- معنای باب مفاعله و تطبیق آن بر ضرار/أصالة الاحتياط /الأصول العملية

موضوع: الأصول العملية/أصالة الاحتياط /- معنای باب مفاعله و تطبیق آن بر ضرار

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم.

بسم الله الرحمان الرحیم.

معنای باب مفاعله و تطبیق آن بر ضرار

بررسی کلام مرحوم اصفهانی

بحث به مناسبت در معنای باب مفاعله بود. مرحوم شیخ اصفهانی باب مفاعله را معنا کرد به این که، نه به مجرد حدوث و صدور حدث از فاعلش بلکه به علاوه تصدّی برای آن صدور، در صدد آن صدور هم برآمده، کأنّ در ذهن مبارکش این بود که چون مثلاً «ضارب» لفظ بیشتری دارد و «ضرب» وضع شده برای صدور حدث از فاعلش و اما «ضارب» وضع شده برای یک معنای بالاتری صدوری که مثلاً مد نظر است. گفت «جلس زیدٌ جنب فلان» مجرد جلوس را می‌رساند ولی «جالس جنب فلان» نه، این تعمّد هم داشته که همین‌جا بنشیند. یک ادعا بود و ادعای بین نسبتین را هم انکار کرد اینکه معروف است باب مفاعله برای دو تا نسبت است، آن هم گفت محال است.

ولیکن در ذهن ما این است که هر دو بیان ایشان ناتمام است. اما این که ابتدا فرمود دو تا نسبت محال است در «ضارب زیدٌ عمراً» یک نسبت ضرب به زید بالاصاله، نسبت ضرب به عمرو بالتبع، دو تا نسبت بالاصاله و بالتبع معقول نیست و محال است. عرض ما این است که عیب ندارد دو تا نسبت در عرض هم محال‌اند ولی یک نسبت مقید که ممکن است. ما ادعا می‌کنیم که باب مفاعله وضع شده برای نسبت ماده به فاعل، نه مطلق نسبت ماده به فاعل. آن «ضرب» است، ضرب برای نسبت ماده به فاعلش وضع شده «ضارب» برای نسبت خاص. «ضارب» وضع شده برای نسبت ضرب به زیدی آن نسبتی که متعقّب به نسبت ضرب است به عمرو. کثرة اللفظ دلیل علی کثرة المعنی.

این که ایشان گفت محال است دو تا نسبت در عرض هم محال است عیب ندارد سلّمنا اما یک نسبت مقیده که عیبی ندارد دیگر. «ضارب» یک نسبت را می‌رساند نسبت ضرب به زید منتها نه مطلقش. آن نسبت ضرب به زید یعنی انسان‌ها اگر خواسته باشند زید عمرو را بزند هیچی نگوید می‌گویند «ضرب زیدٌ عمراً». «ضرب» وضع شده برای نسبت ضرب به زید اما اگر نه بعد از زدن او هم دست به کار شده، آنجا می‌گویند «ضارب زیدٌ عمراً». «ضارب» برای نسبت ضرب است به زید، منتها نه مطلق این نسبت نسبتی که متعقّب است بالتبعش ضرب نسبت پیدا می‌کند به عمرو در مقابل «تضارب زیدٌ و عمرو» که دو تا نسبت در عرض هم‌اند.

خارج هم همین‌جور است سه نوع معنا داریم در خارج. تارةً زید عمرو را می‌زند عمرو ضعیف است یا بنا ندارد جواب بدهد هیچ ضربی از او صادر نمی‌شود می‌گویند «ضرب زیدٌ عمراً». و أخرى نه در عرض هم‌اند دوتاشان به هم می‌پرند از اول بلند می‌شود او هم بلند می‌شود او هم می‌زند این هم می‌زند آنجا می‌گویند «تضارب زیدٌ و عمرا». او یک معنای دیگری است. معنای سوم این است که نه زید بلند می‌شود عمرو را می‌زند عمرو ابتدا اقدام به ضرب نمی‌کند ولی وقتی این شروع می‌کند او بعد بالتبع او می‌زند. سه تا واقعیت که داریم باید سه تا لفظ هم داشته باشد. اینجا است که می‌گویند «ضارب زیدٌ عمراً» مضاربه کرد زید عمرو را. این که می‌گویم زید مضاربه کرد چون او شروع کرد وگرنه او هم بالتبعش پاسخ گفت.

