ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت پنجم

موضوع: ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله پنجم: مسأله اجتماع امر و نهی/جهت پنجم

مدّعای دوّم: تمامی انواع وجوب و حرمت غیر از وجوب تخییری و حرمت تخییری و غیر از وجوب تعیینی و حرمت تخییری، داخل در محلّ نزاع است.

قال المحقّق الخوئی: فیدخل فی محلّ النّزاع جمیع انواع الایجاب و التحریم ما عدا الایجاب و التحریم التخییریین. فلنا دعویان: الاولی ـ جریان النزاع فی جمیع انواعهما ما عدا التخییریین منهما سواء أ کانا نفسیین ام غیریین ام تعیینیین ام عینیین ام کفائییین ..... (محاضرات ج۴ ص۱۸۶).

دلیل از طرف محقّق خوئی:

صغریٰ: شرط دخول وجوب و حرمت در محلّ نزاع، تنافی بین وجوب و حرمت است (با توضیحی که در سابق ارائه شد).

کبریٰ: تنافی بین وجوب و حرمت، در تمامی انواع وجوب و حرمت جز در دو صورت مذکور موجود است.

توضیح: مثلاً بین وجوب غیری یک عمل و حرمت غیری همان عمل، تنافی وجود دارد و این تنافی، هم به حسب مبدء است و هم به حسب منتهیٰ. امّا تنافی به حسب مبدء، به خاطر این است که مقدّمیت عمل برای واجب، مقتضی محبوبیّت عمل و مقدّمیت عمل برای حرام، مقتضی مبغوضیّت عمل است و اجتماع حبّ و بغض ممکن نیست. امّا تنافی به حسب منتهیٰ، به خاطر این است که مکلّف قدرت بر امتثال این دو تکلیف (وجوب غیری و حرمت غیری) ندارد. به علّت اینکه اگر مکلّف مقدّمه را انجام بدهد، امتثال وجوب غیری کرده است ولی عصیان حرمت غیری و اگر مکلّف مقدّمه را ترک کند، امتثال حرمت غیری کرده است ولی عصیان وجوب غیری. به بیان دیگر، انبعاث به مقدّمه و انزجار از مقدّمه در مقام امتثال ممکن نیست. بقیّه انواع وجوب و حرمت نیز بر همین قیاس است.

نتیجه: شرط دخول وجوب و حرمت در محلّ نزاع، در تمامی انواع وجوب و حرمت جز در دو صورت مذکور موجود است و همین تعمیم، مقتضای اطلاق لفظ امر و نهی در عنوان مسأله نیز است. با این بیان، نقض در کلام صاحب فصول ظاهر می‌شود. این محقّق معتقد است که امر و نهی در عنوان مسأله انصراف به نفسی و عینی و تعیینی دارد. بنابراین، طبق نظریّه این محقّق، نزاع در اجتماع وجوب و حرمتی است که این وجوب و حرمت، هر دو نفسی و عینی و تعیینی باشند.

اقول:

مقتضای نظر دقیق این است که بعضی از صور دیگر نیز از محلّ نزاع خارج است مثل صورت اجتماع وجوب غیری و حرمت تخییری. بنابراین، در اقسام وجوب و حرمت باید دقّت بیشتری شود.