حکومت واقعی و ظاهری/ جعل حجیت جعل علمیت/جایگزینی اماره به جای قطع

موضوع: جایگزینی اماره به جای قطع/ جعل حجیت جعل علمیت/ حکومت واقعی و ظاهری

دیدگاه مرحوم نائینی: دلیل حجیت امارات نمی‌تواند اماره را جایگزین قطع طریقی و موضوعی کند

مرحوم نایینی فرمود: این تصور که دلیل حجیت امارات نمی‌تواند اماره را جایگزین قطع طریقی و موضوعی کند از تصور غلط در حقیقت جعل حجیت برای اماره نشات گرفته است.

و اگر حقیقت جعل حجیت روشن شود معلوم می‌شود که جایگزین کردن اماره به جای قطع طریقی و موضوعی به جعل متعدد نیاز ندارد تا گفته شود دلیل واحد نمی‌تواند متکفل بیان دو جعل باشد.

جعل حجیت، جعل علمیت
ایشان گفت حجیت نه به معنای تنزیل مودی منزله واقع است و نه به معنای تنزیل ظن به منزله علم است. اصلا مفاد دلیل حجیت، تنزیل نیست بلکه جعل حجیت، جعل علمیت است.

مفاد دلیل حجیت این نیست که «ظن به جای علم است» تا گفته شود باید هم بگوید «مظنون هم به جای معلوم است» بلکه مفاد دلیل حجیت این است که ظن علم است و وقتی ظن علم است پس متعلق آن هم معلوم است.

یعنی شارع نمی‌گوید آنچه علم نیست نازل منزله علم است بلکه به لسان حکومت می‌گوید علم است. منظور این نیست که شارع علم حقیقی ایجاد می‌کند بلکه به حکومت اماره را علم قرار می‌دهد.

خلط بین حکومت واقعی و ظاهری
ایشان فرموده خلط بین حکومت واقعی و ظاهری در کنار تفسیر حکومت به تنزیل، باعث شده است برخی تصور کنند جایگزین کردن اماره به جای قطع طریقی و موضوعی به دو جعل نیاز دارد.

چون بین قطع به لحاظ آلی و قطع به لحاظ استقلالی جامعی وجود ندارد.
اگر جعل حجیت به جعل مودی تفسیر شود، جایگزین کردن اماره به جای قطع طریقی یعنی تنزیل مودی منزله واقع و جایگزین کردن اماره به جای قطع موضوعی یعنی تنزیل ظن منزله علم و بین این دو جامعی وجود ندارد.

مثال
مثل اینکه تعبد به اجزاء بدون تعبد به کل معنا ندارد. همان طور که احراز نماز بدون احراز طهارت موجب اجزاء نیست و همه اجزاء مرکب باید در عرض یکدیگر احراز شوند تا اثر ثابت شود.

پس باید در همان زمانی که یک جزء با تعبد ثابت می‌شود سایر اجزاء و شرایط باید با علم وجدانی یا تعبد مستقل محرز شود تا اثر مترتب باشد.

در اینجا هم گفته شده است وقتی مودی تنزیل منزله واقع می‌شود باید خود اماره هم نازل منزله علم بشود. در حالی که این خروج از مفاد دلیل حجیت است.

مفاد دلیل حجیت خبر واحد

مثلا مفاد دلیل حجیت خبر واحد این نیست که مخبر را تصدیق کنید بلکه مفاد آن این است که «شما علم دارید» و لذا شارع جعل علمیت کرده است و همین برای جایگزینی اماره به جای قطعی طریقی و قطع موضوعی طریقی کافی است.

چون آثار قطع طریقی به تبع عنوان دلیل ثابت است و خودش مجعول بالمباشرة نیست.

ثبوت آثار قطع طریقی به تبع این است که شارع گفته «شما عالم هستید».

اثبات آثار قطع طریقی در فرض قیام اماره اصلا به تبع جعل علمیت است چون علم وجود منحاز از معلوم ندارد.

پس جعل علمیت به تبع موجب اثبات آثار قطع طریقی هم هست. وقتی می‌گوید «در فرض قیام خبر تو علم به خمر داری» یعنی خود خمر هم ثابت است.

