بررسی انواع حال/مقدمه در مشتق /مباحث الالفاظ

موضوع: مباحث الالفاظ/مقدمه در مشتق /بررسی انواع حال

بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین و صل الله علی محمد و آله الطاهرین

مقدمه

در بحث مشتق سوال اصلی این بود که مشتق، حقیقت است به خصوص متلبس فی الحال یا اعم متلبس فی الحال و من قضی عنه المبدأ؟

یا اگر دقیق تر بگوییم اتفاقات گذشته از مبدأ را نسبت بدهیم به حال، آیا این اسناد و جری، حقیقی خواهد بود یا این اسناد، اسناد مجازی است؟ اصل استعمال را در عرف و شرع می‌بینیم اما می‌خواهیم بدانیم این اسناد، حقیقی است یا مجازی؟

اهمیت این مسئله هم به این جهت است که در چنین استعمالاتی که مبدأ آن گذشته است، می‌توان حکم شرعی صادر کرد یا باید تعبیر به مجازی بودن این استعمالات شود و دیگر مجرای حکم شرعی نخواهد بود.

رسیدیم به مقدمه چهارم

در این سوال اصلی که آیا مشتق مختص متلبس فی الحال است یا اعم است، مراد از حال، چه حالی است؟ حال نطق است یا حال اسناد یا حال تلبس؟

در این مسئله ما سه زمان داریم که مورد بررسی قرار می‌گیرد. زمان نطق، تلبس و زمان اسناد.

حال نطق یعنی آن زمانی که متکلم بیان را صادر می‌کند. مثلا می‌گوید زید عالم. اگر زمان نطق ملاک باشد یعنی آن تلبس هایی که قبل از زمان بیان متکلم باشد و منقضی شده است در محل نزاع قرار می‌گیرند.

حال تلبس یعنی زمانی که با زمان نطق متفاوت باشد، مثلا می‌گوید کان زید ضاربا بالأمس. در این مورد حال نطق الان است اما متکلم زمان تلبس را دیروز عنوان کرده و زید دیروز ضارب بوده است و در این حالت استعمال حقیقی می‌شود. یعنی تلبس ممکن است نسبت به زمان نطق منقضی شده باشد اما نسبت به زمان تلبس منقضی نشده و متلبس است.

البته نسبت به زمانی که در اینجا می‌گوییم ممکن است کسی اشکال کند که مشتق، معنای اسمی دارد و معانی اسمی دلالت بر زمان ندارند. در پاسخ می‌گوییم منظور ما این است که این تلبس و پیوند در ظرف زمانی ای صورت گرفته است و از این جهت که این تلبس یا اسناد در ظرف زمانی ای صورت گرفته است، مورد بحث قرار می‌گیرد.

حال اسناد یعنی زمان جری و اسناد دادن مبدأ به ذات اثباتا. مثلا متکلم می‌گوید زرت بالأمس قبر فقیه البلد. در اینجا زمان نطق الان است، زمان تلبس، زمان ثبوت فقاهت برای شخص بوده است در زمان حیاتش. زمان اسناد هم أمس بوده است. بنابر این متکلم دیروز که قبر را زیارت می‌کرده است اسناد داده است فقه را به میت. اما زمان تلبس میت به فقاهت، در حال حیات او بوده است و زمان نطق هم، اکنون است که متکلم این مسئله را بیان می‌کند. در مثال فارسی می‌توان گفت: دیروز سارق جواهرات را در زندان دیدم. زمان تلبس به سرقت قبل از دیروز بوده است. زمان نطق الان است و زمان اسناد، دیروز بوده است که به او عنوان سارق جواهرات داده شده است.

در مورد مسئله ما مراد از حال در متلبس فی الحال، کدام حال است؟ حال تلبس یا نطق یا نسبت؟

گاهی این سه حال با هم اتحاد دارند و گاهی هم افتراق دارند.

صورت اول: اتحاد هر سه زمان

در مثال أنت فقیه عالم، اتحاد حال نطق و اسناد و تلبس را می‌بینیم.

صورت دوم: افتراق هر سه زمان

در مثال رأیت بالأمس، سارق الجواهرات فی السجن، افتراق سه حال را مشاهده می‌کنیم.

صورت سوم: دو مورد اتحاد و یک مورد افتراق

حالت اول: افتراق در زمان تلبس

گاهی هم دو مورد اتفاق دارند و در یک مورد افتراق هست مانند: زید ضارب که زمان نطق و نسبت الان است ولی زمان تلبس برای قبل است.

حالت دوم: افتراق در زمان اسناد

حالت دوم این است که زمان نطق و تلبس اتحاد داشته باشند و زمان اسناد افتراق داشته باشد مانند: غدا سیذکرک التاریخ بهذا العمل ظالما. در این مثال زمان نطق و تلبس الان است اما نسبت ظلم به شخص برای آینده است.

حالت سوم: افتراق در زمان نطق

این حالت بسیار رایج است. آن چیزی که رایج نیست این است که زمان نطق و نسبت باهم افتراق داشته باشند. برای این حالت این مثال مناسب است: کان الطریق مسدودا بالامس. در این مثال زمان نطق الان است. زمان بسته بودن جاده و اسناد دیروز بوده است. یا مثلا سیکون العدو مغلوبا. زمان نطق الان است. زمان غلبه آینده است. زمان اسناد هم آینده است.

خود تشخیص این زمان ها به صورت موضوعی هم جدای از این بحث مفید فایده است.

در این بحث بیان شده که سه زمان داریم اما به این معنا نیست که لفظ مشتق دارای زمان است اما بالاخره این پیوند مبدأ با ذات در یک ظرف زمانی ای قرار گرفته است. که این سه زمان و سه ظرف گاهی اتحاد دارند و گاهی افتراق.

حالا به این سوال می‌رسیم که کدام یک از این سه زمان ملاک است برای انقضای از مبدأ. زمانی که می‌گوییم متلبس فی الحال، مراد کدام حال است؟ حال نطق یا حال نسبت یا حال تلبس؟

احتمال اول: حال نطق

یعنی باید در زمان نطق، ذات متلبس به مبدأ باشد تا استعمال حقیقی باشد و اگر در زمان نطق چنین نباشد، استعمال مجازی خواهد بود.

جواب این است که قطعا زمان نطق ملاک نیست. زیرا زمان نطق هیچ دخلی در مقوله حقیقت و مجاز ندارد. وقتی متکلم می‌گوید: کان الزید ضاربا بالامس، آیا این استعمال مجازی است؟ کسی این را نمی‌گوید. چون خود متکلم گفته است که اسناد و تلبس برای دیروز بوده است و کسی این بیان را مجازی نمی‌داند. اگر چنین باشد بیشتر استعمالات مشتق، استعمال مجازی خواهد بود.

آنچه که مهم است یا زمان تلبس است یا زمان جری و نسبت که ان‌شاءالله به آن می‌پردازیم.

و صلی الله علی محمد و آله و سلم