بیان مفردات حدیث لاضرر: کلمه «لا»

بحث در بیان معانی و مراد از مفردات این جمله «لا ضرر و لا ضرار» بود. «ضرر» و «ضرار» را تمام کردیم. باقی ماند کلمه «لا». دیگر آن «اضرار» هم که در بعض نسخ بود آن هم تکلیفش معلوم شد.

کلمه «لا» معروف و مشهور بین ادبا این است که وضع شده برای نفی جنس و تا آنجا که من خبر دارم اتفاق است می‌گویند «لا» نافیة الجنس است از عوامل است و خبرش هم دائماً محذوف است. این‌جور گفتند در کلمه «لا» جزو عواملش قرار دادند با حذف خبرش.

لیکن در ذهن ما این است که نه «لا» از عوامل نیست. «لا» با بعدش مبنی است «لا ضرر» مبنی است جزو عوامل نیست و خبرش هم محذوف است. گفتیم نه چطور «لا» وضع شده برای اسناد خبر به مبتدا برای نفی اسناد همیشه هم خبرش محذوف باشد هیچ جا پیدا نشده که «لا» خبرش مذکور باشد پس بهتر این است بگوییم «لا» جز عوامل نیست یک بحث ادبی است دیگر و وضع هم شده برای نفی وجود، نه نفی جنس. نفی وجود جنس «لا ضرر» یعنی وجود ندارد ضرر «لا ربا» وجود ندارد ربا، خبری هم لازم نیست داشته باشد، نفی وجود می‌کند بدون اینکه احتیاج به خبر داشته باشد. از عوامل بودنش ما باورمان نمی‌شود از این که بر مبتدا خبر داخل می‌شود اینها را ما...

سوال:؟؟

جواب: وجود ندارد ضرر دیگر در اسلام وجود ندارد نه که «لا ضرر موجود» «لا ضرر ثابت» بابا اینها بافیدنی است. حالا مهم نیست.

آن که مهم است این است که «لا» برای نفی آن حقیقت است. حالا بقیه‌اش محل اختلاف است «لا» برای نفی جنس این درست است ظاهر از «لا» نفی جنس است «لا ضرر و لا ضرار» دارد نفی جنس می‌کند این حرف درست است. حالا بقیه‌اش دیگر محل اختلاف است که از عوامل «لا» یا از عوامل نیست، هیئت مبنیه است اصلاً خبر نیاز دارد ندارد برای نفی نسبت است اینهاش دیگر ربطی به بحث اصولی ندارد.

حاصل الکلام ما سه تا ماده را بحث کردیم «ضرر» که معلوم است معنایش چیست «ضرار» هم بیشتر به ذهن ما به معنای «اضرار» رسید «لا» هم که «لا» نافیة الجنس است این مفرداتش.

0.1- معنای ترکیبی لا ضرر

حالا مرکب «لا ضرر و لا ضرار» این معنای ترکیبی چیست؟ چه بسا مفرداتی که ترکیب خاصی پیدا می‌کنند یک معنای خاصی پیدا بکنند، ترکیب هم مؤثر است در مدلول. حالا «لا ضرر» «ضرر» نقص خب حالا در ترکیب حالا باید حساب کنیم این نقص نیست، این نقص نباید باشد، این نقص غیرمتدارک، ترکیب خودش یک بحث آخری است. مجرد این که مفردات را فهمیدیم این کفایت نمی‌کند که معنای مرکب هم معلوم باشد، نه، ممکن است این ترکیب خودش یک معنای، آن مفردات هست آن مفردات را با هم مرتبط می‌کند به یک نحو خاصی، ارتباط آن مفردات به وسیله هیئات است. حالا معنای «لا ضرر و لا ضرار» چیست؟ اقوال مختلف است ما شش قول را متعرض شدیم.

