موضوع: احکام قطع40/تجری12 /استحقاق عقاب بر فعل یا بر عزم8

○ نهایه الدرایه ج۳ص۳۵س۹

- احکام قطع۴۰/ تجرّی۱۲/ استحقاقِ عقاب بر فعل یا بر عزم؟ ۸

الف. محقق حائری یزدی ره :

شرب خمر با التفات به خمر بودنِ آن و با قدرت بر ترک و انجامِ آن، فعلی اختیاری بوده و موجب استحقاق عقاب خواهد بود هر چند مورد اراده اصلی قرار نگرفته است.

ب. اشکال:

مقدمه اول- در مورد مفروض، مایع بودنِ خمر متعلق شوق و اشتیاق است ولی خمر بودنِ آن فقط مورد التفات است.

مقدمه دوم- در مورد مفروض، فاعل اراده جامع را می‌کند اما خصوصیت (خمر بودن) را اراده نمی‌کند.

مقدمه سوم- خصوصیت مورد اراده تبعی نیست چرا که جامع و خصوصیت دو فعل مترتب نیستند بلکه در خارج متحد خواهند بود.

مقدمه چهارم- خاص و فرد، مجرای فیض نسبت به عام و کلی خواهند بود. به عبارتی دیگر، خاص و فرد واسطه در عروض وجود برای عام و کلی خواهند بود.

مقدمه پنجم- در مورد مفروض، خصوصیت هر چند مورد اراده عرضی می‌تواند باشد - بدین معنا که اراده حقیقی جامع، به آن اِسناد داده شود - اما اراده عرضی، مصحّحِ تکلیف نخواهد بود.

ج. پاسخ از اشکال:

مقدمه اول- شوق به امری کلی، تا تخصص نیابد، اراده‌ای جزئی و محرّکِ عضلاتِ فاعل به سوی انجام فعلی نخواهد بود.

مقدمه دوم- شوق به مایع - از آن جهت که مایع بوده و فاقد خصوصیتی است - شوقی کلی است که موجب تحریک عضلات نخواهد بود.

مقدمه سوم- تخصص یافتن شوقی کلی - که به امری کلی تعلق گرفته است - به خصوصیتی ، تنها با انقداح شوقی دیگر - که به حصه‌ای تخصص یافته به خصوصیتی؛ تعلق گرفته است - در نفس فاعل امکان خواهد داشت.

مقدمه چهارم- پس تخصص یافتنِ شوق به کلی مایع، به خصوصِ حصه‌ی متخصص به خمر بودن، در گرو تعلق شوقی به این حصه خواهد بود.

مقدمه پنجم- مقصود از خمر همان حصه تخصص یافته به خصوصیت خمر بودن است.

مقدمه ششم- پس این حصه (=خمر) مورد شوق و اراده است.

مقدمه هفتم- شوقِ به آن حصه منبعث از شوق به تبرید است.

مقدمه هشتم- اختلاف اغراض و علل غائی، موجب تفاوت در ارادی بودن فعلی که غرض بر آن مترتب می‌شود نخواهد بود.

د. پاسخی دیگر از اشکال مرحوم آخوند ره:

مقدمه اول- مرحوم آخوند ره بر آن بود که در مفروض بحث تجرّی ، فعلی اختیاری از شخص متجرّی صادر نشده است چرا که شرب خمر مورد اراده بود ولی حاصل نگشت و شرب آب حاصل گشت اما مورد اراده نبود.

مقدمه دوم- در بحث تجرّی، موضوع استحقاق عقاب، هتک حرمت مولا است نه عناوین اولیِ فعل همچون شرب خمر و یا شرب آب.

مقدمه سوم- واقعیت هتک عبارت از " فعلی که مبغوض بودنِ آن احراز شده است " خواهد بود.

مقدمه چهارم- هتک، عنوانی قصدی است.

مقدمه پنجم- عنوان قصدی، فقط متقوّم به قصد است.

مقدمه ششم - احراز مخالف بودن عمل با اراده مولا و مبغوض بودنِ آن، واسطه در قصد هتک خواهد بود.