ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت هفتم

موضوع: ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت هفتم

تفصیل سوّم: امتناع اجتماع مبتنی بر اصالة الوجود و امکان اجتماع مبتنی بر اصالة الماهیّة است.

توضیح: در عالم خارج، بدون شکّ امور واقعی دارای اثر وجود دارد. از این امر، مفهومی مشترک و مفهومی مختصّ انتزاع می‌شود. مفهوم مشترک یعنی مفهومی که قابلیّت حمل بر همه‌ی این امور دارد. مفهوم مشترک، وجود است. مفهوم مختصّ یعنی مفهومی که قابلیّت حمل بر همه‌ی این امور ندارد بلکه اختصاصی است. مفهوم مختصّ، ماهیّت است. نظر مشّائین این است که امور واقعی دارای اثر، مصداق حقیقی وجود هستند. معنای اصالة الوجود همین است. ماهیّت طبق این نظریّه، امر اعتباری است یعنی امری است که ذهن آن را از وجود انتزاع می‌کند. نظر اشراقیّین این است که امور واقعی دارای اثر، مصداق حقیقی ماهیّت هستند. معنای اصالة الماهیّة هم همین است. وجود طبق این نظریّه، امر اعتباری است یعنی امری است که ذهن آن را از ماهیّت انتزاع می‌کند. با حفظ اینکته، در این مسأله ممکن است که قائل به یکی از دو نظریّه باشیم.

الف: اصالة الوجود. طبق این نظر، اجتماع امر و نهی در مجمع محال است. چون از طرفی خارج بنابر اصالة الوجود، وجود است. از طرفی دیگر مجمع، وجود واحد دارد یعنی یک وجود است چون ماهیّت صلوة اگر چه مغایر با ماهیّت غصب است ولی این دو ماهیّت، به یک وجود موجود می‌شوند. بنابراین، بنابر تعلّق امر و نهی به خارج، امر و نهی به وجود تعلّق می‌گیرد و تعلّق امر و نهی به وجود موجب اجتماع حکمین متضادّین در شیئ واحد می‌شود که محال است.

ب: اصالة الماهیّة. طبق این نظر، اجتماع امر و نهی در مجمع ممکن است چون از طرفی خارج بنابر اصالة الماهیّة، ماهیّت است. از طرفی دیگر مجمع از نظر ماهیّت، متعدّد است چون اتّحاد دو ماهیّت در خارج محال است. بنابراین، بنابر تعلّق امر و نهی به خارج، امر و نهی ماهیّت تعلّق می‌گیرد و تعلّق امر و نهی به ماهیّت موجب اجتماع حکمین متضادّین در شیئ واحد نمی‌شود و در نتیجه، اجتماع حکمین است (فصول ص۱۲۶، محاضرات ج۴ ص۲۴۳).

تفصیل چهارم: امکان اجتماع مبتنی بر تعدّد وجود جنس و فصل در خارج و امتناع اجتماع مبتنی بر عدم تعدّد وجود این دو در خارج است.

توضیح: ماهیّتی که مورد امر شارع قرار گرفته، ماهیّت جنسیّه و ماهیّتی که مورد نهی شارع قرار گرفته، ماهیّت فصلیّه است. این دو ماهیّت اگر در خارج اتّحاد به حسب وجود داشته باشند، اجتماع امر و نهی در مجمع به خاطر اجتماع حکمین متضادّین در شیئ واحد محال است. اتّحاد به حسب وجود یعنی این دو به وجود واحد موجود هستند. و این دو ماهیّت اگر در خارج تعدّد به حسب وجود داشته باشند، اجتماع امر و نهی در مجمع به خاطر عدم اجتماع حکمین متضادّین در شیئ واحد ممکن است. تعدّد به حسب وجود یعنی این دو به دو وجود موجود هستند.