اشکال بر دیدگاه شیخ انصاری و مرحوم آخوند
پس آنچه شیخ و آخوند و دیگران گفته‌اند حرکت معکوس است و علت آن برداشت اشتباه از مضمون دلیل حجیت است.

مفاد دلیل حجیت جعل مودی نیست بلکه جعل علم است نه به ورود و ایجاد علم حقیقی بلکه به حکومت و اینکه این اماره را من علم اعتبار کرده‌ام.

معنای جعل علمیت مستتبع جعل مودی هم هست و این تبعیت موجب می‌شود آثار قطع طریقی هم ثابت بشود. پس جعل واحد و همین حکومت هر دو قضیه را اثبات می‌کند.

لسان دلیل حجیت
لسان دلیل حجیت لسان تنزیل نیست بلکه حکومت است و اینکه شما علم به متعلق داری پس متعلق هم محقق است و همین معنای حکومت ظاهری است.

وقتی شارع می‌گوید شما علم داری یعنی واقع عوض نمی‌شود بلکه صرفا طریق به واقع وجود دارد. پس نه موجب تصویب است و نه حکم ظاهری در مقابل حکم واقعی وجود دارد و نه واقع متعدد است.

حکومت واقعی و حکومت ظاهری
حکومت واقعی مثل «الطواف بالبیت صلاة» که حکم واقعی است و احتمال عدم مطابقت با واقع در آن وجود ندارد.

مفاد این جمله این است که اگر در نماز طهارت شرط است در طواف هم طهارت واقعا شرط است. اما در حکومت ظاهری مثل قاعده تجاوز یا فراغ.

مفاد قاعده تجاوز این نیست که نماز بدون رکوع مثل نماز با رکوع است و نماز بدون رکوع هم مجزی است.

اینجا حکومت ظاهری است یعنی بنا بگذار بر اینکه نماز رکوع داشته است پس همان طور که اگر علم به رکوع داشتی نماز مجزی بود الان که علم نداری، بنا بگذار بر اینکه علم داری پس همان طور رفتار کن که اگر علم داشتی رفتار می‌کردی.

شارع در این موارد جعل طریق کرده است و در کنار طریق وجدانی، یک طریق دیگر جعل کرده است.
حکومت ظاهری، حکم ظاهری است در مقابل حکومت واقعی که حکم واقعی است و لذا قاعده «لاتعاد» حکم واقعی

است اما قاعده تجاوز و فراغ حکم ظاهری است و بین حکومت آنها بر ادله نماز، تفاوت بسیار وجود دارد.

جعل حجیت برای امارات، حکومت ظاهری است
در جعل حجیت برای امارات، حکومت ظاهری است نه جعل مودی. بلکه جعل علم است و حکومت ظاهری یعنی همین جعل علم.

این طور نیست که واقع تعبدی و واقع حقیقی (به تعبیر دیگر علم به واقع وجدانی و علم به واقع تعبدی) داشته باشیم بلکه علم تعبدی و علم وجدانی داریم.
جعل علمیت به معنای تخطئه است در حالی که بعضی از تقریرات جعل مودی به تصویب منتهی می‌شود.

مثل این نظر که مصلحت مودی را به مقدار مصلحت واقع می‌داند.

حتی مصلحت سلوکیه‌ای که به شیخ نسبت داده می‌شود همین طور است و تعین واقع اصلا اهمیتی ندارد بلکه از اول شخص مخیر است بین مودای اماره و واقع!

پاسخ مرحوم نائینی به اشکالات مطرح شده
مرحوم نایینی فرموده: همه این اشکالات به خاطر تخطئ از مضمون دلیل حجیت است. جعل حجیت یعنی جعل علمیت و جعل علمیت.

یعنی: حکومت ظاهری چون در آن وجود معلوم مفروض است و وجود معلوم نمی‌تواند منوط به علم باشد و گرنه دور است.

پس همین که گفته می‌شود این علم است یعنی ورای آن واقعی وجود دارد و این علم به آن واقع است. پس علم جعلی است نه اینکه واقع جعلی باشد.

نتیجه
نتیجه اینکه شارع وقتی جعل علمیت می‌کند، آثار واقع هم ثابت خواهد بود و لذا اماره جایگزین قطع موضوعی و قطع طریقی است.