هم به خدمتتان عرض کنم.
«وَأَمَّا الْمِقْدَارُ فَلَفْظُهُ اسْمٌ مُشْتَرَكٌ»؛ یعنی مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ: یکی معنای جوهری، یکی معنای عرضی؛ یکی معنای نوعی و یکی جنسی.
«فِيهِ»؛ کتاب ما «فِيهِ» دارد، اما نسخهٔ صحیح «فَمِنْهُ» دارد. عجیب است در پاورقی هم اشاره به این مطلب نکرده است! دارد «فِيهِ» و بعد هم دارد «وَمِنْهُ»؛ خب این «وَمِنْهُ»ی بعدی نشان میدهد که آن عبارت «فِيهِ» باید «فَمِنْهُ» باشد. احتمالاً اشتباه نوشته است؛ یعنی میخواسته «فَمِنْهُ» بنویسد، «فِيهِ» نوشته است. «فَمِنْهُ» با «فِيهِ» یک خرده نزدیک است.
پرسش: این کتابها «فَمِنْهُ» نوشته است.
پاسخ: «فَمِنْهُ» نوشته است کتاب شما؟ بله، باید «فَمِنْهُ» بشود. نسخهٔ تهران را هم من دیدم، «فَمِنْهُ» است.
«فَمِنْهُ مَا قَدْ يُقَالُ لَهُ مِقْدَارٌ»؛ یعنی بعضی از این مقدارها چیزی است که به آن مقدار گفته میشود «وَيُعْنَى بِهِ الْبُعْدُ الْمُقَوِّمُ لِلْجِسْمِ الطَّبِيعِيِّ»، و قصد میشود همان مقدار جوهری، یعنی صورت جسمیه، یعنی بُعدی که مقوم جسم طبیعی است. که عرض کردم صورت جسمیه، جزء بالفعل جسم است و تا وقتی نباشد قوام به مادهای که بالقوه است داده نمیشود؛ پس این صورت جسمیه قوام میدهد به جسم. چون جزء بالفعل، مقوم مرکب است؛ جزء بالقوه که مقوم نیست، جزء بالفعل مقوم مرکب است و این صورت جسمیه مقوم جسم است، نه مقوم جسم خاص. مقوم جسم خاص صورت نوعیه است، مقوم جسم، صورت جسمیه است؛ پس این صورت جسمیه چون مقوم جسم است، پس باید جوهر باشد. بُعدی که مقوم جسم طبیعی است.
«وَمِنْهُ مَا يُقَالُ لَهُ مِقْدَارٌ» — «وَمِنْهُ»... «وَمِنْهُ» — یعنی از جملهٔ مقدارها چیزی است که به آن مقدار گفته میشود، اما «وَيُعْنَى بِهِ كَمِّيَّةٌ مُتَّصِلَةٌ»، یعنی عرض؛ کم متصل از آن قصد میشود، نه بُعدی که مقوم جسم طبیعی است و جوهر به حساب میآید. «وَيُعْنَى بِهِ كَمِّيَّةٌ مُتَّصِلَةٌ» که این معنای جنسی است و بر سه تا مصداق صدق میکند، بر سه نوع صدق میکند: «تُقَالُ» یعنی «تُحْمَلُ»، «عَلَى الْخَطِّ وَالسَّطْحِ وَالْجِسْمِ الْمَحْدُودِ». جسم محدود یعنی جسمی که يَقْبَلُ التَّقْدِير؛ تقدیر یعنی اندازهگیری.
دقت کنید فرق بین آن جسم طبیعی با این جسم محدود که ما اسمش را جسم تعلیمی میگذاریم چیست؛ کلمهٔ «الْمَحْدُودِ» به آن فرق دارد اشاره میکند. گفته شده است، در اشارات هم خواندید، در نمط اول اشارات، اینطور است که ما یک جسم مطلق داریم که با یک شکلی معینش میکنیم، با یک حدی معینش میکنیم. جسم مطلق ما دارای صورت جسمیه است؛ صورت جسمیهای که با اندازههای مختلف فرق نمیکند، با شکلهای مختلف هم فرق نمیکند. شما میتوانید این جسم را به شکلهای مختلف دربیاورید؛ آن بُعد جوهریاش عوض نمیشود، همان قابلیت ابعاد ثلاثهای که داشت سر جایش است. اگر کم و زیادش هم بکنید، بزرگش کنید، کوچکش کنید، باز بُعد جوهریاش عوض نمیشود. اما بُعد عرضیاش عوض میشود، یعنی اندازهاش یا شکلش؛ آنها عوض میشود. پس مقدار عرضی قابل تعیین و قابل تبدیل است و جسم را — یعنی اندازهٔ جسم را — با همین بُعد عرضی اندازهگیری میکنیم. «الْمَحْدُودِ» یعنی يَقْبَلُ التَّقْدِير، قابل اندازهگیری است. شما آن بُعد جوهریاش را اندازهگیری نمیکنید؛ در جسم بزرگ هم همان صورت جسمیه هست، در جسم کوچک هم همان صورت جسمیه هست، عوض نمیشود. اندازهٔ جسمتان، تقدیر و اندازهٔ جسمتان با آن بُعد جوهری است که به آن میدهید.
در واقع — این تکه را هم دقت کنید — در واقع، بُعد جوهری، بُعد مبهم جسم است و بُعد عرضی یا مقدار عرضی، بُعد معین جسم است. یعنی وقتی به شما گفته میشود این جسم صورت جسمیه دارد، هیچ مشخص نمیکند که شکلش چیست، هیچ مشخص نمیکند که اندازهاش چیست؛ چون صورت جسمیه در همهٔ اجسام کوچک و بزرگ با اشکال مختلف وجود دارد و در همه هم یکسان است. ولی وقتی گفتید که اندازهاش این مقدار است، دارید مقدار عرضی را میگویید، یا شکلش فلان است، این تعیین میکند جسم را. پس نسبت مقدار جوهری به مقدار عرضی، نسبت مبهم است به معین، نسبت مطلق است به مقید. لذا میبینید میگوید: «وَالْجِسْمِ الْمَحْدُودِ»؛ محدود یعنی تعیینشده، یعنی مَا يَقْبَلُ التَّقْدِير، اندازه را قبول میکند و به آن اندازه میدهید و با اندازه معینش میکنید. اینجور جسم، عرض است؛ و الا آن جسمی که صورت جسمیه باشد آن عرض نبود، آن جوهر بود.