0.1.1- اقوال در مساله

یکی قول صاحب کتاب عناوین او آمده گفته که «لا ضرر و لا ضرار» مراد نهی است درست است به صورت نفی است و «لا ضرر و لا ضرار» یعنی نباید ضرر برسانی نفی است که مراد نهی اراده شده است که مرحوم شیخ الشریعه همین را دنبال کرده و گفته که «لا ضرر و لا ضرار» به صورت نفی است ولی مدلول جدی نهی است.

شیخ انصاری این را محتمل قرار داده ولی اختیار نکرده. آنی که اختیار کرده قول دوم است مرحوم شیخ انصاری گفته که نه، «لا ضرر و لا ضرار» نهی نیست نفی است. خب چی را نفی می‌کند؟ گفته حکم ضرری را. یک اختلاف معروفی است بین مرحوم شیخ و آخوند. شیخ می‌گوید حکم ضرری را برداشته «لا ضرر»ی که از حاکم صادر می‌شود ظاهر در این است که در شریعت من حکم ضرری نیست «لا» لای نفی است و نفی می‌کند حکم ضرری را به داعی که این‌جور تشریعی ندارم، من در شریعت هم حکم ضرری ندارم یعنی حکم ضرری تشکیل نکردم.

قول سوم هم قول مقابل، مرحوم آخوند آن هم می‌گوید «لا» نفی است منتها «لا ضرر و لا ضرار» می‌گوید نه، حکم ضرری نیست موضوع است که ضرری است «لا ضرر و لا ضرار» چیز ضرری را موضوع قرار ندادم، البته به غایت نفی حکم است وگرنه که «لا ربا بین الوالد و الولد» ربا نیست نمی‌خواهد بگوید فقط ربا نیست یعنی حکمش نیست نفی موضوع است. معنای مستعمل فیه، نفی موضوع است به داعی نفی حکمش موضوع ضرری نیست «لا ضرر و لا ضرار» چیز ضرری موضوع احکام من نیست، متعلق احکام من نیست وضوی ضرری متعلق احکام من نیست پس وجوب ندارد. اختلاف بین شیخ و آخوند در این است که «لا ضرر» آیا مستقیماً حکم ضرری را برمی‌دارد شیخ انصاری می‌گوید یا نه، مستقیماً موضوع ضرری را برمی‌دارد به غرض نفی حکم، مرحوم آخوند می‌گوید.

چهارمی هم که آن که فاضل تونی گفت قبلاً گذشت می‌گوید اصلاً «لا ضرر و لا ضرار» همان ضرر مقصود حکم نه، ولی ضرر خاص، ضرر غیر متدارک، در شریعت ضرر نیست یعنی ضرری که جبران نشده باشد.

دو تا قول دیگر هم هست که بعداً آنها را اشاره خواهیم کرد. مهم شش قول است و باز مهم از آن شش قول این چهار قول است که باید اینها را بررسی بکنیم ببینیم که چه‌جور است.

خب هر کسی از این قائلین که می‌گوید «لا ضرر و لا ضرار» مقصود این است باید ادعا کند ظهور در این دارد احتمال که فایده ندارد. در حقیقت هر کدام از اینها ادعا می‌کنند که ظاهر از «لا ضرر و لا ضرار» اینی است که ما می‌گوییم. اگر توانستند اثبات بکنند، ظهور برهانی نیست، ولی می‌توانند مؤیدات بیاورند مشیّدات بیاورند شواهد بیاورند از امثالش از قرائن دیگر و مسجّلش کنند که بله «لا ضرر و لا ضرار» در لسان شریعت، الان لسان شریعت صحبت است در لسان شریعت، ظاهر در این معنا است.

