ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت دهم

موضوع: ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت دهم

وجه دوّم: شرط جریان مطلق بدلی، احراز تساوی افراد طبیعت در وفاء به غرض مولا است. (برای جاری شدن مطلق شمولی و ثابت کردن حکم برای تمامی افراد طبیعت، باید احراز شود که متکلّم در مقام بیان است و باید قرینه بر خلاف در بین نباشد. زائد بر این دو مقدّمه، احتیاج به مقدّمه دیگری نیست. مثلاً برای جاری شدن لا تکرم الفاسق و لا تغصب که مطلق شمولی هستند، نیاز به دو مقدّمه است. ولی برای جاری شدن مطلق بدلی علاوه بر این دو مقدّمه، باید احراز شود که افراد طبیعت در وفاء به غرض مولا مساوی هستند تا عقل بعد از احراز تساوی، حکم به تخییر بین افراد طبیعت کند. مثلاً برای جاری شدن اکرم عالماً و صلّ که مطلق بدلی هستند، نیاز به سه مقدّمه است) و احراز تساوی افراد طبیعت در وفاء به غرض مولا، با وجود مطلق شمولی بر خلاف، منتفی است. (چون مطلق شمولی صلاحیّت دارد که قرینه بر اراده‌ی بعض افراد از مطلق بدلی باشد. مثلاً لاتکرم الفاسق قرینه بر اراده‌ی عالم غیر فاسق از اکرم عالماً است و همچنین لا تغصب قرینه بر اراده‌ی صلوة در غیر غصب از صلّ است). بنابراین، در مجمع (صلوة‌ در دار غصبی، عالم فاسق) با وجود مطلق شمولی، مطلق بدلی جاری نمی‌شود. معنای تقدیم مطلق شمولی بر مطلق بدلی در مجمع نیز همین است.

وجه سوّم: وجود مطلق شمولی، مانع از وجود مطلق بدلی در مجمع است. (مثلاً وجود لا تغصب، مانع از وجود صلّ در صلوة در دار غصبی است). پس وجود مطلق بدلی در مجمع متوقّف بر عدم مطلق شمولی است و این توقّف، از نوع توقّف وجود شیئ بر عدم مانع است. بنابراین، وجود مطلق بدلی، مانع از وجود مطلق شمولی در مجمع نیست. (مثلاً وجود صلّ، مانع از وجود لا تغصب در صلوة در دار غصبی نیست). چون اگر وجود مطلق بدلی، مانع از وجود مطلق شمولی در مجمع باشد، عدم مطلق شمولی در مجمع نیز متوقّف بر وجود مطلق بدلی می‌شود و این توقّف، از نوع توقّف عدم شیئ بر وجود مانع است و این، دور است. بنابراین، وجود مطلق شمولی، مانع از وجود مطلق بدلی در مجمع است ولی وجود مطلق بدلی، مانع از وجود مطلق شمولی در مجمع نیست و این، معنای تقدیم مطلق شمولی بر مطلق بدلی در مجمع است.

نتیجه: در دوران امر بین تقدیم نهی بر امر و یا عکس، مطلق شمولی بر مطلق بدلی مقدّم می‌شود. یعنی نهی بر امر در مجمع مقدّم می‌شود.