پس «يُقَالُ لَهُ مِقْدَارٌ» برای این دومی «وَيُعْنَى بِهِ كَمِّيَّةٌ مُتَّصِلَةٌ» که این کمیت متصله یا آن مقدار، بر این سه تا گفته میشود یعنی بر جسم محدود گفته میشود؛ این کمیت متصله بر آن جسم مبهم گفته نمیشد. آن جسم مبهم را گفتیم صورت جسمیه است؛ آن جوهر بود، عرض دیگر نبود.
«وَقَدْ عَرَفْتَ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا»: قبلاً فرق بین این دو مقدار را شناختی؛ مقدار جوهری و مقدار عرضی را برایت قبلاً تبیین کردیم و فرق بینهما را شناختی. کجا شناختی؟ «فِي الْفَصْلِ الرَّابِعِ مِنَ الْمَقَالَةِ الثَّالِثَةِ مِنَ الْفَنِّ الثَّانِي مِنَ الْمَنْطِقِ»[7] ؛ فصل چهارم از مقالهٔ سوم فن ثانی منطق. عین عبارت ملا اولیا و ملاصدرا[8] ؛ هر دو عبارتشان یکی است، عین عبارت هر دو را خواندم.
پرسش: ببخشید، در توضیح کم متصل نوشته است: مقدار عرضی لَا يُفَارِقُ الْهَيُولَى..
پاسخ: چیها؟
پرسش: مقدار عرضی لَا يُفَارِقُ الْهَيُولَى و مقدار عرضی يَتَبَدَّلُ وَيَتَغَيَّرُ.
پاسخ: مقدار جوهری همان صورت جسمیه است. مقدار عرضی، مثلاً شما یک دانه موم را توجه بکنید، به شکل کره است؛ بعد این را عوضش میکنید، شکل مکعب به آن میدهید؛ مقدار عرضیاش عوض میشود، ولی مقدار جوهری همان است که هست.
پرسش: مگر این اشکال همان اجسام تعلیمی نیست؟ و اجسام تعلیمی هم مگر جوهر نیستند؟
پاسخ: اجسام تعلیمی جوهر نیستند، جسم طبیعی جوهر است. جسم طبیعی جوهر است، جسم تعلیمی عرض است.
پرسش: عرض است؟
پاسخ: بله، جسم تعلیمی یعنی آن جسمی که در ریاضی مطرح میشود، آن عرض است.
پرسش: مقدار است.
پاسخ: مقدار عرضی است، بله. جسم تعلیمی عرض است، جسم طبیعی جوهر است. جسم تعلیمی را ما حجم هم میگوییم؛ اما توجه داشته باشید از تفسیر خواجه برمیآید که حجم اختصاص به جسم تعلیمی ندارد، بر سطح هم اطلاق میشود. البته امروزه این کار را نمیکنندها، ولی از تعبیر خواجه این برمیآید؛ در نمط اول اشارات هست. اما جسم تعلیمی عرض کردم، جسم تعلیمی عبارت است از حجم — حالا حجم اطلاق بر سطح هم میشود بماند، آن را کار نداریم — ولی جسم تعلیمی یعنی حجم، یعنی گنجایش، و این عرض است. اما جسم طبیعی دارای صورت جسمیه است؛ صورت جسمیه عرض نیست، جوهر است.
پرسش: در اجسام، جسم تعلیمی چه ارتباطی با صورت نوعیهٔ آن دارد؟
پاسخ: با ارتباط جسم تعلیمی؟ به صورت نوعیه کار ندارد.
پرسش: کار ندارد؟ یعنی در اجسام...
پاسخ: نخیر، در اجسام، جسم تعلیمی عارض بر جسم طبیعی است؛ عارض بر صورت جسمیه است، به صورت نوعیه کار ندارد. شما ممکن است بدن انسان را با بدن حیوان مثلاً از نظر اندازه یکی کنید؛ به صورت نوعیه کار نداریم، صورت جسمیه مهم است. یعنی جسم تعلیمی عارض بر جسم طبیعی است. البته جسم طبیعی فقط صورت جسمیهٔ تنها نیست، صورت نوعیه هم هست؛ از این جهت همهاش معروض جسم تعلیمی است، ولی بخواهید بشکافید میبینید این جسم تعلیمی دارد بر آن جسم طبیعی یعنی بر صورت جسمیه عارض میشود، به صورت نوعیه کار ندارد. ولو الان در این جسم طبیعی صورت نوعیه هم هست و مجموع ماده و صورت جسمیه و صورت نوعیه شده معروض جسم تعلیمی — بله اینچنین است — ولی اگر بخواهید مناسبت حکم و موضوع را — مناسبت حکم و موضوع اینجا اصطلاح خوبی نیست، ولی خب به خاطر تبیین مطلب دارم عرض میکنم — بخواهید مناسبت حکم و موضوع را ملاحظه کنید، میگویید این جسم تعلیمی مال آن جسم طبیعی است، یعنی مال صورت جسمیهٔ اوست؛ این اندازهٔ جسمانی مال صورت جسمیهٔ اوست.