هر کدام از این قائلین به اقوال اربعه مجرد ادعا ندارند، نه، هر کدام مؤید می‌آورند مشیِّد می‌آورند قرینه می‌آورند که متفاهم عرفی از «لا ضرر و لا ضرار» این است که ما ادعا می‌کنیم. اون وقت ما باید آن قرائن آنها را حساب کنیم نگاه کنیم اگر آن قرائن ما را به آن قولش رساند، به این باور رسیدیم ما باید ظهور را احساس بکنیم. موضوع حجیت ظهور است ظهور یعنی انسباق معنا از لفظ، یک امر احساسی است. درست است گاهی برهان می‌آورند اما برهان به غرض این است که ما را به آن احساس برسانند مؤید می‌آورند قرینه می‌آورند ولی برای این است که ما به آن احساس برسیم. ما باید به این احساس برسیم که ظاهر این جمله این است باید حسش بکنیم. این است که هر کدام از این قائلین در صدد برآمده‌اند که استشهاد بکنند به یک شواهدی تا به این باور ما را برسانند که ما استظهار می‌کنیم، وجدان می‌کنیم.

ظهور امر وجدانی است ما را به امر وجدانی است که چه بسا یک لفظی را می‌شنویم ما ظهورش را نمی‌فهمیم ولی بر اثر تتبع و دقت در احتمالات آخرش باورمان می‌شود که نه مرادش از این کلام این است این لفظ را در این معنا استعمال کرده، این معنا را با این لفظ به ما منتقل کرده، این هست. ما کثیراً ما مراجعه می‌کنیم برای به لغت به اقوال علما به امثال به نظائر برای اینکه کشف بکنیم که از این لفظ چه به ذهن می‌آید.

این است که هر کدام از این قائلین خصوصاً شیخ الشریعه در صدد برآمده که بگوید «لا ضرر و لا ضرار» معنایش این است که ضرر نرسان نهی است طلب ترک است. بیشترین شواهد را هم ایشان آورده بر مدعایش که ما خلاصه کردیم شواهد ایشان را ذکر کردیم هم شاهد روایی آورده، هم شاهد لغوی آورده عرضم به خدمت شما و هم شواهد استحسانی آورده، در صدد این است که اثبات کند «لا یضر» یعنی «لا ضرر» یعنی «لا تضر» ضرر نرسان. ما باشیم و «لا ضرر و لا ضرار» یک خرده بعید است «لا ضرر» یعنی «لا تضر» ضرر نرسان بعید است ولی ایشان این معنای بعید را می‌خواهد به اصطلاح اثباتش بکند در صدد اثباتش برآمده.

0.1.2- بیان نظریه شیخ الشریعه و بررسی آن

از چه راهی؟ یک راه معمول و متعارف در استظهار از روایات اهل‌البیت مراجعه کردن به مشابهات آن است. این الان معمول است کثیراً ما ادعا می‌کنند که معنای این جمله این است می‌روند سراغ مشابهاتش می‌گویند مثلش فلان حدیث فلان حدیث، آنها را که ضمیمه می‌کنیم به باور می‌رسیم که چطور در آنها معنایش این است معنا این است که ادعا می‌کند این هم شبیه همان‌هاست این هم معنایش آن است. این کارش درست است برای فهم معنایی از حدیث مراجعه بکنیم به سائر، یک امر عقلایی است. اگر یک کلامی از متکلمی صادر شده معنایش روشن نیست می‌گوییم بقیه صحبت‌هایش را نگاه کنیم از بقیه صحبت‌هایش مشابه، صحبت مشابه این می‌توانیم بفهمیم که مرادش این است. مرحوم شیخ الشریعه ادعا کرده اولاً که ما از در نظائر این جمله نهی می‌فهمیم وقتی نظائرش همان‌هایی که همین سبک و سیاق‌اند نهی است پس این هم حس می‌کنیم استظهار می‌کنیم که نهی باشد.

سوال:؟؟؟

جواب: نه اینها هستند اینها می‌گوییم که نگویید قیاس دیگر.این امر متعارف است. برای فهم کلام یک متکلمی به سائر کلماتش مراجعه کنیم کلمات مشابهش اگر آن کلمات مشابه کلمات کثیره‌ای بود فهمیدیم همین سبک و سیاق آنجا هست آنجا برای طلب استعمال شده برای نهی استعمال شده آدم وثوق پیدا می‌کند که این «لا ضرار» هم همان‌جور است.

