موضوع: احکام قطع 38/تجری 10 /استحقاق عقاب بر فعل یا بر عزم 6

○ نهایه الدرایه ج۳ص۳۴س۱۲

- احکام قطع۳۸/ تجرّی۱۰/ استحقاقِ عقاب بر فعل یا بر عزم؟ ۶

الف. محقق حائری یزدی ره:

اختیاری بودن جامع از ناحیه التفات به آن و قدرت بر فعل و ترکِ آن است هر چند مورد اراده اصلی قرار نگرفته است نظیر شرب خمر از آن جهت که مایعی خنک است.

ب. ادامه نقد محقق اصفهانی ره:

مقدمه اول- شاید مراد ایشان آن است که اختیاری بودن جامع منوط به تعلق خصوصِ اراده اصلی به آن نیست بلکه تعلق اراده‌ تبعی و یا بالعرض نیز مُجدی در اختیاری بودنِ آن خواهد بود.

مقدمه دوم- اراده تبعی تنها در دو فعلی - که یکی از آن دو در خارج مترتب بر دیگری باشد - موجود می‌شود همچون مقدمه و ذوالمقدمه. شوق به مقدمه مترشح از شوق به ذوالمقدمه است.

اما در مثل جامع و خصوصیت - که یک واقعیت خارجی تحقق دارد - مجالی برای اراده تبعی - که مستتبعِ تعدد مراد در خارج است - نخواهد بود.

مقدمه سوم- اراده بالعرض در فرضی متصور است که یک واقعیت تحقق یابد و تعلّق اراده به آن حقیقی خواهد بود اما بالعرض و به طور مجازی آن اراده به شیئی دیگر اِسناد داده می‌شود.

مقدمه چهارم- تعلّق اراده بالعرض به جامع و اِسنادِ مجازی اراده به آن می‌تواند صحیح باشد.

مقدمه پنجم- "ما بالعرض" باید به "ما بالذات" منتهی گردد.

مقدمه ششم- تعلق اراده به طور مجازی و بالعرض به جامع در صورتی صحیح است که خصوصتی - که جامع در ضمنِ آن تحقق می‌یابد - مورد تعلق اراده به طور حقیقی و بالذات باشد.

مقدمه هفتم- خصوصیت مفروض در مقام یکی از دو امر زیر است که مورد تعلق اراده بالذات نیست:

۱) خصوصیت شرب خمر خاص: چنین خصوصیتی تحقق نیافته است تا آنکه مورد اراده قرار گرفته باشد.

۲) خصوصیت شرب آب خاص: چنین خصوصیتی هر چند تحقق یافته است ولی مورد اراده نبوده است.

مقدمه هشتم- با توجه به انتفای اراده بالذات نسبت به خصوصیت در مقام، مجالی برای تعلق اراده بالعرض به جامع نخواهد بود.