ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله سوّم: مسئله ضدّ / جهت چهارم: درباره‌ی ضدّ خاصّ

موضوع: ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله سوّم: مسئله ضدّ / جهت چهارم: درباره‌ی ضدّ خاصّ

اشکال اوّل بر دلیل از طرف محقّق نائینی و محقّق خوئی:

صغریٰ: تعدّد عقاب در ترتّب، تعدّد عقاب در قبال جمع ترک است.

توضیح: گاهی گفته می‌شود که عقاب در قبال ترک جمع است (ترک جمع بین اهمّ و مهمّ). عقاب در قبال ترک جمع، قبیح و محال است چون جمع بین اهمّ و مهمّ، مقدور مکلّف نیست و لذا عقاب در قبال ترک جمع، عقاب در قبال ترک شیئ غیر مقدور است و عقاب در قبال ترک شیئ غیر مقدور، قبیح و محال است. و گاهی گفته می‌شود که عقاب در قبال جمع ترک است (جمع بین ترک اهمّ و ترک مهمّ). عقاب در قبال جمع ترک، قبیح و محال نیست چون جمع بین ترک اهمّ و ترک مهمّ، مقدور مکلّف است و لذا عقاب در قبال جمع ترک، عقاب در قبال شیئ مقدور است و عقاب در قبال شیئ مقدور، قبیح و محال نیست. با حفظ این مقدّمه، در ترتّب دو مدّعا وجود دارد.

الف: در ترتّب، تعدّد عقاب در قبال ترک جمع نیست تا گفته شود که عقاب در قبال ترک شیئ غیر مقدور است چون در ترتّب، امر به جمع بین اهمّ و مهمّ تعلّق نگرفته تا گفته شود که اگر مکلّف اهمّ و مهمّ را ترک کند، جمع بین اهمّ و مهمّ را ترک کرده و لذا در قبال ترک جمع، مستحقّ دو عقاب است و گفته شود که عقاب در قبال ترک جمع، عقاب در قبال ترک شیئ غیر مقدور است.

ب: در ترتّب، تعدّد عقاب در قبال جمع ترک است چون در ترتّب، در مرحله‌ی اوّل، امر به اهمّ شده و مکلّف هم قادر بر انجام اهمّ است ولی انجام اهمّ را ترک کرده است و لذا مستحقّ عقاب در قبال ترک اهمّ است و این عقاب، عقاب در قبال ترک شیئ غیر مقدور نیست و در مرحله‌ی دوّم که ظرف ترک اهمّ است، امر به مهمّ شده و مکلّف هم قادر بر انجام مهمّ است ولی انجام مهمّ را ترک کرده است و لذا مستحقّ عقاب در قبال ترک مهمّ است و این عقاب، عقاب در قبال ترک شیئ غیر مقدور نیست و این، معنای جمع بین ترک اهمّ و ترک مهمّ است و چون مکلّف با اراده و اختیار خود، جمع ترک کرده مستحقّ دو عقاب است عقابی بر ترک اهمّ و عقابی بر ترک مهمّ.

کبریٰ: تعدّد عقاب در قبال جمع ترک، محال نیست (جمع ترک یعنی مکلّف بین ترک اهمّ و ترک مهمّ جمع کرده است یعنی هر دو را ترک کرده است. جمع ترک همان طوریکه در توضیح صغریٰ گفته شد، مقدور مکلّف است و لذا تعدّد عقاب به خاطر جمع ترک، ممکن است).

نتیجه: تعدّد عقاب در ترتّب، محال نیست. بنابراین در دلیل دوّم بین جمع ترک و ترک جمع خلط صورت گرفته است.

به بیان دیگر، المحال لیس بواقعٍ (محال یعنی تعدّد عقاب در قبال ترک جمع) و الواقع لیس بمحالٍ (واقع یعنی تعدّد عقاب در قبال جمع ترک).

آدرس جلسه بعد:

نهایة الدرایه ج۱ ص۲۴۳: کما انّه تبیّن انّ قیاس الارادة التشریعیّة ..... و یندفع.