سوال:؟؟؟

جواب: ضرر رساندن حرام است دیگه حرام دی ضرر رساندن حرام است آن هم حرام است خیلی‌ها می‌گویند ضرر حرام است.

خب ایشان رفته به مشابهاتش مشابهات کثیره‌ای را ذکر کرده. چون هر چه بیشتر باشد باور انسان بیشتر می‌شود. شبیه همین «لا ضرر و لا ضرار» را زیاد آورده گفته اینها نهی‌اند پس «لا ضرر و لا ضرار» هم نهی باشد. مثل آیه شریفه «فلا رفث و لا فسوق و لا جدال فی الحج» «لا رفث» جماع نیست حرام است جماع دیگر. «لا رفث و لا فسوق و لا جدال فی الحج» و موارد دیگری که عرضم به خدمت شما «لا خصاء فی الاسلام و لا کنیسه» نمی‌دانم «لا سبق إلا فی خفّ أو حافر أو نصل» «لا صرورة فی الاسلام» «لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق» موارد عدیده‌ای را آورده شبیه این «لا ضرر و لا ضرار» شبیه به این ترکیب گفته آنها به معنای نهی‌اند پس «لا ضرر و لا ضرار» هم به معنای نهی باشند.

این اصل روش را ما می‌گوییم همین‌جور است ها! یک «لا ضرر و لا ضرار»ی از متکلم صادر شده. می‌رویم بقیه مشابهات را نگاه می‌کنیم اگر مشابهات کثیره‌ای بود که مثل همین در نهی استعمال کرده در طلب ترک آن مبدأ استعمال کرده آدم مطمئن می‌شود دیگر که اینجا هم همان است.

ولکن این ادعایشان را ما کبرایش را قبول داریم ولکن این که آمده‌اند گفته در این موارد «لا» هست مراد نهی است صغرایش را قبول نداریم. این که در این موارد که «لا» استعمال شده و می‌گوید که اینجا به معنای نهی است نه. مختلف است، بعض جایش معنای نهی است بعض جایش برای نفی است همین که ما این سبک و سیاق را در لسان این صاحب شریعت ببینیم دو جور است تارةً نهی مثل «لا رفث» نکاح نکنید و أخرى نفی است همین که مختلف شد شاهد ایشان ساقط می‌شود.

کبرا بعید نیست عرفی است. إنما الکلام در صغرا این که ایشان ادعا کرده در این همه موارد «لا» استعمال شده برای طلب ترک به مفاد داعی از این نفی نهی است طلب ترک است می‌گوییم نه این‌جور نیست. گفتیم درست دقت نکردید یا خیلی گاهگاهی این‌جور است دیگر انسان به آن چیزی که مرادش هست خیلی عشق دارد علاقه دارد سبب می‌شود که بعضی چیزها را خوب نفهمد علاقه همین‌جور تأثیری دارد کج فهمش می‌کنند بد فهمش می‌کنند چیزی برخلاف ظاهر مرتکب می‌شوند و امثال ذلک. در ذهن من این است که همین‌جور است خیلی تو ذهنش بوده که «لا ضرر» یعنی ضرر نرسان محکم بوده گفته دیگر همه اینها را آورده به معنای نهی در حالی که اینها به معنای نهی نیست خیلی از اینها به معنای نفی است.