این که مرحوم حاج شیخ اصفهانی فرمود محال است دو نسبت، دو نسبت در عرض هم محال است اما نسبت مقیده که او می‌شود در طول این عیبی ندارد. این راجع به صدر کلامش.

و اما تمامش کنم ذیل کلامش که آمد فرمود که باب مفاعله وضع شده برای اعلام صدور فعل مع التفاتٍ و تعمّد و تصدٍّ، نه مجرد صدور نه صدور خاصی. می‌گویم تمامش بکنم می‌گویم این معنا شایع نیست. ممکن است حالا این هم «ضارب» با مفاعله در این معنا استعمال شده باشد ما انکارش نمی‌کنیم شاید «ضارب زیدٌ عمراً» هم باشد ولی خیلی جاها باب مفاعله خیلی کثیری از موارد باب مفاعله استعمال شده و این معنا مراد نیست. بعید است که معنای حقیقی‌اش این باشد و این همه کثرت مجاز، مثل «سافر» مثل عرضم به خدمت شما موارد زیادی را اینجا نوشتیم عرضم به خدمت شما که اینجاها بین الاثنینی نیست «سافر» «بادر» «خالع» «باعد» این‌قدر زیادند باب مفاعله که! این‌جور نکته‌ای را که ایشان فرموده در این موارد نیست. بعید است که باب مفاعله وضع شده برای یک معنایی که نادر باشد. این را گفته‌اند در بحث اصول هم جلد اول در باب حقیقت و مجاز هم این را ادعا کرده‌اند. بعید است که لفظی وضع شود برای معنایی که استعمالش در آن معنا نادر است. این بعید است. به طور طبیعی اگر لفظی را وضع می‌کنند لااقلش برای آن غالب باید باشد نه برای نادر که می‌گویند کثرت مجاز عرفی نیست. این فرمایش ایشان ناتمام است به این بیان.

مرحوم آقای خویی بیان آخری آورده. حالا چه فرمودید.

سوال:؟؟؟

جواب: دیگر ایشان گفت محال است ایشان گفت محال است آره به اجتماع نقیضین برمی‌گردد هم یک نسبت باشد هم دو نسبت باشد محال است مثلاً.

کلام مرحوم خویی در بیان فارق بین ثلاثی مجرد و مزید مفاعله و بررسی آن

خب مرحوم آقای خویی آمده یک معنای دیگری کرده و که با این معنا می‌خواهد فرق بین ثلاثی مجرد را با باب مفاعله بیان بکند. مرحوم آقای خویی ظاهر کلامش این است حالا نگاهش بکنید می‌گوید معنای باب مفاعله فرقش با حاج شیخ اصفهانی معنای باب مفاعله تصدّی در صدد برآمدن که آن ماده از شما صادر بشود. او می‌گفت نه صدور ماده مع التفات، مع تصدٍ، او صدور ماده را می‌آورد می‌گفت صدور خاص. ایشان می‌گوید نه تصدّی برای صدور. صدور را ظاهر عبارت چیست؟ ما یک وقت فکر می‌کردیم نکند حرف حاج شیخ با این زبان دارد بیانش می‌کند ولی نه دقت کردیم دیدیم نه حرف شیخ نیست.

مرحوم آقای خویی می‌گوید ثلاثی مجرد وضع شده برای صدور ماده از فاعل «ضرب» یعنی صادر شد این حدث «ضارب» یعنی در صدد برآمده. از شواهدش، شواهدی که آورده یک شاهدش این است که می‌گوید ﴿یخادعون الله و الذین آمنوا﴾ یخادعون نه که خدا را خدعه کرده، خدعه از آنها امکان ندارد صادر بشود و خود آیه شریفه می‌گوید ﴿و ما یخدعون إلا أنفسهم.﴾ «یخادعون» یعنی در صدد خدعه برآمده‌اند و الا خدعه خدا که مثلاً امکان ندارد.

