/ علم جنس /الفاظ مطلق

موضوع: الفاظ مطلق/ علم جنس /

علم جنس

یکی از الفاظی که جزو الفاظ مطلق شمرده شده است علم جنس است.

در مفهوم و معنای علم جنس اختلاف نظر وجود دارد. همه نوعی اشترک در معنا بین علم جنس و اسم جنس را درک می‌کنند و اشتراک آنها هم در جامع بعید نیست، بلکه در یک جامع قریب است.

ادعای مرحوم آخوند

مرحوم آخوند مدعی است که در معنا هیچ تفاوتی بین اسم جنس و علم جنس وجود ندارد.

و تفاوت آنها صرفا در این است که با یکی از آنها معامله معرفه می‌شود و با یکی معامله نکره و لغت هم تعبدی است و قیاس در آن جا ندارد.

الف و لام تعریف بر علم جنس وارد نمی‌شود: بلکه اسم جنس، و الف و لام زینت هم بر هر اسمی وارد نمی‌شود بلکه سماعی است.

این نظر را عده‌ای از علمای ادب نیز پذیرفته‌اند و معتقدند بین اسم جنس و علم جنس تفاوت معنایی وجود ندارد.

دیدگاه مرحوم اصفهانی و مرحوم آقای صدر

در مقابل فرمایش مرحوم آخوند، برخی دیگر مثل مرحوم اصفهانی و مرحوم آقای صدر معتقدند بین علم جنس و اسم جنس تفاوت معنایی وجود دارد و در معنای علم جنس خصوصیتی وجود دارد که به خاطر همان خصوصیت معرفه است.

مرحوم آخوند فرموده است: در معنای علم جنس خصوصیت و تعینی وجود ندارد که بر اساس آن معرفه باشد.

چرا که روشن است تعین خارجی در معنای آن وجود ندارد و این طور نیست که مثلا اسامه برای صنفی از شیرها یا شخصی از آنها وضع شده باشد.

و اگر قرار باشد تعین ذهنی (که ایشان از آن به کلی عقلی تعبیر کرده است) در معنای آن باشد، به این بیان علم جنس برای معنای متصور و مقید به لحاظش در ذهن وضع شده است.

یعنی: علم جنس برای معنا به قید تصور کردنش وضع شده است در حالی که اسم جنس برای طبیعت وضع شده است.

به نحوی که لحاظ داخل در معنایش نیست هر چند در مقام استعمال حتما تصور و لحاظ می‌شود.

اما این لحاظ داخل در معنایش نیست لازمه‌اش عدم انطباق بر فرد خارجی است.

چون امر ذهنی قابل انطباق بر امر خارجی نیست پس استعمال آن در فرد خارجی فقط با تجرید معنا از خصوصیت خواهد بود که استعمال مجازی است.

علاوه که این وضع لغو است، وضع لفظ برای معنایی که استعمال آن همیشه یا در اغلب موارد در آن معنا ممکن نیست و باید از خصوصیت معنا مجرد شود تا استعمالش صحیح باشد خلاف حکمت وضع است.

محقق اصفهانی در تعلیقه بر کلام آخوند فرموده است: صاحب فصول فرموده علم جنس برای تعین وضع شده است اما نه تعین ذهنی، بلکه برای تعین جنسی. تعبیر تعین جنسی در کلمات برخی از بزرگان ادبیات عرب نیز مذکور است.

توضیح مطلب:

مرحوم آقای روحانی فرموده روشن است که ملاک در تعریف تعین خارجی نیست و لذا در «جاء رجل» با اینکه تعین خارجی وجود دارد اما نکره است نه معرفه.

ملاک در تعریف

ملاک در تعریف هم شناخت سامع و مخاطب نیست و لذا اگر گفته شود «جاء زید» زید معرفه است حتی اگر سامع او را نشناسد.

ملاک در تعریف جزئی بودن خارجی هم نیست و لذا ضمائر جزو معارفند با اینکه ممکن است مرجع ضمیر کلی باشد.

بلکه ملاک تعریف این است که لفظ گویای تعین در آن مفروض باشد: یعنی لفظ به حسب حکایت، تعین را حکایت کند نه اینکه صرفا امر متعینی را حکایت کند. یعنی لفظ درصدد حکایت خود تعین هم هست.

پس ملاک در تعریف این نیست که محکی لفظ متعین است: بلکه ملاک در تعریف این است که خود لفظ حاکی از تعین هم هست و لذا بین «جاء رجل» و «جاء زید» تفاوت است حتی اگر ما زید نشناسیم.

و تفاوت از این جهت است که لفظ زید تعین را هم حکایت می‌کند که زید آمد نه عمرو یا بکر و ... پس قوام تعریف به این است که خود لفظ از تعیین هم حکایت کند.

سوال

حال باید دید منظور از تعین جنسی چیست؟

گاهی متکلم معنایی را با لفظ حکایت می‌کند و نظر آن صرفا بر حکایت آن است و جهت تمایز و اختلاف و تقابل آن با سایر حقایق و مفاهیم مد نظر او نیست هر چند آنچه حکایت می‌کند در ذات خودش متمایز باشد.

اما گاهی می‌خواهد خود همین تمایز و تقابل و اختلاف را هم حکایت کند.

اسم جنس حکایت از تمایز و اختلاف ندارد: بلکه صرفا حاکی از معنای خودش است که البته ذاتا متمایز از سایر معانی و ماهیات است، اما لفظ از آن جهت سلبی حکایت نمی‌کند.

بر خلاف علم جنس که از تمیزش از سایر اجناس و ماهیت هم حکایت می‌کند.

یعنی: جهت سلبی هم معنای آن هست. وقتی گفته شود «هذا اسد» یعنی این شیر است و حکایت از این نمی‌کند که مثلا پلنگ نیست (هر چند شیر غیر از پلنگ است) اما اگر بگوید «هذه اسامة» یعنی این شیر است و پلنگ نیست.

پس معنای اسم جنس اگر چه یک واقع متمایز است: اما حیثیت توجه به تمیزش مقصود به تفهیم نیست و لفظ از این حیث حکایت نمی‌کند اما علم جنس از همین حیثیت تمیز حکایت می‌کند.

ظاهرا در زبان فارسی کلمه خاصی که این معنا را داشته باشد وجود ندارد: هر چند این معنا با کلمات ترکیبی قابل بیان است و مرحوم آخوند چون در این مورد ارتکاز عربی را نداشته است نتوانسته تفاوت معنای اسم جنس و علم جنس را درک کند.

اینکه مرحوم آقای صدر هم فرموده است: ما به وجدان لغوی تفاوت معنایی بین اسم جنس و علم جنس را درک می‌کنیم همین معنا مراد است.

با این بیان روشن می‌شود که تعریف در علم جنس، یک تعریف لفظی نیست بلکه تعریف حقیقی است چون از تعین حکایت می‌کند.

به نظر می‌رسد این مطلب بیان تمامی است و تفاوت بین علم جنس و اسم جنس یک تفاوت لفظی صرف نیست.