ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت دهم

موضوع: ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت دهم

مقدّمه‌ی جواب از دلیل چهارم: عبادات مکروهه بر سه نوع است.

نوع اوّل: عبادتی که نهی کراهی به خود عنوان عبادت تعلّق گرفته و این عبادت، بدل ندارد. مثل صوم یوم عاشوراء. نهی کراهی به عنوان صوم یوم عاشوراء تعلّق گرفته و صوم یوم عاشوراء بدل ندارد لاستحباب صوم کلّ یوم بالخصوص. در نظر مستدلّ، در صوم یوم عاشوراء اجتماع استحباب و کراهت است.

نوع دوّم: عبادتی که نهی کراهی به خود عنوان عبادت تعلّق گرفته و این عبادت، بدل دارد. مثل صلوة در حمّام. نهی کراهی به عنوان صلوة در حمّام تعلّق گرفته و صلوة در حمّام بدل دارد چون مکلّف می‌تواند صلوة در حمّام را ترک کند و به جای آن، صلوة را در مکانی دیگر انجام دهد. در نظر مستدلّ، در صلوة در حمّام اجتماع وجوب و کراهت و یا اجتماع استحباب و کراهت است.

نوع سوّم: عبادتی که در لسان دلیل، نهی کراهی به خود عنوان عبادت تعلّق گرفته ولی از خارج از دلیل برای ما معلوم است که نهی به عنوان دیگری تعلّق گرفته که این عنوان، متّحد با عبادت و یا خارجاً ملازم با عبادت است. مثل صلوة در موضع تهمت. نهی کراهی در لسان دلیل اگر چه به عنوان صلوة در موضع تهمت تعلّق گرفته ولی در حقیقت به کون در موضع تهمت تعلّق گرفته است و کون متّحد با صلوة و یا ملازم با صلوة است (علی الخلاف فی انّ الکون داخل فی حقیقة الصّلوة او خارج عنها ملازم لها). در نظر مستدلّ، در صلوة در موضع تهمت اجتماع وجوب و کراهت و یا اجتماع استحباب و کراهت است.

با حفظ این مقدّمه، اینک به جواب از این انواع ثلاثه می‌پردازیم.

جواب اوّل از نوع اوّل از طرف محقّق خراسانی:

صغریٰ: شرط مسأله اجتماع امر و نهی، وجود امر و نهی است (بالضرورة).

کبریٰ: وجود امر و نهی، در نوع اوّل از عبادات مکروهه منتفی است.

توضیح: صوم یوم عاشوراء بما انّه صوم یوم عاشوراء، مصلحت دارد. ترک صوم یوم عاشوراء نیز مصلحت دارد. مصلحت داشتن ترک یا به خاطر این است که یک عنوان مصلحت دار منطبق بر ترک صوم است و آن عنوان، عنوان مخالفت با بنی امیّه علیهم اللعنة است. یعنی ترک صوم، مخالفت با بنی امیّه به حساب می‌آید. چون بنی امیّه از باب شکر، یوم عاشوراء را روزه می‌گیرند. و یا مصلحت داشتن ترک به خاطر ملازمه‌ی یک عنوان مصلحت دار با ترک صوم یوم عاشوراء است و آن عنوان، عنوان حال بکاء بر مصیبت حضرت سید الشهداء علیه السلام است. چون حال بکاء داشتن، لازمه‌اش ترک صوم است. بعد از اینکه صوم و ترک صوم مشتمل بر مصلحت بودند، این دو مصلحت در مقام تأثیر متزاحمان می‌شوند. فهما (الصّوم و ترکه) حینئذ یکونان من قبیل المستحبّین المتزاحمین. ولی مصلحت ترک صوم، ارجح و اهمّ از مصلحت صوم است و لذا صوم یوم عاشوراء فقط نهی کراهی دارد بدون امر. اگر چه انجام صوم به ملاحظه‌ی اشتمال بر مصلحت صحیح است کما هو الحال فی سایر المستحبّات المتزاحمات

نتیجه: شرط مسأله اجتماع امر و نهی، در نوع اوّل از عبادات مکروهه منتفی است. بنابراین، صوم یوم عاشوراء از مصادیق اجتماع امر و نهی نیست تا به واسطه‌ی قائل شدن به امکان در آن، قائل به امکان اجتماع وجوب و حرمت شویم.

آدرس جلسه‌ی بعد:

اجود التقریرات ج۱ ص۳۶۴: و امّا القسم الثالث اعنی به ما اذا کانت النسبة ..... و التحقیق.