یا آن آیه شریفه دیگر که ﴿ان الله اشترى من المؤمنین أنفسهم و أموالهم بأن لهم الجنة یقاتلون فی سبیل الله﴾ یقاتلون یعنی در صدد قتل برمی‌آیند نه که قتل هم محقّق می‌شود نه خود آیه دوباره دارد «فیقتلون و یقتلون» گاهی کشته می‌شوند گاهی هم می‌کشند پس صدور حدث را خبر نمی‌دهد هیئت مفاعله، در صدد برآمدن صدور حدث است نه اصل صدور حدث.

سوال:؟؟؟

جواب: خب حالا ایشان این‌طور می‌فرماید که آن هم ممکن است بگوید منافقین در صدد خدعه برمی‌آیند خداوند آنها را خدعه می‌زند، نمیگوید «یخادعون الله».

حالا این فرمایشی که ایشان فرموده و فرموده که باب مفاعله برای در صدد، نمی‌دانم چه می‌گوید ایشان هر چه فکر می‌کنیم به ذهنمان یک معنای مراد صافی نمی‌آید. ایشان باب مفاعله را در صدد معنا می‌کند در صدد اصدار مبدأ برآمدن فقط همان را می‌گوید. حالا شاید هم مثلاً بگوید که ربما هم صادر می‌شود یا نه ولی عبارتش مثال‌هایی که می‌زند این است که نه صادر هم نشده ماده، حالا مهم نیست مهم این در صدد برآمدن مهم است. حالا شما بگو اصلاً مقصود ایشان این است که باب مفاعله علاوه از این که ماده را می‌گوید ممکن است صادر بشود یا نه، عمده‌اش این است که افاده می‌کند در صدد برآمدن را.

ولکن این فرمایش هم به نظر ما از اضعف از فرمایش حاج شیخ اصفهانی است. در صدد برآمدن خیلی نادر است همان مواردی که آنجا نقض می‌کردیم «سافر» در صدد برآمدن نیست «بادر» «خالع» ما از اینها در صدد برآمدن نمی‌فهمیم، خود صدور فعل را می‌فهمیم. ما از موارد استعمال حتی «ضارب» همین مثال معروف «ضارب زیدٌ عمراً» در صدد برآمدن انسباق پیدا نمی‌کند، نه خود زدن زید عمرو را به ذهن می‌آید.

سوال:؟؟؟

جواب: این دیگر همان حیث تصدّی باب مفاعله مبدأ صدور نشده. او می‌گفت صدور مبدأ به نحو خاص از اون طرف می‌گفت گفت صدور مبدأ به نحو خاص این نه این می‌گوید تصدّی این از او طرفش می‌گویند.

سوال:؟؟؟

جواب: نه لزوم لازم نمی‌داند آقای خویی نه آقا شیخ همان صدور را می‌گفت باب مفاعله منتها صدور خاص. ایشان می‌گوید خاص بودن باب مفاعله نمی‌دانم شاید تقریرات دیگرش نگاه بکنید شاید همان حرف آقا شیخ را می‌خواهد بیان بکند مقرر خوب بیان نکرده. آنی که ما در مصباح نگاه کردیم همین است که عرض کردم.

این معنا غالباً خلاف متبادر به ذهن است، حتی در همین مثال‌هایی که ایشان می‌زند «یخادعون الله» نه، کی گفته «یخادعون الله» در صدد خدعه خدا برمی‌آیند! نه، منتها به اعتقاد خودشان «یخادعون الله» خدعه می‌زنند خدا را منتها به اعتقاد خودشان، نه که در صدد خدعه برمی‌آیند نه، آنها به اعتقاد خودشان گول می‌زنند خدا را و این غلط است آن اعتقادشان غلط است و الله خدعهم. این است که در همان آیه شریفه هم که «و الذین یخادعون الله» در همان آیه شریفه هم به این معنا نیست.

و اما در آن آیه دیگر که عرضم به خدمت شما «یقاتلون فی سبیل الله» که ایشان می‌فرماید در صدد قتل برمی‌آیند می‌گوییم که عیبی ندارد «یقاتلون» در صدد قتل برآمدن است. این راست می‌گوید نه که می‌کشند «فیقتلون» معنا ندارد، نه، در صدد قتل برمی‌آیند در صدد قتل برآمدن نتیجه‌اش این است ربما یَقتلون و ربما یُقتلون این درست است.