ما بعضی‌هایش را اینجا گفتیم گفتیم مثلاً «لا سبق» یا «لا سبق» هم حل کلام «إلا فی الخف» «سبق» به سکون وسط یا «سبق» به حرکت «لا سبق إلا فی الخف» می‌خواهم حکم وضعی را دارد بیان می‌کند می‌خواهد بگوید مسابقه‌ای که می‌دهید مسابقه نادرست است إلا در خف که مسابقه دادن در مثل شتر و اینها اون زمانها جنگ نیاز داشته به این کارها «إلا فی الخف» عیبی ندارد «لا سبق» یا «لا سبق» «لا سبق» «سبق» به معنای عوضش هست آن بهتر است «لا سبق» آن عوضش مشروع نیست إلا در خف چه بخوانیم «لا سبَق» یا بگوییم «لا سبق» دارد حکم وضعی را بیان می‌کند دیگر این مسابقه‌ای که می‌دهید مسابقه باطل است إلا در اینجا.

سوال:؟؟؟

جواب: نه. ببین ظاهرش نفی است دیگر ما بایستی آن طرفش را استظهار بکنیم «لا سبق إلا فی الخف» دارد حکم وضعی را بیان می‌کند لااقل ظهور ندارد در نهی، اصلاً نفی ظاهرش نفی است نفی را به معنی نهی گرفتن خودش خلاف ظاهر است. یا مثلاً «لا جلب و لا شغار فی الاسلام» که اینها عقدهایی بوده در جاهلیت نمی‌خواهد بگوید حرام است اینها می‌خواهد باطل بکند می‌گوید این عقدهایی بوده در جاهلیت ما اینها را قبول نداریم.

یا عرضم «لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق» «لا طاعة لمخلوق فی معصیة الخالق» مجال ندارد، ظاهرش همین است نه که اطاعت نکن «لا طاعة» درست است به غرض این است که اطاعت نکنی ولی می‌گوید تشریع نشده، طاعت مخلوق تشریع نشده در مقابل معصیت خالق. «لا صمت یوما إلی الیل» روزه نیست، روزه سکوت تشریع نشده. ظاهر اینها ظاهر اکثر اینها نفی مشروعیت است نه نهی از ارتکاب باشد. ظاهر اینها نفی مشروعیت یا لااقل ما تنزلی می‌گوییم ها! اینها روشن نیست محتمل است هم انشاء باشد هم نفی باشد این نمی‌تواند شاهد بشود برای اینکه پس «لا ضرر».

بایستی شما موارد صافی زیادی پیدا بکنی که این ترکیب به صورت نهی است بعد می‌گویی پس «لا ضرر» هم نهی است. وقتی ما می‌بینیم این ترکیب هم به صورت نهی آمده هم به صورت نفی این دلیل نمی‌شود پس «لا ضرر» نهی است نه شاید «لا ضرر» مثل «لا رفث» باشد ممکن است «لا ضرر» مثل آن «لا ربا بین الوالد و الولد» باشد. این شاهد اول، شاهد روایی.

شاهد لغوی آورده است فرموده که در شاهد لغوی‌اش گفته که انّ بعض کلمات اهل لغت و مهرة اهل لسان اینها را گنده‌اش می‌کنند آنهایی که ماهر بودند تراهم متفقین علی إرادة النهی همه‌شان اراده نهی گفتند «لا یرتابون» اصلاً شک نداشتند «لا یحتملون غیره» اصلاً همه «لا ضرر و لا ضرار» را نهی معنا کردند. می‌گوید مهرة فن لغت هم «لا ضرر» را نهی معنا کرده بعد شاهد آورده در نهایة اثیریه، ابن اثیر دارد «لا ضرر أی لا یضر رجل أخاه فینقصه شیء منه حقه و الضرار فعال من الضرر لا یجازیه» که این جزا می‌دانست دیگه.

در لسان العرب گفته و هو کتاب جلیل فی اللغة فی عشرین مجلداً لسان العرب خیلی مفصل است دیگر آن هم گفته «لا ضرر» یعنی «لا یضر رجل أخاه» نهی معنا کردند گفته و همچنین است نمی‌دانم تاج العروس نمی‌دانم طریحی در مجمع البحرین اینها هم «لا ضرر» را «لا یضر رجل» معنا کردند نهی معنا کردند. این هم اهل لغت که این‌جور گفتند.