بررسی چهار حیثیت مبدئیت برای مقدار به معنای اول (صورت جسمیه)
خب، تا اینجا ما چه کار کردیم؟ تا اینجا ما بیان کردیم که مقدار دو قسم است. حالا میخواهیم در هر یک از دو قسم جدا بحث کنیم و ببینیم که آیا وابسته به ماده هست یا نیست. اگر وابسته به ماده است باید در علم طبیعی یا ریاضی مورد بحث قرار بگیرد؛ اگر وابسته به ماده نیست، ولو احیاناً در ماده هم یافت بشود، باید در علم الهی بحث بشود. و ما ثابت میکنیم که در هر دو قسم، ما عدم وابستگی به ماده را داریم؛ هم در آن مقدار، هم در این مقدار، منتها به حیثهای خاص. بنابراین، پس مقدار هم از چیزهایی است که — مقدار با این حیثی که الان بحث میکنیم — از چیزهایی است که نه در علم طبیعی بحث میشود و نه در علم ریاضی، بلکه باید برایش علم جدایی تشکیل بشود.
اما مقدار به معنای اول، یعنی صورت جوهریه یا صورت جسمیه. این را دقت کنید: در چهار جا این صورت میآید و در هر چهار جا نقش فاعلیت دارد، نقش مبدئیت دارد:
یکی این صورت را ملاحظه میکنید نسبت به هیولی — صورت جسمیه را دارم عرض میکنم، به نوعیه کار نداریم — صورت جسمیه را ملاحظه میکنید با هیولی، بِالْقِيَاسِ إِلَى الْهَيُولَى ملاحظهاش میکنید، میبینید با هیولی چه کار دارد میکند. گفته شده است در جای خودش: هیولی، علتش عقل است و شَرِيكَةُ الْعِلَّةِ اش صورت است. صورت را ما شَرِيكَةُ الْعِلَّة قرار میدهیم برای هیولی، یعنی حکم فاعلیت به صورت میدهیم. پس صورت نسبت به هیولی مبدأ است، مبدأ فاعلی هم هست؛ منتها نه مبدأ فاعلی صاف و صوف، مبدأ فاعلی که به نام شَرِيكَةُ الْعِلَّة است، که این در جای خودش گفته شده است. این یک مرتبه.
دوباره میآییم همین صورت را به جسم مقایسه میکنیم. الان به هیولی مقایسه کردیم، شد علت فاعلی برای هیولی؛ به جسم مقایسه میکنیم، میشود علت صوری برای جسم. چون جسم مرکب است از دو چیز — یعنی قوامش به دو چیز است — یکی به ماده، یکی به صورت. ماده، علت مادی این جسم میشود؛ صورت، علت صوری این جسم میشود. بارها گفته شده است در فلسفه، این را شما خواندید در جاهای دیگر که صورت نسبت به هیولی، صورت است؛ نسبت به مرکب، علت صوری است. خب، پس الان توجه کردید که ما صورت را با مرکب هم مقایسه کردیم، باز هم نقش مبدئیت در آن دیدیم؛ دیدیم علت است، منتها علت صوری. با هیولی ملاحظهاش کردیم، علت فاعلی دیدیمش؛ با جسم ملاحظهاش کردیم — یعنی با مرکب ملاحظهاش کردیم — علت صوری دیدیمش. تا اینجا دو تا مقایسه برای صورت درست کردیم، در هر دو مقایسه او را مبدأ یافتیم.
مقایسهٔ سوم: با طبیعت نوعیه یعنی صورت نوعیه مقایسهاش میکنیم، میبینیم علت مادی است. دقت کنید چطور علت مادی است: ماده و صورت جسمیه با هم، پذیرندهٔ صورت نوعیه میشوند؛ پس صورت جسمیه میشود ماده. ماده یعنی قابل، ماده یعنی پذیرنده؛ خب الان صورت جسمیه به علاوهٔ ماده، دو تایی با هم پذیرندهٔ صورت نوعیه شدند، پس صورت جسمیه شد ماده. اگر ماده را لحاظ نکنید، صورت جسمیه را میگویید ماده؛ اما اگر ماده را هم جزء پذیرنده قرار بدهید، صورت جسمیه جزء دیگر میشود، صورت جسمیه را جُزْءُ الْمَادَّةِ حساب میکنیم. در این فرضی که الان کردیم، به صورت جسمیه دو تا عنوان میتوانیم بدهیم: یکی اینکه بگوییم ماده است، یکی اینکه بگوییم جُزْءُ الْمَادَّةِ است. چون روشن است دیگر، او تنهایی صورت نوعیه را قبول نکرده است؛ او با ماده، صورت نوعیه را قبول کرده است، پس خودش شده جُزْءُ الْمَادَّةِ، ماده هم شده جُزْءُ الْمَادَّةِ.
یک وقتی نه، شما ماده را نگاه نمیکنید؛ ماده را قابل صورت جسمیه قرار میدهید، صورت جسمیه را قابل صورت نوعیه قرار میدهید. به عبارت بهتر: شما یک وقت ماده و صورت جسمیه را در عرض هم قرار میدهید و بر آنها صورت نوعیه را وارد میکنید، در این حال صورت جسمیه میشود جُزْءُ الْمَادَّةِ. یک وقت در طول هم قرار میدهید ماده و صورت جسمیه را؛ یعنی اول ماده را میگیرید، ظرف قرارش میدهید، صورت جسمیه را مظروف در آن ظرف قرار میدهید، آنوقت صورت نوعیه که میآید روی صورت جسمیه میآید، به ماده دیگر کار نداریم چون ماده زیر صورت جسمیه است؛ در این صورت، صورت جسمیه میشود ماده، نه جُزْءُ الْمَادَّةِ. روشن است چه عرض میکنم؟ در این فرض سوم، در این قیاس سوم هم دقت کردید که صورت جسمیه شد ماده، پس مبدئیت دارد؛ در این فرض سوم هم مبدئیت دارد.