ما این را ادعا کردیم این که از این آیه شریفه استفاده می‌شود که «یقاتلون» یعنی در صدد قتل برآمدن آیا از هیئت «یقاتلون» استفاده می‌شود یا نه، ماده، قتل وقتی که این هیئت برش عارض می‌شود معنایش عوض می‌شود یک بحثی است در باب مشتق آنجا مراجعه کنید آنجا مرحوم آخوند بحث کرده آنجا ادعا کرده مرحوم آخوند که بعضی از مواد، ماده‌ها، بر اثر هیئتی که برایشان عارض می‌شود معنایشان عوض می‌شود نه که هیئت معنایش این است. «نجّار» آنی است که حرفه‌اش نجّاری است حرفه‌اش نجّاری است نه که هیئت «نجّار» به معنای حرفه است اینجا، نه، هیئت «نجّار» در «نجّار» با «علّام» هیئتش یک معنا است. هر دوش مثلاً همان مبالغه بسیار نجر منتها آن بسیار نجر را از بابی که اینجا نجر حرفه شده می‌گوید بسیار نجر، نجر در ضمن «نجّار» به معنای حرفه است چون حرفه بوده صحیح بوده بگوید بسیار نجر دارد. معنای هیئت عوض نشده این را حتماً برگردید بحث مشتقی که در کلام مرحوم آخوند است.

این که اختلاف پیدا می‌کند «علّام» یک معنا دارد «بقّال» «نجّار» یک معنای دیگر دارد این معنا از هیئت این اختلاف معنا از هیئت «نجّار» و «بقّال» و «علّام» است، یا نه این اختلاف معنا از ماده اینهاست؟ آنجا مرحوم آخوند فرموده که درست هم فرموده. «نجر» اگر گفت یعنی نجّاری کرد آن شغل را نمی‌رساند اما اگر همین نون و جیم را آمد تو هیئت «نجّار» یعنی همان نون و جیم را یعنی حرفه نجّاری. برای فهماندن حرفه از ماده، نه که هیئت برای حرفه است. البته خیلی روشن نیست ها! برای جواب ایشان همین مقدار کافی است. روشن نیست «مقاتله» «یقاتلون» «مقاتله» این قتلش ماده به معنای در صدد قتل برآمدن است یا «قاتل» مثل بقیه جاها باب مفاعله است مثل بقیه جاها، یا نه در صدد قتل برآمدن مال خود هیئت باب مفاعله همین که روشن نباشد استشهادشان نادرست است.

سوال:؟؟

جواب: نه ماده‌اش نه خود «قتل» یک هیئت است دوباره قاف و تا و لام فرق می‌کند و معنایش آن تا چه هیئتی برش عارض شود همین، هیئت که عارض می‌شود معنا تغییر می‌کند یا خود هیئت یک معنای جدیدی را می‌آورد آنجا مرحوم آخوند ادعا کرده که این معنای جدید مال هیئت نیست نون و جیم و راء در وقتی هیئت «نجّار» عارض می‌شود آنجا خود این نون جیم و راء به معنای حرفه است حرفه را می‌خواهد بیان بکند آن بستگی خیلی هم روشن نیست قبول داریم ولی برای رد مرحوم آقای خویی کافی است که بگوییم «یقاتلون» قتل در مقام در هیئت «یقاتلون» در صدد قتل برآمدن معنایش است نه قتل کردن، نه این که شما در صدد را برای هیئت می‌آورید «یقاتلون» یعنی در صدد قتل برمی‌آیند، نه، «یقاتلون» همان جنگ کردن است مثل بقیه موارد هیئت تغییر نکرده آن ماده است. اختلاف معانی به اختلاف هیئت است یا ماده، در جلد اول مقدّمات بحث شده مرحوم آخوند ادعا دارد به مواد برمی‌گردد بعید هیئات به اختلاف موادشان اختلاف معنا پیدا بکنند. مهم نیست این فرمایش مرحوم آقای خویی هم احیانی است و به درد ما نمی‌خورد.