ما یک کلامی را ظاهراً از آقای سیستانی حفظه الله است نمی‌دانم آدرس ندادیم بله قاعده «لا ضرر و لا ضرار» نوشتیم ولی نگفتیم مال کی است ظاهراً به کلمات ایشان می‌خورد که ایشان خیلی اهل تتبع بودند آمده این استشهاد شیخ الشریعه را رد کرده. همین‌جور است؟ مال ایشان است؟ آه آره رد کرده گفته که اینهایی که می‌گویی اهل لغت اینها را می‌گویی همه‌اش به یک نفر برمی‌گردد اینها عدم دقت آقای شیخ الشریعه را می‌رساند ها! ما دیگر اعتماد کردیم گفتیم ایشان تتبع کرده، خیلی عجیب است شیخ الشریعه چند تا قول لغوی قرار داد در حالی که اینها یک قول لغوی است دیگران مستند به او کردند.

مثلاً مثل لسان العرب این نقل اقوال است بیشترش این لغت‌چی نیست ایشان این‌جور گفته است گفته که جزء مهم از نهایة اصلش از نهایة چی بود دیگر نهایة ابن اثیر بود گفته جزء مهم از نهایة ابن اثیر این تجمیع کتاب غریبی الحدیث و القرآن لأبی عبید است لأحمد بن محمد الهروی و یکی هم کتاب الغیث فی تفسیر القرآن و الحدیث فلان. دیگر کتاب نهایة ایشان دیگر آنها را آورده جمع کرده نهایة است دیگر همه را آورده جمع کرده علامت هم گذاشته که این از آن نقل می‌کند برای هر کدام یک علامتی گذاشته. لسان العرب هم که ایشان می‌گویند لسان العرب هم آمده جمع کرده آن هم پنج تا کتاب را جمع کرده یکی‌اش هم نهایة ابن اثیر است آنی که الان آورده از همان نهایة ابن اثیر است چیز جدیدی نیست که، بله تاج العروس هم که آنها هم دنباله‌رو ابن اثیر بودند عین عبارت‌های همان را می‌آوردند.

این که ایشان چند تا لغوی را آورده شاهد قول خودش چند تا نیست یکی یا دو تا لغوی‌اند بقیه‌شان نقل قول آن یکی دوتا است نه که اینها خودشان رفته‌اند تتبع کرده و به عنوان لغوی کشف کرده‌اند نه، خوبه حالا این را تتبع، اینها نقل قول هم نه چند بابا اصلاً این را که بعضی از آن را نقل می‌کنند نمی‌شود بگویم همه را قبول دارند اینها کارشان نقل اقوال است، نقل کردن اقوال آن أبی عبید را و عرضم به خدمت شما حافظ را حافظ ابن موسی محمد الاصفهانی را از آنها نقل کرده‌اند اینها به یک نفر برمی‌گردند که به درد ما نمی‌خورند.

عرضم به خدمت شما پس این که ایشان آمد گنده‌اش کرد گفت چند تا اهل لغت نه چند تا نیستند اینها هر کدام از دیگری گرفته‌اند به یک نفر همه‌اش برمی‌گردد فوقش حالا دو نفر مثلاً باشد. اولاً.

ثانیاً قول لغوی هم که در علم اصول بحث شد قول لغوی حجیت ندارد باید ما که مراجعه می‌کنیم آخوند هم دارد دیگر قول لغوی حجت نیست. ما که مراجعه می‌کنیم به قول لغت نه که از باب این که ‌حجت‌اند برای که همان ارتکازات خودمان را به اصطلاح تأیید بکنیم تصحیح بکنیم همین‌جور هم هست ها! گاهگاهی انسان معنای لفظی را نمی‌داند مراجعه می‌کنیم به لغت میبینیم چند معنا نقل کرده خودمان آنجا دقت می‌کنیم کشف می‌کنیم که معنای این لفظ این است تقلید قول لغوی نمی‌کنیم قول لغوی حجیت ندارد ولی چه بسا مراجعه به اهل لغت ما را به ظن قوی یا اطمینان می‌رساند که باید معنایش این باشد.