اما فرض چهارم: نسبت به آن جسمی که صورت نوعیه را دارد، نه نسبت به صورت نوعیهٔ تنها. ما تا حالا نسبت به صورت نوعیهٔ تنها سنجیدیمش، شد ماده یا جزء ماده؛ ما قبلاً نسبت به صورت نوعیه سنجیدیمش، شد ماده یا جزء ماده. حالا میخواهیم همین صورت جسمیه را نسبت به جسمی که دارای صورت نوعیه است بسنجیم؛ نه تنها به خود صورت نوعیه، نسبت به جسم بسنجیم. خب، این جسم مرکب از سه چیز است: مرکب است از ماده، صورت جسمیه، صورت نوعیه. صورت جسمیه یکی از اجزای سازندهٔ این جسم است؛ میشود علت مادی — نه ماده — میشود علت مادی برای مرکب.
خود ماده یک علت مادی دیگری است، این صورت جسمیه یک علت مادی دومی است، صورت نوعیه علت صوری است. با این مرکب داریم میسنجیم! صورت جسمیه را در فرض سوم با صورت نوعیه سنجیدیم؛ شد ماده برای صورت نوعیه یا شد جُزْءُ الْمَادَّةِ. حالا نمیخواهیم با صورت نوعیه بسنجیم؛ با جسمی که دارای صورت نوعیه است این صورت جسمیه را میخواهیم بسنجیم. صورت جسمیه در این جسم چه نقشی دارد؟ جزء است دیگر، جزء سازنده است؛ اما جزء صوری نیست، جزء مادی است. جزء صوری آن صورت نوعیه است؛ چون این جسم خاص را صورت نوعیه میسازد، ولو اصل جسم را صورت جسمیه ساخت، ولی این جسم خاص را صورت نوعیه میسازد. پس این صورت نوعیه، علت صوری این جسم خاص است؛ صورت جسمیه مثل ماده، علت مادی است یا جزء علت مادی است.
اگر این صورت جسمیه را در ردیف ماده قرار دادید، جزء علت مادی است؛ چون آن ماده میشود یک جزء، این صورت جسمیه هم میشود یک جزء دیگر، اینها دو تایی با هم میشوند ماده، پس هر کدام میشوند جُزْءُ الْمَادَّةِ؛ دو تایی با هم میشوند علت مادی، پس هر کدام میشوند جزء علت مادی — تعبیر به ماده خوب نبود — هر دو با هم میشوند علت مادی، پس هر یک به تنهایی میشوند جزء علت مادی. این در صورتی که ماده و صورت جسمیه را در عرض هم بگیرید، بعد بسنجیدشان با مرکب. اما اگر شما همانطور که در فرض سوم و در قیاس سوم عرض کردم، شما ماده را محل برای صورت جسمیه بگیرید، بعد صورت جسمیه را محل بگیرید برای صورت نوعیه، آنوقت صورت جسمیه میشود علت مادی برای مرکب، صورت نوعیه هم میشود علت صوری.
در این فرض هم توجه کردید که صورت جسمیه شد علت مادی. در فرض اول که با هیولی سنجیدیم صورت جسمیه را، شد علت فاعلی. در فرض دوم که با مرکب سنجیدیم — یعنی با جسم مطلق که مرکب است از هیولی و صورت جسمیه، با جسم مطلق سنجیدیمش — شد علت صوری. در فرض سوم شد ماده یا جُزْءُ الْمَادَّةِ برای صورت نوعیه. در فرض چهارم شد علت مادی یا جزء علت مادی برای مرکب یعنی جسم خاص، جسم خاصی که صورت نوعیه دارد. در تمام این چهار حالت، حالت مبدئیت داشت. در تمام این چهار حالت، حالت مبدئیت داشت.
خلاصهٔ این مطلب به عبارت دیگر این شد که صورت جسمیه را با چهار چیز سنجیدیم: صورت جسمیه را با هیولی سنجیدیم، با مُرَكَّبٌ مِنَ الْهَيُولَى وَ الصُّورَةِ الْجِسْمِيَّةِ سنجیدیم، با صورت نوعیه سنجیدیم، با مُرَكَّبٌ مِنَ الْهَيُولَى وَ الصُّورَةِ الْجِسْمِيَّةِ وَ الصُّورَةِ النَّوْعِيَّةِ هم سنجیدیم. در هر یک از این چهار سنجش، صورت جسمیه حالت مبدئیت دارد.
خب، پس صورت جسمیه یعنی مقدار جوهری — برگردیم به اصل بحثمان — صورت جسمیه یعنی مقدار جوهری، همراه با ماده است ولی در تمام حالات شأن علیت دارد، شأن مبدئیت دارد؛ و مبدأ، مقدم است بر ذوالمبدأ، پس صورت جسمیه مقدم است بر ماده، چون شأن مبدئیت داشت دیگر. اگر مقدم است بر ماده، وابسته به ماده نیست؛ و هو المقصود! تمام زحمتهای ایشان برای همین بود دیگر، که بگوییم مقدار جوهری که همان مقدار به معنای اول است، وابسته به ماده نیست. الان ثابت کردیم که وابسته به ماده نیست؛ چرا؟ چون مبدأ است و مبدأ مقدم است بر ذوالمبدأ، پس صورت جسمیه مقدم است بر ماده. اگر مقدم است بر ماده، توجه میکنید که وابسته به ماده نیست؛ چون مقدم که به مؤخر وابسته نیست، مؤخر به مقدم وابسته میشود نه مقدم به مؤخر. پس صورت جسمیه به ماده وابسته نیست. وقتی به ماده وابسته نشد، میشود از چیزهایی که باید در علم اعلی از آن بحث بشود. اگر وابسته به ماده بود، باید در علم طبیعی یا ریاضی از آن بحث میکردیم؛ ولی چون وابسته به ماده نیست، باید در علم اعلی از آن بحث بشود.