بیان فارق دیگر برای ثلاث مجرد و مزید باب مفاعله و بررسی آن

تمامش بکنم این سومی گفته که نمی‌دانم کیست بعضی دیگر آمده‌اند گفتن که فرق بین باب مفاعله و مجرد این است که مجرد فقط دلالت می‌کند علی مجرد حرکة المادة. اگر گفت «ضرب» یعنی اسناد ضرب به فاعل و اما اگر که گفت «ضارب» نه، «ضارب» چون لفظش بیشتر است یعنی خیلی زد. باب مفاعله دلالت می‌کند علی تلک الحرکة به نحو من الطول و الامتداد. «هاجر» با «هجر» فرق می‌کند «هجر» این مال ترک کرد زن هجران کرد رفت ترک کرد «هاجر» یعنی هجرت مستمر.

فرق بین ثلاثی مجرد و ثلاثی مزید که کلمه‌اش بیشتر است کثرة اللفظ تدلّ علی کثرة المعنی فرقش این است ثلاثی مجرد دلالت دارد بر مجرد صدور ماده من الفاعل و اما ثلاثی مزید دلالت دارد بر صدور با امتداد با کش پیدا کردن. «طلب منّی» یک طلب کرد تمام شد قطع شد دیگر اما اگر گفت «طالب» یعنی همیشه طلب کرد. فرق «طلب» و «طالب» یکی مجرد حدوث است یکی هم حدوث مع استمرار است. گفته که «فمعنی هاجر» «طالب» «سافر» «باعد» معنایش أطال الهجر أطال الطلب أطال السفرة و البعد گفته فرقشان این است.

لکن مرجع ما در تصدیق معانی الفاظ ارتکاز ما است. درست است این الفاظ عربی‌اند ما فارس هستیم ولی ادعامان این است که ما هم بر اثر ممارست زیاد با کلمات عرب ما هم فی‌الجمله ما هم یک جاهایی گیر می‌کنیم نمی‌توانیم با ارتکازمان معنای لفظ را تشخیص بدهیم. اگر یادتان باشد مرحوم شیخ انصاری می‌گوید ما نمی‌دانیم «إنما» معنایش چیست درست است در فارسی می‌گویند این است جز این نیست ولی معلوم نیست معنای «إنما» این است. راست می‌گوید بعضی جاها ما، عربها شاید به همشان پاسخگو نباشند ولی باز هم از ما بیشتر است الفاظ عربی تبادرشان به دست عرب است درست است ولی ما هم فی‌الجمله عرب شدیم این را باورمان شده که ما هم یک ارتکاز عربی بر اثر مراوده با الفاظ عرب ممارست با الفاظ عرب، ما هم یک ارتکاز فی‌الجمله‌ای با الفاظ عرب پیدا کرده‌ایم موارد استعمال زیادی را دیده‌ایم دیگر.

روی این حساب ما ادعا می‌کنیم که ارتکاز ما از این الفاظ استمرار نیست «سافر» همه‌اش سفر زیاد می‌کند نه اینها اینهایی هم که عرب هستند و فارسی بلد شده‌اند آنها هم اینها را تصدیق نمی‌کنند. حالا ما را قبول ندارید آن عرب‌هایی که در بحث هستند آنها هم بهشان بگوییم فرق بین «بَعد» و «باعد» این است که «باعد» مستمراً دور می‌شود ولی بعد فی‌الجمله بابا اینها بافیدنی است اینها گفتنی نیست اینها خلاف ارتکاز عربی ما است. خلاف ارتکاز عرب است اصلاً العرب ببابک. آنها هم قبول ندارند این حرف‌ها را. نه این است که ما این فرق را هم نتوانستیم.

