موضوع: احکام قطع 36/تجری 8 /استحقاق عقاب بر فعل یا بر عزم 4

○ نهایه الدرایه ج۳ص۳۳س۱۹

- احکام قطع۳۶/ تجرّی۸/ استحقاقِ عقاب بر فعل یا بر عزم؟ ۴

۱. اشکال: عدم صدور هتک اختیاری از شخص متجرّی در مقام

۲. پاسخ محقق اصفهانی ره: با توجّه به تعلّقِ اراده شخصی به نوشیدن مایع خاص خارجی با اعتقاد به خمر بودنِ آن، تخلّفِ اعتقاد و خطای در تطبیق موجب ارادی نبودنِ آن شرب نمی‌گردد.

۳. پاسخی دیگر از اشکال:

مقدمه اول- نوشیدنِ مایع خاص خارجی، فعلی خاص است.

مقدمه دوم- در ضمن هر خاصی، حصه‌ای از عام تحقق دارد.

مقدمه سوم- فعل خاص، مورد تعلق اراده به طور اصالی است.

مقدمه چهارم- حصه‌ی عام - که در ضمنِ خاص است - مورد تعلق اراده به طور تَبَعی است.

مقدمه پنجم- شرب خمر، حصه‌ای از عام است که ضمن نوشیدن خاص تحقق داشته و مورد اراده‌ی تَبَعی قرار گرفته است.

پاسخ مزبور با عنوانِ " لایقال " در حاشیه مرحوم آخوند ره بر فرائد مطرح شده است : " لا يقال: ان ما صدر منه لا محالة يندرج تحت عام يكون تحته ما قصده مثل شرب المائع في المثال ".

۴- نقد پاسخ مزبور:

مقدمه اول- در ضمن هر خاصی، حصه‌ای از عام تحقق دارد.

مقدمه دوم- عام مورد اراده به طور اصالی نیست بلکه مورد اراده به طور تَبَعی است.

مقدمه سوم- اگر شرب کلیِ خمر، حصه‌ای از عام باشد، در ضمن شرب خمری خاص تحقق خواهد داشت.

مقدمه چهارم- خاص مفروض در مقام، شرب آبی خاص است.

مقدمه پنجم- پس آن حصه از عام (یعنی شرب کلی خمر) در ضمنِ این خاص (شربِ این آب) تحقق ندارد.

مقدمه ششم- آن حصه از عام در ضمن خاصی دیگر (شربِ آن خمر به طور مثال) تحقق می‌تواند یابد.

مقدمه هفتم- اراده تبعی باید منتهی به اراده اصالی شود.

مقدمه هشتم- از آنجا که آن خاص دیگر مورد تعلق اراده به طور اصالی نیست پس آن حصه از عام - که در ضمنِ آن است - مورد تعلق اراده به طور تَبَعی نخواهد بود.

مرحوم آخوند ره در نقدِ پاسخ مزبور در حاشیه فرائد می‌نویسد : " فانّه يقال: كلاً. كيف يصير العام المتحقق في ضمن خاص مقصوداً فيرى إليه قصده، و اختيارياً بمجرد قصد خاص آخر قصد بخصوصيّته. نعم لو عمد إلى خاص تبعاً للعامّ‌ و صادف غيره من افراده لم يخرج عن اختياره بما هو متحد مع ذاك العام و ان كان بخارج عنه بما هو ذاك الخاصّ‌ ".