قرائت و شرح عبارت کتاب دربارهٔ تقدم ذاتی مقدار اول بر محسوسات
پرسش: خب الان این که صورت تقسیمبندی ما نگفتیم تمام شد؟
پاسخ: بله.
«وَلَيْسَ وَلَا وَاحِدٌ مِنْهُمَا مُفَارِقاً لِلْمَادَّةِ»[9] . «لَيْسَ وَلَا وَاحِدٌ» را مثل اینکه قبلاً گفته باشم، تأکید است؛ یعنی ابنسینا اینطور است که جایی که میخواهد تأکید کند، نفی را دو بار میآورد: «لَيْسَ وَلَا وَاحِدٌ» یعنی هیچیک. هیچیک «مِنْهُمَا» یعنی از این دو معنایی که برای مقدار گفتیم، «مُفَارِقاً لِلْمَادَّةِ» نیستند؛ هر دو با مادهاند. یکی صورت جسمیهٔ جوهریه است که در ماده حلول میکند، یکی مقدار عرضی است که بر ماده عروض میکند. هر دو مادی است، مفارق از ماده هیچکدام نیستند؛ لکن معنای اول در عین اینکه همراه ماده است، مبدئیت للماده هم دارد؛ چون مبدئیت للماده دارد، وابسته به ماده نیست.
دقت میکنید؟ اول قبول میکند که مقدار به هر دو معنا مادیاند، اما بعداً بیان میکند که مقدار جوهری به خاطر مبدئیتش وابسته به ماده نیست؛ این در مقدار جوهری. در مقدار عرضی هم بعداً بیان میکند بمَا هُوَ مَوْجُودٌ وابسته به ماده نیست؛ آن را از یک حیث دیگر بحث میکند. آنوقت ثابت میکند در هر دو مقدار که یک عدم وابستگی به ماده دارند در یک حیثشان، و بالاخره باید در علم الهی از آنها بحث بشود؛ این را آخر ثابت میکند.
«وَلَكِنَّ الْمِقْدَارَ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ» — که معنای جوهری است؛ لکن مقدار به معنای اول که معنای جوهری است — «وَإِنْ كَانَ لَا يُفَارِقُ الْمَادَّةَ»، ولو مفارق با ماده نیست؛ چون مقدار به معنای اول همان صورت جسمیه بود، صورت جسمیه هم حالّ در ماده است، بنابراین مفارق با ماده نیست. ولو مفارق با ماده نیست، «فَإِنَّهُ» یعنی «لَكِنَّهُ». این را من گفتم: بعد از «وَإِنْ»، «فَـ» که میآید به معنای «لَكِنْ» است. گاهی میگویند وَإِنْ كَانَ كَذَا لَكِنْ كَذَا، «لَكِنْ» میآورند؛ گاهی «لَكِنْ» نمیآورند، «فَـ» میآورند. آنوقت هم که «فَـ» آوردند ما «فَـ» را به معنای «لَكِنْ» میگیریم. پس عبارت اینطور است: «وَإِنْ كَانَ» این مقدار به معنای اول «لَا يُفَارِقُ الْمَادَّةَ» از ماده جدا نیست یعنی یک امر مادی است، «لَكِنَّهُ أَيْضاً» — یعنی علاوه بر مادی بودن — «مَبْدَأٌ لِوُجُودِ الْأَجْسَامِ الطَّبِيعِيَّةِ»؛ مبدأ هم هست. مبدئیت به چهار معنا که گفتم؛ مبدئیت به چهار معنا که توضیح دادم.
پرسش: چهار معنا داخل متن هم آمده است؟
پاسخ: نه، چهار معنا حاشیهٔ ملاصدراست. در متن، در عبارت این مطالبی که عرض کردم نیامده است؛ اینها را از حاشیهٔ ملاصدرا عرض کردم.
«فَإِذَا كَانَ» — یعنی اگر این مقدار به معنای اول — «مَبْدَأً لِوُجُودِهَا» یعنی «لِوُجُودِ الْأَجْسَامِ الطَّبِيعِيَّةِ»، «لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقَ الْقِوَامِ بِهَا» یعنی به این اجسام طبیعی. متعلقالقوام به اجسام طبیعی یا متعلقالقوام به ماده نیست؛ متعلق نیست، ولو میتواند مادی باشد و هست هم، مادی هم هست، اما متعلق نیست. «بِمَعْنَى أَنَّهُ يَسْتَفِيدُ الْقِوَامَ مِنَ الْمَحْسُوسَاتِ»؛ این «بِمَعْنَى» منفی استها! متعلقالقوام نیست به این معنا که استفاده کند قوام را از محسوسات؛ به این معنا نیست. «بَلِ الْمَحْسُوسَاتُ تَسْتَفِيدُ مِنْهُ الْقِوَامَ»؛ محسوساتاند که قوام را از این استفاده میکنند، زیرا که این مبدأ برای محسوسات است؛ این صورت جسمیه مبدأ شد برای محسوسات.
پس «فَهُوَ إِذَنْ» — یعنی این مقدار به معنای اول که صورت جسمیه است، همان مقدار جوهری است — «إِذَنْ» یعنی حالا که حالت مبدئیت دارد، «أَيْضاً مُتَقَدِّمٌ بِالذَّاتِ عَلَى الْمَحْسُوسَاتِ». «أَيْضاً» یعنی مثل عدد، مثل جوهر «بِمَا هُوَ جَوْهَرٌ»؛ همانطور که آنها متقدم بر محسوسات بودند و وابسته به محسوسات نبودند، این هم متقدم بالذات است بر محسوسات. متقدم بالذات یعنی نه متقدم به زمان، بلکه متقدم بالذات؛ چون حالت مبدئیت دارد و هر مبدأی و هر علتی متقدم بالذات است بر معلول. «فَهُوَ إِذَنْ أَيْضاً» یعنی مثل آن بقیه، متقدم بالذات است بر محسوسات، یعنی وابسته به محسوسات نیست. اگر وابسته به محسوسات نیست، نباید از این مقدار به این حیث در طبیعیات یا در ریاضیات بحث شود، بلکه باید علم جدایی به نام علم اعلی برایش تشکیل شود.