مختار استاد «دام عزه» در مورد معنای مفاعله

چه می‌گوییم حالا؟ آخر الأمر سه تا فرق برای باب مفاعله و ثلاثی مجرد بیان کردیم هر سه مورد موارد نقض زیاد داشت. چه می‌گوییم ما؟ ما می‌گوییم که اول یک قاعده‌ای را که حتماً باید باب مفاعله یک معنای اضافه بیاورد چون کثرة اللفظ دلیل علی کثرة المعنی اول این قاعده را ما مناقشه کردیم گفتیم نه این آیه و روایت ندارد. در فارسی هم گاهگاهی هست بعضی الفاظ هست که مرادف هم هستند یکی گنده‌تر از دیگری است. این‌جور نیست که اگر لفظ بیشتر بود باید معنا بیشتر باشد. نه طبیعی‌اش شاید همین‌طور باشد کثرة اللفظ دلیل علی کثرة المعنی. این سه نظر هر سه همین‌طور گفتند، گفتند کثرة اللفظ دلیل علی کثرة المعنی می‌گوییم نه این هیچ دلیلی ندارد. خود همین ادبا ما حرف‌های ادبا را قبول نداریم ولی یک مقدارش چرا. خود همین ادبا همین صرفیین خیلی‌جاشان نه شاید همه‌شان می‌گویند گاهی ثلاثی مزید به معنای ثلاثی مجرد است. معنای اضافی ندارد. نمی‌دانیم شاید یک نکته‌هایی دارد ما نمی‌فهمیم آنها را که چرا مزید را انتخاب کرد با اینکه معنا واحد است، ما این اعتراف داریم شاید نکات دیگری دارد ولی این که حتماً معنایش اضافه باید باشد، نه ما این قاعده را نتوانستیم بفهمیم کثرة اللفظ دلیل علی کثرة المعنی آیه و روایت ندارد. اول این را تثبیتش بکنیم.

بعد از این می‌گوییم که نگاه کردیم موارد استعمال باب مفاعله مختلف است. بعضی‌اش همان‌جوری که آقا شیخ اصفهانی می‌گوید فرض کن بعضی جاهاش همان‌جور است که قائل دوم می‌گوید قائل سوم می‌گوید خب یک جاهایی هم نقض خلاف آنها داریم دیگر. هم آنهایی که آنها می‌گویند فرض کن درست است هم خلاف آنها درست است پس ما ممکن است بگوییم همین که ادبا هم گفته‌اند دیگر برای ابواب ثلاثی مزید معمولاً آن‌طور که یادم هست چند معنا نقل کرده‌اند برای ابواب ثلاثی مزید چند معنا نقل کرده‌اند حالا نمی‌گویم همه اینها درست است یا نه، ولی فی‌الجمله یمکن ان یقال که باب مفاعله موارد استعمالش کثیر است این که حتماً یک معنای زایدی باید داشته باشد نه، دلیل ندارد. این که خصوص آن تصدّی را می‌گویند، نه ربما در مورد تصدّی استعمال می‌شود ربما در مورد طول استفاده می‌شود ربما در ثلاثی مجرد استعمال می‌شود.

ما این‌جوری گفتیم که ما دلیلی نداریم برای این که حتماً یک معنای وُحدانی داشته باشد. إن لباب المفاعله معانی کثیرة. ربما بین الاثنینی مرادش هست شاید هم «ضارب زیدٌ عمراً» هم بعید نیست همین‌طور باشد چون سه حالت است بعید است عرب برای هر حالتش وضعی نداشته باشد، نه، مجرد صدور ماده «ضرب»، صدور محل اشتراک «تضارب»، صدور ابتدا ثم جواب «ضارب» شاید همین‌طور باشد. موارد مختلفه است.

معنای وحدانی برایش نیست ربما برای ثلاثی مجرد یعنی «سافر» بعید نیست اینها معنی «سفر» باشد «باعد» به معنای یعنی دور شدن از ما باشد کثیراً ما در ثلاثی مجرد استعمال می‌شود بعضی اوقات در معنایی که حاج شیخ می‌گوید استعمال می‌شود بعضی اوقات در معنایی که آقای خویی می‌گوید له معانی کثیرة. و الأمر لیس بمهم چون دیگر حاج شیخ اصفهانی شروع کرده بود دیگر ما هم بحث کردیم.

مختار استاد «دام ظله» در معنای ضرار

مهم «ضرار» است که شاهد ما «ضرار» است که در روایت این به چه معنایی است هر چه می‌خواهد باب مفاعله باشد ربطی به فقه ندارد. حالا این «لا ضرر و لا ضرار» این «ضرار» به چه معنایی است. ما نتیجه گرفتیم «ضرار» فی الحدیث المشهور به معنای «ضرر» نیست که بعضی‌ها «ضرار» را گفتند تأکید است. نه «ضرار» متفاهم عرفی اینست که «ضرار» غیر از «ضرر» است. «لا ضرر و لا ضرار» انسباق، مهم انسباق است «لا ضرر و لا ضرار» ما از «لا ضرار» یک معنای دیگری را می‌فهمیم. تأکید او باشد تأکید عیب ندارد ولی خلاف متفاهم عرفی است. این فعلاً می‌گوییم یک معنا، تأکید خلاف انسباق ذهن است.