چه بسا آدم مراجعه می‌کند به لغت آن لغت که معنایش را می‌گوید آقا این در ارتکاز من هم بود همین معنا منتها بسته بود کثیراً ما مراجعه به لغت ارتکاز انسان را متجلی می‌کند خود انسان یک احساسی دارد نسبت به معنای این لفظ ولی آن احساسش گم است آن احساسش در ارتکازش هست وقتی اقوال لغوی را می‌بیند آن شکوفا می‌شود.

کثیراً ما مراجعه به لغت آن ارتکاز ما را بازش می‌کند منقّحش می‌کند تقویتش می‌کند. البته احیاناً هم نه ما هیچ ارتکازی نداریم رجوع می‌کنیم به اهل لغت چند تا معنا می‌گویند می‌گوییم لفظ مجمل است ولی آن جاهایی که ما به قول لغوی عمل می‌کنیم نکته‌اش این است که ما به یک باور رسیدیم حالا نه باور صد درصدها! اطمینانی ظن قوی که معنای لفظ این است ارتکازات خودمان را حساب می‌کنیم او گفته ولی نه به گفته او عمل نمی‌کنیم. آن منشأ می‌شود که ما باز بشود این ارتکازات ما تفصیل پیدا کند و به آن که حقیقت است برسیم. قول لغویین ارزشی ندارد حالا ایشان هم به عنوان مؤید آورده عیبی ندارد.

و اما استشهاد سومی که کرده استشهاد کرده به ما ورد فی قضیة سمرة. در قضیه سمرة داشت «إنک رجل مضارّ» «إنک رجل مضارّ» بعد دوباره در یک روایت دیگر هم دارد «و لا ضرر و لا ضرار» اینها را کنار هم بگذارید گفته این دو تا را کنار هم بگذاریم. «إنک رجل مضارّ و لا ضرر و لا ضرار» اگر حرمت تکلیفی معنا کنی اینها با هم نسق واحد است، تناسب تو رجل مضاری ضرار رساندی و ضرار حرام است خوب است، اما اگر بگویید «إنک رجل مضارّ» تو رجل مضاری و در شریعت ضرر نیست ربطی به هم ندارد، گفته این را کنار هم بگذاری صغرا و کبرای هستند این «إنک رجل مضارّ و لا ضرار فی الاسلام» او صغرا است این کبرا است. حالا اگر تحریم را اراده کرده باشد تناسب دارد «إنک رجل المضارّ و المضارّ حرام» خوب است دیگر صغرا و کبرا هستند. و اما اگر دیگر نه «لا ضرر» به معنی حرمت تکلیفی نیست «إنک رجل المضارّ» تو رجل مضاری هستی و در شریعت حکم ضرری نداریم و در شریعت ضرر حکم وضعی ندارد می‌گوید با هم ربطی ندارد.

گفته که اینها را با هم جمع بکنیم «إنک رجل المضارّ و لا ضرر و لا ضرار» این جمعش وقتی عرفیّت دارد که ما بگوییم «لا ضرار» حرمت است چون که «مضارّ» که حرمت هست «إنک رجل المضارّ و مضارّ بودن حرام» است اگر گفت «و لا ضرر و لا ضرار» ضرر رساندن حرام است، کاملاً با هم صغرا و کبرا مناسبت پیدا می‌کند ولی اگر دیگر تو رجل مضاری ضرر رساندنت حرام است و در شریعت حکم ضرری نیست، حکم وضعی با هم ربطی ندارد.