مقایسهٔ صورت جسمیه با «شکل» و تبیین وابستگی شکل به ماده و محسوسات
خب، این در مورد مقدار جوهری بود. دربارهٔ شکل چه میگویید؟ شکل، همان مقدار عرضی شد تقریباً؟ البته دربارهٔ شکل حرف است که شکل شاید کیف مختص به کم باشد، شاید هم همان حجم و مقدار عرضی باشد. اینجا حالا فرض کنید به عنوان مقدار عرضی داریم بحثش میکنیم: آیا مقدار عرضی که معنای دوم است... یا نگویید معنای دوم است! نگویید معنای دوم است؛ بگویید شکلی که عارض بر صورت جسمیه است — حالا چه از مقولهٔ کمّ باشد، چه از مقولهٔ کیف باشد — الان خیلی در این بحث نمیکنیم که از مقولهٔ کیف است یا از مقولهٔ کمّ است. با قطع نظر از این، شکل چطور؟ آیا شکل هم که وابسته به ماده است، مثل صورت جسمیه حالت مبدئیت دارد؟ میفرمایند نه، شکل حالت مبدئیت ندارد.
شکل حالت مبدئیت ندارد به این جهت که صورت جسمیه قبل از اینکه جسم قوام بگیرد میآید و جسم را قوام میدهد؛ اما شکل بعد از اینکه ماده آمد، صورت را گرفت، همهچیز تمام شد، جسم صاف و صوفی، پرداخته و آمادهای درست شد، شکل پیدا میشود. شکل هیچ سازندگی ندارد، شکل تابع است؛ بنابراین اگر بر ماده عارض میشود، باید گفت متعلق است به محسوسات. حالت مبدئیت دیگر ندارد؛ مثل صورت نیست که به یک جهتی ما مستغنی گرفتیمش از محسوسات — به جهت مبدئیتش — مفارق از محسوسات نبود، بالاخره حلول در ماده میکرد، مفارق از محسوسات نبود، ولی به خاطر شأن مبدئیتش ما او را مقدم بر محسوسات قرارش دادیم و او را متقومالقوام به محسوسات نگرفتیم. اما شکل را نمیتوانیم این کار را بکنیم، چون شکل هیچ حالت مبدئیت ندارد؛ شکل بعد از اینکه جسم تمام شد ملحق میشود. بنابراین شکل را ما بحثی دربارهاش نداریم؛ او از چیزهایی است که باید در علم ریاضی بحث بشود. لذا میبینید اصلاً در علم فلسفه از شکل بحث نمیکنیم. بله، از اصل وجود شکل بحث میکنیم، از اینکه داخل در چه مقولهای است بحث میکنیم — اینها بحثهای ریاضی نیست — ولی دربارهٔ خود شکل و اینها بحثی نمیکنیم که مثلاً این شکل — بحثش مفصل در ریاضی میآید — که شکل چیست، اسمش چیست، استوانه است، مخروط است، مساحتش چطور به دست میآید، حجمش چطور به دست میآید و امثال ذلک، محیط دایرهاش چیست؛ اینها دیگر چیزهایی است که در ریاضی باید بحث بشود.
«وَلَيْسَ الشَّكْلُ كَذَلِكَ»؛ ولی شکل اینچنین نیست، یعنی مثل صورت جسمیه نیست. آن متقدم بر محسوسات است و اینطور نیست که محسوسات «تَسْتَفِيدُ الْقِوَامَ مِنْهُ»، بلکه او «يَسْتَفِيدُ الْقِوَامَ مِنَ الْمَحْسُوسَاتِ». «فَإِنَّ الشَّكْلَ عَارِضٌ لَازِمٌ لِلْمَادَّةِ» — عارض مفارق هم نیست، عارض لازم است — «عَارِضٌ لَازِمٌ لِلْمَادَّةِ»، منتها کی؟ «بَعْدَ تَجَوْهُرِهَا جِسْماً»؛ یعنی بعد از اینکه ماده، جوهری شد به عنوان جسم. یعنی باید تمام بشود تا شکل بیاید.