خب حالا دو تا معنا است آن دو تا معنا چیست؟ دو تا معنا یک معنایش این بود که «لا ضرر و لا ضرار» «ضرار» جزاء بر ضرر باشد گفتیم نه که «ضرار» حیث جزاء بیان کند لفظ به این ‌کوچولویی معنی گنده را بیان کند این هم بعید است. «ضرار» به چه مناسبتی؟ «لا ضرر» نرسان و «لا ضرار» جزاء ضرر نده بابا اینها عرفیّت ندارند. گذشته از اینکه یک روایتی هم نمی‌دانم کی نقل کرده این روایت را!

روایتی است از امام صادق علیه السلام که «ضرار» آمده قطعاً به معنای جزا نیست. «فی رجل شهد بعیراً مریضاً» یک کسی یک شتر مریضی را دید قیمتش کم بود و هو یباع در معرض بیع بود دیگر مریض باید بکشند حال و حوصله‌اش ندارد و هو یباع. «فاشتراه رجل بعشرة دراهم» یک کسی چون مریض بود قیمتش ارزان بود دیگر به ده درهم خرید بعد ظاهراً پولش کم بوده پول بیشتری نیاز دارد فجاء رفیقی پیدا کرد فجاء و عشر کفی رجل بدرهمین یکی رفیقش پیدا شد گفت من هم شریک تو باشم در این شتر دو درهم من می‌دهم شریک تو باشم که چه مقدار مال من باشد؟ گفت بالرأس و الجلد سرش و پوستش مال ما باشد. عیبی ندارد شریک در شتر که سر و پوستش مال او بقیه‌اش گوشت‌هایش مال او. خب بدرهَمین برأس و الجلد فقُضی. قضا و قدر این شد که دست آقا برکت داشت یا معامله او برکت داشت شتر خوب شد فقضی یک قضا و قدر این شد که إن البعیر برء من المرض از مرض خارج شد وقتی خارج شد فبلغ ثمنه دنانیر چند دینار ده درهم یک دینار است. قیمتش چند دینار شد. قال فقال لصاحب الدرهمین بعد آمد به صاحب درهمین که ازش گرفته بود بابت سر و پوستش گفت که خذ خمس ما بلغ یک پنجمش حالا بهت می‌دهم چون یک پنجم پول داده بود الان قیمت می‌کنیم یک پنجم پولش را بهت می‌دهم خیلی زیاد بود دیگر دو درهم داده بود حالا شاید چند درهم می‌شد! فأبى گفت نه من همان سر و پوست را می‌خواهم بله فأبى قال أرید الرأس و الجلد فقال جواب داد حضرت فقال لیس له ذلک نه حق ندارد بگوید من همان سر و پوست را می‌خواهم! هذا الضرار هذا الضرار صحبت جزا نیست خود ضرر رساندن او نمی‌خواهد ضرر برساند که! او نفع می‌خواهد بهش برساند. گفت هذا الضرار و قد أعطی حقه إذا أعطی الخمس. حضرت فرمود کأنّ این دو تا که داد یک پنجم این شریک شده بود منتها یک پنجم را تطبیق کرده به رأس و جلدش الان هم چون کشتن این ضرر برای او است همان یک پنجم قیمت را بگیرد و برود.

سوال:؟؟؟

جواب: نه کار به لا ضرر نداریم فرمود هذا الضرار این ضرار است. الان «ضرار» را گفته به آن که سر و اینها داشت ادعا می‌کرد «ضرار» در اینجا جز ضرر چیز دیگری نبود گفت هذا ضرار جزا معنا ندارد در اینجا.

