تخصیص عام با مفهوم

موضوع: تخصیص عام با مفهوم

بحث در تخصیص عام با مفهوم بود.

مرحوم نایینی در مفهوم موافق گفتند: باید نسبت بین عام و منطوق دلیل دارای مفهوم سنجیده شود و اگر نسبت عموم و خصوص مطلق بود، مفهوم مخصص عام است.

چه اینکه نسبت بین عموم و مفهوم عموم و خصوص مطلق باشد یا من وجه و بیان آن هم این بود که چون بین مفهوم موافق و منطوق تلازم است پس

اولا: اگر مفهوم قضیه با عام منافات داشته باشد حتما منطوق هم با عام منافات دارد.

و تقدیم عام و حکم به عدم تخصیص به الغای منطوق و مفهوم منتهی می‌شود و این طور نیست که فقط مفهوم را الغاء کند و منطوق باقی بماند.

پس وقتی تفکیک بین منطوق و مفهوم موافق ممکن نیست، اولا: باید نسبت بین عام و منطوق سنجیده شود نه نسبت بین عام و مفهوم

و ثانیا: نسبت بین عام و مفهوم مهم نیست و اگر منطوق بر عام مقدم باشد (چون نسبت بین آنها عموم و خصوص مطلق است) مفهوم نیز مقدم است چون تفکیک بین آنها ممکن نیست حتی اگر نسبت بین عام و مفهوم عموم و خصوص من وجه باشد.

دیدگاه استاد

بیان صحیح کلام نایینی از نظر ما این است و نکته در عدم معقولیت تفکیک بین منطوق و مفهوم است نه آنچه از کلام مقرر ایشان فهمیده می‌شود که نکته تبعیت مفهوم از منطوق است.

و در این نکته تفاوتی نیست بین مفهوم موافق به معنای اولویت و مفهوم موافق به معنای مساوات: در جایی که دو چیز در علت تامه منصوص مشترک و مساوی باشد تفکیک بین آنها غیر معقول است و معنا ندارد مفهوم طرح شود و منطوق باقی بماند.

پس باید دقت کرد که منظور نایینی از مفهوم موافقت جایی است که استلزام عقلی باشد و غیر از این موارد (مثل اولویت عرفی و ...) منظور ایشان در این بحث نیست.

هر چند در کلمات علماء دیگر یا خود ایشان در جای دیگر از آن به مفهوم موافق تعبیر شود.

اشکال استاد

اشکال ما به کلام ایشان این است که درست است که باید نسبت بین عام و منطوق سنجیده شود. ولی تقدیم منطوق در جایی مستلزم تقدیم مفهوم موافقی است که نسبت بین آن و عام، عموم و خصوص من وجه است که مفهوم مقتضای اصل منطوق باشد.

اما اگر مفهوم موافق مقتضای اطلاق منطوق باشد، استلزام عقلی نیست و لذا نکته موجود در کلام ایشان در این فرض نمی‌تواند تقدم مفهوم را اثبات کند.

بلکه در این موارد مفهوم مقدم است به نکته تقدم اطلاق خاص بر اطلاق عام و مفهوم موافق از شئون منطوق است.

پس اطلاق آن بر اطلاق عام مقدم است و نکته آن قرینیت است که در جای خودش توضیح داده شده است.