اما شکل بر هر جسمی عارض نمیشود؛ اگر جسم نامتناهی بود شکل ندارد. جسم نامتناهی شکل ندارد، چون سر و ته ندارد. شکل یعنی وقتی که جسم تمام میشود و سطح پیدا میکند؛ جسم نامتناهی هیچوقت تمام نمیشود، پس سطح پیدا نمیکند و نهایت پیدا نمیکند. نهایتِ جسم، شکل جسم را درست میکند؛ یعنی نهایات جسم، شکل جسم را درست میکند. اگر جسم نامتناهی باشد، نهایت ندارد، سطح ندارد، شکل ندارد. لذا پشت سرش میگوید: «مُتَنَاهِياً»
شکل، عارضِ لازم است للماده، نه برای خود ماده قبل از اینکه ماده متقوم شود و قبل از اینکه ماده تمام شود، بلکه بعد از اینکه ماده تجوهرش را پیدا میکند و جسم میشود. «بَعْدَ تَجَوْهُرِهَا جِسْماً»، یعنی بعد از اینکه جوهریت پیدا میکند به عنوان جسم؛ یعنی یک امر بالفعل میشود، امر متقوم به خود میشود — متقوم یعنی با جوهر، با صورت — بعد از اینکه با صورت جمع میشود و جسم میشود، آنوقت این شکل عارض میشود. بعد از اینکه ماده، تجوهر پیدا کرد «جِسْماً» — «جِسْماً» تمییز است — یعنی جوهر شد به عنوان یک جسم، اما جسم متناهی: «جِسْماً مُتَنَاهِياً مَوْجُوداً»
«وَحَمْلِهَا»؛ «حَمْلِهَا» عطف بر «تَجَوْهُرِهَا» است: «بَعْدَ تَجَوْهُرِهَا جِسْماً» و بعدِ «حَمْلِهَا سَطْحاً مُتَنَاهِياً». این بعدِ «حَمْلِهَا سَطْحاً مُتَنَاهِياً» عطف تفسیری بر آن «بَعْدَ تَجَوْهُرِهَا جِسْماً» است؛ یعنی بعد از اینکه این جسم — یا بعد از اینکه این ماده — سطح متناهی را حمل کرد. سطح متناهی را حمل کرد یعنی چه؟ یعنی دارای نهایت شد؛ جسم شد و جسم هم دارای نهایت شد. در آن هنگام است که این شکل بر او عارض میشود. پس شکل عارض میشود بعد از اینکه ماده جوهریتش را یافت و جسم شد و کمال پیدا کرد، یا بعد از اینکه سطح متناهی را حمل کرد و یک جسم متناهیِ ساخته و پرداخته شد که دیگر احتیاج ندارد قوامش به چیز دیگر؛ آنوقت شکل عارض میشود. شکل اگر عارض شد، دیگر قوام نمیدهد؛ چون آن معروضش دیگر مستغنیالقوام شد، قوامش را گرفت و تمام شد، دیگر از شکل قوام نمیگیرد. پس شکل حالت مبدئیت ندارد؛ اگر حالت مبدئیت نداشت، نمیشود گفت مستغنی از ماده است. چون عارض بر ماده میشود، میشود مادی. این دیگر عرض کردیم متعلقالقوام بالمحسوسات است و باید از آن در ریاضی بحث بشود.
معنای «حدود» و عدم علیت شکل برای خروج ماده از قوه به فعل
«فَإِنَّ الْحُدُودَ... تَجِبُ لِلْمِقْدَارِ»؛ یک حاشیهای در کنار چاپ تهران آمده است: بعد از «فَإِنَّ الْحُدُودَ» دارد: «يُعْنَى بِهَا نِهَايَاتُ الْأَجْسَامِ الَّتِي». این ظاهراً حاشیه است، در متن نباید بیاید؛ ولی آنجا ظاهراً در متن آورده است. اگر بیاوریمش در متن، خبرِ «إِنَّ» نمیآید! «فَإِنَّ الْحُدُودَ»، «الْحُدُودَ» اسم «إِنَّ» است، «تَجِبُ» خبرش است؛ اما اگر بگوییم «يُعْنَى بِهَا نِهَايَاتُ الْأَجْسَامِ الَّتِي»، خبر نمیآید؛ مگر اینکه «الَّتِي» را برداریم: «فَإِنَّ الْحُدُودَ يُعْنَى بِهَا نِهَايَاتُ الْأَجْسَامِ تَجِبُ لِلْمِقْدَارِ مِنْ جِهَةِ...». این خوب میشود اگر «الَّتِي»اش را برداریم؛ ولی اگر «الَّتِي» را بگذاریم، عبارت تمام نمیشود.
«فَإِنَّ الْحُدُودَ... تَجِبُ لِلْمِقْدَارِ»؛ ما دیگر آن «يُعْنَى بِهَا نِهَايَاتُ الْأَجْسَامِ» را معنا نمیکنیم، همان حدود را به معنای نهایات الاجسام میگیریم. حدود در اینجا به معنای تعریفات نیست، به معنای حدود در مقابل رسوم نیست؛ در اینجا حدود به معنای نهایات الاجسام است. «فَإِنَّ الْحُدُودَ تَجِبُ لِلْمِقْدَارِ مِنْ جِهَةِ اسْتِكْمَالِ الْمَادَّةِ بِهِ». حدود یعنی نهایات الاجسام، «تَجِبُ لِلْمِقْدَارِ» یعنی برای هر مقداری واجب است، اما نه قبل از اینکه این مقدار کامل شود، بلکه «مِنْ جِهَةِ اسْتِكْمَالِ الْمَادَّةِ بِهِ» — «بِهِ» یعنی بالمقدار — از این جهت که ماده به وسیلهٔ این مقدار کامل شده است. یعنی مادهای بوده است که متقوم بوده، ولی مقومش را که مقدار است پیدا کرده و کامل شده، استکمال پیدا کرده؛ بعد از استکمال، این حدود «تَجِبُ»، این حدود واجب میشود. پس حدود بعد از استکمال میآیند، قبل از استکمال نیستند؛ بنابراین حالت مبدئیت ندارند. «فَإِنَّ الْحُدُودَ» که همان نهایات اجسام است، «تَجِبُ لِلْمِقْدَارِ» از این جهت که ماده به وسیلهٔ این مقدار کامل میشود، بعداً این حدود برایش واجب میشود.
«وَتَلْزَمُهُ مِنْ بَعْدُ»؛ یعنی «مِنْ بَعْدِ الِاسْتِكْمَالِ» یا «مِنْ بَعْدِ الْكَمَالِ»؛ مضافالیه «بَعْدُ» حذف شده است به قرینهٔ استکمالی که در عبارت هست. «وَتَلْزَمُهُ» یعنی این حدود، لازمِ آن مقدارند — ترجمهٔ «لازم دارند» غلط است، «لازم هستند» — «تَلْزَمُهُ» یعنی لازمِ آن مقدارند «مِنْ بَعْدُ» یعنی بعد از کمال. بعد از اینکه جسم کامل شد، این شکل و این حدود — شکل که از حدود برمیآید، یا خود حدود — اینها لازمِ مقدار میشوند، ولی بعد از تمامیت مقدار، بعد از تمامیت ماده؛ و در نتیجه، این شکل یا حدود نمیتوانند تأثیر قوامی در ماده بگذارند، نمیتوانند حالت مبدئیت داشته باشند.
«فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ»، حالا که اینطور است — یعنی حالا که شکل عارض ماده است و لازم ماده است بعد از تمامیت ماده، و نقشی در تقوّم ماده ندارد و حالت مبدئیت ندارد — «لَمْ يَكُنِ الشَّكْلُ مَوْجُوداً إِلَّا فِي الْمَادَّةِ»؛ شکل موجود در ماده است، یعنی چه؟ یعنی متعلقالوجود بالماده است. از طرفی «وَلَا عِلَّةً أَوَّلِيَّةً لِخُرُوجِ الْمَادَّةِ إِلَى الْفِعْلِ»؛ «وَلَا» یعنی وَلَيْسَ. و نیست این شکل، علت اولی برای اینکه ماده از قوه بودن خارج به فعل بشود. ببینید، صورت جسمیه این شأن را داشت که علت بود برای اینکه ماده از قوه به فعلیت بیاید؛ چون ماده تا وقتی صورت جسمیه را نمیگرفت بالقوه بود، بعد که صورت جسمیه را میگرفت بالفعل میشد. پس صورت جسمیه علت بود برای اینکه ماده از قوه به فعلیت خارج شود؛ ولی شکل، علت نیست برای خروج ماده از قوه به فعلیت. چرا علت نیست؟ چون ماده قبلاً بالفعل شده است و شکل دخالتی در بالفعل کردن او ندارد.
دقت کنید قید «أَوَّلِيَّةً» میآورد: «عِلَّةً أَوَّلِيَّةً». این قید «أَوَّلِيَّةً» را برای چه میآورد؟ علت گاهی اولی است، گاهی باواسطه است؛ علتی که شیء را خارج میکند مِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الْفِعْل گاهی اولی است، گاهی باواسطه است. صورت — صورت جسمیه — علت مباشر است برای اخراج ماده از قوه به فعلیت؛ آن کسی که صورت را عطا میکند، او هم علت خروج ماده است از قوه به فعلیت. هر دو علتاند، منتها این صورت علت مباشر است، آن علت باواسطه است؛ یعنی با واسطهٔ این مباشر دارد این کار را میکند. پس صورت علت اولی است؛ علت اولی است یعنی خودش مباشر این کار است، خارج میکند ماده را مِنَ الْقُوَّةِ إِلَى الْفِعْل، خودش خارج میکند، خودِ صورت. پس صورت علت اولی است، ولی شکل علت اولی نیست.
محشین میگویند علت اولی که نیست بماند، علت باواسطه هم نیست! شکل نه علت اولی است نه علت باواسطه؛ بعد میگویند: فَلَيْسَ لَهُ مَبْدَئِيَّةٌ مُطْلَقاً. شکل اصلاً مبدئیت ندارد مطلقاً؛ نه مبدئیت اولی، نه مبدئیت معالواسطه. پس شکل چون مبدئیت ندارد، نمیتواند غیرمتعلق بالمحسوسات باشد، بلکه متعلق به محسوسات است.
عبارت را دوباره نگاه کنید: «فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ» وقتی شکل عارض است للماده و لازم است للماده، منتها بعد از اینکه ماده به قوامش رسید و جسم کامل شد، «لَمْ يَكُنِ الشَّكْلُ مَوْجُوداً إِلَّا فِي الْمَادَّةِ»؛ شکل موجود فیالماده است و «عِلَّةً أَوَّلِيَّةً لِخُرُوجِ الْمَادَّةِ إِلَى الْفِعْلِ» نیست، یعنی مبدئیت هم ندارد، پس کاملاً وابسته است. در صورت گفتیم که اگرچه «لَمْ يَكُنْ مَوْجُوداً إِلَّا فِي الْمَادَّةِ»، ولی مبدئیت دارد؛ اینجا میگوییم «لَمْ يَكُنْ مَوْجُوداً إِلَّا فِي الْمَادَّةِ»، اما مبدئیت ندارد. دو تا چیز در صورت گفتیم: یکی اینکه گفتیم ولو در ماده هست، یکی دیگر گفتیم ولی مبدئیت دارد. اینجا میگوییم ولو در ماده را دارد، ولی مبدئیت را ندارد. پس آنی که او را مادی میکند دارد، آنی که او را از تعلق به ماده جدا میکند ندارد. صورت جسمیه آنی که مادیاش میکرد — یعنی حلول در ماده — را داشت، اما آنی که از مادی بودن اخراجش میکرد — یعنی مبدئیت — را، آن را هم داشت؛ آنوقت مبدئیت باعث میشد که ما او را غیرمتعلق به محسوسات حساب کنیم. ولی شکل اینطور نیست؛ شکل هم موجود فیالماده است یعنی تعلق به ماده را دارد، هم چیزی که مخرج این شکل از تعلق به ماده باشد — که همان مبدئیت است — وجود ندارد. پس شکل مادی میماند و چیزی او را از تعلق به ماده نجات نمیدهد؛ در حالی که صورت جسمیه مادی بود و مبدئیت نجاتش داد، اما این شکل که مادی است مبدئیتی ندارد که نجاتش دهد. پس این متعلق به محسوسات میماند و جا دارد که در علم ریاضی از آن بحث بشود؛ جایش در علم الهی نیست، مگر به لحاظ وجود و امثال ذلک.
تا حالا ما بحثمان در مقدار بود به اطلاق اولش، که دیدیم با این اطلاق میتوانیم از آن در علم الهی بحث کنیم. حالا بحث ما در مقدار به معنای دوم که معنای عرضی است، این را بعداً باید بحث کنیم؛ دیگر ظاهراً وقتمان گذشته است، نمیرسیم بخوانیم. وسط مطلبیم دیگر، ولی چاره نداریم.