خب حالا ما ادعامان این است: این به معنای جزا «لا ضرر و لا ضرار» به نظرم این که «ضرار» جزاء بر ضرر این خیلی دور از ذهن است کی از «لا ضرار» جزاء بر ضرر را می‌فهمد؟ «لا ضرر و لا ضرار» «لا ضرار» نه آن معنایی که عرضم خدمت شما ضرر من الجانبین و نه هم جزاء من الضرر و نه همان معانی که آقای حاج شیخ کرده می‌گوییم متفاهم عرفی، این ادعای ما را قبول دارید یا نه می‌گوییم «لا ضرر و لا ضرار» متفاهم عرفی از این «ضرار» «اضرار» است. «لا ضرر و لا ضرار» در همین حدیث هم همین معنا بود «لا ضرر و لا ضرار» ضرری در شریعت نیست اضراری هم در شریعت نیست. حضرت بعد از اصرار آن شخص گفت «إنک رجل مضارّ» به ذهن می‌زند انسباق معنا دیگر این که «رجل مضارّ» این تو ضرر رساننده‌ای «مضارّ» باب مفاعله را بر تو تطبیق کرد «إنک رجل مضارّ» یعنی داری ضرر وارد می‌کنی. در بعضی از نقل‌های این حدیث هم «لا ضرر و لا اضرار» است. در ذهن ما این است که معانی که حاج شیخ کرده آقای خویی کرده دیگران کرده‌اند در این حدیث مجال ندارد. «لا ضرر و لا ضرار» در شریعت ضرری نیست و اضراری نیست وقتی ما هم صحبت می‌خواهیم بکنیم همین‌جور است.

سوال:؟؟؟

جواب: همان «ضرّ» آن هم «ضرّ» بگویید «ضرر» رساندن. خب اضرار هم قصدیه دیگر نه این که قصد در معنایش است نه نه لاضرر و لا ضرا «ضرری» حکم ضرری در شریعت نیست اصراری هم در شریعت نیست. «ضرر» رساندن آن «ضرر» مصدر است اسم مصدر بود این اسناد دارد.

ما تمامش بکنم گفتیم که در جمله اولی نفی «ضرر» است به معنای مضرّه معنای اسم مصدری بود و در جمله دوم و «لا ضرار» یعنی «لا اضرار» هم به قرینه این که چند تا قرینه آوردیم «لا ضرر و لا ضرار» اولاً بعضی از نقل‌ها «لا اضرار» است ثانیاً در خود همین روایت هم به سمره گفتند «إنک رجل مضارّ» این «مضارّ»ش به همین اضرارش مضرّ بود دیگر «مضارّ» طرفینی که نبود! «إنک رجل مضارّ» ضرر رساننده بود نکته قطع سمره این ضرر رساندنش بود نه در صدد ضرر رساندن نه ضرر رساندنش آن ضرر رساندنش بد بود، قطعش کرد پیغمبر اکرم «إنک رجل مضارّ» اون حیث در صدد برآمدن آنها به نظرم.

سوال:؟؟

جواب: عیب ندارد از اول قبول می‌کرد که «مضارّ» صفت او عیبی ندارد چون اگر از اول قبول می‌کرد «مضارّ» نبود دیگر نه نه بعد از قبول نکردن تا عیب ندارد شدی اصلاً معنای «إنک رجل مضارّ» معنایش این نیست که اگر من اولش هم تو «مضارّ» نبودی نه. اول هم «مضارّ» نه پیغمبر پیغمبر رحمت است کوتاه می‌آید کوتاه می‌آید آخرش مجبور می‌شود می‌گوید «إنک رجل مضارّ».

ما گفتیم «مضارّ» یا «مضرّ» اگر هم عرضم به خدمت شما خیلی گفتی اصرار کردی «ضرار» به معنای «مضرّ» بعید است، می‌گوییم باز «لا ضرر و لا ضرار» یک معنای اضافه‌تری از «اضرار» دارد، می‌گوییم مثلاً «اضرار کثیر» یا این را می‌گوییم می‌گوییم تو رجل کثیر الاضرار هستی از باب این که خیلی می‌آمد و می‌رفت از جهت آبرو ضرر می‌رساند.

حاصل الکلام «لا ضرر و لا ضرار» «لا ضرار» باب مفاعله است ولی این باب مفاعله به معنای بین الاثنینی نیست هنوز می‌خواستیم این آخرش هم تمام کنیم هنوز می‌گفتیم کلمه «لا» باقی مانده که «لا ضرر و لا ضرار» «لا» چه لایی است که می‌گویند وقت تمام شد دیگر تا تتمه این کلام.