این یک بیانش یک بیان دیگر هم دارد که می‌گوید إن الثابت من صدور هذا الحدیث إنما ورد فی قضیة سمرة «لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن» این «علی مؤمن» ضرر و ضرار نیست بر مؤمن، بر مؤمن مناسبتش این است که یعنی ضرر نمی‌توانی برسانی ظهور در حرمت تکلیفی دارد. بر او ضرر رساندن یک ضرر است دیگر «علی مؤمن» ضرر بر او رساندن باید حرام باشد دیگر. این‌جور فرموده که گفته: و لا شک إن لفظ بهذه الزیادة با کلمه «علی مؤمن» ظاهر فی النهی حرمت است معنا دارد دیگر حکم وضعی الان معنا ندارد این‌جور مثلاً در ذهن مبارکش بوده.

خب این فرمایشاتی که ایشان از روایات استفاده کرده ولکن در ذهن ما این است ما ادعا کردیم که اصلاً این دو تا استشهادش خیلی ضعیف است. اما استشهاد اول، استشهاد اول همان‌طوری خودش گفته مبنی بر این است که «لا ضرر و لا ضرار» کبرا باشد «إنک رجل مضارّ» این صغرا باشد «لا ضرر» خودش این‌جور ادعا کرده که عرضم به خدمت شما «لا ضرر و لا ضرار» کبرا «إنک رجل مضارّ» این هم صغرایش نتیجه گرفته پس حکم تکلیفی است.

ولکن ما گفتیم که نه در «لا ضرار»ش تطبیق هست. ولکن این دلیل نمی‌شود که «لا ضرر» هم تطبیق شده. «لا ضرار» تطبیق شده. الان مهم «لا ضرر» است. ما گفتیم که سلّمنا که «لا ضرر و لا ضرار» را تطبیق کرده بر «إنک رجل مضارّ». اما این قرینه نمی‌شود که «لا ضرر» یعنی حرام است ضرر. این دلیل نمی‌شود که «لا ضرر» یعنی حرام است ضرر. عیب ندارد در «ضرار»ش همین‌طور باشد. ولی «لا ضرر» را تکلیفش معین نمی‌کند.

ما ادعا کردیم عیب ندارد یک صغرایی را بیان بکند بعد یک کبرایی را بیان کند که آن کبرا، ببین در عرفیّت همین مقدار است کبرا باید مشتمل بر صغرا باشد اما لازم نیست که کل صغرا باشد، نه، ممکن است ما یک صغرایی را بیان بکنیم بعد یک کبرایی را که بیان می‌کنیم مشتمل بر دو حکم است. یکی‌شان هم باشد کافی است همین را تأمل بکنید. ما می‌گوییم «لا ضرر و لا ضرار» کبرا است. تطبیق کرده بر مورد روایت که «رجل مضارّ» اما این ملازمه ندارد که «لا ضرر» هم نهی است این ملازمه ندارد ممکن است کبرایی که مشتمل بر دو تا عنوان است تطبیق بکند بر یک عنوان به لحاظ یک عنوانش، نه به لحاظ عنوان آخرش.

مثال زدیم اینجا مثال آوردیم عرضم به خدمت شما بله می‌گوید این «ان الظلم حرام» «ظلم حرام است فإن المؤمن لا یظلم و لا یظلم» ظلم حرام است ولی قاعده‌ای را که تطبیق کردیم هم ظلم را می‌گوید هم مظلومیت را می‌گوید عیب ندارد یک امر عرفی است که ما در مقام تطبیق تطبیق بکنیم آن که لازم است بر تطبیق این است که این این که تطبیق شده مطبق داخل او باشد اما همه او باشد نه هیچ ضرورتی ندارد. ما می‌گوییم ظلم قبیح است «إن المؤمن لا یظلم و لا یظلم» «لا یظلم» ربطی ندارد به ظلم قبیح است ولی عرفیّت هم دارد که ما یک معنای یک معنایی را که یک جمله‌ای که مشتمل بر بیش از یک حکم است ولی مشتمل بر حکم آن هست ها! آن را بیاوریم تعلیلاً برای آن حکم اولی. ملاحظه کنید یک خرده ای نکته دارد تتمه‌اش فردا.